# زيح (ز-ي-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ي - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي و وايء معهما
ح ز و، ح ز ي، ح ز أ، ح و ز، ح ي ز، ز ي ح، أ ز ح مستعملات
حزو:
حَزْوَى: مَوْضِعٌ بالباديةِ.
حزي:
الحازي: الكاهنُ: تقول: حزا يَحْزُو، وحَزَى يَحْزِي ويَتَحزَّى. وأنكر الضرير: تحزَّى تَحَزِيّا. قال:
ومن تَحَزَّى عاطساً أو طرقا
والحَزَى- مقصور- نباتٌ شِبْهُ الكَرفْسَ. من أحرار البقول، ولِريِحِهِ خَمْطَةٌ، تزعم العَرَبُ أنّ الجِنَّ لا تدخل بيتا فيه الحَزَى. والواحدة: حَزاةٌ.
حزأ:
حزأتُ الإِبِلَ أَحْزَؤهُا، أي: ضَمَمْتُها وسُقْتُها. واحْزَوْزأَتِ الإبِلُ: اجتمعت. واحْزَوْزَأ الطائر: ضمَّ جناحَيْه وتَجافَى عن بَيْضه. قال:
مُحْزَوْزِئين الزِّفَّ عن مَكَوَيْهِما
وقال رؤبةُ فَلمْ يَهْمِزْ:
والسَّيْرُ مُحْزَوْزٍ به احْزِيزاؤُهُ
حوز:
الحَوْزُ: السَّيْرُ اللّيّنُ، والحَوْزُ: موضع يَحْوزُه الرّجلُ يتّخِذُ حوالَيْهِ مسنّاة. وجمعُهُ: أحواز. وكلّ شيءٍ ضَمَمْتَ إليك فقد حُزْتَهُ وآحتزته.
وحَوْزُ الرَّجُلِ: طبيعتُه من خيرٍ أو شرّ.
وتحوَّز الرّجلُ إذا لم يستقرَّ على الأرض، والاسم: التَّحَوُّزُ، ومنه قوله تعالى: "أو متحّيزاً إلى فئة". أي: مُتّنحياً.
والَأْحَوِزّي: السائقُ الحَسَنُ السّياقِة، وفيه بعضُ النّفارِ. قال:
يَحُوزُهُنّ ولَهُ حُوزِيٌّ
والحَوْزُ: النّكاحُ. قال:
تقول لمّا حازّها حَوْزَ المَطِي
وفي الحديث: فما تحَوَزَّ َعن فِراشِه أي: ما تنحّى عنه. قال الشاعر:
تَحَوَّزُ عنّي خَشيةً أنْ أُضـيفَـهـا		كما آنحازَتِ الأَفْعَى مَخافةَ ضاربِ
حيز:
حَيِّزُ الدار: ما انضمّ إليها من المرافِق والمنافِع. وكلّ ناحيةٍ حَيِّزٌ على حِدَةٍ، بتَشديدِ الياءِ. وجمعُه: أَحْيازٌ، وكان قياسُه أن يكون أحوازاً، كميّتٍ وأموات، ولكنّهم فرّقوا بينهما كراهةَ الالتباس. والتّحيّز في الحَرْب: أن ينضمّ قومٌ إلى قومٍ.
وانحازوا: تركوا مَرْكَزَهُم ومعركَة قتالِهم، ومالوا إلى مَوضعٍ آخرَ.
زيح:
الزّيْحُ: ذهاب شيء، تقول: أَزَحْتُ علّتَهُ فزاحتْ تزيحُ زَيْحاً. قال الأعشى:
هَنَأْنا فلم نَمْنُنْ عليها فأصبحت		رَخيّةَ بالٍ قد أَزَحْنا هُزالهـا
أزح:
أَزَحَ يأْزِحُ أُزوحاً إذا تخلّف.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve onlarla birlikte **وايء** babı
**ح ز و**، **ح ز ي**، **ح ز أ**، **ح و ز**، **ح ي ز**، **ز ي ح**، **أ ز ح** kullanımdadırlar.

