# زيغ (ز-ي-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil vermek, kalıba dökmek demektir

- Harfler: ز - ي - غ
- Kur'an'da: 9 geçiş · 8 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَزَاغَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Saptırdı | 1 | 1 | [61:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/61:5.md) |
| [تُزِغْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B2%D9%90%D8%BA%D9%92.md) | تُفْعِلْ | Saptırma | 1 | 1 | [3:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:8.md) |
| [زَاغَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E.md) | فَعَلَ | Saptı | 1 | 1 | [53:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/53:17.md) |
| [زَاغَتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E%D8%AA%D9%90.md) | فَعَلَتِ | Saptı | 1 | 1 | [33:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/33:10.md) |
| [زَاغَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Saptı | 1 | 1 | [38:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/38:63.md) |
| [زَاغُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Saptılar | 1 | 1 | [61:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/61:5.md) |
| [زَيْغٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%BA%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Sapmak | 1 | 1 | [3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:7.md) |
| [يَزِغْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%BA%D9%92.md) | يَفْعِلْ | Sapar | 1 | 1 | [34:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/34:12.md) |
| [يَزِيغُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%8A%D8%BA%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Sapar | 1 | 1 | [9:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/9:117.md) |

## Mücavir kökler — 66 mücavir (88 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 27 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
3. [حنجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gırtlaklar
4. [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir
5. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sel demektir
6. [قطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Maden eriyiğidir
7. [سفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir
8. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Benzeşen
9. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zorluk
10. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
11. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İnek yavrusu, dana demektir
12. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Süleyman
13. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
14. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Loblar
15. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
16. [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Katın
17. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sa’ire” ateşin alevidir
18. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
19. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ve hibe ettik
20. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Neredeyse o
21. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
22. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Baid uzak demektir
23. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahr kayalık sahadır
24. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Taşkınlaştıran
25. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
26. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
27. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
28. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
29. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
30. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
31. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
32. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
33. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
34. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayn göz, “evya” göze demektir
35. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
36. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
37. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
38. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
39. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
40. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
41. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
42. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
43. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
44. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
45. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
46. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
47. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
48. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
49. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
50. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
51. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
52. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
53. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
54. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
55. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
56. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
57. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
58. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
59. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
60. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زيغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md), [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğru veya sabit çizgiden, merkez eksenden yana doğru eğilme, sapma |
| Çekirdek Özet 2 | Kalbin, niyetin veya bakışın haktan ve istikametten bilinçli ya da istemsiz olarak eğilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin sabit eksenini bırakıp eğriye meyletmenin kaçınılmaz ontolojik ve ahlaki kırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «yoldan çıkma» veya «inkâr etme» sanılarak, merkezde kalması gereken zihnin ve kalbin yöneliş açısındaki sapma (meyil) niteliğinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زي | Bir sınırdan dışa doğru taşma, belirginleşme, fazlalık ve yönelme hareketi. Bu çekirdek, fazlalaşarak sınırını aşmayı anlatan [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md), yüzeyi dışa doğru açıp bezemeyi anlatan [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) ve parlak bir akışkanlıkla yüzeye yayılan [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) köklerinde de taşma ve dışa yönelim dinamiğiyle görülür. | غ | Boğazın gerisinden gelen örtülme, kararma ve batma çağrışımlı üçüncü harf, taşma ve yönelme hareketini sabit doğrultudan koparıp karanlık, örtük veya eğri bir yöne doğru kaymaya, istikameti kaybetmeye özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Doğru çizgiyi veya mevcut bütünlüğü kesintiye uğratan ani bir ayrılma hareketini başlatır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelimi, harekete geçmeyi ve bir tarafa doğru uzanıp eğilmeyi sağlar. |
| غ | Göz imgesi temelinde türetme; ses farkıyla örtülme, gölgelenme, bulanıklık | Görüşün bulanması, netliğin kaybolması ve hareketin karanlık/kusurlu bir meyle dönüşmesidir. |
| زيغ | Kesilerek ayrılan ve gölgeli/eğri bir tarafa yönelen hareket | Sabit ve düz bir hatta ilerleyen irade veya bakışın, netliğini kaybederek yana ve eğriye doğru kırılmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin göğün tam ortasındaki dik konumundan (zeval vaktinde) yana doğru meyletmesi; gözün korkudan veya zaaftan ötürü hedeften yana kayması; dişlerin dizilimindeki çarpıklık ve eğrilik. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairleri tarafından hedefe atılan okun hedef tahtasından yana kaymasını ve çöl sıcağında güneşin tam tepe noktasından batıya doğru meylini (زاغت الشمس) ifade etmek üzere kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe ve sahâbe rivayetlerinde korku anında gözlerin dönmesi ve yuvasından yana kayması (إذ زاغت الأبصار) ile Hz. Ebû Bekir’in Hz. Peygamber’in yolunu terk etmekten sakınırken doğru yoldan eğrilmeyi ifade eden (أخاف إن تركت شيئاً من أمره أن أزيغ) sözünde yer almıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve erken dönem hadis rivayetleri.

