# زيد (ز-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zade : Azık demektir

- Harfler: ز - ي - د
- Kur'an'da: 62 geçiş · 60 ayet · 46 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (46)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَزِيدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Artırır | 4 | 3 | [17:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:82.md) |
| [زَادَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَهُمْ | Onları artırdı | 3 | 3 | [33:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/33:22.md) |
| [وَيَزِيدُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَيَفْعِلُهُمْ | Ve onları artırır | 3 | 3 | [4:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/4:173.md) |
| [ازْدَادُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%A7%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْتَعَلُوا | Arttılar | 2 | 2 | [3:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/3:90.md) |
| [تَزِدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%90.md) | تَفْعِلْ | Artırma | 2 | 2 | [71:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:24.md) |
| [زِدْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْنَاهُمْ | Onları artırdık | 2 | 2 | [16:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/16:88.md) |
| [فَزَادَتْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعَلَتْهُمْ | Onları artırdı | 2 | 2 | [9:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:124.md) |
| [لِيَزْدَادُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيَفْتَعِلُوا | Artmaları için | 2 | 2 | [3:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/3:178.md) |
| [نَزِدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92.md) | نَفْعِلْ | Artırırız | 2 | 2 | [42:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/42:20.md) |
| [وَلَيَزِيدَنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | وَلَيَفْعِلَنَّ | Kesinlikle artıracak | 2 | 2 | [5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/5:64.md) |
| [وَيَزِيدَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَيَفْعِلَهُمْ | Ve onları artırır | 2 | 2 | [24:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/24:38.md) |
| [يَزِيدُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلُهُمْ | Onları artırır | 2 | 2 | [17:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:41.md) |
| [أَزِيدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8E.md) | أَفْعِلَ | Artırırım | 1 | 1 | [74:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/74:15.md) |
| [تَزِيدُونَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | تَفْعِلُونَنِي | Beni artırırsınız | 1 | 1 | [11:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/11:63.md) |
| [تَزْدَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | تَفْتَعِلُ | Artar | 1 | 1 | [13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/13:8.md) |
| [زَادَتْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلَتْهُ | Onu artırdı | 1 | 1 | [9:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:124.md) |
| [زَادَتْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَتْهُمْ | Onları artırdı | 1 | 1 | [8:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/8:2.md) |
| [زَادُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلُوكُمْ | Sizi artırdılar | 1 | 1 | [9:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:47.md) |
| [زَادُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلُوهُمْ | Onları artırdılar | 1 | 1 | [11:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/11:101.md) |
| [زَيْدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AF%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Zeyd | 1 | 1 | [33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/33:37.md) |
| [زِدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92.md) | افْعِلْ | Artır | 1 | 1 | [73:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/73:4.md) |
| [زِدْنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | افْعِلْنِي | Beni artır | 1 | 1 | [20:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/20:114.md) |
| [زِيَادَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فِعَالَةٌ | Artmak | 1 | 1 | [9:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:37.md) |
| [سَنَزِيدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F.md) | سَنَفْعِلُ | Artıracağız | 1 | 1 | [7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/7:161.md) |
| [فَزَادَهُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | فَفَعَلَهُمُ | Hemen onları artırdı | 1 | 1 | [2:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/2:10.md) |
| [فَزَادَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعَلَهُمْ | Hemen onları artırdı | 1 | 1 | [3:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/3:173.md) |
| [فَزَادُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعَلُوهُمْ | Hemen onları artırdılar | 1 | 1 | [72:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/72:6.md) |
| [فَزِدْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | فَافْعِلْهُ | Öyleyse onu artır | 1 | 1 | [38:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/38:61.md) |
| [لَأَزِيدَنَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لَأَفْعِلَنَّكُمْ | Kesinlikle sizi artıracağım | 1 | 1 | [14:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/14:7.md) |
| [مَزِيدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8C.md) | مَفْعُولٌ | Artmış | 1 | 1 | [50:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/50:35.md) |
| [مَزِيدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8D.md) | مَفْعُولٍ | Artmış | 1 | 1 | [50:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/50:30.md) |
| [نَزِيدَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | نَفْعِلَكُمْ | Sizi artırırız | 1 | 1 | [78:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/78:30.md) |
| [وَازْدَادُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْتَعَلُوا | Ve arttılar | 1 | 1 | [18:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/18:25.md) |
| [وَزَادَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَلَكُمْ | Ve sizi artırdı | 1 | 1 | [7:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/7:69.md) |
| [وَزَادَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | وَفَعَلَهُ | Ve onu artırdı | 1 | 1 | [2:247](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/2:247.md) |
| [وَزَادَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَلَهُمْ | Ve onları artırdı | 1 | 1 | [25:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/25:60.md) |
| [وَزِدْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَلْنَاهُمْ | Ve onları artırdık | 1 | 1 | [18:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/18:13.md) |
| [وَزِيَادَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | وَفِعَالَةٌ | Ve artmak | 1 | 1 | [10:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/10:26.md) |
| [وَسَنَزِيدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F.md) | وَسَنَفْعِلُ | Artıracağız | 1 | 1 | [2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/2:58.md) |
| [وَنَزْدَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | وَنَفْتَعِلُ | Ve artarız | 1 | 1 | [12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/12:65.md) |
| [وَيَزِدْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَيَفْعِلْكُمْ | Ve sizi artırır | 1 | 1 | [11:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/11:52.md) |
| [وَيَزِيدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F.md) | وَيَفْعِلُ | Artırır | 1 | 1 | [19:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/19:76.md) |
| [وَيَزْدَادَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E.md) | وَيَفْتَعِلَ | Ve artar | 1 | 1 | [74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/74:31.md) |
| [يَزِدْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعِلْهُ | Onu artırır | 1 | 1 | [71:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:21.md) |
| [يَزِدْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلْهُمْ | Onları artırır | 1 | 1 | [71:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:6.md) |
| [يَزِيدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Artırırlar | 1 | 1 | [37:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/37:147.md) |

## Mücavir kökler — 94 mücavir (297 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Hatit (Tı) cüce demektir
2. [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
3. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
4. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Bisat kilim demektir
5. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Bürde” gocuk demektir
6. [مأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Yüz
7. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 12 ortak ayet · G² 10 · Hufre, çukur demektir
8. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
9. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
10. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 17 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
11. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 8 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
12. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 15 ortak ayet · G² 8 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
13. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 11 ortak ayet · G² 8 · Şey
14. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
15. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Taşkınlaştıran
16. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
17. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
18. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Su yosunudur
19. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
20. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
21. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
22. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ordu demektir
23. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sülle çokluk demektir
24. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
25. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hayese sürülmüş tarla demektir
26. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
27. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
28. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İsyan eder
29. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dışlama
30. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
31. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 25 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
32. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
33. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
34. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
35. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
36. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
37. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 19 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
38. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
39. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
40. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
41. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kasaba
42. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
43. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
44. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
45. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
46. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
47. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
48. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
49. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
50. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rical ayak demektir
51. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sikkin” bıçak demektir
52. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Eveye yuva demektir
53. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yüz demektir
54. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
55. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
56. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
57. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
58. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
59. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Onların malları
60. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Yavru” demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زيد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نمى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%8A.md), [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md), [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin mevcut hacim, miktar, sayı veya sınırının üzerine eklenerek çoğalması, taşması ve fazlalaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yönelimine göre imanın, hidayetin ve mükâfatın yahut küfrün, nifakın ve azabın katlanarak büyümesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve amel süreçlerinin durağan kalmayıp girdilere bağlı olarak müspet veya menfi yönde kümülatif genişlemesi |
| Kritik Hata Riski | Artışı yalnızca niceliksel ve maddi bir büyüme sayıp Kur’an’daki ahlaki ve ontolojik nitelik katlanmasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زي | Bir sınırdan dışa doğru açılma, yayılma, belirginleşme ve yön değiştirme hareketidir; bu hareket [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) kökünde sıvının sızıp yayılmasında, [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) kökünde doğruluk ekseninden sapmada ve [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) kökünde güzelliğin dışa vurup görünürleşmesinde izlenir. | د | Kapı ve ileri itilme imgesini taşıyan د harfi, açılma hareketini mevcut sınırın ötesine doğru iterek hacimce, sayıca veya dereceğe eklemlenme ve taşma (artma, fazlalaşma) boyutuna ulaştırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Mevcut sınırın kesilip aşılması, durağan yapının bölünerek dışına çıkılması. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışa doğru uzanma, etkin müdahale ve ekleme eylemi. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir merhaleden diğerine geçiş, eşiğin aşılması ve yeni bir alana katılım. |
| زيد | Sınırı kesip aşarak ileriye doğru uzanmak ve yeni bir eşikten geçerek büyümek | Sabit olan haddin veya miktarın el/müdahale ile aşılarak bir kapıdan geçercesine mevcut olanın üzerine eklenmesi ve büyümesi hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sıvının, suyun veya kabın içindekinin taşacak derecede çoğalması; devenin yürüyüşünde boynunu öne uzatarak adımlarını mutat sınırın üzerine çıkarması; ciğerin kenarındaki fazlalık et parçası (ziyâdetü’l-kebid). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’l-İsba‘ el-Advânî bir beytinde kavmine meydan okurken topluluğun yüzden fazla olduğunu belirtmek üzere kökü şu şekilde kullanmıştır: وَأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ عَلَى مِائَةٍ / فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ كَيْداً فَكِيدُونِي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arap şiirinde ve nesrinde devenin yürüyüş temposunu zorlaması veya konuşanın lafı gereğinden fazla uzatıp mübalağa yapması bağlamında Adî b. Zeyd’in şu beytinde yer almıştır: إِذَا أَنْتَ فَاكَهْتَ الرِّجَالَ فَلَا تَلَعْ / وَقُلْ مِثْلَ مَا قَالُوا وَلَا تَتَزَيَّدِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça زيد kökü, Kuzeybatı Sami dillerinde ve genel Sami dil ailesinde kök morfolojisi ve ünlü dönüşümleri bakımından zengin bir yayılıma sahiptir. Kökün İbranice ve Aramicedeki birincil eşdeğeri, kaynama, taşma, taşkınlık yapma, haddi aşma veya kibrinden ötürü ileri gitme anlamlarını taşıyan zyd (İbranice zud / zid, Aramice ve Süryanice zyad) köküdür. İbranicede bu kökten türeyen isimler suyun kaynayıp taşmasını ve insanın haddini aşarak kibirlenmesini (kasti ve taşkınca günah işlemeyi) ifade eder. Arapçada ise kök hem nötr hem de bağlama göre müspet veya menfi olarak bir nesnenin, miktarın yahut hâlin kendi sınırını aşarak fazlalaşması ve üzerine eklenmesi anlamına odaklanmıştır. Fonetik ve semantik süreklilik, içsel kabarma ve sınırını aşarak büyüme çekirdeğinin Sami zeminindeki ortak kökene dayandığını göstermektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زيد ve [زود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF.md) ilişkisi | Kök, yol azığı anlamına gelen [زود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF.md) ile akraba olup bünyeye veya yola sonradan eklenen, taşınan ve fazladan güç katan ek unsuru imler; ecvef yâî yapıda fazlalaşma fiili haline gelmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zud/zid, Süryanice zyad | İbranice ve Aramicede kabarma, taşma, haddini aşma ve cüret etme anlamı Arapçadaki miktar ve derece artışıyla semantik ortaklık taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik katmanda doğrudan kanıtlanmış fonetik denkliği olan bir türev tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زيد | Anlamlı | Artmak, çoğalmak, eklenmek | Mevcut miktarın veya hâlin üzerine ilave olma, büyüme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| زدي | Anlamlı | Uzanmak, adım atmak, çözgü germek | Devenin adımlarını uzatarak yürümesi veya dokumada ipliklerin boyuna gerilmesi. | Hedef kökle doğrusal genişleme ve ileri uzanma paydasında birleşir; Kur'an'da geçmez. |
| [يزد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B2%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يدز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| دزي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ديز | Anlamlı | Eksik vermek, haksızlık etmek | [ضيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B2.md) kökünün fonetik varyantı olarak hakkı kısmak, adaletsiz paylaştırmak. | Hedef kökün artırma anlamına zıt bir eksiltme hareketi barındırır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زيد | Merkez | Miktar ve derecede artış | Mevcut olan bir yapının, sınırın veya niteliğin üzerine doğrudan eklemlenerek büyümesi. | Hem niceliksel hem niteliksel, hem müspet hem menfi bağlamda kümülatif artışı karşılar. |
| [نمى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Organik büyüme ve gelişme | Canlı organizmanın iç dinamikleriyle, tabii bir süreçle boy atıp serpilmesi. | زيد dışarıdan eklenmeyle de olurken [نمى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%8A.md) içsel ve organik beslenmeyle gerçekleşir. |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Komşu | Şişme, kabarma ve yükselme | Bir şeyin hacminin köpürerek, kabararak veya fazlalık talep ederek yukarı doğru çıkması. | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) kabarma ve dikey yükselme veya haksız nema vurgusu taşır; زيد ise yalın ilavedir. |
| [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Çokluk ve sayıca fazlalık | Bireylerin veya parçaların sayısal olarak yoğunlaşması ve azlığın zıddı olması. | [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) mevcut durumun çokluğunu belirtirken زيد bir önceki duruma göre artış sürecini vurgular. |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Zıt | Eksilme ve azalma | Mevcut olan hacim, sayı veya kaliteden bir kısmının eksilip eksik kalması. | زيد fazlalaşmayı ve üzerine eklenmeyi sağlarken [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) bütünden kopmayı ve eksilmeyi kurar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زيد | Artmak, çoğalmak, fazlalaşmak | Bir şeyin mevcudunun üzerine eklenmesi; kümülatif büyüme. | Kesin |
| Latince | Augere, incrementum | Artırmak, büyütmek; büyüme | Mevcut olanı büyüterek yüceltme veya ekleme yapma boyutunu karşılar; ahlaki menfi kutbu zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Increase, augment, accrue | Artmak, eklenmek, çoğalmak | Increase genel artışı, augment dışarıdan eklemeyi, accrue ise süreç içinde birikerek artmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Zunehmen, vermehren, steigern | Artmak, çoğalmak, yükselmek | Zunehmen durumun/hacmin büyümesini, steigern ise derece ve yoğunluğun artırılmasını çok iyi yansıtır. | Kesin |
| Fransızca | Augmenter, accroître | Artmak, çoğaltmak | Boyut, miktar ve derece bakımından var olanın üzerine eklenme eylemini taşır. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İman ve hidayetin artması | Kalbi ve ahlaki kesinliğin, teslimiyetin güçlenmesi | Müminlerin ayetleri dinlediklerinde veya zorlukla karşılaştıklarında sebatlarının pekişmesi (Âl-i İmrân [3:173](https://lisan.digital/tr/ayet/3:173.md), Tevbe [9:124](https://lisan.digital/tr/ayet/9:124.md), Ahzâb [33:22](https://lisan.digital/tr/ayet/33:22.md)). |
| Küfür, nifak ve sapkınlığın artması | Kalpteki manevi hastalığın ve azgınlığın katlanması | İnkârcıların ve münafıkların uyarılara inatla direnerek batılda derinleşmesi (Bakara [2:10](https://lisan.digital/tr/ayet/2:10.md), Mâide [5:64](https://lisan.digital/tr/ayet/5:64.md), Tevbe [9:125](https://lisan.digital/tr/ayet/9:125.md)). |
| Mükâfat, ihsan ve lütfun artırılması | Hak edilen karşılığın kat kat fazlasının bahşedilmesi | Salih amel işleyenlere ilahi fazl u keremden fazlasının verilmesi (Nisâ [4:173](https://lisan.digital/tr/ayet/4:173.md), Fâtır [35:30](https://lisan.digital/tr/ayet/35:30.md), Şûrâ [42:26](https://lisan.digital/tr/ayet/42:26.md)). |
| Azap ve cezanın artırılması | Cezanın şiddetinin ve katmanlarının çoğaltılması | Haddi aşanlara ve sapanlara azabın katmerli hale getirilmesi (Nahl [16:88](https://lisan.digital/tr/ayet/16:88.md), İsrâ [17:97](https://lisan.digital/tr/ayet/17:97.md), Nebe [78:30](https://lisan.digital/tr/ayet/78:30.md)). |
| Yaratılışta veya bedende fiziki fazlalık | Cüsse, güç veya organ zenginliği | Talut'un ilim ve beden üstünlüğü yahut meleklerin kanat sayısındaki çokluk (Bakara [2:247](https://lisan.digital/tr/ayet/2:247.md), Fâtır [35:1](https://lisan.digital/tr/ayet/35:1.md)). |
| Ahiretteki sınırsız lütuf (Mezîd) | Cennet ehline tasavvurun ötesinde sunulan nihai tecelli | Hesapsız nimetlerin ötesinde Allah'ın cemali ve rızasıyla buluşma (Kāf [50:35](https://lisan.digital/tr/ayet/50:35.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İmanın mahiyeti | İmanın artıp eksilmesi (ziyâdetü’l-îmân ve noksânuhâ) meselesinde amelin imana dahil olup olmadığı tartışması. | İmanın yakîn, amel ve nur bakımından derecelenmesi. |
| Fıkıh | Akitler ve ceza hukuku | Satışta artırma (müzâyede), faiz fazlalığı (ribâ ziyâdesi) ve akit konusu mala yapılan sonradan eklemeler. | Hak edilmemiş karşılıksız fazlalık veya meşru bedel artışı. |
| Tefsir | İlahi adalet ve fazl dengesi | İyiliklere karşı ziyadenin Allah'ın lütfu (fazl), kötülüklere karşı ziyadenin ise amelin kendi cinsinden cezası olması. | Fazl u keremin hak ediş sınırını aşan sınırsızlığı. |
| Hadis | Şefaat ve rü'yetullah | Amellerin karşılığında on misli ve daha fazlası (ve ezîd) müjdesi ile Yunus [10:26](https://lisan.digital/tr/ayet/10:26.md)'daki ziyadenin cemalullah olarak tefsiri. | Kesintisiz ilahi ihsan ve müşahede. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Fazl ve istidraç | Yönelimin karşılığını büyütme | Kişi hayra yönelirse hidayet ve ecir, şerre yönelirse batıl ve dalalet katlanarak geri döner. | Kesin |
| İlmi | Bilgi birikimi ve epistemoloji | Kümülatif idrak | Bilginin amelle derinleşmesi | Doğru bilgiye göre yaşamak feraseti ve yeni idrak kapılarını açarak ilmi artırır (Tâhâ [20:114](https://lisan.digital/tr/ayet/20:114.md)). | Kesin |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal güç | Liyakat ve kapasite | İktidar meşruiyetini tahkim etme | Yöneticiye verilen ilim ve beden üstünlüğü siyasal kabiliyeti artırır (Bakara [2:247](https://lisan.digital/tr/ayet/2:247.md)). | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve sermaye akışı | Nema, artık değer ve infak | Sermaye dolaşımında bereket | Meşru infak ve şükür reel bereketi artırırken (İbrâhîm [14:7](https://lisan.digital/tr/ayet/14:7.md)), faizdeki suni artış yok oluşa mahkûmdur. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Pozitif geri besleme (positive feedback) ve kümülatif büyüme | Sisteme giren çıktının bir sonraki adımda girdi olarak işlev görüp büyüklüğü üssel veya doğrusal artırması mantığı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pekiştirme (reinforcement) ve sermaye birikimi | Bireyin tutumlarının ödül veya sonuçlarla kemikleşerek çoğalması; sosyolojide avantajın avantajı doğurması etkisi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece niceliksel, parasal veya mekanik bir rakam büyümesine indirgeyerek kalbi, ahlaki ve ontolojik nitelik artışını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | زيد, sadece dışsal bir fazlalık değil; imanın yakinleşmesi, kalpteki hastalığın kokuşması, ilahi cezanın veya mükâfatın varoluşsal olarak katmerlenmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmanın artmasını imkânsız sayan donuk bir inanç anlayışına sapmak veya kötülüğün kendi kendini büyüterek sahibini yutacağını fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dinamik ahlak ve varlık yasasını açıklar: İnsan hiçbir zaman sabit kalmaz; her tercih ya hayrı ya da şerri büyüten bir sürecin tohumudur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin psikolojik olgunlaşmasını anlatan ayetlerde, münafıkların içsel çürüme süreçlerinde ve ahiret nimetlerinin sınırsızlığını bildiren tablolarda. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî hayatın statik bir kabulden ibaret olduğu vehmini yıkar; amelin inanca, nankörlüğün ise hüsrana doğrudan çarpan etkisi yaptığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir sıvının taşması veya bir nesnenin mevcut sınırının üzerine dışarıdan bir parçanın ilave edilmesiyle hacmin büyümesi.
- Soyut anlam: Bilinçli bir tercihin doğurduğu sonuçların kümülatif birikimle varoluşsal bir nitelik ve derece sıçramasına dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Sisteme yapılan her ahlaki veya ontolojik girdinin, kendi mahiyetine uygun biçimde katlanarak artmasını sağlayan dinamik geri besleme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = S_t + f(S_t, u_t) \quad \text{burada} \quad f(S_t, u_t) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Model, sistemin bir sonraki andaki durumunu ($S_{t+1}$), mevcut durumu ($S_t$) ile dışsal girdi veya iradi tercihin ($u_t$) mevcut durumla etkileşiminden doğan pozitif artış fonksiyonunun ($f$) toplamı olarak gösterir; bu fonksiyon sıfırdan büyük olduğu müddetçe sistemde kesintisiz bir büyüme ve fazlalaşma gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (60 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/2:10.md) — فَزَادَهُمُ

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık vardır. Allah da hastalıklarını artırdı. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlara elem verici bir azab vardır.

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/2:58.md) — وَسَنَزِيدُ

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Bakara 2:247](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/2:247.md) — وَزَادَهُ

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Peygamberleri onlara dedi ki: İşte Allah hükümdar olarak size Talut’u gönderdi. Onlar: Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona malca bolluk da verilmemişken nasıl olur da bizim başımıza hükümdar olabilir? dediler. Peygamberleri de dedi ki: Allah onu sizin üstünüzde beğenip seçmiştir. O’na bilgice ve vücutça da bir üstünlük vermiştir. Şüphesiz ki Allah; mülkünü dilediğine verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/3:90.md) — ازْدَادُوا

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ

Meal (IK): İman ettikten sonra küfredip de, küfürleri artanların tevbeleri kabul edilmez. İşte onlar sapıkların kendileridir.

### [Ali İmran 3:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/3:173.md) — فَزَادَهُمْ

الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ

Meal (IK): Onlar ki: Bir takım kimseler kendilerine; düşmanlarınız sizin için kuvvetlerini topladılar onlardan korkun dedikleri zaman, bu haber onların imanını artırır da, Allah bize kafidir. O ne güzel vekildir, derler.