**حزو**:
**حَزْوَى**: çölde bir yer.

**حزي**:
**الحازي**: kâhin; dersin ki: **حزا يَحْزُو**، ve **حَزَى يَحْزِي** ve **يَتَحزَّى**. Ve kör olan inkâr etti: **تحزَّى تَحَزِيّا**. Dedi ki:
ومن **تَحَزَّى** عاطساً أو طرقا

Ve **الحَزَى** -maksûr- kerevize benzer bir bitkidir. Sebzelerin iyilerindendir; ve kokusunda bir keskinlik vardır; Araplar, içinde **الحَزَى** bulunan bir eve cinlerin girmediğini iddia ederler. Tekili: **حَزاةٌ**.

**حزأ**:
**حزأتُ الإِبِلَ أَحْزَؤهُا**، yani: onları topladım ve sürdüm. Ve **احْزَوْزأَتِ الإبِلُ**: toplandı. Ve **احْزَوْزَأ الطائر**: iki kanadını topladı ve yumurtasından uzaklaştı. Dedi ki:
مُحْزَوْزِئين الزِّفَّ عن مَكَوَيْهِما

Ve Rü’be dedi, hemzelemeyerek:
والسَّيْرُ مُحْزَوْزٍ به احْزِيزاؤُهُ

**حوز**:
**الحَوْزُ**: yumuşak yürüyüş; ve **الحَوْزُ**: adamın kendisine kattığı, etrafında bir set edindiği yer. Çoğulu: **أحواز**. Ve her şey ki onu kendine topladın, muhakkak onu **حُزْتَهُ** ve **آحتزته**.

Ve **حَوْزُ الرَّجُلِ**: hayırdan veya şerden onun tabiatı.

Ve adam **تحوَّز** eder, eğer yerde yerleşik durmazsa; isim: **التَّحَوُّزُ**. Ve ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: "أو متحّيزاً إلى فئة". Yani: uzaklaşan.

Ve **الَأْحَوِزّي**: sevki güzel olan sürücü; ve onda biraz ürkütme vardır. Dedi ki:
يَحُوزُهُنّ ولَهُ حُوزِيٌّ

Ve **الحَوْزُ**: nikâh. Dedi ki:
تقول لمّا حازّها حَوْزَ المَطِي

Ve hadiste: "فما تحَوَزَّ َعن فِراشِه" yani: ondan uzaklaşmadı. Şair dedi ki:
تَحَوَّزُ عنّي خَشيةً أنْ أُضـيفَـهـا		كما آنحازَتِ الأَفْعَى مَخافةَ ضاربِ

**حيز**:
**حَيِّزُ الدار**: ona bitişen, eklentilerden ve menfaatlerden olan şey. Ve her taraf, **الياءِ**’nin şeddelenmesiyle, başlı başına bir **حَيِّزٌ**dür. Çoğulu: **أَحْيازٌ**; kıyası, **ميّتٍ** ve **أموات** gibi, **أحوازاً** olması idi; fakat karışıklık korkusuyla ikisi arasında ayırım yaptılar. Ve savaşta **التّحيّز**: bir kavmin bir kavme katılmasıdır.

Ve **انحازوا**: merkezlerini ve savaş çarpışmalarının yerini terk ettiler ve başka bir yere meylettiler.

**زيح**:
**الزّيْحُ**: bir şeyin gitmesi; dersin ki: **أَزَحْتُ علّتَهُ** da o **زاحتْ تزيحُ زَيْحاً**. A‘şâ dedi ki:
هَنَأْنا فلم نَمْنُنْ عليها فأصبحت		رَخيّةَ بالٍ قد **أَزَحْنا** هُزالهـا

**أزح**:
**أَزَحَ يأْزِحُ أُزوحاً**: geri kaldığı zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زاحَ الشيءُ يَزيحُ زَيْحاً، أي بَعُد وذهب. وأَزاحَهُ غيره. وأَزَحْتُ عِلَّتَه فزاحَتْ.

