# زير — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: زير

باب الزاي والراء و وا ي ء معهما
ز و ر، و ز ر، ر و ز، ز ر ي، ز ي ر، ز ر أ، ز أ ر، أ ز ر، ر ز أ، أ ر ز
زور:
الزَّور: وَسَطُ الصَّدْر. الزَّوَر: مَيَلٌ في وَسَط الصّدر. وكَلْبٌ أَزْور: استدقّ جوشنُ زَوْره وخرج كلكله كأنّه قد خُصِر جانباه، وهو في غير الكلاب مَيَلٌ لا يكون معتدل التّربيع. قال أعرابيّ: الزَّوْر للزّائر، أي: صدرُ الدّجاجة للضّيف.
ومَفازةٌ زوراء، أي: مائلة عن القصد والسّمت. والأَزْوَرُ: الذي ينظر إليك بمؤخّر عينه، قال:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
والزِّيار: سِفافٌ يُشَدُّ به الرَّحْل إلى صدر البعير، بمنزلة اللَّبَب للدّابّة، ويسمّى هذا الذي يَشُدُّ به البَيْطار جحفلة الدّابّة: زياراً.
والزّوراء: مِشْرَبةٌ مُستطيلة، شبه التَلتلة، قال النّابغة:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
والمُزَوَّرُ من الإبل: الذي إذا سَلَّهُ المُزَمِّرُ من بَطْن أُمِّه اعْوَجَّ صدرُه فيغمزه ليقيمه، فيبقَى فيه من غمزه أثرٌ يُعْلَم أنّه مُزَوَّر.
والإنسان يُزَوِّر كلاما، أي: يُقَوِّمه قبل أن يتكلّم به، قال:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
والزَّور: الذّي يزورك، واحداً كان أو جميعاً، ذكراً كان أو أنثى.
والزُّورُ: قول الكَذِب، وشهادةُ الباطلِ، ولم يُشتَقّ تزوير الكلام منه، ولكنْ من تزوير الصَّدر.
وزر:
الوَزَرْ: الجبل يُلْجَأُ إليه، يقال: ما لهم حِصْنٌ ولا وَزَر.
والوِزْرُ: الحِمْلُ الثّقيل من الإثم، وقد وَزَرَ يَزِر، وهو: وازر، والمفعول: موزور.
والوزير: الذّي يَستَوْزِرُه الملكُ، فيستعين برأيه، وحالته: الوَزارة.
وأوزار الحرب: آلتها، لا تُفْرد، ولو أُفْرِد لقيل: وِزْر، لأنّه يرجع إلى الحمل الثّقيل،قال الضّرير: أُفْرِده، وأقول: وَزَر، لأنّ السِّلاح وَزَرُ الرّجل وحِصْنُه، قال الأَعشَى:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا
روز:
الرَّوْز: التَّجْربة تقول: رُزْتُ فلاناً وزُرْت ما عنده.
والرّازُ: رأسُ البنّائينَ، وحِرْفَتُهُ الرِّيازةُ، وجمعُ الرّازِ: الرَّازةُ.
زري:
الزَّرْيُ: أنْ يَزْرِيَ فلانٌ على صاحبه أمراً، إذا عابه وعَنَّفَهُ ليرجع فهو زارٍ عليه، قال:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
وإذا أَدْخَلَ الرّجلُ على غَيْرِهِ أمراً فقد أزرى به وهو مُزْرٍ. والإزراء: التّهاوُن بالنّاس.
زير:
الزِّير: الذي يُكْثِرُ مجالسة النّساء، والزّير مشتقّ من الفارسيّة.
زرأ:
المُزرِئُ: تأسيسُ قولك: أَزْرَأَ فلان إلى كذا، أي: صار إليه وأَوَى إليه.
زأر:
الزّأرة: الأجَمة ذات الحَلْفاء والقَصَب.
وزَأَرَة الأسدُ يزأر زئيراً وزئاراً. والفَحْلُ يَزْأَرُ في هَديره زَأْراً إذا ردّه في جوفه، ثم مدّه، قال رؤبة:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً
أزر:
الأَزْرُ: الظّهر، وآزَرَهُ، أي: ظاهره وعاونه على أمر. والزّرع يؤازرُ بَعضُه بَعْضا، إذا تلاحق والتفّ.
وشدّ فلانٌ أَزْرَه، أي: شَدَّ مَعقِدَ إزارِهِ، وائتزرر أَزْرَة، ومنه قولُ الله عزّ وجلّ: "اشْدُدْ به أَزْري".
والمِئْزرُ: الإزارُ نفسُه.
آزر: اسم والدِ إبراهيمَ عليهِ السّلام.
رزأ:
ما رَزَأَ فُلانٌ فُلاناً، أي: ما أصاب من مالِهِ شيئاً.
والزُّرْءُ: المُصيبةُ، والأسمُ: الرّويئةُ والمَرْزِئةُ، وهذا يكون في صعير الأمرِ وكَبيرِهِ، حتّى يُقال: إنّ فلاناً لَقليلُ الرَّزء للطّعام، وأصابه رُزءٌ عظيم من المَصائب، والجميعُ: الأَرْزاءُ، قال لبيد:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
وإنّهُ لكَرِيمٌ مُرَزّأ، أي: يُصِيبُ النّاسُ من مالِهِ ونَفْعه.
وقوم مُرَزَّءونَ، وهُمُ الّذينَ تُصِيبُهم الرّزايا في أموالهم وخِيارِهم.
أرز:
الأَرُزّ: معروف. والأَرْزُ: شدّةُ تَلاحُمٍ وتَلازُمٍ في كَزازةٍ وصَلابةٍ.
وإنّ فلاناً لأَرُوزٌ، أي: ضيّقٌ بخيلٌ شُحّاً، قال:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
ويُقالُ للدّابة: إنّ فقارَها لآرزةٌ، أي: مُتَضايقة مُتَشَدّدة، قال: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
وما بَلَغَ فلانٌ أَعْلَى الجَبَلِ إلاّ آرزاً، أي: مُنْقَبِضاً عن الانبساط في مَشيه من شِدّةِ إعيائِهِ، يُقال: أَعْيا فلانٌ فآرَزَ، أي: وَقف لا يَمضي.
وسُئِلَ فُلانٌ شيئاً فآرَزَ، أي: انقبض عن أن يَجُودَ به وامتنع: ومن لم يَعرِفْ هذا قال: أرّز فأخطأ مثقّلاً.

### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء** ve **واو** **ياء** **ء** onlarla birlikte

**ز و ر**، و **ز ر**، **ر و ز**، **ز ر ي**، **ز ي ر**، **ز ر أ**، **ز أ ر**، **أ ز ر**، **ر ز أ**، **أ ر ز**
**زور**:
**الزَّور**: göğsün ortasıdır. **الزَّوَر**: göğsün ortasında bir meyildir. Ve **كَلْبٌ أَزْور**: **زَوْر**unun zırhı inceldi ve göğsü çıktı; sanki iki yanı kuşaklanmış gibidir; ve o, köpeklerin dışında, dörtgenliğin düzgün olmadığı bir meyildir. Bir bedevî dedi: **الزَّوْر** ziyaretçi içindir; yani: tavuğun göğsü misafir içindir.
Ve **مَفازةٌ زوراء**: yani, kasıttan ve doğrultudan meyletmiş. Ve **الأَزْوَرُ**: sana gözünün arkasından bakan kimsedir, dedi ki:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
Ve **الزِّيار**: devenin göğsüne semeri bağlamakla bağlanan bir kayıştır; binek hayvanı için **اللَّبَب** menzilesindedir; ve baytarın binek hayvanının dudağını bağladığı şu şeye **زياراً** denir.
Ve **الزّوراء**: uzunlamasına bir su içme yeri; **التَلتلة**ye benzetilir, **النّابغة** dedi ki:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمِّرُ** onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilen, onu düzeltmek için onu dürten; böylece dürtmesinden onda bir iz kalır; onun **مُزَوَّر** olduğu bilinir.
Ve insan bir söz **يُزَوِّر**; yani, onu söylemeden önce onu doğrultur, dedi ki:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
Ve **الزَّور**: seni ziyaret eden kimsedir; tek olsun yahut toplu olsun, erkek olsun yahut dişi olsun.
Ve **الزُّورُ**: yalan sözdür ve bâtıl şahitliktir; sözün **تزوير**i ondan türetilmemiştir; fakat göğsün **تزوير**inden (türetilmiştir).