### Sami etimolojik katman

Arapça زيغ kökü, klasik sözlüklerde tek bir somut eksene irca edilir: bir şeyin dik ve doğru konumundan yana doğru eğrilmesi (el-meyl). Sami dilleri ailesinde kökün doğrudan *z-y-ġ* biçimindeki yansımaları sınırlı olmakla birlikte, z-y/z-w kök ailesi İbranice ve Ârâmîcede dışarı çekilme, uzaklaşma, titreyip sarsılma (*zûaʿ / zûʿ*) semantik ekseniyle fonetik ve kavramsal bir akrabalık sergiler. İbranicede *zûaʿ* (sarsılmak, yerinden oynamak, yana kaymak) fiili, Arapçadaki nesnenin merkezî dengesini kaybedip yana meyletmesi olgusuyla kesişir. Arapçada boğaz harfi olan gayn harfinin katılımıyla kök, salt bir titreşim veya yer değiştirme olmaktan çıkmış; özellikle görüşün bulanması, güneşin zevali, niyetin ve kalbin haktan eğrilmesi gibi hem fiziksel hem ahlaki-psikolojik bir istikamet kaybını ifade eden özgül bir semantik derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زيغ / Doğrudan eğrilme ve meyil | Güneşin tepe noktasından meyli (زاغت الشمس), dişlerin çarpıklığı (تزايغ الأسنان) ve eğrilen bir asanın düzeltilmesi (زيغت العود) gibi doğrudan fiziksel sapma olgularından ahlaki sapmaya evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / İbranice *zûʿ* (זוּעַ) ve Ârâmîce kökler | Merkezî duruşun sarsılması, yerinden oynaması ve yana kayması anlamındaki köklerle semantik matris ortaklığı gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği taşıyan ikna edici bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زيغ | Anlamlı | Meyletmek, sapmak | Doğru ve merkezî çizgiden yana doğru eğrilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| زغي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydında mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| يزغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyondur; Kur'an'da geçmez. |
| يغز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyondur; Kur'an'da geçmez. |
| غزي | Anlamlı | Yönelmek, talep etmek, savaşmak | Bir hedefe doğru kasıtla yönelmek, akın düzenlemek. | Kalb/harf değişimiyle farklı semantik alandır; Kur'an'da geçer ([غزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B2.md)). |
| [غيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliştir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زيغ | Merkez | Doğrudan sapma, meyil | Doğru bir hizada iken dengesini kaybedip yana doğru eğrilme; kalpteki ilk meyil. | Doğruluk zemininden yana kayışı, bakıştaki veya kalpteki açı bozulmasını anlatır. |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Bir tarafa eğilme | Fiziksel veya duygusal olarak tarafsızlığı bırakıp bir yana yönelme. | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) nötr bir yönelişi de ifade edebilirken, زيغ istikameti terk edip bozulmayı gösterir. |
| [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Yolu kaybetme, sapıklık | Yolu bütünüyle şaşırıp hedeften büsbütün uzaklaşma durumu. | زيغ yol üzerindeyken başlayan açısal meyil iken, [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) yolun tamamen kaybedilmesidir. |
| [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Kaçınma, yoldan çıkma | Karşılaşılan bir engelden ötürü zorunlu veya kasıtlı olarak yana kaçma. | [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) bir şeyden ürkerek/kaçarak sapmayı, زيغ ise iç meyil sonucu eğrilmeyi vurgular. |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Haddi aşma, adaletsizlik | Hak olan sınırdan çıkıp başkasının hakkına tecavüz etme, zulmetme. | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) ahlaki ve hukuki dengenin çiğnenmesi iken, زيغ yön ve istikamet bozulmasıdır. |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dik durma, istikamet | Hiçbir tarafa eğrilmeden dosdoğru ve dengeli biçimde ayakta durma. | زيغ meyil ve eğriliğin, [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) ise mutlak dikliğin ve adil istikametin ifadesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زيغ | Bir çizgiden yana sapma, meyil | Merkezî doğrudan, haktan veya odaklanılan noktadan yana doğru eğrilmeyi tam olarak karşılar. | Kesin |
| Latince | Declinatio, aberrare | Sapma, yana eğilme, yoldan sapma | *Declinatio* bir çizgiden yana kırılmayı verir; ancak kalbî meyil boyutunu tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Deviation, swerving, straying | Sapma, yön değiştirme, meyil | *Deviation* teknik açı sapmasını, *swerving* ani kırılmayı verir; batınî bozulmayı kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Abweichung, Abirrung | Sapma, yoldan eğrilme | Doğru istikametten ayrılmayı iyi karşılar; dinsel-kalbî nüansı tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | Déviation, écart | Sapma, hizada olmama | Eksen dışına çıkışı ifade eder; ahlaki yönelimdeki içsel motivasyonu eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَيْغٌ | Kalpteki eğrilik, fitneye meyil | Müteşâbih ayetlerin peşine düşenlerin iç dünyasındaki niyet bozukluğu ve hakikati çarpıtma arzusu (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)). |
| تُزِغْ | Kalbin hidayetten sonra meyledilmesi | İnananların hidayet bulduktan sonra kalplerinin eğrilmemesi için yaptıkları dua bağlamı (Âl-i İmrân [3:8](https://lisan.digital/tr/ayet/3:8.md)). |
| زَاغَتِ / يَزِيغُ | Bakışın veya kalbin hedeften kayması | Korku ve dehşet anında gözlerin hedeften şaşması veya meşakkat anında kalplerin zaafa uğraması (Ahzâb [33:10](https://lisan.digital/tr/ayet/33:10.md), Tevbe [9:117](https://lisan.digital/tr/ayet/9:117.md), Sâd [38:63](https://lisan.digital/tr/ayet/38:63.md)). |
| زَاغَ | Bakışın sınırını aşmaması, yanılmaması | Miraç hadisesinde Hz. Peygamber’in gözünün sağa sola kaymayıp gördüğüne tam odaklanması (Necm [53:17](https://lisan.digital/tr/ayet/53:17.md)). |
| زَاغُوا / أَزَاغَ | Kasıtlı sapmaya karşılık ilahî ceza | İnsanların kendi iradeleriyle haktan yüz çevirmeleri üzerine Allah’ın kalplerini sapıklıkta bırakması (Saf [61:5](https://lisan.digital/tr/ayet/61:5.md)). |
| يَزِغْ | Emirden ve itaatten çıkma | Cinlerin Hz. Süleyman’ın emrinden ve tayin edilen vazifeden dışarı taşması, isyanı (Sebe [34:12](https://lisan.digital/tr/ayet/34:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet-dalâlet ve kesb meselesi | Kulun kendi iradesiyle sapması neticesinde Allah’ın onu saptırması (Saf [61:5](https://lisan.digital/tr/ayet/61:5.md)) ekseninde irade ve ilahî adalet tartışması. | İnsanın meylinin (kesb) sonucu olarak cezaî mahiyetteki saptırma. |
| Fıkıh | Hüküm istinbatında niyet ve sapma | Haktan meylederek usulsüz tevil ve heva ile hüküm vermekten sakınma ilkesi. | Şer’î sınırların dışına kasıtlı açı kaymasıyla çıkılması. |
| Tefsir | Muhkem-müteşâbih ayrımı | Kalplerinde zeyğ bulunanların müteşâbih ayetleri tevil bahanesiyle fitne çıkarmaları (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)). | Hakikati tahrif etmeye yönelik ideolojik ve zihnî ön yargı. |
| Hadis | İstikamet ve kalbî sebat | Kalbin değişkenliği karşısında «kalpleri evirip çeviren Allah’tan» istikamet isteme duaları. | İmanın ve kalbî dengenin her an yana kayabilme kırılganlığı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İtikad ve hidayet | Eksen kayması | İstikametten kopuş | Hidayet dairesine girdikten sonra kalbin hakikatten yana eğrilmesi tehlikesi. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Yöntem sapması | Yanlı tevil ve önyargı | Açık ve kesin bilgiyi (muhkem) bırakıp zannî ve muğlak olanla hüküm bina etme kusuru. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Çizgiden ayrılma | Hukukun çiğnenmesi | Yöneticinin veya toplumun adalet sözleşmesinden ve anayasal ilkeden keyfî olarak sapması. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve ölçü düzeni | Denge bozulması | Spekülatif hile | Dürüst ticaret ekseninden çıkıp piyasayı suni manipülasyonlarla haksız kazanca kaydırma. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açısal sapma (angular deviation) ve optik aberasyon | Bir ışın veya hareket vektörünün doğrusal eksenden belirli bir açı derecesiyle sapması; hedefe odaklanan merceğin kırılarak netliği kaybetmesi olgusuyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Bilişsel yanlılık (cognitive bias) ve ahlaki yabancılaşma | Bireyin veya grubun nesnel gerçeklikten kendi arzu, korku ve ideolojik saplantıları doğrultusunda açısal olarak kopması ve normatif dengesini yitirmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün salt ateizm, doğrudan inkâr veya kaba bir kâfirlik durumu olarak algılanıp; dindar veya hakikat dairesindeki bir zihnin de yaşayabileceği açı kaymalarının dışarıda bırakılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an’da زيغ, hidayete ermiş kimselerin (Âl-i İmrân [3:8](https://lisan.digital/tr/ayet/3:8.md)) ya da bizzat peygamber ordusunda yer alan müminlerin (Tevbe [9:117](https://lisan.digital/tr/ayet/9:117.md)) dahi yaşayabileceği bir iç sarsıntı, bakış kayması ve niyet zaafıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendisini hidayette sayarak zihnî ve kalbî eğrilmelerden güvende hissetmesi; müteşâbih bilgi peşinde koşarken sergilenen yöntemsel sapmanın dindarlık kılıfıyla meşrulaştırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhkem-müteşâbih epistemolojisinin (Âl-i İmrân [3:7](https://lisan.digital/tr/ayet/3:7.md)) ve insan psikolojisindeki ahlaki dönüşüm yasasının (Saf [61:5](https://lisan.digital/tr/ayet/61:5.md)) temel kavramsal anahtarıdır. Sapmanın dışsal bir zorlamayla değil, içsel bir meyil ile başladığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Epistemolojik yöntemin belirlendiği ayetlerde, korku ve imtihan anlarında kalplerin durumunu tasvir eden ayetlerde ve peygamberlerin tebliğine karşı toplumların iç tutumlarını açıklayan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah’ın kullarını durduk yere saptırdığı (cebr) zannını çürütür; ilahî saptırmanın (izâğa), kulun kendi iradesiyle meyli (zeyğ) seçmesinin bir sonucu ve ilahî sünnetin tecellisi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Doğru, dik ve dengeli bir çizgide duran nesnenin (güneş, göz, diş, ok) merkezî ekseninden yana doğru eğrilmesi.
- Soyut anlam: Kalbin, niyetin, aklın ve idrakin hakikat ve istikamet zemininden sübjektif arzular doğrultusunda açısal kırılmaya uğraması.
- Sistematik karşılık: Kulun iradî meyli (kesb) neticesinde hakikatten kopması ve bu kopuşun ilahî yasalar çerçevesinde kalıcı bir sapmaya dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$S_1 \xrightarrow{\theta > 0} S_2 \implies f(S_2) = S_2'$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_1$ başlangıçtaki doğru ve dengeli istikamet durumunu temsil eder. $\theta > 0$ ifadesi, sıfır olması gereken merkezî hattan yana doğru gerçekleşen açısal sapmayı (meyli) gösterir. Bu meyil sonucu ulaşılan eğrilmiş durum $S_2$ olarak sembolize edilir. İlahî sünneti ifade eden $f$ fonksiyonu devreye girdiğinde, kendi tercihiyle meyleden yapı $S_2'$ biçiminde kalıcı ve dönülmez bir sapma tesciline uğrar; bu da kulun meyli neticesinde kalbin saptırılması gerçeğini matematiksel olarak karşılar.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:7.md) — زَيْغٌ