##### Türkçe

**زاحَ** şey **يَزيحُ** **زَيْحاً**: yani uzaklaştı ve gitti. Başkası onu **أَزاحَهُ**. Ben onun illetini **أَزَحْتُ**; böylece o **فزاحَتْ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)
(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء**; hafiflik ve canlılık ve buna benzer şeye delâlet eden bir asıldır. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: “Falan geçti ve onun **أزْيَبٌ**’i vardır” yani hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Ve bundan, münker işe “**أَزْيَبٌ**” demeleridir. Ve o kıyastır; çünkü onu görene yahut onu işitene hafif gelir; dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])Ve babdan, zelil ve **الدّعِيِّ** adama **أَزْيَب** demeleridir. Ve adımını yaklaştırana: **أَزْيَب** derler. Ve sana bildirdim ki babın tümünün dönüşü hafifliğe ve ona yaklaşanadır.
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: rüzgârlardan güney için **أَزْيَب** demeleridir.
(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir; bilinen. Ve “**زِتُّه**” denir; onu zeytin yağıyla yağladığın zaman. Ve o **مَزْيوت**tur.
(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “Şey **زاح** **يَزيحُ**” denir; gittiği zaman; ve ben onun illetini **أزَحْتُ**; böylece o **فزاحت**; ve o **تَزِيح**tir.
(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki, inşaatçının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Artık bilmiyorum, Arapça mıdır değil midir.
(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. Derler ki: şey **زاد** **يزيد**; o hâlde o **زائد**tir. Ve bunlar “şuna **زَيْد** قومٌ”dur; yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])Ve “çok **الزَّيايد**’li bir şey” denir; yani **الزّيادات**; ve bazen **زوائد** dediler. Ve aslana: **ذو زوائد** derler. Dediler ki: o, kükremesinde ve saldırısında **يتزيَّد** edendir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; gücünün üstünde külfete girdiği zaman; ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**بالياء**; sanki sözde **التّزيّد**i kastetmiş gibidir.
(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: “**زِيرٌ** bir adam”: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Ve bu, benim yanımda aslı **الواو**dur; **زَارَ** **يزورُ**’dan; kendisinden önceki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**ya çevrildi; “o, **حِدْثُ نِساء**” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ **زيراً** فإنني غيرُ **زيرِ**([5])
(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve “**زاغَةٌ** قوم” (denir); yani **زائغون**. Ve “güneş **زاغَت**” (denir); bu, meylettiği ve gölgenin döndüğü([7]) zamandır. Ve Allah, yüce senâsı, dedi: ﴿فَلَمَّا **زَاغُوا** **أَزَاغَ** اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]; ama onların “kadın **تزيّغت**” demelerine gelince, bu **الإبدال** babındandır; ve o, **نونٌ**dur; **غيناً** olarak bedel kılınmıştır.
(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. “**زِيَمٌ** et” denir; yani dolgun. Ve “insanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. **الخليل** dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *
(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء** **واو**dan bedeldir; ve onun zikri geçti; ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. Artık **التَّزايل**: ayrışmadır. “Onun arasında **زَيَّلْتُ**” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi: ﴿فَ**زَيَّلْنا** بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] Ve “**الزَّيَل** uylukların arası uzaklaşmasıdır” denir; **الفَحَجِ** gibi. Ve **الشيبانيّ**den, sahih ise, zikredildi: “Falan, falandan **تزايلَ**”; onu çekindiği zaman. Ve o, sahih olursa, o kıyastır.
(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** sahih bir asıldır; şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eder. Artık **الزَّيْن**, **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** **تزييناً**” denir. Ve “yer **أزْيَنتِ** ve **وازّيَّنتْ** ve **وازدانت**([8])” (denir); otuyla onu güzelleştirdiği zaman. Ve sahih ise denir ki: **الزَّين**: horozun ibiğidir. Ve inşad ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])
(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ve ben onun hiçbir şeyinin sahih olduğunu sanmıyorum. “**زائِف** ve **زَيْف** bir dirhem” derler. Ve babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** **يزيف**; bu, hızlandığı zamandır. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki yuvarlanır. Ve güvercin, güvercinlikte **تَزِيف** eder. Ama **عديّ**’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ ل**زَيْف**هنّ مَرَاقِ([10])Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan **الطُّنُف**tur; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Ve bütün bunlar sözdür. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’dedir.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dır.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) ona ait bir kasidedendir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve صدرُهُ **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان**’da (**سود**) onu inşad etti. Ve **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” **احمرت** gibi; ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (**زين**)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve onu **اللسان** (**زيف**)’de inşad etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي ح
أزاح الله العلل وأزحت علته فيما احتاج إليه وزاحت علته وانزاحت‏.‏
وهذا مما تنزاح بـه الشكوك عن القلوب‏.‏