**وزر**:
**الوَزَرْ**: kendisine sığınılan dağdır; “Onlar için ne bir kale vardır ne de **وَزَر**” denir.
Ve **الوِزْرُ**: günahtan ağır yüktür; ve **وَزَرَ يَزِر**; o: **وازر**dir; mef‘ûl: **موزور**dur.
Ve **الوزير**: kralın onu vezir edindiği kimsedir; onun görüşüyle yardım ister; onun hâli: **الوَزارة**dır.
Ve savaşın **أوزار**ı: onun aletidir; tekil yapılmaz; tekil yapılsaydı **وِزْر** denirdi; çünkü ağır yüke döner. **الضّرير** dedi: Onu tekil yaparım ve **وَزَر** derim; çünkü silah, adamın **وَزَر**i ve kalesidir. **الأَعشَى** dedi ki:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا

**روز**:
**الرَّوْز**: tecrübedir; “Falancayı **رُزْتُ** ve onun yanındakini **زُرْت**” dersin.
Ve **الرّازُ**: yapı ustalarının başıdır; onun mesleği **الرِّيازة**dir; **الرّاز**ın çoğulu: **الرَّازةُ**dur.

**زري**:
**الزَّرْيُ**: falancanın arkadaşına bir işte **يَزْرِيَ** etmesidir; onu ayıpladığı ve dönsün diye onu azarladığı zaman; o, ona karşı **زارٍ**dır, dedi ki:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
Ve erkek bir işi başkasının üzerine sokarsa ona **أزرى** etmiş olur; o **مُزْرٍ**dir. Ve **الإزراء**: insanları hafife almaktır.

**زير**:
**الزِّير**: kadınlarla oturup kalkmayı çoğaltan kimsedir; ve **الزّير** Farsçadan türemiştir.

**زرأ**:
**المُزرِئُ**: “Falanca şuna **أَزْرَأَ** etti” sözünün kuruluşudur; yani, ona yöneldi ve ona sığındı.

**زأر**:
**الزّأرة**: **الحَلْفاء** ve **القَصَب** sahibi sık ağaçlıktır.
Ve aslan **زَأَرَة** eder; **يزأر** **زئيراً** ve **زئاراً**. Ve aygır, böğürtüsünde onu içine geri çevirip sonra uzattığı zaman **زَأْراً** ile **يَزْأَرُ** eder. **رؤبة** dedi ki:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً

**أزر**:
**الأَزْرُ**: sırttır. Ve “Ona **آزَرَهُ**”; yani, ona arka çıktı ve bir işte ona yardım etti. Ve ekin, bir kısmı bir kısmını **يؤازرُ**; birbirine yetişip sarıldığı zaman.
Ve falanca **أَزْرَه**ni sıktı; yani, izarının bağ yerini sıktı. Ve **ائتزرر** bir **أَزْرَة** ile; ve ondan, Allah عزّ وجلّ’ün sözü: "اشْدُدْ به **أَزْري**".
Ve **المِئْزرُ**: izarın kendisidir.
**آزر**: İbrahim عليه السّلام’ın babasının adıdır.

**رزأ**:
Falanca falancayı **رَزَأَ** etmedi; yani, onun malından bir şey almadı.
Ve **الزُّرْءُ**: musibettir; isim: **الرّويئةُ** ve **المَرْزِئةُ**dur. Bu, işin küçüğünde ve büyüğünde olur; hatta “Falanca yemeğe karşı **الرَّزء**ü azdır” denir; ve ona musibetlerden büyük bir **رُزء** isabet etti. Hepsi: **الأَرْزاءُ**dır. **لبيد** dedi ki:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
Ve o, **كَرِيمٌ مُرَزّأ**dır; yani, insanlar onun malından ve faydasından pay alır.
Ve bir kavim **مُرَزَّءونَ**dur; onlar, mallarında ve seçkinlerinde belalara uğrayan kimselerdir.

**أرز**:
**الأَرُزّ**: bilinen (şey)dir. Ve **الأَرْزُ**: sertlik ve katılık içinde, sıkı kaynaşma ve sıkı bitişmedir.
Ve falanca **أَرُوزٌ**dur; yani, cimrilikçe dar (gönüllü) bir cimridir, dedi ki:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
Ve binek hayvana denir: “Onun omurları **لآرزةٌ**”; yani, daralmış, sıkılaşmış. Dedi ki: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
Ve falanca dağın en üstüne ancak **آرزاً** olarak ulaştı; yani, şiddetli yorgunluğundan yürüyüşünde yayılıp açılmaktan büzülmüş olarak. “Falanca yoruldu da **فآرَزَ** etti”; yani, durdu, geçip gitmez, denir.
Ve falancadan bir şey istendi de **فآرَزَ** etti; yani, onu cömertçe vermekten büzüldü ve kaçındı. Ve bunu bilmeyen kimse “**أرّز**” dedi de şeddeli olarak hata etti.