### [Ali İmran 3:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/3:178.md) — لِيَزْدَادُوا

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Küfredenler, kendilerine mühlet verişimizi; sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar, Biz onlara sırf günahları çoğalsın diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azab vardır.

### [Nisa 4:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/4:137.md) — ازْدَادُوا

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا

Meal (IK): Doğrusu inanıp sonra küfür edenleri, sonra inanıp tekrar küfür edenleri, sonra da küfürleri artmış olanları Allah bağışlamayacaktır. Onları doğru yola da eriştirmeyecektir.

### [Nisa 4:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/4:173.md) — وَيَزِيدُهُمْ

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

Meal (IK): İman edip salih ameller işleyenlere gelince; onlara mükafatlarını ödeyecek ve daha fazlasını da ihsan edecektir. Kulluk etmekten çekinenleri ve büyüklük taslayanları elem verici bir azaba uğratacaktır. Onlar, kendilerine Allah’tan başka bir dost ve yardımcı bulamazlar.

### [Maide 5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/5:64.md) — وَلَيَزِيدَنَّ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.

### [Maide 5:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/5:68.md) — وَلَيَزِيدَنَّ

قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): De ki: Ey Ehl-i Kitab; Tevrat’ı, İncil’i ve Rabbınızdan size indirileni dosdoğru tatbik etmedikçe; hiç bir şey üzerinde değilsiniz. Andolsun ki; Rabbından sana indirilen; onlardan çoğunun azgınlık ve küfrünü artıracaktır. Öyleyse o kafirler güruhu için tasalanma.

### [Araf 7:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/7:69.md) — وَزَادَكُمْ

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Sizi uyarması için aranızdan bir adama Rabbınız tarafından bir haber geldi diye mi hayret ediyorsunuz? Düşünün ki; O, sizi Nuh kavminden sonra halifeler yaptı. Yaratılış itibariyle onlardan fazla boy bos verdi. Hem Allah’ın nimetlerini hatırlayın ki; felaha eresiniz.

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/7:161.md) — سَنَزِيدُ

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

### [Enfal 8:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/8:2.md) — زَادَتْهُمْ

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Meal (IK): Mü’minler, ancak onlardır ki; Allah anıldığı zaman kalbleri ürperir, Allah’ ın ayetleri kendilerine okunduğu zaman imanları artar ve Rabblarına tevekkül ederler.

### [Tevbe 9:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:37.md) — زِيَادَةٌ

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Nesi; ancak küfürde bir artıştır. Onunla kafirler şaşırtılırlar. Bunu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar ki, Allah’ın haram kıldığına sayıca uysunlar da Allah’ın haram ettiğini helal kılmış olsunlar. Böylece onların amellerinin kötülüğü kendilerine süslenip güzel gösterildi. Allah; kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:47.md) — زَادُوكُمْ

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Eğer onlar da aranızda çıksalardı size şer ve fesadı arttırmaktan başka bir şey yapmazlar ve aranıza muhakkak bir fitne sokmak isteyerek koşarlardı. İçinizde onlara iyice kulak verenler de var. Allah; zalimleri çok iyi bilendir.

### [Tevbe 9:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:124.md) — زَادَتْهُ · فَزَادَتْهُمْ

وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ

Meal (IK): Bir sure indirilince; onlardan kimi: Bu, hanginizin imanını artırdı? der. İman etmiş olanlara gelince; onların imanını artırmıştır. Ve onlar, birbirleri ile müjdeleşirler.

### [Tevbe 9:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/9:125.md) — فَزَادَتْهُمْ

وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık bulunanların ise, murdarlıklarına murdarlık katmıştır. Ve kafir olarak ölmüşlerdir.

### [Yunus 10:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/10:26.md) — وَزِيَادَةٌ

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası var. Onların yüzleri ne kararır ne de zilletten kızarır. Onlar cennetin yaranıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.

### [Hud 11:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/11:52.md) — وَيَزِدْكُمْ

وَيَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ

Meal (IK): Ey kavmim; Rabbınızdan mağfiret dileyin, sonra O’na tevbe edin ki size gökten bol bol yağmur göndersin, kuvvetinize kuvvet, katsın. Ve suçlular olarak dönmeyin.

### [Hud 11:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/11:63.md) — تَزِيدُونَنِي

قَالَ يَاقَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ

Meal (IK): Dedi ki: Ey kavmim; Rabbımdan açık bir delilim olur, bana rahmet eder ve ben de O’na baş kaldırırsam; söyleyin bakalım, beni Allah’a karşı kim savunur? Bana hüsrandan başka bir şey kazandırmazsınız.

### [Hud 11:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/11:101.md) — زَادُوهُمْ

وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ

Meal (IK): Onlara, Biz zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler. Rabbının emri gelince de Allah’ı bırakıp taptıkları ilahları kendilerine bir fayda vermedi. Kayıplarını artırmaktan başka bir şeye yaramadı.

### [Yusuf 12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/12:65.md) — وَنَزْدَادُ

وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَاأَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ

Meal (IK): Yüklerini açyıkları vakit; karşılık olarak götürdüklerinin kendilerine iade edilmiş olduğunu gördüler. Dediler ki: Ey babamız, daha ne isteriz, işte mallarımız da bize geri verilmiş, onunla ailemize yine zahire getiririz. Kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire artırırız. Esasen bu, az bir ölçektir.

### [Rad 13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/13:8.md) — تَزْدَادُ

اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ

Meal (IK): Allah; her dişinin neyi yüklendiğini ve rahimlerin neyi eksiltip artırdığını bilir. O’nun katında her şey bir ölçüye göredir.

### [İbrahim 14:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/14:7.md) — لَأَزِيدَنَّكُمْ

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ

Meal (IK): Hani Rabbınız: Şükrederseniz; andolsun ki, size artırırım, nankörlük ederseniz; bilin ki azabım çok şiddetlidir, diye bildirmişti.

### [Nahl 16:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/16:88.md) — زِدْنَاهُمْ

الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ

Meal (IK): Küfredip de Allah yolundan alıkoyanlara; bozgunculuk yaptıklarından dolayı azab üstüne azabı artırdık.

### [İsra 17:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:41.md) — يَزِيدُهُمْ

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, öğüt alsınlar diye bu Kur’an’da çeşitli açıklamalar yaptık. Fakat bu, onların nefretinden başka bir şeyi artırmıyor.

### [İsra 17:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:60.md) — يَزِيدُهُمْ

وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا

Meal (IK): Hani sana demiştik ki: Rabbın gerçekten insanları kuşatmıştır. Sonra göstermiş olduğumuz rüyayı sadece insanlar için bir imtihan kıldık. Kur’an’da lanetlenmiş olan ağacı da. Biz onları korkutuyoruz ama bu, onlara büyük bir azgınlık vermekten başka bir şeyi artırmıyor.

### [İsra 17:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:82.md) — يَزِيدُ

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا

Meal (IK): Kur’an’dan; müminler için rahmet ve şifa olanı indiririz. Zalimler için ise ancak hüsranı artırır.

### [İsra 17:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:97.md) — زِدْنَاهُمْ

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا

Meal (IK): Allah kimi hidayete erdirirse; o, hidayete ermiştir. Kimi da dalalete düşürürse; O’ndan başka onlar için dostlar bulamazsın. Biz, onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşredeceğiz. Yurtları cehennemdir. O ne zaman sönmeye yüz tutsa; hemen alevini artırırız.

### [İsra 17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/17:109.md) — وَيَزِيدُهُمْ

وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا

Meal (IK): Yüzleri üstü kapanarak ağlarlar. Ve bu, onların huşu’unu artırır.

### [Kehf 18:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/18:13.md) — وَزِدْنَاهُمْ

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى

Meal (IK): Sana; onların kıssalarını gerçek olarak anlatalım: Doğrusu onlar; Rabblarına inanmış, genç yiğitlerdi. Biz de onların hidayetini artırmıştık.

### [Kehf 18:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/18:25.md) — وَازْدَادُوا

وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا

Meal (IK): Onlar mağaralarında üçyüz sene eğleştiler. Buna dokuz daha kattılar.

### [Meryem 19:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/19:76.md) — وَيَزِيدُ

وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا

Meal (IK): Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır. Baki kalacak salih ameller Rabbının katında hem sevab olarak daha hayırlı, hem de netice olarak daha hayırlıdır.

### [Taha 20:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/20:114.md) — زِدْنِي

فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا

Meal (IK): Gerçek hükümdar olan Allah; yücedir. Kur’an sana vahyedilirken; vahiy bitmezden önce unutmamak için acele tekrar edip durma ve: Rabbım, ilmimi artır, de.

### [Nur 24:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/24:38.md) — وَيَزِيدَهُمْ

لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): Allah; onları işledikleri amellerin en güzeliyle mükafatlandıracak, onlara lutfunu fazlasıyla verecektir. Ve Allah; dilediğini hesapsız şekilde rızıklandırır.

### [Furkan 25:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/25:60.md) — وَزَادَهُمْ

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا

Meal (IK): Onlara: Rahman’a secde edin, denildiği zaman: Rahman da nedir? Senin bize emredegeldiğine mi secde edeceğiz? derler. Ve bu, onların nefretini arttırır.

### [Ahzab 33:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/33:22.md) — زَادَهُمْ

وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا

Meal (IK): Mü’minler o birlikleri gördüklerinde dediler ki: İşte bize Allah’ın ve Rasulünün vaad ettiği bu. Allah ve Rasulü doğru söylemiştir. Ve bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı.

### [Ahzab 33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/33:37.md) — زَيْدٌ

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Hani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

### [Fatır 35:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/35:1.md) — يَزِيدُ

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Hamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Fatır 35:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/35:30.md) — وَيَزِيدَهُمْ

لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ

Meal (IK): Mükafatlarını Allah’ın tam vermesi ve onlara lutfundan artırması içindir. Muhakkak kiO; Gafur’dur, Şekur’dur.

### [Fatır 35:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/35:39.md) — يَزِيدُ

هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا

Meal (IK): O’dur; sizi, yeryüzünde halifeler kılmış olan. Kim, küfrederse; küfrü kendi aleyhinedir. Kafirlerin küfrü Rabbları katında ancak gazabı artırır. Kafirlerin küfrü onlara hüsrandan başka bir şeyi artırmaz.

### [Fatır 35:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/35:42.md) — زَادَهُمْ

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا

Meal (IK): Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki; kendilerine bir uyarıcı gelecek olursa; muhakkak ki, ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardır. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince; onların sadece nefretlerini artırdı.

### [Saffat 37:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/37:147.md) — يَزِيدُونَ

وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ

Meal (IK): Onu yüz bin veya daha fazlasına elçi gönderdik.

### [Sad 38:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/38:61.md) — فَزِدْهُ

قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ

Meal (IK): Dediler ki: Rabbımız; bizi buraya kim sürdüyse ona ateşteki azabını kat kat arttır.

### [Şura 42:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/42:20.md) — نَزِدْ

مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ

Meal (IK): Kim, ahiret ekinini isterse; onun ekinini arttırırız. Kim de dünya ekinini isterse; ona da bundan veririz. Ancak onun ahirette bir nasibi yoktur.

### [Şura 42:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/42:23.md) — نَزِدْ

ذَلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ

Meal (IK): İşte Allah’ın iman edip salih ameller işleyen kullarına müjdelediği budur. De ki: Ben, sizden buna karşılık; akrabalıkta sevgiden başka bir ücret istemem. Kim, bir iyilik kazanırsa; Biz onun iyiliğini arttırırız. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Şekur’dur.

### [Şura 42:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/42:26.md) — وَيَزِيدُهُمْ

وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ

Meal (IK): İman edip salih ameller işleyenlerin duasını kabul buyurur ve onlara lutfundan arttırır. Kafirlere gelince; onlar için şiddetli bir azab vardır.

### [Muhammed 47:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/47:17.md) — زَادَهُمْ

وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ

Meal (IK): Hidayete erenlere gelince; onların hidayetlerini arttırır ve onlara takvalarını verir.

### [Fetih 48:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/48:4.md) — لِيَزْدَادُوا

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): O’dur; mü’minlerin kalblerine sekineti indiren. Ta ki; imanlarını imanla arttırsınlar. Göklerin ve yerin orduları Allah’ındır. Allah; Alim ve Hakim olandır.

### [Kaf 50:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/50:30.md) — مَزِيدٍ

يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ

Meal (IK): O gün cehenneme: Doldun mu? deriz. O da: Daha var mı? der.

### [Kaf 50:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/50:35.md) — مَزِيدٌ

لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ

Meal (IK): Orada diledikleri onlarındır. Katımızda daha fazlası da var.

### [Nuh 71:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:6.md) — يَزِدْهُمْ

فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا

Meal (IK): Ne var ki benim davetim; sadece benden uzaklaşmalarını artırdı.

### [Nuh 71:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:21.md) — يَزِدْهُ

قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا

Meal (IK): Nuh dedi ki: Rabbım doğrusu bunlar, bana isyan ettiler. Malı ve çocuğu kendisine sadece zarar getiren kimseye uydular.

### [Nuh 71:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:24.md) — تَزِدِ

وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا

Meal (IK): Böylece bir çoğunu saptırdılar. Zalimlere sapıklıktan başka bir şeyi artırma.

### [Nuh 71:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/71:28.md) — تَزِدِ

رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا

Meal (IK): Rabbım; beni, anamı, babamı, inanmış olarak evime gireni, mü’min erkekleri ve mü’min kadınları bağışla. Zalimlerin de helakinden başka bir şeyini artırma.

### [Cin 72:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/72:6.md) — فَزَادُوهُمْ

وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا

Meal (IK): Doğrusu insanlardan bazı kimseler; cinnlerden bir takım kimselere sığınırlardı da onların azgınlıklarını artırırlardı.

### [Müzzemmil 73:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/73:4.md) — زِدْ

أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا

Meal (IK): Yahut biraz artır ve Kur’an’ı yavaş yavaş oku.

### [Müddessir 74:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/74:15.md) — أَزِيدَ

ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ

Meal (IK): Sonra daha da artırmamı umar o.

### [Müddessir 74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/74:31.md) — وَيَزْدَادَ

وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ

Meal (IK): Cehennem bekçilerini yalnız meleklerden kıldık. Onların sayılarını da ancak küfretmiş olanlar için bir fitne kıldık. Ki kendilerine kitab verilmiş olanlar, kesin bilgi sahibi olsunlar. İman edenlerin de imanları artsın. Kendilerine kitab verilmiş olanlar ve mü’minler kuşkuya düşmesinler. Bir de kalblerinde hastalık bulunanlarla kafirler: Bununla Allah neyi kasdetmiş? desinler. İşte böyle Allah, dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Rabbının ordularını ancak kendisi bilir. Bu, ancak insanlara bir öğüttür.

### [Nebe 78:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/ayet/78:30.md) — نَزِيدَكُمْ

فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا

Meal (IK): Öyleyse tadınız, bundan böyle size azabdan başka bir şey artırmayız.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zade : Azık demektir. Vav ye’ye dönüşmüş, artmak anlamını kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والدال ووايء معهما
ز د و، ز و د، ز ي د، ز أ د، أ ز د مستعملات
زدو:
الزَّدْوُ: لغةٌ في السَّدْو، وهو منلعب الصّبيان بالجَوْز، والغالب عليه الزّاي.
زود:
الزّود: تأسيسُ الزّاد، وهو الطَّعام الذّي يُتَّخَذُ للسَّفَر والحَضَر.
والمِزْوَد: وعاء الزّاد، وكلّ مُنْتَقلٍ بخيرٍ أو عَمَل فهو مُتَزَوِّد.
وزُوَيدة: اسم امرأةٍ من المهالبة.
زيد:
زِدته زيداً وزيادة. وزاد الشّيءُ نفسُه زيادة. وإبل كثيرة الزّيايد، أي: الزّيادات، قال:
ذاتِ سُرُوحٍ جمّة الزَّيايِدِ
ومن قال: الزَّوائد فإنّها جماعة الزّائدة، وإنّما قالوا الزّوائد في قوائم الدّابة، ويقال للأسد: إنّه لذو زوائد، وهو الذّي يتزيّد في زئيره وصولته والنّاقة تتزيّد في سيرها، أي: تتكلّف فوق قدرها والإنسان يَتَزَيَّدُ في كلامِهِ وحَديثه، إذا تكلّف فوق ما ينبغي، قال عَدّي:
إذا أنت فاكهتَ الرّجال فلا تَلَعْ		وقلْ مثْلَ ما قالوا ولا تتـزيّدِ
وزيادة الكبد: قُطَيْعةٌ معلّقةٌ منها، والجميع: الزّيايد.
والمَزادة: مَفْعلةٌ من الزِّيادة، والجميع: المَزايد.
زأد:
الزَُؤْدُ: الفَزَعُ زُئِدَ الرّجل فهو مزؤود.
أزد:
أَزْد: حيُّ من العَرَب.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الدال** ve **وايء** onlarla birlikte

**ز د و**، **ز و د**، **ز ي د**، **ز أ د**، **أ ز د** kullanımdadırlar

**زدو**:
**الزَّدْوُ**: **السَّدْو** hakkında bir dildir (lehçedir); o, çocukların cevizle oynadığı oyundandır; onda galip olan **الزّاي**’dır.

**زود**:
**الزّود**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o, sefer ve hazar için edinilen yiyecektir.
**المِزْوَد**: **الزّاد** kabıdır; hayırla veya işle intikal eden her biri **مُتَزَوِّد**’dur.
**زُوَيدة**: **المهالبة**’den bir kadının adıdır.

**زيد**:
Onu **زيداً** ve **زيادة** olarak artırdım. Şeyin kendisi **زيادة** olarak arttı. Ve **إبل** çok **الزّيايد** sahibidir; yani: **الزّيادات**; dedi ki:
ذاتِ سُرُوحٍ جمّة الزَّيايِدِ
Ve kim **الزَّوائد** derse, o, **الزّائدة**’nin cemaatidir (çoğuludur). Ancak **الزّوائد**’i binek hayvanının ayaklarında söylediler. Ve aslan için denilir: muhakkak o **ذو زوائد**’dir; o, kükremesinde ve saldırısında artış yapan kimsedir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تتزيّد** eder; yani: gücünün üstünde külfete girer. Ve insan, sözünde ve konuşmasında **يَتَزَيَّدُ** eder; uygun olanın üstünde külfete girdiği zaman. **عَدّي** dedi ki:
إذا أنت فاكهتَ الرّجال فلا تَلَعْ		وقلْ مثْلَ ما قالوا ولا تتـزيّدِ
Ve **زيادة الكبد**: ondan asılı bir küçük parçadır; hepsi: **الزّيايد**.
Ve **المَزادة**: **الزِّيادة**’dan **مَفْعلة** veznindedir; hepsi: **المَزايد**.

**زأد**:
**الزَُؤْدُ**: korkudur. Adam **زُئِدَ** edildi; o hâlde o **مزؤود**’dur.

**أزد**:
**أَزْد**: Araplardan bir kabiledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزِيادة: النموُّ. وكذلك الزُوادَةُ. تقول: زادَ الشيءُ يَزيدُ زَيْداً وزِيادَةً، أي ازداد. وزاده الله خيراً، وزاد فيما عنده. والمَزيدُ: الزيادة. ويقال: أفعلُ ذلك زيادةً. واستزادَه، أي استَقْصَرَهُ. وتَزَيَّدَ السِعْرُ: غَلاَ. والتَزَيُّدُ في السير: فوق العَنَقِ. والتزيُّدُ في الحديث: الكذب. وزائِدةُ الكَبِد: هُنَيَّةٌ منها صغيرة إلى جنبها مُتَنَحِيَّةٌ عنها؛ وجمعها زَوائد. والأَسدُ ذو زَوائدَ، يُعنَى به أظفارُه وأنيابُه وزَئيرُه وصَوْلَتُهُ. والزَيْدُ والزيدُ: الزِيادَةُ. ويروى قول الشاعر:
وأنتمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ علـى مِـائَةٍ		فَأَجْمِعوا أَمْرَكُمْ طُرَّاً فَكيدوني
بالفتح والكسر. والمَزادَةُ: الراويةُ: والجمع المَزاد ُوالمَزائد.