##### Türkçe

ز ي ح
Allah **العلل**’i giderdi; ben, ihtiyaç duyduğu şey hususunda onun **علته**’ni giderdim; onun **علته** gitti ve uzaklaştı.
Bu, kendisiyle şüphelerin kalplerden uzaklaştığı şeylerdendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زاحَ الشيءُ يَزيحُ زَيْحاً وزُيُوحاً وزِيُوحاً وزَيَحاناً، وانْزاحَ: ذهب وتباعد؛ وأَزَحْتُه وأَزاحَه غيرُه.
وفي التهذيب: الزَّيْحُ ذهابُ الشيء، تقول: قد أَزَحْتُ علته فزاحتْ، وهي تَزيحُ؛ وقال الأَعْشى:
وأَرْمَلَةٍ تَسْعَى بشُعْثٍ، كأَنها
وإِياهُم، رُبْدٌ أَحَثَّتْ رِئالَها
هَنَأْنا، فلم تَمْنُنْ علينا، فأَصْبَحتْ
رَخيَّةَ بالٍ، قد أَزَحْنا هُزالَها
ابن بري: قوله: هنأْنا أَي أَطعمنا. والشعْثُ: أَولادُها. والرُّبْدُ: النعامُ. والرُّبْدَةُ: لونها. والرِّئالُ: جمع رَأْلٍ، وهو فَرْخُ النعام. وفي حديث كعب بن مالك: زاحَ عني الباطلُ أَي زال وذهب. وأَزاحَ الأَمرَ: قضاه.

##### Türkçe

**زاحَ** şey **يَزيحُ** **زَيْحاً** ve **زُيُوحاً** ve **زِيُوحاً** ve **زَيَحاناً** (olarak);
ve **انْزاحَ**: gitti ve uzaklaştı; ve ben onu **أَزَحْتُ** ve başkası onu **أَزاحَه**.

Ve **التهذيب**’de: **الزَّيْحُ** şeyin gitmesidir; dersin ki: “Onun illetini **أَزَحْتُ** da o **فزاحتْ**; ve o **تَزيحُ**.”; ve **الأَعْشى** dedi:

وأَرْمَلَةٍ تَسْعَى بشُعْثٍ، كأَنها
وإِياهُم، رُبْدٌ أَحَثَّتْ رِئالَها
هَنَأْنا، فلم تَمْنُنْ علينا، فأَصْبَحتْ
رَخيَّةَ بالٍ، قد أَزَحْنا هُزالَها

**ابن بري**: Onun sözü: **هنأْنا** yani: doyurduk. Ve **الشعْثُ**: onun yavruları. Ve **الرُّبْدُ**: devekuşlarıdır. Ve **الرُّبْدَةُ**: onun rengidir. Ve **الرِّئالُ**: **رَأْلٍ**’in çoğuludur; ve o, devekuşunun yavrusudur.