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Sana kitabı indiren O’dur. O’nun bazı ayetleri muhkemdir ki bunlar; kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihlerdir. İşte kalblerinde eğrilik bulunanlar; fitne çıkarmak ve te’vile yeltenmek için müteşabih olanlara uyarlar. Halbuki onun gerçek te’vilini, ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar: Biz ona inandık, hepsi Rabbımızın katındadır, derler. Ancak akıl sahibleri düşünebilirler.

### [Ali İmran 3:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/3:8.md) — تُزِغْ

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ

Meal (IK): Ey Rabbımız; bizi, hidayetine erdirdikten sonra kalblerimizi eğriltme. Katında bize rehmet lutfet. Şüphesiz en çok lütfeden Sen’sin Sen.

### [Tevbe 9:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/9:117.md) — يَزِيغُ

لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki Allah, Peygamberin ve güçlük anında ona uyan muhacir ve ensarın tevbelerini kabul etti. İçlerinden bır kısmının kalbleri kaymak üzere iken yine de onların tevbesini kabul buyurdu. Çünkü O, kendilerine Rauf ve Rahim’dir.

### [Ahzab 33:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/33:10.md) — زَاغَتِ

إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا

Meal (IK): Hani onlar size, hem üstünüzden hem de altınızdan gelmişlerdi. Ve hani gözler kaymış, yürekler ağızlara gelmişti ve siz Allah hakkında çeşitli zanlarda bulunuyordunuz.

### [Sebe 34:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/34:12.md) — يَزِغْ

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Süleyman’a da rüzgarı, gündüz estiğinde gidişi bir aylık mesafedir. Akşamleyin de gelişi bir aylık mesafedir. Ve onun için su gibi erimiş bakır akıttık. Cinnlerden de Rabbının izniyle elinin altında iş göreni verdik. Onlardan her kim, Bizim emrimizden çıkarsa; ona alevli ateşin azabından tattırırız.

### [Sad 38:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/38:63.md) — زَاغَتْ

أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ

Meal (IK): Onları alaya almıştık. Yoksa şimdi gözlere görünmez mi oldular?

### [Necm 53:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/53:17.md) — زَاغَ

مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى

Meal (IK): Göz, ne şaştı ne aştı.

### [Saff 61:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/ayet/61:5.md) — زَاغُوا · أَزَاغَ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Hani Musa, kavmine demişti ki: Ey kavmim, niçin bana eziyet verirsiniz? Halbuki benim size gerçekten Allah’ın rasulü olduğumu biliyorsunuz. Fakat onlar yoldan sapınca; Allah da onların kalblerini saptırmıştı. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil vermek, kalıba dökmek demektir. Sad’ın Ze’ye dönüşmesi ile bir şeyi kasten bozmak değiştirmek anlamını kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي
غ ز و، و ز غ، ز ي غ مستعملات غزو: غَزَوْتُ أَغْزُو غَزْواً، والواحدة غَزْوةٌ.
ورجل غَزَويٌّ أي غَزّاءٌ.
والغَزِيُّ: جماعة الغُزاةِ مثل الحجيج، قال:
قل للقَوافِلِ والغَزِيِّ إذا غَزَوا
والغُزَّى: جمع غازٍ على "فُعَّلٍ" .
والمَغْزاةُ والمغازي: مواضع الغَزْوِ، وتكون المغازي مَناقِبُهم وغَزَواتُهم.
وأَغْزَتِ المرأة أي غَزَا زَوْجُها، فهي مُغْزِيَةٌ.
وجمع الغَزْوةِ غَزَواتٌ.
وتقول للرجل: ما غَزْوَتُكَ أي ما تعني بما تقول.
وأَغْزَيْتُه أي: بعثته إلى الغَزْوِ.
وأَغْزَتِ النَّاقةُ أي عسر لقاحها.
زيغ: الزَّيْغُ: الميل.
والتَّزايُغ: التمايل في الأسنان.
وزغ: الوزَغُ سوام أبرص، الواحدة بالهاء.
ووُزِّغَ الجنين في البطن أي تبينت صورته وتحرك.
وأَوْزَغَتِ الناقة ببولها رَمَتْ به قطعةً قِطعةً تَنْضَخُه نَضْخاً، قال:
وطَعْناً كإيزاغِ المَخاضِ الضَّوارِبِ

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي**
**غ ز و**، و**ز غ**، **ز ي غ** استعمالdadır: **غزو**: **غَزَوْتُ أَغْزُو غَزْواً**; tekili **غَزْوةٌ**’dir.
Ve **غَزَويٌّ** adam, yani **غَزّاءٌ**.
Ve **الغَزِيُّ**: **الغُزاةِ** topluluğu; **الحجيج** gibi. Dedi ki:
قل للقَوافِلِ والغَزِيِّ إذا غَزَوا
Ve **الغُزَّى**: “**فُعَّلٍ**” üzere **غازٍ**’ın çoğuludur.
Ve **المَغْزاةُ** ve **المغازي**: **الغَزْوِ** yerleridir; ve **المغازي** onların **مَناقِبُهم**’u ve **غَزَواتُهم**’u olur.
Ve kadın **أَغْزَتِ**; yani kocası **غَزَا**; o hâlde o **مُغْزِيَةٌ**’dir.
Ve **غَزْوةِ**’nin çoğulu **غَزَواتٌ**’tır.
Ve erkeğe dersin: **ما غَزْوَتُكَ**; yani söylediğinle ne kastediyorsun.
Ve onu **أَغْزَيْتُه**; yani onu **الغَزْوِ**’a gönderdim.
Ve dişi deve **أَغْزَتِ**; yani onun gebe kalması zorlaştı.