##### Türkçe

**الزِيادة**: büyüme. Ve كذلك **الزُوادَةُ**. Dersin ki: **زادَ** şey **يَزيدُ** **زَيْداً** ve **زِيادَةً**; yani arttı. Ve Allah ona hayır artırdı; ve yanındakinde arttı. Ve **المَزيدُ**: artış. Ve denilir: Bunu **زيادةً** yaparım. Ve **استزادَه**; yani onu kısa buldu. Ve **تَزَيَّدَ السِعْرُ**: pahalandı. Ve yürüyüşte **التَزَيُّدُ**: **العَنَقِ**’in üstündedir. Ve hadiste **التزيُّدُ**: yalan. Ve **زائِدةُ الكَبِد**: ondan küçük bir parça, onun yanında, ondan yana çekilmiş; çoğulu **زَوائد**. Ve aslan **ذو زَوائدَ**dır; bununla onun tırnakları, dişleri, kükremesi ve saldırısı kastedilir. Ve **الزَيْدُ** ve **الزيدُ**: **الزِيادَةُ**. Şairin sözü rivayet olunur:
وأنتمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ علـى مِـائَةٍ		فَأَجْمِعوا أَمْرَكُمْ طُرَّاً فَكيدوني
fetha ve kesra ile. Ve **المَزادَةُ**: su kırbası; çoğulu **المَزاد** ve **المَزائد**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز د ( و ا ي ء )
زود ، زدو ، زيد ، زأد ، أزد : مستعملات .
زود : قال الليث : الزَّوْدُ : تأسيسُ الزّاد ، وهو الطعام الّذي يُتّخذ للسّفر والحَضَر جميعاً .
والمِزْوَدُ : وعاءٌ يُجعَل فيه الزّاد ، وكلُّ من انتقل مَعَه بخيرٍ أو شَرَ مِن عمَلٍ أو كسبٍ فقد تَزَوَّد .
وزُوَيْدة : اسمُ امرأةٍ من المَهالِبة ، قال : والْمَزادَة بمنزلةِ رِاويَةٍ لا عَزْلاَءَ لها .
قلتُ : المَزادُ بغير ها هي الفَرْدة الّتي يَحتقِبُها الراكب خَلف رَحْله ولا عَزْلاءَ لها ؛ وأما الرّاوية فهي مَجمَع المزادتَين اللَّتَين تعكمان على جَنْبَي البعير ويُرَوَّى عليهما بالرِّواءِ ، وكلّ واحدةٍ منهما مَزادة ، والجميع المَزايد وربّما حَذَفوا الهاء فقالوا مَزاد ، أنشدني أعرابي :
تَميميٌّ رَفيقٌ بالمَزادِ
وقال النضر : السطيحة : جلدان مقابلان . قال : والمزادة تكون جلدين ونصفاً وثلاثة جلود . سميت مزادة لأنها تزيد على السطيحتين ، وهما المزادتان .
( زيد ) : أبو عبيد : زادَ الشيءُ يَزيد ، وزِدْتُه أنا أَزِيدُه زِيادةً .
سمعتُ العربَ تقول للرّجل يُخبِرُ عن أمرٍ أو يَستفْهم خَبَراً ، فإذا أخبرَ حَقّقَ الخَبَرَ وقال له : وزادَ وزادَ ؛ كأنه يقول : زاد الأَمْرُ على ما وَصَفْتَ وأخبرتَ .
وقال الليث : يقال : هذه إبلٌ كثيرة الزَّيايِد ، أي : كثيرةُ الزِّيادات ؛ وأنشَد :
بهَجْمةٍ تَملأُ عينَ الحاسدِ
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيَايِد
ومن قال : الزوائد : فإنها هي جماعةُ الزائدة ، وإنَّما قالوا الزوائد في قوائم الدَّابة . ويقال للأَسد : إنّه لذو زَوائد ، وهو الّذي يتزيّد في زَئيره وصوته .
والناقةُ تتزيّد في سَيْرها : إذا تكلّفَتْ فوقَ قَدْرها . والإنسانُ يتزيّد في حدِيثِه وكلامِه : إذا تَكلّف مجاوَزَة ما يَنبغِي ؛ وأَنشَد :
إذا أنتَ فاكَهْتَ الرِّجالَ فلا تَلَعْ
وقُلْ مِثلَ ما قالوا ولا تَتزَيَّدِ
قال : وزائدة الكَبِد : قطعةٌ معلَّقةٌ منها ، والجميع الزّيائد .
قال : والمَزادَة : مَفْعلة من الزّيادة والجميع المزايد . قلت : الزادة مفعلة من الزاد يُتزَوَّد فيها الماءُ .
والمِزْوَدُ : شبه جِرابٍ من أَدَم يُتزوَّد فيه الطعامُ للسّفر ، وجمعُه المزَاوِد .
وزوَّدتُ فلاناً الزادَ تَزْوِيداً فتزوّدَ تزوُّداً . واستزَادَ فلانٌ فلاناً : إذا عَتَب عليه أمْراً لم يَرضَه . وإذا أَعطَى رجلٌ رَجلاً مالاً وطلبَ زيادةً على ما أعطاه ، قيل : قد استزادَه . ويقال للرّجل إذا أُعطِيَ شيئاً : هل تزدادُ ؟ المعنى : هل تَطلُب زيادةً على ما أعطيْتُك . وتَزايَدَ أهلُ السُّوق على السِّلعة : إذا بِيعَت فيمن يزيد .
زأد : أبو عبيد عن الأصمعي : زُئِدَ الرجلُ زُءدُداً فهو مَزْءُود : إذا زُعِر ، وسُئفَ سأْفاً مِثله ، وهو الزُّؤْد والزُّؤُد وأَنشَد :
يُضحِي إذا العِيسُ أدرَكْنا نكايتَها
خَرْقاءُ يعتادُها الطُّوفانُ والزُّؤُدُ
زدو : قال الليث : الزَّدْوُ لغةٌ في السَّدْوِ ، وهو من لعب الصِّبيان بالجَوْز ، والغالب عليه الزَّاي ، يَسْدُونَه في الحَفِيرة .
أزد : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : أزدَى : صَنَع مَعْروفاً ، وأَسْدَى : إذا أَصلَح بين اثنين . والأزْداءُ : لغةٌ في الأصْداء ، جمعُ صَدًى . والأزْد : لغةٌ في الأَسْد ، يجمع قبائلَ وعمائرَ كثيرةً من اليَمَن .

##### Türkçe

ز د ( و ا ي ء )
**زود** , **زدو** , **زيد** , **زأد** , **أزد**: kullanımdadırlar.
**زود**: Leys dedi: **الزَّوْدُ**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o da yolculuk ve yerleşiklik için birlikte edinilen yiyecektir.
Ve **المِزْوَدُ**: içine **الزّاد** konulan bir kaptır; her kim yanında hayır veya şerden, amel veya kazançtan bir şeyle intikal ederse muhakkak **تَزَوَّد** etmiştir.
Ve **زُوَيْدة**: **المَهالِبة**’den bir kadının adıdır; dedi ki: ve **الْمَزادَة** **رِاويَة** menzilesindedir; onun **عَزْلاَءَ**’sı yoktur.
Dedim: **المَزادُ** (hâ’sız) binekçinin eyerinin arkasında yük edindiği tek (tuluma)dır; onun **عَزْلاءَ**’sı yoktur; **الرّاوية** ise devenin iki yanına bağlanan ve üzerlerinde **الرِّواءِ** ile su taşınan iki **مزادة**’nin toplamıdır; onların her biri **مَزادة**’dir; hepsi **المَزايد**’dir. Bazen hâ’yı düşürürler de **مَزاد** derler. Bir bedevî bana inşad etti:
تَميميٌّ رَفيقٌ بالمَزادِ
Ve Nadr dedi: **السطيحة**: karşılıklı iki deridir. Dedi ki: ve **المزادة** iki deri ve yarım, ve üç deri olur. Ona **مزادة** adı verildi; çünkü o iki **السطيحة**’nin üzerine ziyade eder; o ikisi de iki **مزادة**’dir.

( **زيد** ): Ebû Ubeyd: **زادَ** şey **يَزيد**; ben de onu **زِيادةً** olarak **أَزِيدُه** diye **زِدْتُه**.
Arapları işittim: bir adam bir işten haber verir yahut bir haber sorarsa; haber verdiğinde haberi tahkik eder ve ona: **وزادَ وزادَ** der; sanki şöyle der: iş, senin vasfettiğin ve haber verdiğin şeyin üzerine ziyade etti.
Leys dedi: denir ki: bu, **الزَّيايِد**’i çok develerdir; yani: **الزِّيادات**’ı çoktur; ve inşad etti:
بهَجْمةٍ تَملأُ عينَ الحاسدِ
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيَايِد
Kim **الزوائد** derse: o, **الزائدة**’nin cemaatidir; ancak onlar **الزوائد**’i binek hayvanının ayaklarında söylediler. Ve aslana denir: o, **زَوائد** sahibidir; o, kükremesinde ve sesinde ziyadeleşen kimsedir.
Ve dişi deve yürüyüşünde **تتزيّد** eder: gücünün üstünde külfete girdiği zaman. Ve insan hadisinde ve sözünde **يتزيّد** eder: gerektiği şeyi aşmayı külfete girdiği zaman; ve inşad etti:
إذا أنتَ فاكَهْتَ الرِّجالَ فلا تَلَعْ
وقُلْ مِثلَ ما قالوا ولا تَتزَيَّدِ
Dedi ki: **زائدة الكَبِد**: ondan asılı bir parçadır; hepsi **الزّيائد**’dir.
Dedi ki: ve **المَزادَة** **الزّيادة**’dan **مَفْعلة** veznindedir; hepsi **المزايد**’dir. Dedim: **الزادة** **الزاد**’dan **مفعلة** veznindedir; onda su **يُتزَوَّد** edilir.
Ve **المِزْوَدُ**: yolculuk için yiyeceğin içinde **يُتزوَّد** edildiği, deriden bir torbaya benzer; çoğulu **المزَاوِد**’dir.
Ve falana **الزاد**’ı **تَزْوِيداً** olarak **زوَّدتُ**; o da **تزوُّداً** olarak **تزوّدَ** etti. Ve falan, falandan **استزَادَ** etti: razı olmadığı bir işten dolayı onu ayıpladığı zaman. Bir adam bir adama mal verip verdiği şeyin üzerine bir ziyade istediğinde: ona **استزادَه** denir. Ve bir adama bir şey verildiğinde ona denir: **هل تزدادُ؟**; mana: sana verdiğim şeyin üzerine bir ziyade ister misin? Ve pazar ehli meta üzerine **تَزايَدَ** etti: artıranlar arasında satıldığı zaman.

**زأد**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: adam **زُئِدَ** edildi, **زُءدُداً**; o da **مَزْءُود**’dur: ürkütüldüğü zaman. Ve **سُئفَ** de onun gibi **سأْفاً** (olur); o da **الزُّؤْد** ve **الزُّؤُد**’dur. Ve inşad etti:
يُضحِي إذا العِيسُ أدرَكْنا نكايتَها
خَرْقاءُ يعتادُها الطُّوفانُ والزُّؤُدُ

**زدو**: Leys dedi: **الزَّدْوُ** **السَّدْوِ**’de bir lugattır; o, çocukların cevizle oynadığı oyundandır; onda galip olan **الزَّاي**’dır; onu çukurda **يَسْدُونَه**.

**أزد**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **أزدَى**: bir iyilik yaptı. Ve **أَسْدَى**: iki kişi arasında ıslah ettiği zaman. Ve **الأزْداءُ**: **الأصْداء**’da bir lugattır; **صَدًى**’nın cem‘idir. Ve **الأزْد**: **الأَسْد**’de bir lugattır; Yemen’den birçok kabileleri ve büyük kolları bir araya toplar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)
(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء**; hafiflik ve canlılık ve buna benzeyen şeylere delâlet eden bir asıldır. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: Falan geçti ve onun bir **أزْيَبٌ**’i vardır; eğer hızlı bir geçişle geçtiyse. Bundan (bir de) onların münker işe: **أَزْيَبٌ** demeleri (vardır). Bu kıyastır; çünkü onu görene yahut işitene karşı hafife alınır. Dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])
Ve babdan (bir de) onların zelil ve da‘î (soyu iddia edilen) adama **أَزْيَب** demeleri (vardır). Ve derler ki: Adımını yaklaştırana: **أَزْيَب**. Sana haber verdim ki babın tamamının dönüşü hafifliğe ve ona yaklaşan şeye (dir).
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: rüzgârlardan güney rüzgârına **أَزْيَب** demeleridir.

(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir, mâlûmdur. Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu zeytinyağıyla yağladığın zaman. Ve o **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “Şey **زاح** **يَزيحُ**” denir; yani gittiği zaman. Ve ben onun illetini **أزَحْتُ**; böylece o **زاحت**; ve o **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki onlar inşaatçının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Bunun Arapça mı olduğunu yoksa olmadığını bilmiyorum.

(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. Derler ki: Şey **زاد** **يزيد**; o hâlde o **زائد**dir. Ve “Bunlar şu şeye **زَيْد** olan bir kavimdir” (denir); yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])
Ve “çok **الزَّيايد**li bir şey” denir; yani ziyadeler; bazen de **زوائد** derler. Ve aslana: **ذو زوائد** derler. Dediler ki: O, kükremesinde ve saldırısında ziyadeleşen (artan) kimsedir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; yani gücünün üstünde külfete girerse. Ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**بالياء** ile; sanki sözde **التّزيّد**i murat etmiş gibidir.

(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: **زِيرٌ** adam: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Bu, benim yanımda aslı **الواو**dur; **زَارَ** **يزورُ**’dan; kendisinden önceki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**ya çevrilmiştir; “o, **حِدْثُ نِساء**dır” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ **زيراً** فإنني غيرُ **زيرِ**([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve **زاغَةٌ** kavim; yani **زائغون**. Ve güneş **زاغَت**; bu, meyledip gölgenin dönmesi([7]) olduğu zamandır. Ve Allah, cellet senâuhu, dedi ki: ﴿فَلَمَّا **زَاغُوا** **أَزَاغَ** اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]; ama onların “kadın **تزيّغت**” demelerine gelince, bu ibdâl babındandır; o, **نونٌ**dur ki **غيناً** olarak ibdâl edilmiştir.

(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. “**زِيَمٌ** et” denir; yani dolgun. Ve “insanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء** **واو**dan ibdâldir; onun zikri geçti ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. O hâlde **التَّزايل**: ayrışmadır. “Onun arasında **زَيَّلْتُ**” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَ**زَيَّلْنا** بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28]. Ve denir ki: **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَجِ** gibi. Şeybânî’den zikredildiğine göre—eğer sahih ise—“Falan, falandan **تزايلَ** etti”; yani ondan çekindi. Eğer sahihse, o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الزَّيْن** **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** **تزييناً**” denir. Ve yer **أزْيَنتِ** ve **وازّيَّنتْ** ve **وازدانت**([8]) olur; yani otu onu güzelleştirdiği zaman. Ve denir ki—eğer sahih ise—**الزَّين**: horozun ibiğidir. Ve inşâd ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ve ben onun hiçbir şeyinin sahih olduğunu sanmıyorum. Derler ki: **زائِف** ve **زَيْف** dirhem. Ve babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** **يزيف**; bu, hızlandığı zamandır. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki yuvarlaklaşır. Ve güvercin hamam (çiftleşme) sırasında **تَزِيف** eder. Ama Adî’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ ل**زَيْف**هنّ مَرَاقِ([10])
Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan **الطُّنُف**tur; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Bütün bunlar sözdür. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’de.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dir.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) ona ait bir kasidedendir.
([4]) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır. **اللسان**’da sadrı:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان**’da (**سود**) onu inşâd etti. Ve **السواد**—kesre ile—**المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” **احمرت** gibi; ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (**زين**)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve **اللسان** (**زيف**)’de onu inşâd etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي د
زاد المـاء والمـال وازداد وازددت مالاً‏.‏
وازداد الأمر صعوبة‏.‏
وازدد من الخير ازدياداً وزاده الله مالاً وزاد في ماله وزاد على ما أراد وزاد على الشيء ضعفه‏.‏
وأخذته بدرهم فزائداً‏.‏
واستزاد‏:‏ طلب الزيادة‏.‏
ولا مستزاد على ما فعلت ولا مزيـد عليـه‏.‏
وتزايـد السعـر وتزيـد‏.‏
وتزايدوا في ثمن السلعة حتى بلغ منتهاه‏.‏
وزايد أحد المبتاعين الآخر مزايدة‏.‏
وهو يتزيد في حديثه‏.‏
وتزيدت الناقة‏:‏ مدت بالعنق وسارت فوق العنق كأنها تعوم براكبها‏.‏
قال‏:‏ وأتلع نهاض إذا ما تزيدت بـه مد أثناء الجديل المضفر وهـذه مـزادة وفـراء زمزايـد وفـر وهي الراوية تفأم بجلد ثالث يزاد بين الجلدين‏.‏
وتقول‏:‏ الولد كبد ذي الولد وولد الولد زيادة الكبد وهـي قطعـة معلقـة بهـا وجمعهـا زبايـد‏.‏
ويقـال‏:‏ إن زكّيـت مالك زيد أي زاد كثيراً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يستزيد فلاناً‏:‏ يستقصره ويشكوه وهو مستزيد‏.‏
وكتب إليه كتاب استزادة‏.‏
وهم زيد على مائة وزيادة‏.‏
قال ذو الإصبع العدوانيّ‏:‏ وأنتـم معشـر زيـد على مائة فأجمعوا أمركم طراً فكيدونـي أي زائدون‏.‏

##### Türkçe

ز ي د
Su ve mal arttı; **ازداد** ve “Ben mal arttırdım” (**وازددت مالاً**).
İş zorlukça arttı (**وازداد الأمر صعوبة**).
Hayırdan artışça art (**وازدد من الخير ازدياداً**); Allah ona mal artırdı (**وزاده الله مالاً**); malında arttı (**وزاد في ماله**); istediğinin üzerine arttı (**وزاد على ما أراد**); şeyin üzerine onun iki katını artırdı (**وزاد على الشيء ضعفه**).
Onu bir dirheme aldım; fazlalıkla (**فزائداً**).
**استزاد**: artışı talep etti.
Yaptığıma karşı artış istenmez (**ولا مستزاد على ما فعلت**) ve onun üzerine artırıcı yoktur (**ولا مزيـد عليـه**).
Fiyat arttı (**وتزايـد السعـر**) ve artar (**وتزيـد**).
Malın bedelinde, son haddine varıncaya kadar birbirlerine karşı artırdılar (**وتزايدوا في ثمن السلعة حتى بلغ منتهاه**).
Alıcılardan biri diğerine artırma yaptı (**وزايد أحد المبتاعين الآخر مزايدة**).
O, sözünde artırma yapıyor (**وهو يتزيد في حديثه**).
Dişi deve arttı (**وتزيدت الناقة**): boyunla uzadı ve boynun üstünde yürüdü; sanki binicisiyle yüzüyor.
Dedi ki: “Ve güçlü bir genç deve; onunla arttığında (**تزيدت**) boyun, örülmüş saç örgüsünün ortasında uzadı.” Ve bu bir **مـزادة**’dır; ve **زمزايـد** kürkleri; ve **فـر**; o, üçüncü bir deriyle genişletilen kırbadır (**وهي الراوية تفأم بجلد ثالث يزاد بين الجلدين**).
Ve dersin ki: çocuk, çocuk sahibinin karaciğeridir; çocuğun çocuğu, karaciğerin artığıdır (**زيادة الكبد**); o, ona asılı bir parçadır; çoğulu **زبايـد**’dir.
Ve denilir ki: Malını zekâtlandırırsan, arttırıldı (**زيد**) yani çokça arttı.
Mecazdan: Falan, falandan artış ister (**يستزيد فلاناً**): onu eksik görür ve onu şikâyet eder; o, artış isteyen kimsedir (**وهو مستزيد**).
Ona bir artış isteme mektubu yazdı (**وكتب إليه كتاب استزادة**).
Onlar, yüzün üzerine ve fazlalıktır (**وهم زيد على مائة وزيادة**).
Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi ki: “Ve siz, yüzün üzerine artıksınız (**زيـد على مائة**); öyleyse işinizi bütünüyle toplayın da bana tuzak kurun”; yani artıranlarsınız (**أي زائدون**).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزِّيادة النُّموّ وكذلك الزُّوادَةُ الزيادة خلاف النقصان زَاد الشيءُ يزيدُ زَيْداً زِيداً زيادة زياداً مَزيداً مَزاداً أَي ازدَاد الزَّيْدُ الزِّيدُ الزيادة وهم زِيدٌ على مائة زَيْدٌ قال ذو الأُصبع العدواني وأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ على مائة فأَجْمِعُوا أَمرَكم طُرًّا فكيدونِي يروى بالكسر والفتح زدته أَنا أَزيده زيادة جعلت فيه الزيادة واستزدته طلبت منه الزيادة واستزاده أَي استَقْصَرَه واستزاد فلان فلاناً إِذا عَتَب عليه في أَمر لم يرضه وإِذا أَعطى رجلاً شيئاً فطلب زيادة على ما أَعطاه قيل قد استزاده يقال للرحل يُعْطَى شيئاً هل تزدادُ المعنى هل تطلب زيادة على ما أَعطيتك وتزايد أَهل السوق على السلعة إِذا بيعت فيمن يزيد زاده اللَّه خيراً زاد فيما عنده والمزيد الزيادة وتقول افعل ذلك زِيادةً والعامة تقول زائدةً وتَزَيَّدَ السِّعْرُ غلا وفي حديث القيامة عشر أَمثالها وأَزِيدُ هكذا يروى بكسر الزاي على أَنه فعل مستقبل ولو روي بسكون الزاي وفتح الياء على أَنه اسم بمعنى أَكثر لجاز تَزَيَّدَ في كلامه وفِعْله تزايد تكلف الزيادة فيه وإِنسان يَتَزَيَّدُ في حديثه وكلامه إِذا تكلف مجاوزة ما ينبغي وانشد : إِذا أَنتَ فاكهتَ الرجالَ فلا تَلَعْ وقل مثل ما قالوا ولا تَتَزَيَّدِ ويروى ولا تتزند بالنون وقد تقدم التَّزَيُّد في الحديث الكذبُ تَزَيَّدت الإِبلُ في سيرها تكلفت فوق طوقها والناقة تتزيد في سيرها إِذا تكلفت فوق قدرها التَّزَيُّد في السير فوق العَنَقِ التزيد أَن يرتفع الفرسُ أَو البعير عن العَنَقِ قليلاً وهو من ذلك وإِنها لكثيرة الزَّيايد أَي كثيرة الزيادات قال بِهَجْمَةٍ تملأُ عين الحاسدذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيايدِومن قال الزوائد فإِنما هي جماعة الزائدة وإِنما قالوا الزوائد في قوائم الدابة والأَسد ذو زوائد يعني به أَظفاره وأَنيابه وزئيره وصولته المَزادة الراوية قال أَبو عبيد لا تكون إِلا من جلدين تُفْأَمُ بجلد ثالث بينمها لتتسع وكذلك السَّطيحة والشَّعيب والجمع المزاد المزايد ابن سيده المزادة التي يحمل فيها الماء وهي ما فُئم بجلد ثالث بين الجلدين ليتسع سميت بذلك لمكان الزيادة وقيل هي المشعوبة من جانب واحد فإِن خرجت من وجهين فهي شَعيبٌ وقالوا البعير يحمل الزادَ المَزادَ أَي الطعام والشراب المزادة بمنزلة راوية لا عزلاء لها قال أَبو منصور المَزادُ بغير هاء هي الفَرْدَةُ التي يحتقبها الراكب برحله ولا عزلاء لها وأَما الراوية فإِنها تجمع المزادتين تعكمان على جنبي البعير ويُرِوَّى عليهما بالرِّواءِ وكل واحدة منهما مزادة والجمع المَزايد وربما حذفوا الهاء فقالوا مزاد قال وأَنشدني أَعرابي تَمِيميٌّ رفِيقٌ بالمَزادِقال ابن شميل السَّطيحة جلدان مقابلان قال المَزادَة تكون من جلدين ونصف وثلاثة جلود سميت مزادة لأَنهاتزيد على السطيحتين وهما المزادتان وقد تكرر ذكر المزادة غير مرة في الحديث وهي الظرف الذي يحمل فيه الماء كالراوية والقربة والسَّطيحة قال والجمع المزاود والميم زائدة والمزادة مَفْعَلَة من الزيادة والجمع المزايد قال أَبو منصور المزادة مَفْعَلَة من الزاد يتزوَّد فيها الماء ابن سيده ويقال للأَسد إِنه ذو زوائد لتزيده في هديره وزئيره وصوته قال أَو ذي زوائد لا يُطافُ بأَرضَه يَغْشَى المُهَجْهِجَ كالذَّنُوب المُرْسَلِ والزوائد الزَّمَعات اللواتي في مؤخر الرحل لزيادتها زيادة الكبد هَنَةٌ متعلقة منها لأَنها تزيد على سطحها وجمعها زيائد وهي الزائدة وجمعها زوائد في التهذيب زائدة الكبد جمعها زيائد غيره وزائدة الكبد هُنَيَّة منها صغيرة إِلى جنبها متنحية عنها زائدة الساق شَظيَّتُها قال الأَزهري وسمعت العرب تقول للرجل يخبر عن أَمر أَو يستفهم فيحقق المخبر خبره واستفهامه قال له وزاد وزاد كأَنه يقول وزاد الأَمر على ما وصفت وأَخبرت وكان سعيد بن عثمان يلقب بالزوائدي لأَنه كان له ثلاث بيضات زعموا وحروف الزوائد عشرة وهي الهمزة والأَلف والياء والواو والميم والنون والسين والياء والتاء واللام والهاء ويجمعها قولك في اللفظ تنساه وإِن شئت السمان وأَخرج أَبو العباس الهاء من حروف الزيادة وقال إِنما تأْتي منفصلة لبيان الحركة والتأْنيث وإِن أَخرجت من هذه الحروف السين واللام وضممت إِليها الطاء والثاء والجيم صارت أَحد عشر حرفاً تسمى حروف البدل زَيْدٌ يَزِيدُ اسمان سموه بالفعل المستقبل مُخَلًّى من الضمير كيشكر ويعصر وأَما قول ابن ميادة وجدنا الوليد بن اليزيد مباركاً شديداً بأَحْناء الخلافة كاهِلُه فإِنه زاد اللام في يزيد بعد خلع التعريف عنه كقوله ولقد نَهَيْتُك عن بنات الأَوبرأَراد عن بنات أَوبر قال ابن سيده ومما يؤكد علمك بجواز خلع التعريف عن الاسم قول الشاعر علا زيدُنا يومَ النَّقا رأْسَ زيدكم بأَبيضَ من ماءِ الحديد يماني فأَضافه للاسم على أَنه قد كان خلع عنه ما كان فيه من تعرّفه وكساه التعريف بإِضافته إِياه إِلى الضمير فجري تعريفه مجرى أَخيك وصاحبك وليس بمنزلة زيد إِذا أَردت العلم فأَما قوله نُبِّئْتُ أَخوالي بني يَزيدُ بَغْياً علينا لهم فَدِيدُقال ابن سيده فعلى أَنه ضمن الفعل الضمير فصار جملة فاستوجبت الحكاية لأَن الجمل إِذا سمي بها فحكمها أَن تحكى فافهم ونظره ثعلب بقوله بنو يَدُرُّ إِذا مشىوبنو يَهِرُّ على العَشا وقوله لا ذَعَرتُ السَّوامَ في فلق الصبح مغيراً ولا دُعِيتُ يعزِيدُأَي لا دُعيتُ الفاضلَ المعنى هذا يزيد وليس يتمدح بأَن اسمه يزيد لأَن يزيد ليس موضوعاً بعد النقل له عن الفعلية إِلا للعلميَّة زَيْدَلٌ اسم كزيد اللام فيه زائدة كزيادتها في عَبْدَلٍ للفعلية قال الفارسي وصححوه لأَن العلم يجوز فيه ما لا يجوز في غيره أَلا ترى أَنهم قالوا مريم ومَكْوَزَةٌ وقالوا في الحكاية من زيداً زيدويه اسم مركب كقولهم عمروية وسيأْتي ذكره الزيادة فرس لأَبي ثعلبة تزيدُ أَبو قبيلة وهو تزيد بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعة وإِليه تنسب البرود التزيدية قال علقمة رَدَّ القِيانُ جِمال الحَيِّ فاحتَملوا فكلها بالتَّزِيدِيَّات مَعْكُومُ وهي برود فيها خطوط تشبه بها طرائق الدم قال أَبو ذؤيب يعثرن في حد الظبات كأنما كسيت برود بني تزيد الأذرع