Ve **كعب بن مالك** hadîsinde: “Benden **زاحَ** bâtıl” yani: zail oldu ve gitti. Ve **أَزاحَ** işi: onu yerine getirdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ي ح * * زَاحَ * بعُد وذهب وبابه باع و * أزَاحَهُ * غيره

##### Türkçe

* ز ي ح * * **زَاحَ** * uzaklaştı ve gitti; bâbı **باع**’dır. Ve * **أزَاحَهُ** *: onu başkası uzaklaştırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زاح  الشيء  يزيح زيحا، بفتح فسكون،  وزيوحا  ، بالضم  وزيوحا  ، بالكسر،  وزيحانا  ، محركة  : بعد وذهب، كانزاح  بنفسه.  وأزحته  أنا، وأزاحه غيره. وفي التهذيب: الزيح: ذهاب الشيء: تقول: قد أزحت علته؛ فزاحت، وهي تزيح. وقال الأعشى:
  وأرملة تسعى بشعث كأنهـا                      وإياهم ربد أحثت رئالـهـا
  هنأنا فلم تمنن علينا فأصبحت                      رخية بال قد أزحنا هزالها وفي حديث كعب بن مالك:  زاح عني الباطل  ، أي زال وذهب.

##### Türkçe

**زاح** şey **يزيح** **زيحا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **زيوحا** (damme ile) ve **زيوحا** (kesra ile) ve **زيحانا** (harekeli): uzaklaştı ve gitti; kendi kendine uzaklaşan gibi. Ben onu **أزحته**; başkası da onu **أزاحه**.

Tehzîb’de: **الزيح**: şeyin gitmesi; şöyle dersin: “Onun illetini **أزحت**”; böylece o uzaklaştı; o **تزيح**.

A‘şâ dedi ki:
  Ve dağınık saçlı bir dul, sanki o                      ve onlar, yavrularını kışkırtmış, hızlı bir sürü
  Bizi sevindirdi; sonra bize minnet etmedi; derken sabahladı                      gönlü rahat; onun zayıflığını **أزحنا**

Ka‘b b. Mâlik’in hadisinde: “Benden **زاح** bâtıl”, yani zail oldu ve gitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَاحَ
1 زَاحَ ذ , (S, A, K,) aor. يَزِيحُ, inf. n. زَيْحٌ (S, K) and زُيُوحٌ (MA, K) and زِيُوحٌ (K) and زَيَحَانٌ; (MA, K; [in the CK, erroneously, زَيْحان;]) and ↓ انزاح; (A, K;) It (a thing, S) became distant, or remote: (S, A, K:) it went, went away, passed away, or departed. (S, K.) You say, زَاحَتْ عِلَّتُهُ (S, A, MA) and ↓ انزاحت (A) His pretext, pretence, or excuse, [or his malady,] became remote [or removed], or went away. (MA.) And زَاحَ عَنِّى البَاطِلُ What was false, or vain, ceased, passed away, or went away, from me. (TA, from a trad.) ― -b2- And زَاحَ, aor. as above, i. q. تَأَخَّرَ [He, or it, went back or backwards, &c.]. (TA in art. زح.)

ازاحهُ
4 ازاحهُ ذ He made it (a thing, S) to be distant, or remote: [he removed it, did away with it, or caused it to cease:] he made it to go, go away, pass away, or depart. (S, K.) Hence the saying of El-Aashà, قَدْ أَزَحْنَا هُزَالَهَا [We had caused her leanness to cease]. (S.) And أَزَحْتُ عِلَّتَهُ: (S, A:) ازاح عِلَّتَهُ signifies He removed his pretext, pretence, or excuse; [or his malady;] or did away with it. (MA.)

7 اـِنْزَيَحَ see 1, in two places.

مَزَاحٌ
مَزَاحٌ ذ A place to which one [goes away, or may go away; or] removes, or may remove, far away. (Ham p. 329.)