**زيغ**: **الزَّيْغُ**: meyletme.
Ve **التَّزايُغ**: dişlerde sallanma.

**وزغ**: **الوزَغُ**: alaca kertenkele sürüngenidir; tekili **الهاء** iledir.
Ve cenin karında **وُزِّغَ**; yani sureti belirdi ve hareket etti.
Ve dişi deve idrarıyla **أَوْزَغَتِ**: onu parça parça attı; onu sıçratma olarak sıçratır. Dedi ki:
وطَعْناً كإيزاغِ المَخاضِ الضَّوارِبِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَيْغُ: الميلُ. وقد زاغَ يَزيغُ. وزاغَ البصر، أي كَلَّ. وأَزاغَهُ عن الطريق، أي أمالَه. وزاغَتِ الشمس، أي مالت، وذلك إذا فاء الفَيْءُ. وقومٌ زاغَةٌ عن الشيء، أي زائِغونَ. والتَزايُغُ: التمايلُ. وتَزَيَّغَتِ المرأةُ، أي تزيَّنت وتبرجت.

##### Türkçe

**الزَيْغُ**: meyil. Ve **زاغَ يَزيغُ**. Ve **زاغَ البصر**; yani yoruldu. Ve **أَزاغَهُ عن الطريق**; yani onu yoldan meylettirdi. Ve **زاغَتِ الشمس**; yani meyletti; bu, **الفَيْءُ** gölge(geri dönüşü) döndüğü zaman olur. Ve bir kavim **زاغَةٌ** bir şeyden; yani **زائِغونَ**. Ve **التَزايُغُ**: sallanıp meyletme. Ve **تَزَيَّغَتِ المرأةُ**; yani süslendi ve açılıp saçıldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والزاي
غزا ، غوز ، زيغ ، زغا ، وزغ .
غزا : قال الليث : غزوتُ بني فلانٍ أغزوهم غزواً ، والواحدةُ غَزْوَةٌ ، وأغْزَت المرأةُ ، فهي مُغزيةٌ : إذا غَزَا زَوْجُهَا ، والغُزَّى على بناء الرُّكَّع والسُّجَّدِ .
قال الله عزَّ وجلَّ : ( أَوْ كَانُواْ غُزًّى ) ( آل عمران : 156 ) ، والْمغزاةُ : موضعُ الغزْوِ ، وجمعها المغَازِي ، وتكون المَغازي بمعْنَى غَزَواتٍ ، يقال : غَزَوْتُ مَغْزًى ، وأَغْزَتِ الناقةُ فهي مُغز إذا عسُرَ لِقاحُهَا .
عمرو عن أبيه : الغزْوُ : الْقصدُ ، وكذلك الغَوْزُ ، قد غَزَاه وغَازَه غَزْواً وغَوْزاً : إذا قصدهُ ، قال : وغَزَّ فلانٌ بفلانٍ واغتزَّ بهِ واغتزَى بهِ : إذا اختصَّهُ من بين أصحابه .
أبو عبيد عن الأمويِّ : المُغْزيَةُ من الإبل التي جازتِ الحقَّ ولم تلدْ ، وحَقُّها : الوقتُ الذي ضربت فيه .
وقال الأصمعيُّ : المغْزِيةُ من الغنم التي يتأخرُ وِلادُهَا بعد الغنم بشهر أو شهرين ، لأنها حملت بأَخَرَةٍ .
وقال ذو الرُّمَّةِ : فجعلَ الإغْزَاءَ في الوحشِ :
رباعٍ أقَبُّ البطنِ جَأْبٌ مطرَّدٌ
بِلَحْييهِ صَكُّ المغزِياتِ الرَّواكل
ويقال لجمع الغَازي غَزِيٌّ مثل : نادٍ ونديَ وناجٍ ونجيَ للقومِ يَتناجَوْنَ .
وقال زيادُ الأعجم :
قلْ للقوافلِ والغزيِّ إذا غَزَوْا
والباكِرِينَ وللمجدِّ الرَّائح
أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ : ينسَبُ إلى غَزِيَّةَ غَزَويٌّ وإلى الغَزْو غَزَوِيٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : النِّتاجُ الصيفي هو المُغْزَى ، والإغْزاءُ : نتاجُ سوءٍ ، حُوَارُهُ ضعيفٌ أبداً ، ويقال : ما تَغْزو ، أي : ما تطلبُ ، وما مَغزَاكَ من هذا الأمر : ما مطلبكَ ، وأَغزى فلانٌ فلاناً : إذا أعطاهُ دابة يغزُو عليها .
زيغ : قال الليث : الزَّيغُ : الميلُ ، والتَّزايُغ : التمايلُ .
وقال أبو سعيد : زَيَّغتُ فلاناً تَزييغاً : إذا أقمت زَيغَهُ ، قال : وهو مثلُ قولهمْ : تَظَلَّمَ فلانٌ من فُلانٍ إلى فُلانٍ فَظَلَّمَهُ تَظْلِيماً .
أبو عبيد عن أبي زيدٍ : تَزَيَّغَتِ المرأةُ تَزَيُّغاً ، وتزيقت تزيقاً : إذا تَزَينتْ .
وقال غيره : زَاغَتِ الشمس تَزيغ زيُوغاً ، فهي زَائغةٌ : إذا مالت وزالت .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَزَاغَ اللَّهُ ) ( الصف : 5 ) ، والزَّاغُ : هذا الطائر ، وجمعهُ : الزِّيغَانُ ، وَلا أَدري أعربيٌّ أمْ معرِّبٌ .
زغا : الزُّغاوَةُ : جِنسٌ من السودان والنسبةُ إليهم زغَاوِيٌّ .
وقال ابن الأعرابيِّ : الزُّغَى : رائحةُ الْحبَشيِّ ، والغُزَى : القصدُ .
وزغ : قال الليث : الوَزَغُ : سوامُّ أبرصَ ؛ الواحدة : وَزغةٌ .
وقال أبو عبيدة : إذا تبين صورةُ المهرِ في بطن أمه فقد وُزِّغ توزيغاً .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابيِّ : أوزغتِ الناقةُ ببولها إيزاغاً : إذا أزغلتْ به إزغالاً وقطعتهُ .
وأنشد أبو عبيد هذا البيت :
بضرْبٍ كآذان الفراء فضولُهُ
وطعنٍ كإيزاغِ المَخاض تبورها
ويقال لجمع الْوَزغِ وِزْغانٌ ووُزغَان ، ويقال بفلانٍ وزَغٌ : أي رِعْشةٌ .
وفي الحديث : ( أن الحكم بن العاص حاكى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) من خلفهِ فعلمَ بذلك فقال له : كذا فلتكن فكان به وَزغٌ ) .
غوز : ( عمرو عن أبيه : الغوزُ : القصد ، يقال : غازَه غوْزاً ، وغزاهُ غزواً : إذا قصدهُ ؛ قال : والأغْوَزُ : البارُّ بأهله ) .