##### Türkçe

**الزِّيادة** büyüme; ve كذلك **الزُّوادَةُ**: artma. **الزيادة** eksilmenin zıddıdır. **زَاد** şey **يزيدُ** **زَيْداً** **زِيداً** **زيادة** **زياداً** **مَزيداً** **مَزاداً**; yani arttı. **الزَّيْدُ** **الزِّيدُ**: artma. Ve onlar **زِيدٌ** yüzün üzerine, **زَيْدٌ**. **ذو الأُصبع العدواني** dedi:

وَأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ على مائة
فأَجْمِعُوا أَمرَكم طُرًّا فكيدونِي

Kesre ile ve fetha ile rivayet olunur. **زدته**: ben onu artırdım; **أَزيده**: onu artırırım; **زيادة**: onda artmayı yaptım. **واستزدته**: ondan artma istedim. Ve **استزاده**: yani onu kısa buldu. Ve **استزاد** falan, falanı; eğer hoşnut olmadığı bir işte ona sitem ettiğinde. Ve eğer bir adama bir şey verdi de verdiği şeyin üzerine bir artma istediğinde “onu artırmasını istedi” denir. Binek eyerine bir şey verilen kimseye denir: “**هل تزدادُ**”; mânâ: “Sana verdiğimin üzerine bir artma mı istersin?” Ve pazar ehli mal üzerine **تزايد** eder; eğer “artıran kimse” arasında satılırsa. “Allah onu hayırla artırsın”: onda olanı artırdı. Ve **المزيد**: artma. Ve dersin: “Bunu **زِيادةً** yap”; avam “**زائدةً**” der. Ve **تَزَيَّدَ السِّعْرُ**: pahalandı. Kıyamet hadîsinde: “Onun on misli; ve **أَزِيدُ**”; böyle rivayet olunur: **الزاي**’ın kesresiyle, gelecek fiil olduğuna göre. Eğer **الزاي**’ın sükûnu ve **الياء**’ın fethasıyla, “daha çok” mânâsında isim olarak rivayet edilseydi câiz olurdu. **تَزَيَّدَ** sözünde ve fiilinde: onda artmayı tekellüf etti. Ve “İnsan, konuşmasında ve sözünde **يَتَزَيَّدُ** eder”; eğer gerekenden aşmayı tekellüf ederse. Ve inşâd etti:

إِذا أَنتَ فاكهتَ الرجالَ فلا تَلَعْ
وقل مثل ما قالوا ولا تَتَزَيَّدِ

Ve “ولا تتزند” diye **النون** ile rivayet olunur; ve daha önce hadîste **التَّزَيُّد**: yalan (olarak) geçti. **تَزَيَّدت الإِبلُ** yürüyüşünde: gücünün üstünü tekellüf etti. Ve dişi deve yürüyüşünde **تتزيد** eder; eğer kudretinin üstünü tekellüf ederse. Yürüyüşte **التَّزَيُّد**: **العَنَقِ**’ın üstündedir. **التزيد**: atın yahut devenin **العَنَقِ**’tan biraz yükselmesidir; ve bu ondandır. Ve “O, **الزَّيايد**’i çoktur”; yani artmaları çoktur. Dedi:

بِهَجْمَةٍ تملأُ عين الحاسد
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيايدِ

Ve kim **الزوائد** derse, ancak o **الزائدة**’nın cem‘idir. Ancak onlar **الزوائد** dediler: binek hayvanının ayaklarında. Ve “Aslan **ذو زوائد**”dir; bununla tırnaklarını, dişlerini, kükremesini ve saldırısını kasteder. **المَزادة**: su tulumu. **أَبو عبيد** dedi: ancak iki deriden olur; aralarına üçüncü bir deriyle birleştirilir ki genişlesin. Ve كذلك **السَّطيحة** ve **الشَّعيب**. Cem‘i: **المزاد**. **المزايد**. **ابن سيده**: **المزادة** suyun taşındığı şeydir; iki deri arasına genişlesin diye üçüncü bir deriyle birleştirilmiş olandır; artma yerinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: bir taraftan yarılmış olandır; eğer iki taraftan çıkarsa o **شَعيبٌ**’dir. Ve dediler: deve **الزادَ المَزادَ** taşır; yani yiyecek ve içecek. **المزادة** bir **راوية** menzilesindedir; onun **عزلاء**’sı yoktur. **أَبو منصور** dedi: **المَزادُ** (هاء’sız) binekçinin eyerinde kuşandığı tek parçadır; onun **عزلاء**’sı yoktur. أما **الراوية** ise iki **مزادة**’yi cem eder; devenin iki yanına bağlanırlar ve üzerlerine **بالرِّواءِ** su doldurulur; ikisinden her biri **مزادة**’dir; cem‘i **المَزايد**. Bazen **الهاء**’yı hazfederler de **مزاد** derler. Dedi: Bana bir **أَعرابي تَمِيميٌّ** inşâd etti:

رفِيقٌ بالمَزادِ

**ابن شميل** dedi: **السَّطيحة** karşılıklı iki deridir. Dedi: **المَزادَة** iki deri ve yarım ve üç deriden olur; **مزادة** diye adlandırıldı, çünkü o iki **السطيحة**’nin üzerine artar; ve onlar iki **مزادة**’dir. Hadîste **المزادة**’nın zikri birden çok kere tekrar etmiştir; o, **الراوية** ve **القربة** ve **السَّطيحة** gibi suyun taşındığı kaptır. Dedi: cem‘i **المزاود**; ve **الميم** zâiddir. Ve **المزادة**: **الزيادة**’den **مَفْعَلَة**’dir; cem‘i **المزايد**. **أَبو منصور** dedi: **المزادة** **الزاد**’dan **مَفْعَلَة**’dir; onda su azık edinilir. **ابن سيده**: ve aslana “o **ذو زوائد**’dir” denir; kükremesinde, böğürmesinde ve sesinde artması sebebiyle. Dedi:

أَو ذي زوائد لا يُطافُ بأَرضَه
يَغْشَى المُهَجْهِجَ كالذَّنُوب المُرْسَلِ

Ve **الزوائد**: eyerin arkasında olan **الزَّمَعات**; artmaları sebebiyle. **زيادة الكبد**: ondan asılı bir parça; çünkü yüzeyinin üzerine artar. Cem‘i **زيائد**’dir; o **الزائدة**’dir; ve cem‘i **زوائد**’dir. **التهذيب**’de: **زائدة الكبد**’in cem‘i **زيائد**’dir. Başkası: **زائدة الكبد**. Ve **زائدة الكبد**: ondan küçük bir parça; onun yanında, ondan ayrılmış. **زائدة الساق**: onun kıymığı. **الأَزهري** dedi: Arapların, bir işten haber veren yahut soru soran adama, haber verenin haberini ve sorusunu tahkik ettiğinde “**وزاد وزاد**” dediklerini işittim; sanki “iş, senin vasfettiğin ve haber verdiğinin üzerine arttı” der. Ve **سعيد بن عثمان** **الزوائدي** lakabıyla lakaplanırdı; çünkü onun üç yumurtası vardı, zannettiler. Ve **حروف الزوائد** ondur: **الهمزة** ve **الأَلف** ve **الياء** ve **الواو** ve **الميم** ve **النون** ve **السين** ve **الياء** ve **التاء** ve **اللام** ve **الهاء**; ve onları, lafızda “تنساه” demen toplar; ve istersen “السمان”. Ve **أَبو العباس** **الهاء**’yı artma harflerinden çıkardı ve dedi: O ancak harekeyi ve dişilliği beyan için ayrı olarak gelir. Ve eğer bu harflerden **السين** ve **اللام**’ı çıkarır ve onlara **الطاء** ve **الثاء** ve **الجيم**’i eklersen, on bir harf olur; onlara **حروف البدل** denir. **زَيْدٌ** **يَزِيدُ**: iki isimdir; onu, zamirden arındırılmış gelecek fiille adlandırdılar; **كيشكر** ve **يعصر** gibi. أما **ابن ميادة**’nin sözü: “وجدنا الوليد بن اليزيد مباركاً شديداً بأَحْناء الخلافة كاهِلُه” ise, o, **يزيد**’deki **اللام**’ı, ondan tarifin çıkarılmasından sonra artırdı; onun sözü gibi: “ولقد نَهَيْتُك عن بنات الأَوبر” — “عن بنات أَوبر” demek istedi. **ابن سيده** dedi: İsmin üzerinden tarifin çıkarılmasının câiz olduğuna dair bilginin teyidinden olan şey, şairin sözüdür:

علا زيدُنا يومَ النَّقا رأْسَ زيدكم
بأَبيضَ من ماءِ الحديد يماني

Onu isme izafe etti; sanki ondan, onda olan tanınmışlık çıkarılmıştı; ve onu zamire izafe etmekle ona tarif giydirdi; böylece onun tarifi **أَخيك** ve **صاحبك**’ın tarifi gibi yürüdü; ve “özel isim”i kastettiğinde **زيد** menzilesinde değildir. فأما onun sözü:

نُبِّئْتُ أَخوالي بني يَزيدُ
بَغْياً علينا لهم فَدِيدُ

**ابن سيده** dedi: Bu, fiilin zamiri tazmin etmesi üzerinedir; böylece cümle oldu; cümlelerle adlandırıldığında hükmü hikâye olunmak olduğundan, hikâyeyi gerektirdi; çünkü cümleler, onlarla adlandırıldığında, hükmü hikâye olunmaktır; öyleyse anla. **ثعلب** onu, şu sözüyle benzetti: “بنو يَدُرُّ إِذا مشى وبنو يَهِرُّ على العَشا” ve onun sözüyle: “لا ذَعَرتُ السَّوامَ في فلق الصبح مغيراً ولا دُعِيتُ يعزِيدُ”; yani “faziletli diye çağrılmadım”; mânâ: bu **يزيد**’dir; ve “adım **يزيد**’dir” diye övünmez; çünkü **يزيد**, fiillikten ona nakilden sonra ancak özel isimlik için konulmuştur. **زَيْدَلٌ**: **زيد** gibi bir isimdir; ondaki **اللام** zâiddir; **عَبْدَلٍ**’deki ziyadesi gibi, fiillik için. **الفارسي** dedi: Ve onu sahih saydılar; çünkü özel isimde, başkasında câiz olmayan şey câiz olur. Görmez misin ki onlar **مريم** ve **مَكْوَزَةٌ** dediler; ve hikâyede “من زيداً” dediler. **زيدويه**: mürekkep bir isimdir; onların “عمروية” demeleri gibi; ve onun zikri gelecektir. **الزيادة**: **أَبي ثعلبة**’nin bir atıdır. **تزيدُ**: **أَبو قبيلة**’dir; o, **تزيد بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعة**’dır; ve ona **البرود التزيدية** nisbet olunur. **علقمة** dedi:

رَدَّ القِيانُ جِمال الحَيِّ فاحتَملوا
فكلها بالتَّزِيدِيَّات مَعْكُومُ

Ve onlar, içinde çizgiler olan, kan yollarına benzetilen **برود**’dur. **أَبو ذؤيب** dedi:

يعثرن في حد الظبات كأنما
كسيت برود بني تزيد الأذرع

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ي د * * الزِّيَادَةُ * النمو وبابه باع و * زِيادَةً * أيضا و * زادَهُ * الله خيرا قلت يقال * زَادَ * الشيء وزاده غيره فهو لازم ومتعدٍ إلى مفعولين وقولك زاد المال درهما والبُرُّ مُدّا فدرهما ومُدَّا تمييز اه كلامي و * المَزِيدُ * بكسر الزاي الزيادة و * اسْتَزَادَهُ * استقصره و * تَزَيَّدَ * السعر أي غلا و * التَّزَيُّدُ * في الحديث الكذب و * المَزَادَةُ * بالفتح الرواية والجمع * مَزَادٌ * و * مَزَايِدٌ

##### Türkçe

* ز ي د * * **الزِّيَادَةُ** * büyüme; babı **باع**’dır; ve * **زِيادَةً** * da (böyledir). Ve * **زادَهُ** * Allah ona hayır artırdı. Dedim: denilir ki: * **زَادَ** * şey (kendisi) arttı; ve onu başkası artırdı; böylece o, lâzım ve iki mef‘ûle müteaddîdir. Senin “mal bir dirhem arttı ve buğday bir müd (arttı)” sözün; burada “bir dirhem” ve “bir müd” temyizdir. (Bu) benim sözüm; ve * **المَزِيدُ** * zâ’nın kesresiyle: artma. Ve * **اسْتَزَادَهُ** * onu kısa buldu. Ve * **تَزَيَّدَ** * fiyat; yani pahalandı. Ve * **التَّزَيُّدُ** * hadiste: yalan. Ve * **المَزَادَةُ** * fetha ile: rivayet; cem‘i * **مَزَادٌ** * ve * **مَزَايِدٌ** * .

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزيد بالفتح والكسر والتحريك قال شيخنا: ولو قال الزيد، ويكسر ويحرك، كان أخصر، وأوفق بقواعده، والزيادة، بالكسر والمزيد، والمزاد، والزيدان، بفتح فسكون، كل ذلك بمعنى، أي بمعنى النمو والزكاء. الأخير شاذ كالشنآن، ولذلك قالوا: الشنآن والليان، لا ثالث لهما، وعلى ما للمصنف يزاد: زيدأن. ويقال هم زيد على المائة وزيد، بالكسر والفتح، وبهما، روي قول ذي الإصبع العدواني:
  وأنتم معشر زيد علـى مـائة                      فأجمعوا أمركم طرا فكيدوني وزدته أنا أزيده زيادة: جعلت فيه الزيادة وأما الزوادة، بالضم، فتصحيف من الجوهري، وإنما هي الزوارة والزيارة، بالراء، بلا ذكر النمو، نبه عليه الصاغاني في تكملته، وعبارة الجوهري إنما هو نقل عن يعقوب، عن الكسائي، عن شيوخه، فلا أدري كيف ينسب الغلط إلى الناقل فتأمل. وزاده الله خيرا وزيده خيرا، إشارة إلى أن زأد يتعدى إلى مفعولين ثانيهما: خيرا، ومنه قوله تعالى:  فزادهم الله مرضا  وأمثاله، ولا عبرة بمن أنكره فزاد وقد يتعدى لواحد، ومطاوعه: زاد، لازما، وازداد، ومطاوع المتعدي لاثنين يتعدى لواحد نحو زاد كذا وازداد.
 وفي العناية أن ازداد يرد في كلامهم لازما ومتعديا باتفاق أهل اللغة، وقالوا: إن الازدياد أبلغ من الزيادة، كالاكتساب والكسب، كذا قاله شيخنا.

  ومن المجاز: استزاده: استقصره وشكاه، أي عتب عليه في أمر لم يرضه وطلب منه الزيادة، ويقال: لا مستزاد على ما فعلت، ولا مزيد عليه، وهو يستزيد في حديثه. والتزيد: الغلاء في السعر، كالتزايد، وتزايدوا في الثمن حتى بلغ منتهاه كما فيث الأساس وفي اللسان، وتزايد أهل السوق على السلعة، إذا بيعت فيمن يزيد، والتزيد: الكذب في الحديث. والتزيد: سير فوق العنق، يقال تزيدت الإبل في سيرها: تكلفت فوق طاقتها. وفي الأساس: تزيدت الناقة: مدت بالعنق، وسارت فوق العنق، كأنهأ تعوم براكبها. وكذلك الفرس. والتزيد: تكلف الزيادة، في الكلام وغيره، أي الفعل، وإنسان يتزيد في حديثه وكلامه، إذا تكلف مجاوزة ما ينبغي، وأنشد:
  إذا أنت فاكهت الرجال فلا تلع                      وقل مثل ما قالوا ولا تتـزيد ويروى بالنون. وقد تقدم. كالتزايد فيه، وفي الغلاء، كما مرت الإشارة إليه. يقال فيهما: تزيد وتزايد. والمزادة: الراوية. قال شيخنا: وإطلاق المزادة على الراوية، وبالعكس، إنما هو مجاز في الأصح. قالوا سميت راوية مجازا، للمجاورة، إذ الراوية هي الدابة التي تحملها، وهو الذي جزم به في المفتاح وزعم طائفة من أهل اللغة، منهم أبو منصور، أن عين المزادة واو، وأنهأ من الزود، وبه جزم صاحب المصباح وأورده صاحب اللسان في الواو والياء، وهو وهم. قال الخفاجي في شرح الشفاء: هي من الزيادة، لأنه يزاد فيها جلد ثالث، كما قاله أبو عبيدة، لا من الزاد كما توهم، وقال السيد في شرح المفتاح ح: ومن فسر المزادة بما جعل فيها الزاد فقد سها، أو المزأدة لا تكون إلا من جلدين تفأم بثالث بينهما لتتسع، وكذلك السطيحة، ح: مزاد ومزايد، قاله أبو عبيدة: والظاهر من عبارة المصنف أنهما قولان والمعروف أن الثاني بيان للأول ، كما قاله شيخنا. وفي المحكم: والمزأدة التي يحمل فيها الماء، وهي ما فئم بجلد ثالث بين الجلدين، لتتسع، سمي بذلك لمكان الزيادة، وقيل: هي المشعوبة من جانب واحد، فإن خرجت من وجهين فهي شعيب. وقالوا: البعير يحمل الزاد والمزأد، أي الطعام والشراب، والمزادة بمنزلة راوية لا عزلاء لها. قال أبو منصور: المزاد، بغير هاء، هي الفردة التي يحتقبها الراكب برحله، ولا عزلاء لها. وأما الراوية فإنها تجمع بين المزادتين يعكمان على جنبي البعير، ويروى عليهما بالرواء، وكل واحدة منها مزادة، والجمع مزايد. وربما حذفوا الهاء فقالوا: مزاد. وقال ابن شميل: السطيحة جلدان مقابلان، والمزأدة تكون من جلدين ونصف، وثلاثة جلود، سميت لأنها تزيد على السطيحتين. قال شيخنا: والمعروف في المزادة فتح الميم. وقال صاحب المصباح: القياس كسرها، لأنها آلة يستقى فيها الماء. قلت: ويخالفه قول السيد في شرح المفتاح: إنها ظرف للماء، وعليه فالقياس الفتح، ويؤيده قوله بعد: يستقى فيها، إذ لو كانت آلة لقال يستقى بها. فتأمل. والله أعلم.
 والزوائد: زمعات في مؤخر الرحل لزيادتها. وذ الزوائد: الأسد، سمي به لتزيده في هديره وزئيره وصوته قاله ابن سيده، وأنشد:
  أوذي زوائد لا يطاف بـأرضـه                      يغشى المهجهج كالذنوب المرسل وذو الزوائد: جهني، صحابي سكن المدينة. وعن أبي أمامة بن سهل قال: هو أول من صلى الضحى؛ كذا في معجم ابن فهد، والتجريد للذهبي، والاستيعاب والإصابة. ولم يذكروا اسمه. وقال ابن عبد البر: له رواية عن النبي صلى الله عليه وسلم في حجة الوداع.