##### Türkçe

زَاحَ
1 **زَاحَ** **ذ** , (S, A, K,) muzârîsi **يَزِيحُ**, mastarı **زَيْحٌ** (S, K) ve **زُيُوحٌ** (MA, K) ve **زِيُوحٌ** (K) ve **زَيَحَانٌ**; (MA, K; [CK’de hatalı olarak **زَيْحان**;]) ve ↓ **انزاح**; (A, K;) O (bir şey, S) uzak oldu, yahut uzaklaştı: (S, A, K:) gitti, uzaklaştı, yok olup gitti, yahut ayrıldı. (S, K.) Şöyle dersin: **زَاحَتْ عِلَّتُهُ** (S, A, MA) ve ↓ **انزاحت** (A) Onun bahanesi, mazereti yahut özrü, [yahut hastalığı,] uzak oldu [yahut giderildi], yahut gitti. (MA.) Ve **زَاحَ عَنِّى البَاطِلُ**: Bâtıl olan, yahut boş olan, benden kesildi, yok olup gitti, yahut gitti. (TA, bir rivayetten.) ― -b2- Ve **زَاحَ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, **تَأَخَّرَ** ile aynı mânâdadır [o, yahut o şey, geri kaldı yahut geriye gitti, vb.]. (TA, **زح** maddesinde.)

ازاحهُ
4 **ازاحهُ** **ذ** O, onu (bir şeyi, S) uzak kıldı, yahut uzaklaştırdı: [onu giderdi, ortadan kaldırdı, yahut sona erdirdi:] onu gitmeye, uzaklaşmaya, yok olup gitmeye, yahut ayrılmaya sevk etti. (S, K.) Bundan dolayı el-A‘şâ’nın sözü: **قَدْ أَزَحْنَا هُزَالَهَا** [Biz onun zayıflığını sona erdirmiştik]. (S.) Ve **أَزَحْتُ عِلَّتَهُ**: (S, A:) **ازاح عِلَّتَهُ** şu mânâya gelir: Onun bahanesini, mazeretini yahut özrünü; [yahut hastalığını;] giderdi; yahut onu ortadan kaldırdı. (MA.)

7 اـِنْزَيَحَ 1’e bak, iki yerde.

مَزَاحٌ
**مَزَاحٌ** **ذ** Kişinin [gidip uzaklaştığı, yahut gidebileceği; yahut] uzaklara kaldırdığı, yahut kaldırabileceği bir yer. (Ham s. 329.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَاحَ
زَاحَ ( y )  I ( n. ac. زَيْح 1 ,  زِيَاْح 23 ,  زُيُوْح 27 ,  زَيَحَاْن 36 ),
a.  Went away, departed; withdrew, removed.

زَيَّحَ
زَيَّحَ II ,
a.  [ coll. ], Went in procession; carried in procession ( image ).

b.  Drew a line.

أَزْيَحَ
أَزْيَحَ IV ,
a.  Removed, displaced; took away.

اِنْزَيَحَ
اِنْزَيَحَ VII ,
a.  see I .

زِيْح
زِيْح 2 , ( pl. أَزْيَاْح 38 ),
a.  Line, stroke.

زَيَّاْح
زَيَّاْح 28 ,
a.  [ coll. ], ( pl. زَيَّاحَات ), Procession; benediction ( of the Holy Sacrament ).

##### Türkçe

زَاحَ
زَاحَ ( y ) I ( n. ac. **زَيْح** 1 , **زِيَاْح** 23 , **زُيُوْح** 27 , **زَيَحَاْن** 36 ),
a. Gitti, ayrıldı; çekildi, uzaklaştırıldı.

زَيَّحَ
زَيَّحَ II ,
a. [ topl. ], Alay halinde gitti; alay halinde taşıdı ( suret ).

b. Bir çizgi çekti.

أَزْيَحَ
أَزْيَحَ IV ,
a. Giderdi, yerinden oynattı; alıp götürdü.

اِنْزَيَحَ
اِنْزَيَحَ VII ,
a. I’e bak.

زِيْح
زِيْح 2 , ( pl. **أَزْيَاْح** 38 ),
a. Çizgi, çizik.

زَيَّاْح
زَيَّاْح 28 ,
a. [ topl. ], ( pl. زَيَّاحَات ), Alay; kutsal sakramentin takdisi (nin).