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي**
**غزا** ، **غوز** ، **زيغ** ، **زغا** ، **وزغ** .
**غزا** : **الليث** dedi: “Falancanın oğullarına gazâ ettim; onlara gazâ ederim, gazâ olarak”; tekili **غَزْوَةٌ**’dir. Kadın **أغْزَت** olur, o da **مُغزيةٌ**’dir: kocası gazâ ettiğinde. **الغُزَّى** ise **الرُّكَّع** ve **السُّجَّدِ** vezni üzerinedir.
Aziz ve celil Allah dedi: ( **أَوْ كَانُواْ غُزًّى** ) ( Âl-i İmrân: 156 ). **الْمغزاةُ**: gazânın yeri; çoğulu **المغَازِي**’dir. **المَغازي** “**غَزَواتٍ**” mânasında da olur. Denir ki: “Bir **مَغْزًى** gazâ ettim.” Dişi deve **أَغْزَت** olur, o da **مُغز**’dir; döl tutması zorlaştığında.
**عمرو** babasından: **الغزْوُ**: kastetmek; **الغَوْزُ** da böyledir. Ona **غَزَاه** ve **غَازَه**; **غَزْواً** ve **غَوْزاً**: onu kastettiğinde. Dedi ki: “Falanca, falancayı **غَزَّ** etti” ve “onunla **اغتزَّ** etti” ve “onunla **اغتزَى** etti”: onu, arkadaşları arasından kendine mahsus kıldığında.”
**أبو عبيد** **الأمويِّ**’den: Develerden **المُغْزيَةُ**, hakkı geçmiş de doğurmamış olandır; onun **حَقُّها**’sı: içine vurulduğu vakittir.
**الأصمعيُّ** dedi: Koyunlardan **المغْزِيةُ**, doğumu koyunlardan bir ay yahut iki ay sonra geciken olandır; çünkü geç vakitte gebe kalmıştır.
**ذو الرُّمَّةِ** dedi: böylece vahşî hayvanda **الإغْزَاءَ**’ı yaptı:
رباعٍ أقَبُّ البطنِ جَأْبٌ مطرَّدٌ
بِلَحْييهِ صَكُّ المغزِياتِ الرَّواكل
**الغَازي**’nin cem‘ine **غَزِيٌّ** denir; şu misal gibi: **نادٍ** ve **نديَ**; ve **ناجٍ** ve **نجيَ**; kavim için, birbirleriyle fısıldaşırlar.
**زيادُ الأعجم** dedi:
قلْ للقوافلِ والغزيِّ إذا غَزَوْا
والباكِرِينَ وللمجدِّ الرَّائح
**أبو عبيدٍ** **الكسائيِّ**’den: **غَزِيَّةَ**’ye nisbet **غَزَويٌّ**; **الغَزْو**’a nisbet **غَزَوِيٌّ** yapılır.
**ثعلب** **ابن الأعرابيِّ**’den: Yazlık doğum **المُغْزَى**’dır. **الإغْزاءُ**: kötü bir doğumdur; yavrusu daima zayıftır. Ve denir ki: “Sen **تَغْزو** etmiyorsun”, yani: “istemiyorsun.” “Bu işten senin **مَغزَاكَ** nedir?”: “Senin isteğin nedir?” “Falanca, falancayı **أَغزى** etti”: üzerine gazâ edeceği bir binek hayvanı ona verdiğinde.
**زيغ** : **الليث** dedi: **الزَّيغُ**: meyletmek; **التَّزايُغ**: sallanarak meyletmek.
**أبو سعيد** dedi: “Falancayı **زَيَّغتُ** ettim, **تَزييغاً**”: onun **زَيغَهُ**’ini ikame ettiğimde. Dedi ki: Bu, onların şu sözleri gibidir: “Falanca, falancadan falancaya **تَظَلَّمَ** etti; o da onu **فَظَلَّمَهُ** etti, **تَظْلِيماً**.”
**أبو عبيد** **أبي زيدٍ**’den: Kadın **تَزَيَّغَتِ** eder, **تَزَيُّغاً**; ve **تزيقت** eder, **تزيقاً**: süslendiğinde.
Başkası dedi: Güneş **زَاغَتِ** eder; **تَزيغ** eder, **زيُوغاً**; o da **زَائغةٌ**’dir: meyledip kaydığında.
Yüce ve aziz Allah dedi: ( **إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ **أَزَاغَ اللَّهُ** ) ( Saff: 5 ). **الزَّاغُ**: şu kuştur; çoğulu: **الزِّيغَانُ**. Onun Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı olduğunu bilmiyorum.
**زغا** : **الزُّغاوَةُ**: Sudanlılardan bir cinstir; onlara nisbet **زغَاوِيٌّ**’dir.
**ابن الأعرابيِّ** dedi: **الزُّغَى**: Habeşlinin kokusudur; **الغُزَى**: kastetmektir.
**وزغ** : **الليث** dedi: **الوَزَغُ**: cüzzamlı kelerin zehirli olanları; tekili: **وَزغةٌ**.
**أبو عبيدة** dedi: Tayın sureti anasının karnında belirginleştiğinde, **وُزِّغ** edilmiştir, **توزيغاً**.
**أبو العباس** dedi: **ابن الأعرابيِّ** dedi: Dişi deve, idrarıyla **أوزغتِ** eder, **إيزاغاً**: onunla **أزغلتْ** ettiğinde, **إزغالاً**; ve onu kestiğinde.
**أبو عبيد** şu beyti inşad etti:
بضرْبٍ كآذان الفراء فضولُهُ
وطعنٍ كإيزاغِ المَخاض تبورها
**الْوَزغِ**’ün cem‘ine **وِزْغانٌ** ve **وُزغَان** denir. Ve “Falancada **وزَغٌ** vardır” denir: yani bir titreme.
Hadiste: ( “Hüküm b. Âs, Resûlullah’ı ( صلى الله عليه وسلم ) arkasından taklit etti; bunu bildi; ona dedi ki: ‘Böyle olsun’; derken onda **وَزغٌ** oldu.” ).
**غوز** : ( **عمرو** babasından: **الغوزُ**: kastetmektir. Denir ki: onu **غازَه** etti, **غوْزاً**; ve onu **غزاهُ** etti, **غزواً**: onu kastettiğinde. Dedi ki: **الأغْوَزُ**: ehline iyilik eden kimsedir ).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)
(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء** bir asıldır; hafifliğe ve canlılığa ve buna benzer şeye delâlet eder. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: “Falan geçti; onda **أزْيَبٌ** vardır” yani hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Ve bundan, münker işe “**أَزْيَبٌ**” demeleridir. Ve o kıyastır; çünkü onu görene yahut işitene hafif gelir. Dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])Ve babdandır: zelil ve da‘î (soyu iddia edilen) adama **أَزْيَب** demeleri. Ve adımını yaklaştırana (kısa adım atana) **أَزْيَب** derler. Sana bildirdim ki babın hepsinin mercii hafifliğe ve ona yaklaşan şeye dönmektedir.
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: rüzgârlardan güney rüzgârına **أَزْيَب** demeleridir.