  وسموا: زيدا ويزيدن سموه بالفعل المستقبل مخلى من الضمير، كيشكر ويعصر، وزبيدا، كزبير، وزيادا ككتاب، وزيادا، ككتان، وزيدكا بزيادة الكاف. روى المدائني عن أبي سعيد القرشي عن زيدك خبرا، ذكره الحافظ ومزيدا كمصر وزيدلا بزيادة اللام، كزيادتها في عبدل للفعلية. قال الفارسي: وصححوه، لأن العلم يجوز فيه ما لا يجوز ي غيره، ومن ذكل العلاء بن زيدل، عن أنس، واه. و زيدويه، بضم الدال اسم مركب، كقولهم: عمرويه. ووجد في بعض النسخ، بعد زياد وزياد: وزيادة. وبعد زيدل: ومزيودة.
 وزيادان، بالكسر: نهر، وناحية بالبصرة، والصواب في هذا السياق أن يقول: وزيادان: ناحية بالبصرة وأما نهر البصرة فنهر زياد لا زيادان. وقد أخذه من سياق الصاغاني، ونصه: زيادان ناحية، ونهر بالبصرة، ينسب إلى زياد مولى بني الهجيم، فتأمل. وزيدان كسحبان: د، بل صقع متسع متصل بنهر موسى بن محمد الهاشمي من عمل الأهواز، كذا في معجم البكري. وزيدان قصر بظفار من اليمن. والصواب أنه بالراء.
 وقد استركنا به في ريد.

  وزيدان: ع بالكوفة، ويقال فيه صحراء زيدان، منه أبو الغنائم محمد بن محمد بن علي بن جناح الهمداني، توفي سنة 537. وأبو زيدان: دواء،م، أي معروف، وهو المشهور عند الأطباء بالفاوانيا، وعود الكهنيا، وعود الصليب، وبجزيرة إقريطش: بعبد السلام، وهو أصل شجرة. ولهم في ذلك تفصيل مودع في التذكرة وغيرها. وزيدوان بفتح الدال: ة بالسوس منها: أبو يعقوب إسحاق بن إبراهيم ابن شادأن السوسي من شيوخ أبي بكر ابن المقري. ويزيد: نهر بدمشق، ينسب إلى يزيد بن معاوية بن أبي سفيان، مخرجه ومخرج البردى واحد إلا أن هذا يجيئ في لحف جبل بينه وبين الأرض نحو مائتي ذراع أو نحوها، يسقي ما لا يصل إليه مياه بردى ولا ماء ثورا. واليزيدان نهر بالبصرة، منسوب إلى يزيد بن عمرو الأسيدي، وكان رجل أهل البصرة في زمانه، قال ياقوت: وهذا اصطلاح أهل البصرة، يزيدون في الاسم ألفا ونونا، إذا نسبوا أرضا إلى رجل. واليزيدية: اسم مدينة ولاية شروان وهي المشهور بشماخي أيضا عن السلفي. قاله ياقوت. والزيدي، كسكرى، كذا في النسخ: ة، باليمامة، وضبطه الصاغاني، بكسر الدال، وتشديد الياء. والزيدية: ة، ببغداد بالسواد، منها أبو بكر محمد بن يحيى بن محمد الشوكي، روى عنه الخطيب، توفي سنة 438. والزيدية: ماء لبني نمير والزيديون من المحدثين: جماعة كثيرة منسوبة إلى الإمام الشهيد صاحب المذهب زيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، رضي الله عنهم وأرضاهم عنا مذهبا أو نسبا، وهم أول خوارج غلوا، غير أنهم يرون الخروج مع كل خارج، وطائفة منهم امتحنوه، فرأوه يتولى أبا بكر وعمر فرفضوه، فسموا رافضة. فمن الذين جمعوا بين النسب والمذهب أبو البركات عمر بن إبراهيم ابن محمد بن أحمد بن علي بن الحسين ابن حمزة بن يحيى بن الحسين بن زيد بن علي بن الحسيءن بن علي بن أبي طالب، الشريف، الحسيني، الزيدي، نسبا ومذهبا. قال ابن الأثير: كوفي حدث عن الخطيب أبي بكر الحافظ وأبي الحسين بن النقور، وعنه أبو سعد السمعاني وأبوه، وعمر حتى ألحق الأحفاد بالأجداد، وقد أعقب زيد الشهيد من ثلاثة: عيسى مؤتم الأشبال والحسين صاحب العبرة. ويحيى. ونسبتي بحمد الله تعالى متصلة إلى عيسى مؤتم الأشبال وقد بينت ذلك في شجرة الأنساب. وزيد بن عبدالله بن خارجة الزيدي روى عنه عبد العزيز الإدريسي من ولد فرضي الأمة كاتب الوحي زيد بن ثابت الصحابي، رضي الله عنه من بني مالك ابن النجار. وحروف الزيادة عشرة، ويجمعها قولك: اليوم تنساه وقد سقطت هذا العبارة من نسخ كثيرة، ولذا استدركه شيخنا.
 وفي اللسان: وأخرج أبوالعباس الهاء من حروف الزيادة، وقال: إنما تأتي منفصلة ليبان الحركة والتأنيث، وإن أخرجت من هذه الحروف السين واللام، وضممت إليها الطأء والثاء والجيم، صارت أحد عشر حرفا تسمى: حروف البدل. قال شيخنا: وقد أورد هذه الحروف العلماء في كتبهم، وجمعوها في تراكيب مختلفة، أوصلوهأ إلى نحو مائة ونيف وثلاثين تركيبا.
 ومن أحسن ضوابطها: قول أبي محمد عبد المجيد بن عبدون الفهري:
  سألت الحروف الزائدات عن اسمها                      فقالت ولم تكذب: أمان وتسهـيل قال: ومن ضوابطها: أهوى تلمسان ونظمه الإمام أبو العباس أحمد المقري في قوله:
  قالت حروف زيادات لسائلهـا                      هويت من بلدة: أهوى تلمسانا قال: وجمعها الشيخ ابن مالك أربع مرات في أربعة أمثلة بلا حشو، في بيت واحد، مع كمال العذوبة، فقال:
  هناء وتسليم، تلا يوم أنسـه                      نهاية مسئول، أمان وتسهيل وحكي أن أبا عثمان المازني سئل عنها فأنشد:

  هويت السمان فشيبـنـنـي                      وقد كنت قدما هويت السمانا فقيل له: أجبنا فقال: أجبتكم مرتين. ويروى أنه قال: سألتمونيها، فأعطيتكم ثلاثة أجوبة. قال شيخنا: ومن ضوابطها: اليوم تنساه. الموت ينساه. أسلمني وتأه. هم يتساءلون. التناهي سمو، تنمي وسائله، تهاوني أسلم، ما سألت يهون، نويت سؤالهم. نويت مسائله سألتم هواني. تأملها يونس. أنمى تسهيل. سألت ما يهون. وسليمان أتاه. هو استمألني. وهين ما سألت. وهي كثيرةن جمع منها ابن خروف نحو اثنين وعشرين ضابطا، ونظمها جماعة، وهذه زبدة ذلك. انتهى.
 قلت: وقد خطر ببالي في أثناء هذا المقام بعض كلمات مركبة من حروف الزيادة، لا بأس بإ?يرادها هنا، وهي أحد وعشرون تركيبا. منها: تيمني وسلاه، ومن سلاتياه. تيمن لي وسها. هولى استأمن. واستئمن له. يوم نلت ساه. ناوي أتسلاه. وهي لامستني أو هو لمستني. أنسي له يوم. آه لو مستني. السنام وهي. سم ولا تنهى. السنا يؤمه. تسمى نوائله. تسالمي أهون. ونهى ما تسأل. وإني سألتهم. أو تسهي نميل. وهي أسلمتني. هم السوى وأنت. وعند إعمال الفكر تظهر ألفاظ كثيرة، ليس هذا محلها وفي هذا القدر كفاية. والزيادية، بالكسر والتخفيف محلة بالقيروان من إفريقية وزيد مصروفا: ع من مرج حسان بالجزيرة، كانت به الوقعة. وتزيد بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعة، هكذا بالمثناة الفوقية، وفي نسختنا: بالفوقية، والتحتية: أبو قبيلة. ومنه البرود التزيدية، قال علقمة:
  رد القيان جمال الحي فاحتملوا                      فكلها بالتزيديات مـعـكـوم وهي برود فيها خطوط حمر يشبه بها طرائق الدم، قال أبو ذؤيب:
  يعثرن في حد الظبات كأنمـا                      كسيت برود بني تزيد الأذرع قال أبو سعيد السكري: العامة تقول: بني تزيد. ولم أسمعها هكذا. قال شيخنا: قيل: وصوابه تزيد بن حيدان، كما نبه عليه العسكري في التصحيف في لحن الخاصة. وفي كتاب الإيناس للوزير المغربي: في قضاعة تزيد بن حلوان. وفي الأنصار تزيد بن جشم بن الخزرج ابن حارثة. وسائر العرب غير هذين فبالياء المنقوطة من أسفل. وقال السهيلي في الروض: إن في بني سلمة من الأنصار ساردة بني تزيد بن جشم، بالفوقية. ولا يعرف في العرب تزيد إلا هذا، وتزيد بن الحاف بن قضاعة، وهم الذين تنسب إليهم الثياب التزيدية. قلت: وبه قال الدار قطني، والحق بيده، ووافقه على ذلك أئمة النسب، كابن الكلبي، وأبي عبيد، ومن المتأخرين الأمير ابن ماكولا، وابن حبيب. وذهب السمعاني وابن الأثير وغيرهما إلى أن تزيد بلدة باليمن، ينسج بها البرود، منها عمرو بن مالك الشاعر القائل:
  وليلتنا بآمد لم ننمها                      كليلتنا بميا فارقينا ونقل شيخنا عن بعض العلماء أن بني يزيد بالتحتية تجار كانوا بمكة، إليهم نسبت الهوادج اليزيدية. وقد غلط الجوهري، وتبعه المصنف. قاله العسكري في تصحيف الخاصة. وإبل كثيرة الزيائد، أي كثيرة الزيادات قال:
  بهجمة تملأ عين الحاسد
  ذات سروح جمة الزيائد ومن قال الزوائد، فإنما هي جماعة الزائدة وإنما قالوا: الزوائد، في قوائم الدابة، كذا في اللسان.
 ومما يستدرك عليه:

  يقال للرجل يعطى شيئا: هل تزداد? المعنى هل تطلب زيادة على ما أعطيتك: وتقول: افعل ذلك زيادة، والعامة تقول: زائدة. وتقول: الولد كبد ذي الولد، وولد الولد زيادة الكبد، وهو من سجعات الأساس. وزيادة الكبد: هنة متعلقة منها لأنها تزيد على سطحها، وجمعها زيائد. وهي الزائدة، وجمعها الزوائد.
 وفي التهذيب: زائدة الكبد جمعها زيائد. وقال غيره: وزائدة الكبدهنية منها صغيرة إلى جنبها متنحية عنها، وزائدة الساق شظيتها. وكان سعيد بن عثمان يلقب بالزوائدي، لأنه كان له ثلاث بيضات زعموا. وهو في الصحاح. والزيادة: فرس لأبي ثعلبة. وزيد الخيل بن مهلهل الطائي، مشهور، سماه النبي صلى الله عليه وسلم زيد الخير. وأبو زياد: كنية الذكر، قال أبو حليمة:
  وضاحكة إلي من النـقـاب                      تطالعني بطرف مستـراب
  تحاول مـا يقـوم أبـو زياد                      ودون قيامه شيب الغـراب
  أتت بجرابها تكـتـال فـيه                      فعادت وهي فارغة الجراب واستدرك شيخنا: بني كعب بن عليم بن جناب، يقال لهم بنو زيد، غير مصروف، عرفوا بأمهم: زيد بنت مالك. وزيد في أعلام النساء قليل والجماهير على منعه من الصرف، على ما هو الأعرف في مثله، للتمييز بينه وبين علم الذكر. ولكن جوز المبرد فيه وفي أمثاله الصرف أيضا، كما حقق في مصنفات العربية.
 قال القلقشندي: وفي مذحج زيد الله بن سعد العشيرة. قال أبو عبيد، وقد دخلوا في جعفي. وقال أبو عمرو: هو زيد اللات، وأبو أحمد حامد بن محمد الزيدي، إلى زيد بن أبي أنيسة، مات ببغداد سنة 329. وزيد بن عمرو بن ثمامة بن مالك ابن جدعاء بطن من طيئ، منهم صهيب بن عبد رضأ بن حويص بن زيد الزيدي الشاعر الطائي. وأبو المغيرة زياد بن سلم بن زياد الزيادي، إلى زياد ابن أبيه، وكان يقال له زياد ابن سمية. وفي مذحج زياد بن الحارث بن مالك بن ربيعة، منهم عبد الله بن قراد الصحابي، ذكره خليفة. وعبد الحجر بن عبد المدان بن الديان بن قطن بن زياد، وفد على النبي صلى الله عليه وسلم فسماه عبد الله. وأبو حسان الحسن بن عثمان الزيادي، إلى جده زياد، وجعفر بن محمد بن الليث الزيادي البصري، وأبو طاهر محمد بن محمد بن محمش الزيادي، الفقيه النيسابوري: محدثون. وأبو عون محمد بن عون الزيادي، إلى ولاء زياد ابن أبيه. وأبو محمد الفضل بن محمد الزيادي، إمام سرخس في عصره، عنه المسعاني وغيره، قدم بغداد مرتين، توفي سنة 505 بسرخس.

  والزيادية من الخوارج: فرقة، نسبوا إلى زياد بن الأصفر، ويقال لهم: الصفرية أيضا. وفي قبائل الأزد: زياد بن شمس ابن عمرو بن غانم بن غالب بن عثمان بن نصر بن زهران، ينسب إليه برير بن شمس بن عمرو بن عائد بن عبد الله بن أسد بن عائد بن زياد، الموصلي الزيادي، فارس مشهور. وأبو زيد سعيد بن الربيع الهروي البصري. وسعيد بن زياد الأنصاري. وسعيد بن زبد بن درهم الأزدي. وزياد بن أيوب أبو هاشم البغدادي. وزياد بن جبير بن حية الثقفي. وزياد بن حسان الأعلم. وزياد بن الربيع أبو خداش. وزياد بن سعد الخراسلتي. وزياد بن عبد الله البكائي. وزياد بن علاقة أبو مالك الكوفي وزياد بن فيروز أبو العالية. وزياد بن نافع الأوابي، من رجال الصحيحين. والزيدية: طائفة من العرب بجيزة مصر، ينتسبون إلى أبي زيد الهلالي. والزيأدية، بفتح وتشديد، ومحلة زياد ككتان: قريتان بمصر. وبيت الفقيه الزيدية مدينة باليمن. وزييد بن الصلت: تابعي عن عمر، وابنه الصلت بن زييد شيخ لمالك. وعبد الله بن زييد، أخو علي بن محمد بن الحسين، لأمه، محدث. وفروة بن زييد المديني، ذكره الأمير.

##### Türkçe

**الزيد** fetha ile, kesre ile ve harekeleme ile. Şeyhimiz dedi: “Eğer **الزيد** dedi de ‘kesrelenir ve harekelenir’ deseydi, daha kısa ve kaidelerine daha uygun olurdu.” Ve **الزيادة**, kesre ile; ve **المزيد**; ve **المزاد**; ve **الزيدان**, fetha sonra sükûn ile; bütün bunlar “bir mânâ ile”, yani “büyüme ve artma” mânâsıyladır. Sonuncusu **الشنآن** gibi şâzdır; bundan dolayı “**الشنآن** ve **الليان**; üçüncüleri yoktur” dediler. Musannifin (yazdığı) üzere şunu eklenir: **زيدأن**. Ve “onlar yüzün üzerine **زيد** ve **زيد**’dir” denir; kesre ile ve fetha ile; ve ikisiyle. Bununla, **ذي الإصبع العدواني**’nin sözü rivayet olundu:
  “Ve siz, yüzün üzerine **زيد** olan bir topluluksunuz;
  öyleyse işinizi bütünüyle toplayın da bana tuzak kurun.”

Ve “ben onu artırdım”: **زدته**; “ben onu artırırım”: **أنا أزيده**; **زيادة**: onda artışı kıldım. Ama **الزوادة**, damme ile, Cevherî’den bir tashîftir; o ancak **الزوارة** ve **الزيارة**’dır; **الراء** ile; büyümenin zikri olmaksızın. Buna, Sâğânî, **تكملته**’sinde dikkat çekti. Cevherî’nin ibaresi ise ancak Ya‘kūb’dan, o da Kisâî’den, o da şeyhlerinden bir nakildir; o hâlde yanlışı nakledene nasıl nisbet eder, bilmiyorum; öyleyse düşün. “Allah ona hayır artırsın”: **وزاده الله خيرا**; ve “ona hayır artır”: **وزيده خيرا**; bu, **زأد**’in iki mef‘ûle ta‘addî ettiğine işarettir; ikincisi: “hayır”dır. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: **فزادهم الله مرضا** ve benzerleri. Onu inkâr edene itibar yoktur; zira **زاد** bazen bir (mef‘ûle) ta‘addî eder. Onun mutâvi‘i: **زاد** lâzım olarak; ve **ازداد**. İkiye ta‘addî edenin mutâvi‘i, birine ta‘addî eder; “şu arttı” gibi: **زاد كذا** ve **ازداد**.

Ve **العناية**’de: **ازداد** onların sözünde, lugat ehlinin ittifakıyla, lâzım ve müte‘addî olarak gelir. Ve dediler ki: **الازدياد** **الزيادة**’den daha beliğdir; **الاكتساب** ve **الكسب** gibi. Şeyhimiz böyle dedi.

  Mecazdan: **استزاده**: onu az buldu ve onu şikâyet etti; yani razı olmadığı bir işte ona sitem etti ve ondan artışı talep etti. Ve denir: “yaptığıma karşı bir **مستزاد** yoktur ve onun üzerine bir **مزيد** yoktur.” Ve o, sözünde artırma ister: **يستزيد**. Ve **التزيد**: fiyatta pahalılık; **التزايد** gibi. Ve “fiyatta birbirleriyle artırdılar, nihayetine varıncaya kadar” — **الأساس**’ta böyle; ve **اللسان**’da. Ve “pazar ehli mal üzerine artırdılar”: **تزايد أهل السوق على السلعة**; “artıranın içinde satıldığı zaman.” Ve **التزيد**: hadiste yalan. Ve **التزيد**: boyun üstünde yürüyüş; “develer yürüyüşlerinde **تزيدت**”: güçlerinin üstüne külfetlendiler, denir. **الأساس**’ta: “dişi deve **تزيدت**: boynunu uzattı ve boyun üstünde yürüdü; sanki binicisiyle yüzüyor.” At da böyledir. Ve **التزيد**: sözde ve başkasında, yani fiilde, artışı külfetlenmek. Ve bir insan, hadisinde ve sözünde **يتزيد** eder; gerektiği şeyi aşmayı külfetlendiği zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
  “Eğer sen erkeklerle şakalaşırsan, boş söz söyleme;
  onların dediği gibi söyle ve **تتزيد** etme.”

**النون** ile de rivayet olunur. Daha önce geçti. İçinde **التزايد** gibi; ve pahalılıkta, işaret edildiği üzere. İkisinde de denir: **تزيد** ve **تزايد**. Ve **المزادة**: su tulumu. Şeyhimiz dedi: **المزادة**’nın su tulumuna, ve bunun tersinin, ancak en sahihte mecaz oluşu. Dediler ki: “komşuluk sebebiyle mecazen **راوية** diye adlandırıldı; çünkü **الراوية** onu taşıyan binek hayvandır.” Bunu **المفتاح**’ta kesinledi. Lugat ehlinden bir taife, onlardan Ebû Mansûr, **المزادة**’nın **عين**’inin **واو** olduğunu ve onun **الزود**’dan olduğunu iddia etti; buna **المصباح** sahibi kesin hükmetti; **اللسان** sahibi onu **الواو** ve **الياء**’da zikretti; bu ise vehimdir. Hufâcî, **شرح الشفاء**’da dedi: O, **الزيادة**’dendir; çünkü ona üçüncü bir deri eklenir; Ebû Ubeyde’nin dediği gibi; zannedildiği üzere **الزاد**’dan değildir. Seyyid, **شرح المفتاح**’ta dedi: “**المزادة**’yı ‘içine **الزاد** konulan şey’ diye tefsir eden yanılmıştır; yahut **المزأدة** ancak iki deriden olur; aralarına üçüncü bir deri yerleştirilir ki genişlesin; **السطيحة** da böyledir.” “**مزاد** ve **مزايد**” dedi; Ebû Ubeyde söyledi. Musannifin ibaresinden zâhir olan, ikisinin iki söz olduğudur; mâruf olan ise ikincinin birincinin beyanı olmasıdır; şeyhimizin dediği gibi. **المحكم**’de: “**المزأدة** suyun taşındığı şeydir; iki derinin arasına üçüncü bir deri yerleştirilmiş olandır ki genişlesin; artış yeri sebebiyle böyle adlandırıldı.” Ve denildi: “o, bir taraftan yarılmış olandır; eğer iki taraftan çıkarsa o **شعيب**’dir.” Ve dediler: “deve **الزاد** ve **المزأد** taşır”; yani yiyecek ve içecek. Ve **المزادة**, **راوية** menzilesindedir; onun **عزلاء**’sı yoktur. Ebû Mansûr dedi: “**المزاد**, **هاء**sız, binicinin eyer takımıyla kuşandığı tek olandır; onun **عزلاء**’sı yoktur. Ama **الراوية**, iki **مزادة**’yi bir araya getirir; devenin iki yanına bağlanırlar; onlarla su taşınır, **الرواء** ile. Bunların her biri **مزادة**’dır; cem‘i **مزايد**’dir. Bazen **هاء**’yı hazfederler de **مزاد** derler.” İbn Şümeyl dedi: “**السطيحة** karşılıklı iki deridir; **المزأدة** iki deri ve yarımdan, ve üç deriden olur; **السطيحتين**’in üzerine arttığı için böyle adlandırıldı.” Şeyhimiz dedi: **المزادة**’da mâruf olan, **الميم**’in fethasıdır. **المصباح** sahibi dedi: Kıyas, onun kesresidir; çünkü o, su çekilen bir âlettir. Dedim: Seyyid’in **شرح المفتاح**’taki sözü ona muhaliftir: “O, su için bir kaptır”; buna göre kıyas fethadır. Ve onun sonra söylediği “onda su çekilir” sözü bunu teyit eder; çünkü eğer âlet olsaydı “onunla su çekilir” derdi. Öyleyse düşün. Allah daha iyi bilir.

Ve **الزوائد**: eyerin arkasında, artışı için, çıkıntılardır. Ve **ذ الزوائد**: aslan; kükremesinde, böğürmesinde ve sesinde artış göstermesi sebebiyle böyle adlandırıldı; İbn Sîdeh söyledi. Ve şu beyit okunmuştur:
  “Yere(lerine) girilmeyen **ذو زوائد**;
  salıverilmiş kova gibi, homurtuluya saldırır.”

Ve **ذو الزوائد**: Cühenî; Medine’de oturmuş bir sahâbî. Ebû Umâme b. Sehl’den: “kuşluk namazını ilk kılan odur” dedi; İbn Fehd’in **معجم**’inde, Zehebî’nin **التجريد**’inde, **الاستيعاب** ve **الإصابة**’da böyle. Adını zikretmediler. İbn Abdilberr dedi: “Veda haccında Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir rivayeti vardır.”

  Ve adlandırdılar: **زيدا**; ve **يزيدن**: onu, zamirden arındırılmış gelecek fiille adlandırdılar; **يشكر** ve **يعصر** gibi. Ve **زبيدا**, **زبير** gibi. Ve **زيادا** **كتاب** gibi. Ve **زيادا**, **كتان** gibi. Ve **زيدكا**, **الكاف**’ın ziyadesiyle. Medâinî, Ebû Sa‘îd el-Kureşî’den, **زيدك** hakkında bir haber rivayet etti; Hâfız onu zikretti. Ve **مزيدا** **مصر** gibi. Ve **زيدلا**, **اللام**’ın ziyadesiyle; fiillik için **عبدل**’deki ziyadesi gibi. Fârisî dedi: “Onu sahih saydılar; çünkü özel isimde, başkasında câiz olmayan şey câiz olur.” Ondandır: Enes’ten, **العلاء بن زيدل**; zayıftır. Ve **زيدويه**, **الدال**’ın dammesiyle, birleşik bir isimdir; “**عمرويه**” demeleri gibi. Bazı nüshalarda bulundu: **زياد** ve **زياد**’dan sonra: **وزيادة**. Ve **زيدل**’den sonra: **ومزيودة**.

Ve **زيادان**, kesre ile: bir nehir; ve Basra’da bir nâhiye. Bu siyakta doğru olan, “ve **زيادان**: Basra’da bir nâhiye” demesidir. Basra’nın nehri ise **نهر زياد**’dır, **زيادان** değil. Onu Sâğânî’nin siyakından almıştır; onun nassı: “**زيادان** bir nâhiye; ve Basra’da bir nehir; Benî’l-Heceym’in mevlâsı Ziyâd’a nisbet olunur”; öyleyse düşün. Ve **زيدان** **سحبان** gibi: **د**; bilakis, Ahvâz amelinden, Mûsâ b. Muhammed el-Hâşimî’nin nehrine bitişik geniş bir bölgedir; Bekrî’nin **معجم**’inde böyle. Ve **زيدان**: Yemen’den Zafâr’da bir kasır. Doğrusu, onun **الراء** ile olmasıdır.

Ve onunla **ريد**’de istidrâk ettik.

Ve **زيدان**: Kûfe’de bir yer; ve onda **صحراء زيدان** denilir. Ondan: Ebü’l-Ğanâim Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Cenâh el-Hemdânî; 537 yılında vefat etti. Ve **أبو زيدان**: bir ilaç, m; yani bilinen; ve o, tabipler yanında **الڤاوانيا** ile, **عود الكهنيا** ile ve **عود الصليب** ile meşhur olandır. Ve İkrîtiş adasında: **بعبد السلام**; ve o, bir ağacın aslıdır. Ve onların bunda, **التذكرة**’de ve başkasında bırakılmış bir tafsil vardır. Ve **زيدوان** **الدال**’ın fethiyle: Sûs’ta bir yer; ondan: Ebû Ya‘kûb İshâk b. İbrâhîm b. Şâdân es-Sûsî, Ebû Bekr İbnü’l-Mukrî’nin şeyhlerindendir. Ve **يزيد**: Dımaşk’ta bir nehir; Ebû Süfyân’ın oğlu Muâviye’nin oğlu Yezîd’e nisbet edilir; onun çıkışı ile Berdâ’nın çıkışı birdir; ancak bu, bir dağın eteğinde gelir; onunla yer arasında yaklaşık iki yüz arşın yahut onun gibi (bir mesafe) vardır; Berdâ sularının ve ne de Sûrâ suyunun ulaşmadığı şeyi sular. Ve **اليزيدان**: Basra’da bir nehir; Üseydî Yezîd b. Amr’a nisbetlidir; ve o, zamanında Basra ehlinin adamı idi. Yâkût dedi: Bu, Basra ehlinin ıstılahıdır; bir araziyi bir adama nisbet ettiklerinde isme bir **ألف** ve bir **نون** artırırlar. Ve **اليزيدية**: Şirvân vilâyetinin bir şehrinin adı; ve o, selefî’den (naklen) Şemâhî diye de meşhur olandır. Bunu Yâkût söyledi. Ve **الزيدي**, **سكرى** gibi; nüshalarda böyle: Yemâme’de bir yer; ve Sâğânî onu, **الدال**’ın kesriyle ve **الياء**’ın teşdîdiyle ضبط etti. Ve **الزيدية**: Bağdat’ta Sevâd’da bir yer; ondan Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ b. Muhammed eş-Şevkî; ondan Hatîb rivayet etti; 438 yılında vefat etti. Ve **الزيدية**: Benî Numeyr’e ait bir su. Ve muhaddislerden **الزيديون**: İmam şehid, mezhep sahibi Zeyd b. Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib’e—Allah onlardan razı olsun ve bizi onlardan razı kılsın—mezhep yahut nesep bakımından nisbetli, çokça bir cemaat; ve onlar, ilk Hâricîlerdir, aşırı gittiler; ancak onlar, her çıkanla birlikte çıkışı görürler. Ve onlardan bir taife onu imtihan etti; onu Ebû Bekr ve Ömer’i veli edinir buldular da onu reddettiler; böylece **رافضة** diye adlandırıldılar. Nesep ile mezhebi birleştirenlerden: Ebü’l-Berekât Ömer b. İbrâhîm b. Muhammed b. Ahmed b. Ali b. el-Hüseyn b. Hamza b. Yahyâ b. el-Hüseyn b. Zeyd b. Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib; şerif, hüseynî, zeydî; nesepçe ve mezhepçe. İbnü’l-Esîr dedi: Kûfeli; Hatîb Ebû Bekr el-Hâfız’dan ve Ebü’l-Hüseyn b. en-Nukûr’dan hadis etti; ondan Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî ve babası (rivayet etti); ve Ömer, torunları dedelere ilhak edinceye kadar (yaşadı). Ve şehid Zeyd üç kişiden soy bıraktı: Îsâ **مؤتم الأشبال** ve el-Hüseyn **صاحب العبرة**. Ve Yahyâ. Ve benim nesebim—Allah Teâlâ’ya hamd ile—Îsâ **مؤتم الأشبال**’a muttasıldır; bunu nesep ağacında beyan ettim. Ve Zeyd b. Abdullâh b. Hârice ez-Zeydî; ondan Abdülazîz el-İdrîsî rivayet etti; vahiy kâtibi, sahâbî Zeyd b. Sâbit’ten—Allah ondan razı olsun—olan, Benî Mâlik b. en-Neccâr’dandır. Ve artırma harfleri ondur; ve onları, senin “**اليوم تنساه**” demen toplar. Ve bu ibare, birçok nüshadan düşmüştür; bundan dolayı şeyhimiz onu istidrâk etti.

Ve **اللسان**’da: Ebü’l-Abbâs **الهاء**’yı artırma harflerinden çıkardı ve dedi: O ancak, harekete ve dişilliğe işaret etsin diye ayrı olarak gelir. Ve eğer bu harflerden **السين** ve **اللام**’ı çıkarır, onlara **الطاء** ve **الثاء** ve **الجيم**’i eklersen, on bir harf olur; onlara **حروف البدل** denir. Şeyhimiz dedi: Âlimler bu harfleri kitaplarında zikrettiler ve onları muhtelif terkiplere topladılar; onu yaklaşık yüz otuz küsur terkibe ulaştırdılar.

Onların en güzel ضبطlarından: Ebû Muhammed Abdülmecîd b. Abdûn el-Fehrî’nin sözü:

  “Artırılmış harflere adlarını sordum
  Dediler ve yalan söylemediler: **أمان وتسهيل**”

Dedi: Onların ضبطlarından: **أهوى تلمسان**; ve onu imam Ebü’l-Abbâs Ahmed el-Mukrî şu sözünde nazmetti:

  “Bir sorana artırmaların harfleri dedi:
  Bir beldeden sevdim: **أهوى تلمسانا**”

Dedi: Şeyh İbn Mâlik onları, bir beyitte, dolgusuz, dört misalde dört defa topladı; tam bir tatlılıkla; şöyle dedi:

  “**هناء وتسليم**; ardından **يوم أنسـه**
  **نهاية مسئول**; **أمان وتسهيل**”

Ve hikâye edildi ki Ebû Osmân el-Mâzinî’ye ondan soruldu da şu şiiri okudu:

  “**هويت السمان فشيبـنـنـي**
  **وقد كنت قدما هويت السمانا**”

Ona denildi: Bize cevap ver. Dedi: Size iki defa cevap verdim. Ve rivayet olunur ki dedi: Bana onu sordunuz; size üç cevap verdim. Şeyhimiz dedi: Onların ضبطlarından: **اليوم تنساه**. **الموت ينساه**. **أسلمني وتأه**. **هم يتساءلون**. **التناهي سمو**، **تنمي وسائله**، **تهاوني أسلم**، **ما سألت يهون**، **نويت سؤالهم**. **نويت مسائله سألتم هواني**. **تأملها يونس**. **أنمى تسهيل**. **سألت ما يهون**. **وسليمان أتاه**. **هو استمألني**. **وهين ما سألت**. Ve onlar çoktur; İbn Hârûf onlardan yaklaşık yirmi iki ضبط topladı; ve bir cemaat onları nazmetti; ve bu, onun özüdür. Bitti.

Dedim: Bu makam esnasında, artırma harflerinden mürekkep bazı kelimeler aklıma geldi; onları burada zikretmekte beis yoktur; ve onlar yirmi bir terkiptir. Onlardan: **تيمني وسلاه**، ve **من سلاتياه**. **تيمن لي وسها**. **هولى استأمن**. **واستئمن له**. **يوم نلت ساه**. **ناوي أتسلاه**. **وهي لامستني أو هو لمستني**. **أنسي له يوم**. **آه لو مستني**. **السنام وهي**. **سم ولا تنهى**. **السنا يؤمه**. **تسمى نوائله**. **تسالمي أهون**. **ونهى ما تسأل**. **وإني سألتهم**. **أو تسهي نميل**. **وهي أسلمتني**. **هم السوى وأنت**. Ve fikri işletince çok lafızlar ortaya çıkar; burası onların yeri değildir; ve bu kadarı kâfidir. Ve **الزيادية**: kesir ve tahfîf ile; İfrîkıyye’den Kayrevân’da bir mahalle. Ve **زيد** sarf olunmuş olarak: Cezîre’de Merc-i Hassân’dan bir yer; vak‘a orada idi. Ve **تزيد** b. Hilvân b. İmrân b. el-Hâf b. Kudâ‘a; böyle, üstten ikili (harf) ile; ve nüshamızda: üstten ve alttan: bir kabile babası. Ondan **البرود التزيدية**; Alkame dedi:

  “Kavmin cariyeleri mahallenin develerini geri çevirdi de yüklendiler
  Hepsi **بالتزيديات** ile bağlanmış”

Ve onlar, kırmızı çizgileri olan bürdlerdir; onunla kanın yolları benzetilir. Ebû Züeyb dedi:

  “Keskin kılıçların ucunda sürçerler; sanki
  Kollar, Benî **تزيد**’in bürdleriyle giydirilmiş”

Ebû Sa‘îd es-Sukkerî dedi: Avam “Benî **تزيد**” der. Onu böyle işitmedim. Şeyhimiz dedi: Denildi ki: Doğrusu **تزيد** b. Haydân’dır; el-Askerî, **التصحيف في لحن الخاصة**’da buna tenbih etti. Ve vezir el-Mağribî’nin **الإيناس** kitabında: Kudâ‘a’da **تزيد** b. Hilvân. Ve **الأنصار**’da: **تزيد** b. Cüşem b. el-Hazrec b. Hârise. Ve Arapların geri kalanı, bu ikisi dışında, alttan noktalı **ياء** iledir. Ve Süheylî **الروض**’da dedi: Ensâr’dan Benî Seleme içinde, **تزيد** b. Cüşem’in sârideleri vardır; üstten (harf) ile. Araplarda **تزيد** ancak bu ve **تزيد** b. el-Hâf b. Kudâ‘a olarak bilinir; ve onlar, **الثياب التزيدية**’nin kendilerine nisbet edildiği kimselerdir. Dedim: Dârakutnî de bununla söyledi; hak onun elindedir; ve nesep imamları, İbnü’l-Kelbî ve Ebû Ubeyd ve müteahhirlerden emir İbn Mâkûlâ ve İbn Habîb ona muvafakat etti. Sem‘ânî ve İbnü’l-Esîr ve başkaları, **تزيد**’in Yemen’de bir belde olduğuna; bürdlerin orada dokunduğuna gittiler; ondan, şu şair Amr b. Mâlik:

  “Âmid’de gecemiz, onu uyumadık
  Mıyâ Fârikîn’deki gecemiz gibi”

Şeyhimiz bazı âlimlerden nakletti ki, alttan (harf) ile Benî **يزيد** Mekke’de tüccarlar idi; onlara **الهوادج اليزيدية** nisbet edildi. Cevherî hata etti; musannif de ona tâbi oldu. Bunu el-Askerî **تصحيف الخاصة**’da söyledi. Ve çokça **الزيائد**’li develer; yani artırmaları çok. Dedi:

  “Hasetçinin gözünü dolduran bir sürüyle
  Çokça dolaşan, **جمة الزيائد**”

Ve kim **الزوائد** derse, o ancak **الزائدة**’nin cemaatidir. Onlar, binek hayvanının ayaklarında “**الزوائد**” dediler; **اللسان**’da böyle.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

Bir şeye bir şey verilen adama denilir: “**هل تزداد**?”; mânâ: “Sana verdiğimin üzerine bir artış mı istersin?” Ve dersin: “Bunu **زيادة** olarak yap”; avam “**زائدة**” der. Ve dersin: “Çocuk, çocuk sahibinin ciğeridir; çocuğun çocuğu, ciğerin artığıdır”; ve o, **الأساس**’ın seci‘lerindendir. Ve **زيادة الكبد**: ondan bağlı bir şeydir; çünkü onun yüzeyinin üzerine artar; cem‘i **زيائد**’dir. Ve o, **الزائدة**’dir; cem‘i **الزوائد**’dir.

Ve **التهذيب**’de: **زائدة الكبد**; cem‘i **زيائد**’dir. Başkası dedi: Ve **زائدة الكبد**: ondan, yanında küçük bir (parça)dır; ondan ayrılmıştır. Ve **زائدة الساق**: onun kıymığıdır. Ve Sa‘îd b. Osmân, **الزوائدي** lakabıyla lakaplanırdı; çünkü onun üç yumurtası vardı, zannettiler. Ve o, **الصحاح**’tadır. Ve **الزيادة**: Ebû Sa‘lebe’nin bir atıdır. Ve Tâî Zeydü’l-Hayl b. Mühelhil; meşhurdur; Nebî صلى الله عليه وسلم ona **زيد الخير** adını verdi. Ve **أبو زياد**: erkeğin künyesidir. Ebû Halîme dedi:

  “Nikaptan bana gülen bir (kadın)
  Şüpheli bir bakışla bana bakar
  **أبو زياد**’ın kalkmasını sağlayanı yoklamaya çalışır
  Onun kalkmasının önünde karganın ihtiyarlığı vardır
  Torbasıyla geldi, onda ölçüp biçiyor
  Sonra torbası boş olarak döndü”

Şeyhimiz istidrâk etti: Ka‘b b. ‘Alîm b. Cenâb oğulları; onlara Benî **زيد** denilir; sarf olunmaz; anneleriyle tanındılar: Mâlik’in kızı **زيد**. Ve kadın adlarında **زيد** azdır; ve cumhur, onu sarftan men‘ üzeredir; benzerinde daha bilinen üzere; erkek özel adıyla arasını ayırmak için. Lâkin Müberred, onda ve benzerlerinde sarfı da câiz gördü; Arapça tasniflerinde tahkik ettiği üzere.

Kalkeşendî dedi: Mezḥic’te Sa‘d el-‘Aşîre’nin oğlu **زيد الله** vardır. Ebû Ubeyd dedi: Ve onlar Ca‘fî’ye girdiler. Ebû Amr dedi: O, **زيد اللات**’tır. Ve Ebû Ahmed Hâmid b. Muhammed ez-Zeydî; Zeyd b. Ebî Üneyse’ye (nisbetle); Bağdat’ta 329 yılında öldü. Ve Zeyd b. Amr b. Semâme b. Mâlik b. Ced‘â; Tayy’dan bir batın; onlardan, Tâî şair Zeydî Suheyb b. Abd Reḍâ b. Huveys b. Zeyd. Ve Ebü’l-Muğîre Ziyâd b. Selm b. Ziyâd ez-Ziyâdî; Ziyâd b. Ebîh’e (nisbetle); ve ona Ziyâd b. Sumeyye denilirdi. Ve Mezḥic’te Ziyâd b. el-Hâris b. Mâlik b. Rabî‘a; onlardan sahâbî Abdullâh b. Kirâd; onu Halîfe zikretti. Ve Abdü’l-Hacer b. Abdü’l-Medân b. ed-Deyyân b. Kaṭan b. Ziyâd; Nebî صلى الله عليه وسلم’e heyet olarak geldi de ona Abdullâh adını verdi. Ve Ebû Hassân el-Hasen b. Osmân ez-Ziyâdî; dedesi Ziyâd’a (nisbetle). Ve Basralı Ca‘fer b. Muhammed b. el-Leys ez-Ziyâdî. Ve fakih Nîsâbûrî Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Muhmeş ez-Ziyâdî: muhaddislerdir. Ve Ebû Avn Muhammed b. Avn ez-Ziyâdî; Ziyâd b. Ebîh’in velâsına (nisbetle). Ve Ebû Muhammed el-Fazl b. Muhammed ez-Ziyâdî; asrında Serahs’ın imamı; ondan Mes‘ânî ve başkası (rivayet etti); Bağdat’a iki defa geldi; Serahs’ta 505 yılında vefat etti.

**والزيادية** Hâricîlerden: bir fırkadır; **زياد بن الأصفر**’e nisbet edildiler; ve onlara: **الصفرية** de denilir. Ve **الأزد** kabilelerinde: **زياد بن شمس ابن عمرو بن غانم بن غالب بن عثمان بن نصر بن زهران**; ona nisbet olunur: **برير بن شمس بن عمرو بن عائد بن عبد الله بن أسد بن عائد بن زياد**; **الموصلي الزيادي**; meşhur bir süvari. Ve **أبو زيد سعيد بن الربيع الهروي البصري**. Ve **سعيد بن زياد الأنصاري**. Ve **سعيد بن زبد بن درهم الأزدي**. Ve **زياد بن أيوب أبو هاشم البغدادي**. Ve **زياد بن جبير بن حية الثقفي**. Ve **زياد بن حسان الأعلم**. Ve **زياد بن الربيع أبو خداش**. Ve **زياد بن سعد الخراسلتي**. Ve **زياد بن عبد الله البكائي**. Ve **زياد بن علاقة أبو مالك الكوفي** ve **زياد بن فيروز أبو العالية**. Ve **زياد بن نافع الأوابي**; **الصحيحين**’in ricâlindendir. Ve **الزيدية**: Mısır’ın **جيزة**’sinde Araplardan bir tâifedir; **أبي زيد الهلالي**’ye nisbet olunur(lar). Ve **الزيأدية**; fetha ve teşdîd ile; ve **محلة زياد** **ككتان**: Mısır’da iki köydür. Ve **بيت الفقيه الزيدية** Yemen’de bir şehirdir. Ve **زييد بن الصلت**: Ömer’den (rivayet eden) bir tâbiîdir; ve onun oğlu **الصلت بن زييد** Mâlik’e şeyhtir. Ve **عبد الله بن زييد**; **علي بن محمد بن الحسين**’in anne tarafından kardeşi; bir muhaddistir. Ve **فروة بن زييد المديني**; onu emir zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَادَ
1 زَادَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. يَزِيدُ, (S, Mgh, Msb,) inf. n. زِيَادَةٌ (S, A, * Msb, K *) and زَيْدٌ, (S, Mgh, Msb, K, *) with which are syn. زِيدٌ (S, K) and زَيَدٌ (K) and مَزِيدٌ (S, K) and زَيْدَانٌ, which last is anomalous, like شَنْآنٌ (K) and لَيَّانٌ, said to be the only instances of the kind, (TA,) all as inf. ns., (TK,) and so is مَزَادٌ, (TA,) and J adds that زُوَادَةٌ is mentioned by Yaakoob, from Ks, from El-Bekree, as syn. with زِيَادَةٌ, but this is a mistake, which is unfairly imputed to J by the author of the K, (MF,) [who says,] as to الزُّوَادَةُ, it is a mistranscription by J, for the words are الزُّوَارَةُ and الزِّيَارَةُ, [in the CK الرُّوادةُ and الرِّيادةُ,] with ر, and without the mention of [the signification of] النُّمُوُّ, (K, TA,) It (a thing, S, Mgh, Msb, [as, for ex.,] water, and property, A) increased, or augmented, or grew; (S, A, TA;) [and in like manner said of a man, and of any animal;] as also ↓ اِزْدَادَ: (S, A, Mgh, Msb, K:) or this latter has a more intensive signification than the former, like اِكْتَسَبَ in relation to كَسَبَ. (MF. [See also 5.]) In this sense it has a single objective complement; as in زَادَ كَذَا It, or he, increased, or augmented, or grew, in such a thing; as also ↓ اِزْدَادَ. (TA.) [The latter is more commonly used in this manner.] You say, ↓ اِزْدَدْتُ مَالًا (A, Mgh, Msb) [I increased in property: also] meaning I increased to myself, or for myself, property. (Mgh, * Msb.) And الأَمْرُ ↓ ازداد صُعُوبَةً [The affair increased in difficulty]. (A.) ― -b2- [Also It exceeded; it was, or became, redundant, or superfluous; it remained over and above. And زَادَ عَلَيْهِ It exceeded it; as also ↓ تزايد.] You say, زَادَ عَلَى الشَّىْءِ ضِعْفَهُ [It exceeded the thing by the like thereof, or more]. (A.) And زَادَ عَلَى مَا أَرَادَ [It exceeded what he desired]. (A.) ― -b3- Also He gave an addition: so in the saying, فَقَدْ أَرْبَى ↓ مَنْ زَادَ وَازْدَادَ He who gives an addition, and who takes it, [each of these] practises usury. (Msb.) ― -b4- [And He added, or exaggerated.] يَزِيدُ فِى حَدِيثِهِ [He adds, or exaggerates, in his narration, or talk, or discourse,] is said of a liar. (A and TA voce سَرَّاجٌ. [See also 5.]) -A2- It is also trans.: (Msb:) you say, زَادَهُ, aor. يَزِيدُهُ, inf. n. زِيَادَةٌ, He increased it, or augmented it. (L.) And in this sense it is doubly trans.: (MF:) you say, زَادَهُ اللّٰهُ خَيْرًا, (S, K,) or مَالًا, (A,) [God increased to him, or added to him, good fortune or prosperity or the like, or property; increased, or added to, his good fortune, &c.; or may God increase &c.;] as also ↓ زَيَّدَهُ: (K:) and زَادَ فِيمَا عِنْدَهُ, (S,) or فِى مَالِهِ, (A,) [He increased, or added to, what he possessed or his possessions, or his property; or may He (i. e. God) increase &c.] ― -b2- زَادَهُ also signifies He gave him an increase, or an addition, or more. (Msb.) See 10. ― -b3- You say also, مَا يَزِيدُكَ أَحَدٌ عَلَيْهِ [No one is more sufficient for thee than he]. (K in art. زند. [See 4 in that art.]) And لَا يَزِيدُكَ عَلَيْهِ جَمَلٌ No camel will be more sufficient for thee than he; i. q. لَا يَضُرُّكَ. (ISk, S in art. ضر [in which see other exs.].)