(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir, mâlûmdur. Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu zeytin yağıyla yağladığın zaman. Ve o **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “Şey **زاح** **يَزيحُ**” denir; yani gittiği zaman. Ve “Onun illetini **أزَحْتُ** da o **زاحت**” (uzaklaştı) denmiştir; ve o **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki, inşaatçının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Bunun Arapça mı olduğunu yoksa olmadığını bilmiyorum.

(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. “Şey **زاد** **يزيد**” derler; o hâlde o **زائد**dir. Ve “Bunlar şu şeye **زَيْد** olan bir kavimdir” yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])Ve “çok **الزَّيايد**li bir şey” denir; yani ziyadeler. Bazen de **زوائد** dediler. Ve aslana “**ذو زوائد**” derler. Dediler ki: O, kükremesinde ve saldırısında artan kimsedir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; yani gücünün üstünde tekellüf ettiği zaman. Ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**الياء** ile; sanki sözde artmayı kastetmiş gibidir.

(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: “**زِيرٌ** bir adam”: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Bu, bence aslı **الواو**dur; **زَارَ** **يزورُ**’dan; kendisinden önceki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**a çevrilmiştir; “o, kadınların **حِدْثُ**’üdür” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ **زيراً** فإنني غيرُ **زيرِ**([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve “**زاغَةٌ** bir kavim” yani **زائغون**. Ve “Güneş **زاغَت**” (meyletti); bu, meylettiği ve gölgenin döndüğü zaman olur([7]). Yüce övgüsü olan Allah dedi ki: ﴿فَلَمَّا **زَاغُوا** **أَزَاغَ** اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]; ama “Kadın **تزيّغت**” sözlerine gelince, bu ibdâl babındandır; o, **نون**dur, **غين**e bedel kılınmıştır.

(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. “**زِيَمٌ** et” denir; yani dolgun. Ve “İnsanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; fakat içindeki **الياء** **واو**dan bedeldir; onun zikri geçti ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. O hâlde **التَّزايل**: ayrışmadır. “Onun arasında **زَيَّلْتُ**” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَ**زَيَّلْنا** بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] Ve denir ki: **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَجِ** gibi. Şeybânî’den, sahih ise, şu zikredildi: “Falan, falandan **تزايلَ** etti”; yani ondan çekindi. Sahih olursa o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الزَّيْن** **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** **تزييناً**” denir. Ve “Yer **أزْيَنتِ** ve **ازّيَّنتْ** ve **ازدانت**”([8]) denir; otu onu güzelleştirdiği zaman. Ve denir ki, sahih ise: **الزَّين** horozun ibiğidir. Ve inşad ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ondan hiçbir şeyin sahih olduğunu sanmıyorum. “**زائِف** ve **زَيْف** bir dirhem” derler. Ve babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** eder, **يزيف**; bu, hızlandığı zaman olur. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki yuvarlanır. Ve güvercin, hamam (çiftleşme) sırasında **تَزِيف** eder. Ama Adî’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لِ**زَيْف**هنّ مَرَاقِ([10])Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan saçaktır; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Bütün bunlar sözdür. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’de.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dır.
([3]) Beyit, **المفضليات** (1/158)’deki bir kasidesinden **ذي الإصبع العدواني**’yedir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve صدرُهُ **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان** (سود)’da inşad etti. Ve **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” **احمرت** gibi, ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (زين)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve onu **اللسان** (زيف)’de inşad etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزيغ: الميل عن الاستقامة، والتزايغ: التمايل، ورجل زائغ، وقوم زاغة، وزائغون، وزاغت الشمس، وزاغ البصر، وقال تعالى: ﴿وإذ زاغت الأبصار﴾ [الأحزاب/10]، يصح أن يكون إشارة إلى ما يداخلهم من الخوف حتى أظلمت أبصارهم، ويصح أن يكون إشارة إلى ما قال: ﴿يرونهم مثليهم رأي العين﴾ [آل عمران/13]، وقال: ﴿ما زاغ البصر وما طغى﴾ [النجم/ 17]، ﴿من بعد ما كاد يزيغ﴾ [التوبة/117]، ﴿فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم﴾ [الصف/5]، لما فارقوا الاستقامة عاملهم بذلك.

##### Türkçe

- **الزيغ**: doğruluktan sapma; **التزايغ**: sallanma; **رجل زائغ**: sapan bir adam; **قوم زاغة** ve **زائغون**: sapan bir kavim; **وزاغت الشمس**: güneş saptı; **وزاغ البصر**: bakış saptı; Yüce Allah dedi ki: ﴿وإذ زاغت الأبصار﴾ [الأحزاب/10]; onların içine karışan korkuya, öyle ki bakışları karardı, buna işaret olması sahih olur; ve şu dediğine işaret olması da sahih olur: ﴿يرونهم مثليهم رأي العين﴾ [آل عمران/13]; ve dedi ki: ﴿ما زاغ البصر وما طغى﴾ [النجم/ 17]، ﴿من بعد ما كاد يزيغ﴾ [التوبة/117]، ﴿فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم﴾ [الصف/5]; doğruluktan ayrıldıkları için, onlara bununla muamele etti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي غ
فيه زيغ عن الهدى وزاغ عنه‏.‏
وأزاغ الله قلبه‏.‏
وقوم زائغون وزاغة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زاغت الشمس‏.‏
وزاغ البصر‏.‏
وتزايغت أسنانه‏:‏ تمايلت‏.‏
وزيغت العود‏:‏ أقمت زيغه أي عوجه‏.‏

##### Türkçe

ز ي غ
Onda **زيغ** hidayetten sapma vardır; ve ondan saptı.
Ve Allah onun kalbini saptırdı.
Ve **قوم زائغون** ve **زاغة**.
Mecazdan: **زاغت الشمس**: güneş kaydı.
Ve **زاغ البصر**: bakış kaydı.
Ve **تزايغت أسنانه**: eğildi.
Ve **زيغت العود**: onun **زيغ**ini, yani eğriliğini doğrulttum.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّيْغُ: المَيْلُ، زاغَ يَزِيغُ زَيْغاً وزَيَغاناً وزُيُوغاً وزَيْغُوغةً وأَزَغْتُه أَنا إزاغةً، وهو زائِغٌ من قوم زاغةٍ: مالَ. وقومٌ زاغةٌ عن الشيء أَي زائغون. وقوله تعالى: رَبَّنا لا تُزِغْ قلوبَنا بعد إِذْ هَدَيْتَنا؛ أَي لا تُمِلْنا عن الهُدَى والقَصْدِ ولا تُضِلَّنا، وقيل: لا تُزِغْ قلوبَنا لا تَتَعَبَّدْنا بما يكون سبباً لزيغ قلوبِنا، والواوُ لغة. وفي حديث الدعاء: اللهم لا تُزِغْ قَلْبي أَي لا تُمَيِّلْه عن الإِيمانِ. يقال: زاغَ عن الطريق يَزِيغُ إذا عدَلَ عنه. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَخافُ إِن تَرَكْتُ شيئاً من أَمرِه أَن أَزِيغَ أَي أَجُورَ وأَعْدِلَ عن الحقّ، وحديث عائشة: وإذْ زاغت الأَبصار أَي مالَتْ عن مكانها كما يَعْرِضُ للإِنسان عند الخوف. وأَزاغه عن الطريق أَي أَمالَه. وزاغتِ الشمسُ تَزِيغُ زَيُوغاً، فهي زائِغةٌ: مالَتْ وزاغَتْ، وكذلك إِذا فاءَ الفيءُ؛ قال الله تعالى: فلمَّا زاغُوا أزاغَ الله قلوبَهم. وزاغَ البصرُ أَي كَلَّ.
والتَّزايُغُ: التَّمايُلُ، وخصَّ بعضُّهم به التَّمايُلَ في الأَسْنانِ. أَبو سعيد: زَيَّغْتُ فلاناً تَزَيِيغاً إذا أَقَمْتَ زَيْغَه، قال: وهو مثل قولهم تَظَلَّمَ فلان من فلان فَظَلَّمَه تَظْليماً. والزَّاغُ: هذا الطائر، وجمعه الزِّيغانُ؛ قال الأَزهري: ولا أَدري أَعربيّ أَم معرّب. وفي حديث الحَكَمِ: أَنه رخَّصَ في الزَّاغِ، قال: هو نوع من الغِرْبانِ صغير.
وتَزَيَّغَتِ المرأَةُ تَزَيُّغاً مثل تَزَيْقَتْ تَزَيُّقاً إِذا تَزَيَّنَتْ وتَبَرَّجَتْ وتَلَبَّسَتْ كَتَزَيَّنَتْ؛ عن ابن الأَعرابي.

##### Türkçe

**الزَّيْغُ**: meyil; **زاغَ يَزِيغُ زَيْغاً** ve **زَيَغاناً** ve **زُيُوغاً**
ve **زَيْغُوغةً**; ve ben onu **أَزَغْتُه**: **إزاغةً** (ile) (yaptım); ve o, **زائِغٌ**dur; **قوم زاغةٍ**den: meyletti.
Ve bir şeyden **قومٌ زاغةٌ**; yani meyledenler. Ve Yüce sözü: **رَبَّنا لا تُزِغْ قلوبَنا**
**بعد إِذْ هَدَيْتَنا**; yani bizi hüdâdan ve kasıttan meyletme ve bizi saptırma,
ve denildi: **لا تُزِغْ قلوبَنا**: kalplerimizin meyletmesine sebep olacak şeyle bizi ibadete sevk etme,
ve **الواوُ** bir lehçedir. Ve dua hadîsinde: **اللهم لا تُزِغْ قَلْبي** yani
onu imandan meyletme. Denir: **زاغَ عن الطريق يَزِيغُ**; ondan saptığı zaman. Ve hadîste
Ebû Bekir’den, Allah ondan razı olsun: “Onun işinden bir şeyi terk edersem **أَن أَزِيغَ**’den korkarım”
yani haktan zulmederim ve saparım; ve Âişe hadîsi: **وإذْ زاغت الأَبصار** yani
korku anında insana arız olan gibi yerinden meyletti. Ve onu yoldan **أَزاغه**; yani
onu meylettirdi. Ve güneş **زاغتِ**: **تَزِيغُ زَيُوغاً**; o hâlde o **زائِغةٌ**dir: meyletti ve kaydı,
ve aynı şekilde gölge döndüğü zaman; Allah’ın sözü: **فلمَّا زاغُوا أزاغَ الله**
**قلوبَهم**. Ve bakış **زاغَ**; yani yoruldu.

**والتَّزايُغُ**: karşılıklı meyletme; ve bazısı onu dişlerdeki
meyletmeye tahsis etti. Ebû Saîd: Birini **زَيَّغْتُ**: **تَزَيِيغاً** (ile) (yaptım); onun **زَيْغَه**’ini doğrulttuğun zaman; dedi ki:
bu, onların “Falanca falancadan **تَظَلَّمَ** etti de o da onu **فَظَلَّمَه تَظْليماً**” demeleri gibidir.

**والزَّاغُ**: şu kuş; çoğulu **الزِّيغانُ**dur; Ezherî dedi ki: bilmiyorum,
Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı. Ve Hakem hadîsinde: **الزَّاغِ** hakkında ruhsat verdiği; dedi ki: o,
küçük bir karga türüdür.

Ve kadın **تَزَيَّغَتِ**: **تَزَيُّغاً**; **تَزَيْقَتْ تَزَيُّقاً** gibi;
süslendiği, açılıp saçıldığı ve **كَتَزَيَّنَتْ** gibi (süslenmeye) büründüğü zaman; İbn
el-A‘râbî’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ي غ * الزَّيْغُ * الميل وبابه باع و * زَاغَ * البصر كلَّ و * زَاغَتِ * الشمس مالت وذلك إذا فاء الفيء

##### Türkçe

* ز ي غ * **الزَّيْغُ**: meyil; ve onun bâbı **باع**’dır. Ve **زَاغَ**: göz zayıfladı. Ve **زَاغَتِ**: güneş meyletti; ve bu, gölge döndüğü zaman olur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زاغ يزيغ زيغا: وزيغانا، الأخيرة محركة، وزيغوغة كشيخوخة: مال فهو زائغ، والواو لغة.

  ومن المجاز زاغ البصر زيغا، أي: كل، ومنه قوله تعالى: ما زاغ البصر وما طغى، وقيل: زاغت الأبصار، أي: مالت عن مكانها، كما يعرض للإنسان عند الخوف.
 ومن المجاز أيضا: زاغت الشمس زيغا وزيوغا، فهي زائغة: مالت، ففاء الفيء.
 والزيغ: الشك، والجور عن الحق، ومنه قوله تعالى: في قلوبهم زيغ، وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه: أخاف إن تركت شيئا من أمره أن أزيغ، أي: أجور وأعدل عن الحق، وقال الراغب: الزيغ الميل عن الاستقامة إلى أحد الجانبين وزال، ومال، وزاغ متقاربة، لكن زاغ لا يقال إلا فيما كان عن حق إلى باطل.
 وقوم زاغة عن الشيء، أي:زائغون، كالباعة للبائعين.
 والزاغ: غراب صغير إلى البياض، لا يأكل الجيف، وقد رخص في أكله. قلت: وهو المسمى الآن بمصر بالغراب النوحي ج: زيغان، كطيقان وطاق، وقال الأزهري: لا أدري أعربي أم معرب? قلت: الصحيح أنه فارسي ثم عرب?، ولكن يطلق على مطلق الغربان صغيرا أم كبيرا، فلما عرب خصص لنوع واحد منها، فتأمل.
 وأزاغه إزاغة: أماله ومنه قوله تعالى: ربنا لا تزغ قلوبنا أي: لا تملنا عن الهدى والقصد، ولا تضلنا، وقوله تعالى: فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم، قال الراغب: لما فارقوا الاستقامة عاملهم بذلك.
 وقال أبو سعيد: زيغه تزييغا: أقام زيغه، قال: وهو مثل قولهم: تظلم فلان من فلان إلى فلان، فظلمه تظليما.
 وتزايغ: تمايل، وخص بعضهم به التمايل في الأسنان، وهو مجاز.
 وقال أبو زيد: تزيغت المرأة: تزيغا: مثل تزيقت تزيقا: إذا تبرجت وتزينت وتلبست، ونقله ابن الأعرابي أيضا وقال ابن فارس: وهو من باب الإبدال، نون أبدلت غينا.
 ومما يستدرك عليه: الزيوغ، بالضم الميل.
 وأزاغه: أوقعه في الزيغ.