زيّد
2 زيّد ذ , [inf. n. تَزْيِيدٌ,] said of property, It increased, or augmented, much. (A.) -A2- See also 1, latter part.

زايد أَحَدُ المُتَبَايِعَيْنِ الآخَرَ
3 زايد أَحَدُ المُتَبَايِعَيْنِ الآخَرَ ذ , inf. n. مُزَايَدَةٌ, [One of the two persons buying together outbade the other: see also 6.] (A.)

تزيّد
5 تزيّد ذ It (a price, S, A) was, or became, excessive, or dear; (S, A, K;) as also ↓ تزايد. (A, TA.) ― -b2- He added, or exaggerated, (MA,) or lied, (S, MA, K,) in narration, or discourse. (S, MA. [See also 1, latter half.]) And He affected to exceed the due bounds in his narration, or discourse, and his speech; (TA;) he affected excess in speech, &c.; (K, TA;) i. e. in speech and in action; (TA;) as also ↓ تزايد: (K:) or التَّزَيُّدُ فِى الحَدِيثِ means the embellishing narration, or discourse, with lies, and adding in it what does not belong to it. (Har p. 195.) In the verse of 'Adee cited in art. زند, the last word is تَزَيَّدِ as some relate it, or تَزَنَّدِ as others relate it. (TA.) ― -b3- He went a pace exceeding that termed العَنَق. (S, K. [See also ذَمَلَ, and نَصَبَ السَّيْرَ, and وَسَجَ.]) And تزيّدت She (A camel) stretched forth her neck, and went a pace exceeding that termed العَنَق, as though she were swimming with her rider?? (A, TA:) and in like manner one says of a mare, or horse. (TA.) And تزيّدت الاـِبِلُ فِى سَيْرِهَا The camels tasked themselves in their pace beyond their ability. (TA.)

تزايد
6 تزايد ذ [It increased, augmented, or grew, gradually; contr. of تَنَاقَصَ]. See also 1. And see 5, in two places. تزايدوا عَلَى السِّلْعَةِ [They bade, one against another, for the commodity, or article of merchandise, successively raising the price]: said of the people of a market when a commodity is sold to him who bids more than others. (L.) And تزايدوا فِى الثَّمَنِ حَتَّى بَلَغَ مُنْتَهَاهُ [They augmented the price, one outbidding another, until it attained its utmost]. (A, TA.)

اِزْدَادَ
8 اِزْدَادَ ذ [originally اِزْتَادَ]: see 1, in four places. ― -b2- Also He took an addition. (Msb.) See, again, 1. ― -b3- Also He took in addition: so in the saying, اـِذَا ازْدَادَ الرَّاهِنُ دَرَاهِمَ مِنَ المُرْتَهِنِ [When the pledger takes money in addition from the receiver of the pledge]. (Mgh.) One says also, اِزْدَدْ مِنَ الخَيْرِ [Obtain thou, or gain thou, somewhat in addition of what is good: or it may mean seek thou, or desire thou, an increase, or addition, of what is good]. (A.) See what next follows, in two places. 10. استزاد He sought, or desired, or demanded, an increase, an addition, or more; (A, Mgh, Msb;) as also ↓ اِزْدَادَ; whence the saying, to a man to whom a thing has been given, ↓ هَلْ تَزْدَادُ Dost thou seek, or desire, or demand, more than what I have given thee? (L.) ― -b4- [Hence,] هُوَ يَسْتَزِيدُ فِى حَدِيثِهِ [He seeks, or desires, to add, or exaggerate, or to exceed the due bounds, or to embellish with lies and additions, in his narration, or discourse]. (A, TA. [See also 5.]) ― -b5- استزادهُ He sought, or desired, or demanded, of him an increase, an addition, or more. (Msb, K.) You say, ↓ لَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِى If I had sought, or desired, or demanded, an increase, &c., he had given me an increase, &c. (Msb.) ― -b6- [And hence,] (tropical:) He reckoned him, or held him, to have fallen short of doing what he ought to have done, (S, A, K, TA,) and complained of him, (A, TA,) or reproved him, for a thing that he did not approve. (TA.) And كَتَبَ اـِلَيْهِ كِتَابَ اسْتِزَادَةٍ (tropical:) [He wrote to him a letter of complaint, or reproof, for his having fallen short, &c.; requiring him to do more]. (A.)

زَيْدٌ
زَيْدٌ ذ an inf. n. of زَادَ. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- [Hence,] هُمْ زَيْدٌ عَلَى مِائَةٍ (S, A, L) and ↓ زِيدٌ (S, L) and ↓ زِياَدَةٌ (A) (tropical:) [They are more than a hundred].

زِيدٌ
زِيدٌ ذ an inf. n. of زَادَ. (S, * K, * TK.) ― -b2- See the next preceding paragraph.

زِيَادَةٌ
زِيَادَةٌ ذ an inf. n. of زَادَ. (S, Msb.) Using it as an inf. n., (Msb,) you say, اِفْعَلْ ذٰلِكَ زِيَادَةً [meaning Do thou that in addition]: (S, Msb:) the vulgar say ↓ زَائِدَةً, (S,) which one should not say. (Msb.) [Hence also,] حُرُوفُ الزِّيَادَةِ [The letters of augmentation; or the augmentative letters; i. e. the letters that are added to the radical letters in Arabic words]: they are ten, and are comprised in the saying, سَأَلْتُمُونِيهَا [“ Ye asked me for them ”], (TA,) and in أَلْيَوْمَ تَنْسَاهُ [“ Today thou wilt forget it ”]; (K, TA;) and more than a hundred and thirty other combinations comprising them have been mentioned: (MF:) [these letters are also called زَوَائِدُ, of which the sing. is ↓ زَائِدَةٌ.] See also زَيْدٌ. ― -b2- [As a simple subst., or a subst. properly so termed, it signifies An increase, or increment; and augmentation, or augment; an addition, additament, adjunct, or accessory: an accession: excess, redundance, or superfluity: and a redundant part or portion or appertenance; a surplus; a residue: an excrescence: pl. زِيَادَاتٌ and زَيائِدُ. ― -b3- Hence,] اـِبِلٌ كَثِيرَةُ الزَّيَائِدِ i.e. الزِّيَادَات [Camels having much increase; lit., much, or many, increases]. (K.) A poet says,
بِهَجْمَةٍ تَمْلَأُ عَيْنَ الحَاسِدِ
ذَاتِ سُرُوحٍ جَمَّةِ الزَّيَائِدِ
[With a herd of forty or more camels, that fill, or glut, the eye of the envier, enjoying pasturing by themselves, having much increase]: some say, [in citing this verse,] الزَّوَائِدِ, which is pl. of ↓ زَائِدَةٌ; but الزوائد is said only in relation to the legs of a beast. (L.) ― -b4- [Hence also,] زِيَادَةُ الكَبِدِ, (so in a copy of the S, and in the A and L, and in several places in the K,) or الكَبِدِ ↓ زَائِدَةُ, (so termed by Zj, and so in the T, and in two copies of the S, and in the L,) both of which are correct, (TA,) [The redundant appertenance of the liver;] a certain small piece to which the liver is attached, or suspended: (Zj, in his “ Khalk el-Insلn: ”) or a certain small appertenance of the liver (هُنَيَّةٌ مِنْهَا صَغِيرَةٌ), at its side, going away from it (مُتَنَحِّيَةٌ عَنْهَا): (S, L:) or a certain piece appended, or attached, to the liver (مُعَلَّقَةٌ بِهَا): (A:) or a certain appendage of the liver; [so I render هَنَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ مِنْهَا, agreeably with the next preceding explanation; though it may be rendered a thing suspended from it, i.e. from the liver; or the right reading may be هنة متعلّقة بِهَا, which is virtually the same as the explanation in the A, and agreeable with what here follows: so called] because it is a redundance (تَزِيدُ) upon its upper surface: (L:) [all of these explanations seem to denote the round ligament of the liver: the Hebrew יֹחֶרֶח הַכּבֵד, in Ex. xxix. 22, literally signifies the same; like the slightly-varying appellations in Ex. xxix. 13 and Lev. iii. 4, and Lev. ix. 10: but the real meaning thereof is much disputed: the rendering of the LXX. is λοβὸς του* η>́πατος; which is said to mean extrema pars hepatis: that of the Vulg., reticulum hepatis: that of our authorized Engl. Vers., the caul above the liver; (with this marginal note: “ it seemeth by anatomy, and the Hebrew Doctors, to be the midriff: ”) and it is remarkable that this is one of the meanings assigned to الخِلْبُ, which some hold to be syn. with زَيَادَةُ الكَبِدِ: (see خِلْبٌ:) Bochart (in his Hieroz. t. i., p. 498, seq.,) and Gesenius (in his Lex.) explain the Hebrew term as meaning the greater lobe of the liver: but this is hard to reconcile with the Hebrew or the Arabic; and utterly irreconcileable with the explanations given by the Arabs; among whom, it should be observed, were many of the Jewish religion, who cannot reasonably be supposed to have not known the correct meaning of a term relating to their sacrifices:] the pl. of زيادة is زَيَائِدُ, (L,) and that of ↓ زائدة is زَوَائِدُ. (S, L.) Hence the saying, الوَلَدُ كَبِدُ ذِى الوَلَدِ وَوَلَدُ الوَلَدِ زِيَادَةُ الكَبِدِ [The child is as the liver of the parent, and the grandchild is as the redundant appertenance of the liver]. (A, TA.)

زَائِدٌ
زَائِدٌ ذ act. part. n. of زَادَ, (Msb,) [Increasing, augmenting, or growing. ― -b2- Exceeding; in excess; redundant; superfluous; remaining over and above: excrescent: additional; in addition; adscititious.] You say, أَخَذْتُهُ بِدِرْهَمٍ فَزَائِدًا [I took it, i. e. bought it, for a dirhem and more]. (A.) [See also the next paragraph.]

زَائِدَةٌ
زَائِدَةٌ ذ [fem. of زَائِدٌ: and also a subst.; being transferred from the category of epithets to that of substs. by the affix ة: pl. زَوَائِدُ]: see زِيَادَةٌ, in five places. ― -b2- [Hence,] الزَّوَائِدُ [Certain excrescences, or pendent hairs, termed] زَمَعَات, in the hinder part of the kind leg or foot. (K. [In the explanations there given, I read الرِّجْل, as in one copy, instead of الرَّحْل. It has been stated above, voce زِيَادَةٌ, on the authority of the L, that الزَّوَائِد is said only in relation to the legs of a beast.]) ― -b3- [But] ذُو الزَّوَائِدِ means The lion: (S, K:) by the زوائد being mean this claws and his canine teeth and his roaring and his impetuosity. (S.) ― -b4- زَائِدَةُ السَّاقِ The shin-bone. (L.)

زَوَائِدِىٌّ
[ زَوَائِدِىٌّ ذ a rel. n. from زَوَائِدُ pl. of زَائِدَةٌ; and used, app., as meaning Having something redundant; for] Sa'eed Ibn-'Othmلn was surnamed الزَّوَائِدِىُّ because he had three بَيْضَات: so they assert. (S.)

بُرُودٌ تَزِيدِيَّةٌ
بُرُودٌ تَزِيدِيَّةٌ ذ , (S, K,) and تَزِيدِيَّاتٌ [alone], (S,) [Garments of the kind termed] بُرُود having in them red stripes, (S, K,) to which streaks of blood are likened: (S:) so called in relation to تَزِيد the son of حُلْوَان, the father of a tribe: (S, K:) or, as some say, تَزِيد the son of حَيْدَان: (MF:) or from تَزِيد, a city, or town, of ElYemen, in which such برود were woven: (TA:) or, accord. to some, J and F are in error; and the truth is, that there were some merchants in Mekkeh, called بَنُو يَزِيدٍ, thus with ى and in relation to them certain [camel-vehicles for women of the kind called] هَوَادِج were termed ↓ يَزِيدِيَّةٌ. (MF.)

مَزَادٌ
مَزَادٌ ذ : see مَزَادَةٌ, in two places.

مَزِيدٌ
مَزِيدٌ ذ an inf. n. of زَادَ. (S, K.) You say, لَا مَزِيدَ عَلَى مَا فَعَلْتَ and ↓ لَا مُسْتَزَادَ, (A, Msb,) both meaning the same [i.e. There is no exceeding what thou hast done: or rather the latter means there is no desire for more than thou hast done, or there is no one of whom is desired more than thou hast done; for ↓ مُسْتَزَاد may be here an inf. n., and it may be a pass. part. n.]. (Msb.) -A2- [It is also the pass. part. n. of زَادَ, signifying Increased, or augmented; as also مَزِيدٌ فِيهِ.]

مَزَادَةٌ
مَزَادَةٌ ذ [A leathern water-bag, one of a pair which is borne by a camel or other beast;] the half (شَطْر) of a رَاوِيَة: (Msb in art. زود:) [a water-bag of this kind is represented in a sketch of “ Sakkàs ” in my work on the Modern Egyptians:] it has two loops, and two kidney-shaped pieces of leather (كُلْيَتَانِ), the former of which are sewed to the latter: (TA voce خُرْبَةٌ:) the رَاوِيَة consists of two mezلdehs (مَزَادَتَانِ), which are bound upon the two sides of the camel with the [cord called] رِوَآء: the pl. is مَزَايِدُ [often written مَزَائِدُ]; and sometimes the Arabs elided the ة, saying ↓ مَزَادٌ: (T, TA:) [both of these forms are mentioned in the S and K as pls.:] and ↓ مَزَادٌ without ة, is [also] applied to the single one (فَرْدَة [meaning the single water-skin]) which the rider attaches behind his camel's saddle, having no عَزْلَآء, [or spout (which is closed by means of a thong tied round it) at one of the lower extremities for pouring out the water; thus] differing from the مَزَادَة: (T, TA:) or the مزادة is a رَاوِيَة, [app. accord. to some who applied this latter term to a single water-bag,] (S, A, K,) or only (K) such as is composed of two skins with a third inserted between them to widen it: (A 'Obeyd, S, M, A, K:) and so are the سَطِيحَة and the شَعِيب: (A 'Obeyd, S:) or the سَطيحة is made of two skins put face to face; and the مزادة is of two skins and a half, or of three skins: (ISh, TA:) or it is [a water-bag] joined (مَشْعُربَة) at one side; if consisting of two faces (ان خرجت من وجهين [i. e. of two pieces of skin whereof each forms one face or side]) it is called a شَعِيب: or it is like a راوية having no عَزْلَآء [expl. above]: AM and the author of the Msb and some others assert that its medial radical letter is و, and that it is from الزَّوْدُ, (TA,) being so called because one furnishes himself with water in it for travellingprovision: (Msb in art. زود:) but this is a mistake: (TA:) it is thus called because it is enlarged by the addition of a third skin: (AO, El-Khafلjee, TA:) [Fei says that] accord. to analogy it should be مِزَادَةٌ. (Msb in art. زود.)

مُسْتَزَادٌ
مُسْتَزَادٌ ذ : see مَزِيدٌ, in two places.

يَزِيدِيَّةٌ
يَزِيدِيَّةٌ ذ , applied to هَوَادِج: see تَزِيدِيَّةٌ.

##### Türkçe

زَادَ
1 **زَادَ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **يَزِيدُ**, (S, Mgh, Msb,) mastar ismi **زِيَادَةٌ** (S, A, * Msb, K *) ve **زَيْدٌ**, (S, Mgh, Msb, K, *) ki bunlarla eşanlamlıdır **زِيدٌ** (S, K) ve **زَيَدٌ** (K) ve **مَزِيدٌ** (S, K) ve **زَيْدَانٌ**, ki bu sonuncusu şâzdır; **شَنْآنٌ** (K) ve **لَيَّانٌ** gibi; bu türden tek örnekler olduğu söylenir, (TA,) hepsi mastar isimleri olarak, (TK,) ve **مَزَادٌ** da böyledir, (TA,) ve J şunu ekler: **زُوَادَةٌ**’nin, Yaakoob tarafından Ks’den, El-Bekree’den, **زِيَادَةٌ** ile eşanlamlı olarak zikredildiği; fakat bu bir hatadır; ve K’nın müellifi tarafından haksız yere J’ye nispet edilmiştir, (MF,) [ki der ki,] **الزُّوَادَةُ**’ye gelince, o J tarafından bir yanlış yazımdır; zira sözler **الزُّوَارَةُ** ve **الزِّيَارَةُ**’dır, [CK’de **الرُّوادةُ** ve **الرِّيادةُ**,] **ر** ile, ve [mânâ olarak] **النُّمُوُّ**’nun zikri olmaksızın, (K, TA,) O (bir şey, S, Mgh, Msb, [meselâ] su ve mal, A) arttı, yahut çoğaldı, yahut büyüdü; (S, A, TA;) [ve aynı şekilde bir adam ve her hayvan hakkında da söylenir;] ve ayrıca ↓ **اِزْدَادَ**: (S, A, Mgh, Msb, K:) yahut bu ikincisi, birinciden daha şiddetli bir mânâya sahiptir; **اِكْتَسَبَ**’ın **كَسَبَ**’a nispetle olduğu gibi. (MF. [Bkz. ayrıca 5.]) Bu mânâda tek bir mef‘ûl alır; **زَادَ كَذَا**’da olduğu gibi: O, yahut o kimse, şu şeyde arttı, yahut çoğaldı, yahut büyüdü; ve ayrıca ↓ **اِزْدَادَ**. (TA.) [İkincisi bu tarzda daha yaygın kullanılır.] Dersin ki, ↓ **اِزْدَدْتُ مَالًا** (A, Mgh, Msb) [Ben malda arttım: ayrıca] mânâsı: kendime, yahut kendim için, mal artırdım. (Mgh, * Msb.) Ve **الأَمْرُ** ↓ **ازداد صُعُوبَةً** [İş zorlukta arttı]. (A.) ― -b2- [Ayrıca O aştı; fazla oldu yahut fazla hâle geldi; artakaldı, üstte kaldı. Ve **زَادَ عَلَيْهِ** onu aştı; ayrıca ↓ **تزايد**.] Dersin ki, **زَادَ عَلَى الشَّىْءِ ضِعْفَهُ** [O, şeyi onun misli kadar yahut daha fazla aştı]. (A.) Ve **زَادَ عَلَى مَا أَرَادَ** [O, onun istediğini aştı]. (A.) ― -b3- Ayrıca O bir fazlalık verdi: şu sözde olduğu gibi, **فَقَدْ أَرْبَى** ↓ **مَنْ زَادَ وَازْدَادَ** Fazlalık veren ve onu alan kimse, [bunların her biri] ribâ yapar. (Msb.) ― -b4- [Ve O ekledi, yahut mübalağa etti.] **يَزِيدُ فِى حَدِيثِهِ** [O, rivayetinde yahut konuşmasında ekler, yahut mübalağa eder] yalancı hakkında söylenir. (A ve TA, **سَرَّاجٌ** maddesinde. [Bkz. ayrıca 5.]) -A2- O ayrıca müteaddîdir: (Msb:) dersin ki, **زَادَهُ**, muzâri‘i **يَزِيدُهُ**, mastar ismi **زِيَادَةٌ**, Ona onu artırdı, yahut çoğalttı. (L.) Ve bu mânâda iki mef‘ûle de müteaddîdir: (MF:) dersin ki, **زَادَهُ اللّٰهُ خَيْرًا**, (S, K,) yahut **مَالًا**, (A,) [Allah ona hayır artırdı yahut ekledi, yahut mal; onun hayrını vb. artırdı yahut ekledi; yahut Allah artırsın vb.;] ve ayrıca ↓ **زَيَّدَهُ**: (K:) ve **زَادَ فِيمَا عِنْدَهُ**, (S,) yahut **فِى مَالِهِ**, (A,) [O, sahip olduğuna yahut mallarına yahut malına artırdı yahut ekledi; yahut O (yani Allah) artırsın vb.] ― -b2- **زَادَهُ** ayrıca “ona bir artış, yahut bir ilâve, yahut daha fazlasını verdi” mânâsına gelir. (Msb.) 10’a bak. ― -b3- Yine dersin ki, **مَا يَزِيدُكَ أَحَدٌ عَلَيْهِ** [Hiç kimse senin için ondan daha kâfi değildir]. (K, **زند** maddesinde. [O maddede 4’e bak.]) Ve **لَا يَزِيدُكَ عَلَيْهِ جَمَلٌ** Hiçbir deve senin için ondan daha kâfi olmayacaktır; yani **لَا يَضُرُّكَ**. (ISk, S, **ضر** maddesinde [orada başka örnekler de vardır].)

زيّد
2 **زيّد** ذ , [mastar ismi **تَزْيِيدٌ**,] mal hakkında söylenir: O çok arttı, yahut çok çoğaldı. (A.) -A2- 1’in son kısmına da bak.

زايد أَحَدُ المُتَبَايِعَيْنِ الآخَرَ
3 **زايد أَحَدُ المُتَبَايِعَيْنِ الآخَرَ** ذ , mastar ismi **مُزَايَدَةٌ**, [İki alıcıdan biri diğerine karşı artırdı: ayrıca 6’ya bak.] (A.)

تزيّد
5 **تزيّد** ذ O (bir fiyat, S, A) aşırı oldu yahut aşırı hâle geldi, yahut pahalı oldu; (S, A, K;) ve ayrıca ↓ **تزايد**. (A, TA.) ― -b2- O ekledi yahut mübalağa etti, (MA,) yahut yalan söyledi, (S, MA, K,) rivayette yahut sözde. (S, MA. [Bkz. ayrıca 1’in ikinci yarısı.]) Ve O, rivayetinde yahut sözünde ve konuşmasında haddini aşmayı yapmacıkla yaptı; (TA;) sözde vb. aşırılığı yapmacıkla yaptı; (K, TA;) yani sözde ve fiilde; (TA;) ve ayrıca ↓ **تزايد**: (K:) yahut **التَّزَيُّدُ فِى الحَدِيثِ** “rivayeti yahut sözü yalanlarla süslemek ve ona ait olmayanı ona eklemek” demektir. (Har s. 195.) **زند** maddesinde zikredilen ‘Adee’nin beytinde son kelimeyi bazıları **تَزَيَّدِ** diye rivayet eder, bazıları ise **تَزَنَّدِ** diye rivayet eder. (TA.) ― -b3- O, **العَنَق** denilen yürüyüşten daha fazla bir adım yürüdü. (S, K. [Bkz. ayrıca **ذَمَلَ**, ve **نَصَبَ السَّيْرَ**, ve **وَسَجَ**.]) Ve **تزيّدت** O (dişi deve) boynunu uzattı ve **العَنَق** denilen yürüyüşten daha fazla bir adım yürüdü; sanki binicisiyle yüzüyormuş gibi?? (A, TA:) ve aynı şekilde kısrak yahut at hakkında da söylenir. (TA.) Ve **تزيّدت الاـِبِلُ فِى سَيْرِهَا** Develer yürüyüşlerinde kendilerini güçlerinin ötesinde zorladılar. (TA.)

تزايد
6 **تزايد** ذ [O, yavaş yavaş arttı, çoğaldı yahut büyüdü; **تَنَاقَصَ**’ın zıddı]. 1’e de bak. Ve 5’e, iki yerde, bak. **تزايدوا عَلَى السِّلْعَةِ** [Meta üzerine birbirlerine karşı artırdılar; fiyatı ardı ardına yükselttiler]: pazardaki insanlar hakkında, bir meta başkalarından daha fazla artırana satıldığında söylenir. (L.) Ve **تزايدوا فِى الثَّمَنِ حَتَّى بَلَغَ مُنْتَهَاهُ** [Fiyatta birbirlerine karşı artırdılar, ta ki son haddine ulaşıncaya kadar]. (A, TA.)

اِزْدَادَ
8 **اِزْدَادَ** ذ [aslında **اِزْتَادَ**]: 1’e, dört yerde, bak. ― -b2- Ayrıca O bir fazlalık aldı. (Msb.) Yine 1’e bak. ― -b3- Ayrıca O ilâveten aldı: şu sözde olduğu gibi, **اـِذَا ازْدَادَ الرَّاهِنُ دَرَاهِمَ مِنَ المُرْتَهِنِ** [Rehin veren, rehin alandan ilâveten dirhemler aldığında]. (Mgh.) Yine denir: **اِزْدَدْ مِنَ الخَيْرِ** [Hayırdan ilâveten bir şey elde et; yahut kazan; yahut hayırdan bir artış yahut ilâve iste]. (A.) Bir sonraki şeye, iki yerde, bak. 10. **استزاد** O, bir artış, bir ilâve yahut daha fazlasını istedi, arzuladı yahut talep etti; (A, Mgh, Msb;) ve ayrıca ↓ **اِزْدَادَ**; buradan şu söz: bir şey verilmiş olan adama, ↓ **هَلْ تَزْدَادُ** Sana verdiğimden daha fazlasını ister misin, arzular mısın, talep eder misin? (L.) ― -b4- [Bundan,] **هُوَ يَسْتَزِيدُ فِى حَدِيثِهِ** [O, rivayetinde yahut sözünde eklemeyi yahut mübalağa etmeyi yahut haddini aşmayı yahut yalanlar ve ilâvelerle süslemeyi ister]. (A, TA. [Bkz. ayrıca 5.]) ― -b5- **استزادهُ** O, ondan bir artış, bir ilâve yahut daha fazlasını istedi, arzuladı yahut talep etti. (Msb, K.) Dersin ki, ↓ **لَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِى** Eğer ondan bir artış vb. isteseydim, bana bir artış vb. verirdi. (Msb.) ― -b6- [Ve bundan,] (mecaz:) O, onun yapması gerekeni eksik yaptığını saydı yahut öyle gördü, (S, A, K, TA,) ve ondan şikâyet etti, (A, TA,) yahut hoşlanmadığı bir şeyden dolayı onu azarladı. (TA.) Ve **كَتَبَ اـِلَيْهِ كِتَابَ اسْتِزَادَةٍ** (mecaz:) [Ona, eksik kalması vb. sebebiyle şikâyet yahut azarlama mektubu yazdı; ondan daha fazlasını yapmasını isteyen]. (A.)

زَيْدٌ
**زَيْدٌ** ذ **زَادَ**’ın bir mastar ismidir. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- [Bundan,] **هُمْ زَيْدٌ عَلَى مِائَةٍ** (S, A, L) ve ↓ **زِيدٌ** (S, L) ve ↓ **زِياَدَةٌ** (A) (mecaz:) [Onlar yüzden fazladır].

زِيدٌ
**زِيدٌ** ذ **زَادَ**’ın bir mastar ismidir. (S, * K, * TK.) ― -b2- Bir önceki paragrafa bak.

زِيَادَةٌ
**زِيَادَةٌ** ذ **زَادَ**’ın bir mastar ismidir. (S, Msb.) Onu mastar ismi olarak kullanarak, (Msb,) dersin ki, **اِفْعَلْ ذٰلِكَ زِيَادَةً** [mânâsı: Bunu ilâveten yap]: (S, Msb:) avam ↓ **زَائِدَةً** der, (S,) ki bunu söylememek gerekir. (Msb.) [Bundan ayrıca,] **حُرُوفُ الزِّيَادَةِ** [Artırma harfleri; yahut ziyade harfleri; yani Arapça kelimelerde kök harflere eklenen harfler]: onlar on tanedir ve şu sözde toplanmıştır: **سَأَلْتُمُونِيهَا** [“Onları benden istediniz”], (TA,) ve **أَلْيَوْمَ تَنْسَاهُ** [“Bugün onu unutacaksın”]; (K, TA;) ve onları içine alan yüz otuzdan fazla başka birleşimler de zikredilmiştir: (MF:) [bu harflere ayrıca **زَوَائِدُ** denir; bunun tekili ↓ **زَائِدَةٌ**’dir.] **زَيْدٌ**’e de bak. ― -b2- [Basit bir isim olarak, yahut asıl isim denilen bir isim olarak, şu mânâya gelir: bir artış yahut artım; ve çoğaltma yahut çoğaltım; bir ilâve, ek, ek parça yahut tâli unsur: bir katılma: fazlalık, artıklık yahut gereksizlik: fazla bir parça yahut bölüm yahut eklenti; bir artık; bir kalıntı: bir ur: çoğulu **زِيَادَاتٌ** ve **زَيائِدُ**. ― -b3- Bundan,] **اـِبِلٌ كَثِيرَةُ الزَّيَائِدِ** yani **الزِّيَادَات** [Çok artışı olan develer; lafzen: çok, yahut birçok, artışlar]. (K.) Bir şair der ki,
بِهَجْمَةٍ تَمْلَأُ عَيْنَ الحَاسِدِ
ذَاتِ سُرُوحٍ جَمَّةِ الزَّيَائِدِ
[Hasetçinin gözünü dolduran yahut doyuran, kendi başına otlayan, çok artışı olan kırk yahut daha fazla develik bir sürü ile]: bazıları bu beyti naklederken **الزَّوَائِدِ** der; bu, ↓ **زَائِدَةٌ**’nin çoğuludur; fakat **الزوائد** yalnızca bir hayvanın bacaklarıyla ilgili olarak söylenir. (L.) ― -b4- [Bundan ayrıca,] **زِيَادَةُ الكَبِدِ**, (S’nin bir nüshasında böyle, ve A ve L’de, ve K’da birkaç yerde,) yahut **الكَبِدِ** ↓ **زَائِدَةُ**, (Zj tarafından böyle adlandırılmış, ve T’de böyle, ve S’nin iki nüshasında, ve L’de,) ikisi de doğrudur, (TA,) [Karaciğerin fazla eklentisi;] karaciğerin bağlı olduğu yahut asılı olduğu küçük bir parça: (Zj, “ **Khalk el-Insلn** ”ında:) yahut karaciğerin yanında, ondan uzaklaşan (مُتَنَحِّيَةٌ عَنْهَا) küçük bir eklentisi (هُنَيَّةٌ مِنْهَا صَغِيرَةٌ): (S, L:) yahut karaciğere eklenmiş yahut ona bağlı bir parça (مُعَلَّقَةٌ بِهَا): (A:) yahut karaciğerin bir eklentisi; [ben **هَنَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ مِنْهَا**’yı, bir önceki açıklamaya uygun olarak böyle tercüme ederim; gerçi “ondan, yani karaciğerden, asılı bir şey” diye de tercüme edilebilir; yahut doğru okunuş **هنة متعلّقة بِهَا** olabilir ki bu, A’daki açıklamayla fiilen aynıdır ve burada ardından gelenle uyumludur: şöyle adlandırılmıştır] çünkü o, onun üst yüzeyi üzerinde bir fazlalıktır (تَزِيدُ): (L:) çoğulu **زَيَائِدُ**’dür, (L,) ve ↓ **زائدة**’nin çoğulu **زَوَائِدُ**’dür. (S, L.) Buradan şu söz: **الوَلَدُ كَبِدُ ذِى الوَلَدِ وَوَلَدُ الوَلَدِ زِيَادَةُ الكَبِدِ** [Çocuk, ebeveynin karaciğeridir; torun ise karaciğerin fazla eklentisidir]. (A, TA.)

زَائِدٌ
**زَائِدٌ** ذ **زَادَ**’ın ism-i fâilidir, (Msb,) [Artan, çoğalan yahut büyüyen. ― -b2- Aşan; fazla; artakalan; gereksiz; üstte kalan: ur gibi çıkan: ilâve; ilâveten; sonradan katılmış.] Dersin ki, **أَخَذْتُهُ بِدِرْهَمٍ فَزَائِدًا** [Onu, yani satın aldım, bir dirhem ve daha fazlasına]. (A.) [Bir sonraki paragrafa da bak.]

زَائِدَةٌ
**زَائِدَةٌ** ذ [**زَائِدٌ**’in müennesi: ve ayrıca bir isim; ة ekiyle sıfatlar kategorisinden isimler kategorisine aktarılmıştır: çoğulu **زَوَائِدُ**]: **زِيَادَةٌ**’ye, beş yerde, bak. ― -b2- [Bundan,] **الزَّوَائِدُ** [Arka kısımda, arka bacak yahut ayakta bulunan,] **زَمَعَات** denilen bazı çıkıntılar yahut sarkık kıllar. (K. [Orada verilen açıklamalarda, bir nüshada olduğu gibi **الرِّجْل** okurum; **الرَّحْل** yerine. Yukarıda, **زِيَادَةٌ** maddesinde, L’nin otoritesine dayanarak, **الزَّوَائِد**’in yalnızca bir hayvanın bacaklarıyla ilgili olarak söylendiği belirtilmiştir.]) ― -b3- [Fakat] **ذُو الزَّوَائِدِ** aslan demektir: (S, K:) **زوائد** ile onun pençeleri ve köpek dişleri ve kükremesi ve atılganlığı kastedilir. (S.) ― -b4- **زَائِدَةُ السَّاقِ** incik kemiği. (L.)

زَوَائِدِىٌّ
[ **زَوَائِدِىٌّ** ذ **زَوَائِدُ**’dan (↓ **زَائِدَةٌ**’nin çoğulu) nisbet ismidir; ve görünüşe göre “fazla bir şeyi olan” mânâsında kullanılır; zira] Sa‘eed İbn-‘Othmلn’a **الزَّوَائِدِىُّ** lakabı verilmiştir; çünkü onun üç **بَيْضَات**’ı vardı: böyle iddia ederler. (S.)

بُرُودٌ تَزِيدِيَّةٌ
**بُرُودٌ تَزِيدِيَّةٌ** ذ , (S, K,) ve **تَزِيدِيَّاتٌ** [yalnız], (S,) [**بُرُود** denilen türden] içinde kırmızı çizgiler bulunan elbiseler, (S, K,) ki kan izlerine benzetilir: (S:) **حُلْوَان**’ın oğlu, bir kabilenin babası olan **تَزِيد**’e nispetle böyle adlandırılmıştır: (S, K:) yahut bazılarına göre **حَيْدَان**’ın oğlu **تَزِيد**: (MF:) yahut ElYemen’de, böyle **برود**’ların dokunduğu **تَزِيد** adlı bir şehir yahut kasabadan: (TA:) yahut bazılarına göre J ve F hatadadır; doğrusu şudur ki, Mekke’de **بَنُو يَزِيدٍ** denilen bazı tüccarlar vardı; böylece ى ile; ve onlara nispetle bazı [kadınlar için deve üstü taşıt türünden] **هَوَادِج**’e ↓ **يَزِيدِيَّةٌ** denilirdi. (MF.)

مَزَادٌ
**مَزَادٌ** ذ : **مَزَادَةٌ**’ye, iki yerde, bak.

مَزِيدٌ
**مَزِيدٌ** ذ **زَادَ**’ın bir mastar ismidir. (S, K.) Dersin ki, **لَا مَزِيدَ عَلَى مَا فَعَلْتَ** ve ↓ **لَا مُسْتَزَادَ**, (A, Msb,) ikisi de aynı mânâdadır [yani: Senin yaptığını aşmak yoktur: yahut daha doğrusu ikincisi “senin yaptığından daha fazlası istenmez” yahut “kendinden senin yaptığından daha fazlası istenen kimse yoktur” demektir; zira ↓ **مُسْتَزَاد** burada mastar ismi olabilir ve edilgen ism-i mef‘ûl de olabilir]. (Msb.) -A2- [O ayrıca **زَادَ**’ın ism-i mef‘ûlüdür; “artırılmış, çoğaltılmış” mânâsına gelir; ve ayrıca **مَزِيدٌ فِيهِ**.]

مَزَادَةٌ
**مَزَادَةٌ** ذ [Deriden su tulumu; deve yahut başka bir hayvan tarafından taşınan bir çiftin biri;] bir **رَاوِيَة**’nin yarısı (شَطْر): (Msb, **زود** maddesinde:) iki halkası vardır ve böbrek biçimli iki deri parçası (كُلْيَتَانِ) vardır; birinciler ikincilere dikilir: (TA, **خُرْبَةٌ** maddesinde:) **رَاوِيَة**, iki **مَزَادَة**’den (مَزَادَتَانِ) oluşur; bunlar devenin iki yanına [**رِوَآء** denilen] ip ile bağlanır: çoğulu **مَزَايِدُ** [çoğu kez **مَزَائِدُ** yazılır]; ve bazen Araplar ة’yi düşürerek ↓ **مَزَادٌ** derler: (T, TA:) [bu iki şekil de S ve K’da çoğul olarak zikredilmiştir:] ve ↓ **مَزَادٌ** ة’siz, [ayrıca] binicinin devenin eyerinin arkasına bağladığı tek olana (فَرْدَة [yani tek su tulumu]) da uygulanır; onun bir **عَزْلَآء**’ı yoktur, [yahut ağızlardan birinin alt uçlarından birinde suyu dökmek için (bir kayışla bağlanarak kapatılan) bir ağız (spout) yoktur; böylece] **مَزَادَة**’den ayrılır: (T, TA:) yahut **مزادة** bir **رَاوِيَة**’dir, [bazılarına göre bu son terimi tek bir su tulumuna uygulayanlara göre,] (S, A, K,) yahut yalnızca (K) iki deriden oluşup aralarına onu genişletmek için üçüncü bir deri yerleştirilmiş olan türdür: (A ‘Obeyd, S, M, A, K:) ve **سَطِيحَة** ve **شَعِيب** de böyledir: (A ‘Obeyd, S:) yahut **سَطيحة** yüz yüze konmuş iki deriden yapılır; **مزادة** ise iki buçuk deriden yahut üç deriden: (ISh, TA:) yahut o, bir yanda birleştirilmiş (مَشْعُربَة) [bir su tulumu]dur; iki yüzden çıkarsa (ان خرجت من وجهين [yani her biri bir yüz yahut yan oluşturan iki deri parçasından]) ona **شَعِيب** denir: yahut o, **عَزْلَآء**’ı olmayan bir **راوية** gibidir [yukarıda açıklandı]: AM ve Msb müellifi ve bazı başkaları, onun orta kök harfinin **و** olduğunu ve **الزَّوْدُ**’dan geldiğini iddia ederler, (TA,) yol azığı için onda su edinildiği için böyle adlandırılmış olmak üzere: (Msb, **زود** maddesinde:) fakat bu bir hatadır: (TA:) o, üçüncü bir derinin eklenmesiyle genişletildiği için böyle adlandırılmıştır: (AO, El-Khafلjee, TA:) [Fei der ki] kıyasa göre o **مِزَادَةٌ** olmalıdır. (Msb, **زود** maddesinde.)

مُسْتَزَادٌ
**مُسْتَزَادٌ** ذ : **مَزِيدٌ**’e, iki yerde, bak.

يَزِيدِيَّةٌ
**يَزِيدِيَّةٌ** ذ , **هَوَادِج**’e nispetle: **تَزِيدِيَّةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَادَ
زَادَ ( y )  I ( n. ac. زَيْد 1 ,  زَيَد 4 ,  مَزِيْد [ 18 ] ,  زِيَاْدَة 23t ),
a.  Grew; increased; throve, flourished, prospered.

b.  [ 'Ala ], Surpassed, exceeded.

c.  Prospered, blessed; increased,   multiplied.

زَيَّدَ
زَيَّدَ II ,
a.  see I (c) .

b.  Added to, augmented; raised ( price ).

زَاْيَدَ
زَاْيَدَ III ,
a.  Outbid.

تَزَيَّدَ
تَزَيَّدَ V ,
a.  Became dear, high, rose ( price ).

b.  Fī ], Added to, amplified; exaggerated.

تَزَاْيَدَ
تَزَاْيَدَ VI ,
a.  see V (b) .

اِزْتَيَدَ
اِزْتَيَدَ VIII ( d ),
a.  see I (a) .

اِسْتَزْيَدَ
اِسْتَزْيَدَ X ,
a.  Asked for more.

b.  Considered in fault.

زَوْد
زَوْد
a.  [1U], [ coll. ],  see 1 ( a ), ( b ).

زَيْد
زَيْد [ 1 ],
a.  Growth; increase.

b.  Surplus, excess; redundancy.

c.  Addition.

d.  Zaid ( man's name ).

أَزْيَد
أَزْيَد [ 14 ],
a.  Greater; more abundant.

مَزَاد
مَزَاد [ 17A ] ,  مَزَادَة [ 17tA ] , ( pl.

مَزَايِد
مَزَايِد ),
a.  Water-skin.

زَائِد
زَائِد [ 21 ],
a.  Exceeding.

b.  Additional; extra; redundant, superfluous; excessive; accessory; servile ( letter ).

زَائِدَة
زَائِدَة [ 21t ] , ( pl. زَوَائِد [ 41 ] ,
a.  Fem. of زَاْيِد 21 .

b.  Addition; extra; superfluity.

زِيَادَة
زِيَادَة [ 23t ] , ( pl. زَيَائِد [ 46 ] &  reg. ),
a.  see 1 ( a ), ( b ), ( c ).

مَزِيْد
مَزِيْد
a.  Augmentative.

حُرُوْف الزِّيَادَة
حُرُوْف الزِّيَادَة
a.  Servile letters ( comprised in the word يَتَمَنُّوْا ).

##### Türkçe

**زَادَ**
**زَادَ** ( y ) I ( n. ac. **زَيْد** 1 , **زَيَد** 4 , **مَزِيْد** [ 18 ] , **زِيَاْدَة** 23t ),
a. Büyüdü; arttı; gelişti, serpilip gelişti, refaha erdi.

b. [ 'Ala ], Üstün geldi, aştı.

c. Refaha erdi, bereketlendi; arttı, çoğaldı.

**زَيَّدَ**
**زَيَّدَ** II ,
a. I (c)’ye bak.

b. Ekledi, artırdı; yükseltti (fiyat).

**زَاْيَدَ**
**زَاْيَدَ** III ,
a. Daha yüksek teklif verdi.

**تَزَيَّدَ**
**تَزَيَّدَ** V ,
a. Pahalı oldu, yüksek oldu, yükseldi (fiyat).

b. Fī ], Ekledi, genişletti; abarttı.

**تَزَاْيَدَ**
**تَزَاْيَدَ** VI ,
a. V (b)’ye bak.

**اِزْتَيَدَ**
**اِزْتَيَدَ** VIII ( d ),
a. I (a)’ya bak.

**اِسْتَزْيَدَ**
**اِسْتَزْيَدَ** X ,
a. Daha fazlasını istedi.

b. Kusurda saydı.

**زَوْد**
**زَوْد**
a. [1U], [ coll. ], 1 (a), (b)’ye bak.

**زَيْد**
**زَيْد** [ 1 ],
a. Büyüme; artış.

b. Fazlalık, artık; gereksiz tekrar.

c. Ekleme.

d. Zaid (erkek adı).

**أَزْيَد**
**أَزْيَد** [ 14 ],
a. Daha büyük; daha bol.

**مَزَاد**
**مَزَاد** [ 17A ] , **مَزَادَة** [ 17tA ] , ( pl.

**مَزَايِد**
**مَزَايِد** ),
a. Su tulumu.

**زَائِد**
**زَائِد** [ 21 ],
a. Aşan.

b. İlave; ekstra; fazla, gereksiz; aşırı; ek; hizmetçi (harf).

**زَائِدَة**
**زَائِدَة** [ 21t ] , ( pl. **زَوَائِد** [ 41 ] ,
a. **زَاْيِد** 21’in müennesi.

b. Ekleme; ekstra; fazlalık.

**زِيَادَة**
**زِيَادَة** [ 23t ] , ( pl. **زَيَائِد** [ 46 ] & reg. ),
a. 1 (a), (b), (c)’ye bak.

**مَزِيْد**
**مَزِيْد**
a. Artırma (sîga/kalıp).

**حُرُوْف الزِّيَادَة**
**حُرُوْف الزِّيَادَة**
a. Hizmetçi harfler (kelime **يَتَمَنُّوْا**’da toplanmış olan).