##### Türkçe

**زاغ** **يزيغ** **زيغا**: ve **زيغانا**; sonuncusu harekeli; ve **زيغوغة** tıpkı **شيخوخة** gibi: meyletti; o hâlde o **زائغ**tir; ve **الواو** bir lugattır.

Mecazdan: **زاغ البصر** **زيغا**, yani: yoruldu; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **ما زاغ البصر وما طغى**; ve denildi ki: **زاغت الأبصار**, yani: yerinden meyletti; nitekim korku anında insana arız olur.

Mecazdan da: **زاغت الشمس** **زيغا** ve **زيوغا**, o hâlde o **زائغة**dir: meyletti; böylece gölgenin dönüşü oldu.

Ve **الزيغ**: şüphe ve haktan sapma; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **في قلوبهم زيغ**; ve Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Onun işinden bir şeyi terk edersem **أزيغ** etmekten korkarım”, yani: haktan saparım ve haktan ayrılırım; ve Râgıb dedi: **الزيغ** doğruluktan iki yandan birine meyletmektir; ve **زال** ve **مال** ve **زاغ** birbirine yakındır; lâkin **زاغ** ancak haktan bâtıla olan şeyde söylenir.

Ve bir kavim, şeyden **زاغة**, yani: **زائغون**; tıpkı **الباعة**’nin **البائعين** için olması gibi.

Ve **الزاغ**: beyazlığa çalan küçük bir karga; leş yemez; ve onun yenmesine ruhsat verilmiştir. Dedim: O, şimdi Mısır’da **الغراب النوحي** diye adlandırılandır; çoğulu: **زيغان**, tıpkı **طيقان** ve **طاق** gibi. Ezherî dedi: Bilmiyorum, Arapça mıdır yoksa Arapçalaştırılmış mıdır? Dedim: Sahih olan, onun Farsça olup sonra Arapçalaştırılmış olmasıdır; fakat küçük olsun büyük olsun mutlak kargalara da ıtlak olunur; Arapçalaştırılınca onlardan bir tek türe tahsis edildi; öyleyse düşün.

Ve **أزاغه** **إزاغة**: onu meylettirdi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **ربنا لا تزغ قلوبنا** yani: bizi hidayetten ve kasıttan meylettirme; ve bizi saptırma; ve Yüce Allah’ın sözü: **فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم**; Râgıb dedi: Doğruluktan ayrılınca, onlara bununla muamele etti.

Ebû Saîd dedi: **زيغه** **تزييغا**: onun **زيغ**ini ikame etti; dedi ki: Bu, onların “Falan, falandan falana **تظلم** etti” sözleri gibidir; böylece onu **تظليما** zulmetti.

Ve **تزايغ**: sallandı; bazıları onu dişlerdeki sallanmaya tahsis etti; ve o mecazdır.

Ebû Zeyd dedi: Kadın **تزيغت** **تزيغا**: tıpkı **تزيقت** **تزيقا** gibi: açılıp saçıldığında, süslendiğinde ve kuşandığında; İbnü’l-A‘râbî de onu nakletti. İbn Fâris dedi: O, ibdâl babındandır; **نون**, **غينا**ya ibdâl edilmiştir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الزيوغ**, zamme ile, meyil.

Ve **أزاغه**: onu **الزيغ** içine düşürdü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَاغَ
1 زَاغَ ذ , aor. يَزِيغُ, inf. n. زَيْغٌ (S, O, Msb, K) and زَيَغَانٌ and زَيْغُوغَةٌ (O, K) and زُيُوغٌ, (TA,) He, or it, (a thing, Msb,) declined, deviated, swerved, or turned aside, (S, O, Msb, K,) from the right course or direction, accord. to an explanation of زَيْغٌ by Er-Rلghib; and from the truth: (TA:) and زاغ, aor. يَزُوغُ, inf. n. زَوْغٌ, is a dial. var. thereof. (Msb, TA. *) In the Kur iii. 5, (O,) زَيْغٌ means A doubting, and a declining, or deviating, from the truth. (O, K.) ― -b2- You say also, زَاغَتِ الشَّمْسُ, (S, Msb, K,) aor. تَزِيغُ, inf. n. زَيْغٌ (Msb, TA) and زُيُوغٌ, (TA,) The sun declined [from the meridian], (S, * Msb, K,) so that the shade turned from one side to the other. (S, * K.) ― -b3- And زاغ البَصَرُ, (S, O, K,) inf. n. زَيْغٌ, (TA,) (tropical:) The eye, or eyes, or the sight, became dim, or dull: (S, O, K, TA:) so in the phrase مَا زَاغَ البَصَرُ in the Kur [liii. 17]: (O, TA:) or, as some say, زَاغَتِ الأَبْصَارُ signifies the eyes turned aside from their places; as in the case of a man in fear. (TA.)

زَيَّغْتُ فُلَانًا
2 زَيَّغْتُ فُلَانًا ذ , inf. n. تَزْيِيغٌ, I rectified the زَيْغ [or declining, or deviating, &c.,] of such a one. (Aboo-Sa'eed, O, K. *)

ازاغهُ
4 ازاغهُ ذ , (S, O, Msb, K,) عَنِ الطَّرِيقِ, (S, O,) inf. n. اـِزَاغَةٌ, (Msb,) He made him to decline, deviate, swerve, or turn aside, (S, O, Msb, K,) from the way. (S, O.) Hence, in the Kur [iii. 6, accord. to the usual reading], رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا, (O, TA,) meaning O our Lord, make us not [or make not our hearts] to decline from the right way and course: make us not to err, or go astray. (TA. [See another reading in the first paragraph of art. زوغ.]) ― -b2- And He made him to fall into الزَّيْغ [app. as meaning deviation from the truth, or the right way of belief or conduct]. ((TA.) ― -b3- فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ, in the Kur [lxi. 5], means, accord. to Er-Rلghib, And when they quitted the right way, God dealt with them according to that: (TA:) or God turned their hearts from the acceptance of the truth, and the inclining to the right course. (Bd.)

تَزَيَّغَتْ
5 تَزَيَّغَتْ ذ She (a woman) ornamented, or adorned, herself, and showed, or displayed, her finery, or ornaments, and beauties of person or form or countenance, to men, or strangers, (AZ, S, K,) and decked herself with apparel; like تَزَيَّقَتْ: (AZ, TA:) IF says that its غ is a substitute for ن. (TA.)

تَزَايُغٌ
6 تَزَايُغٌ ذ i. q. تَمَايُلٌ, (JK, S, O, K,) An inclining towards each other, (PS,) accord. to some, peculiarly, (TA,) in the teeth. (JK, TA.)

زَاغٌ
زَاغٌ ذ [The rook;] a small غُرَاب [or bird of the crow-kind], inclining to white, (O, Mgh, K, TA,) that does not eat carrion, (O, Mgh, TA,) and is allowed to be eaten; now called in Egypt the غُرَاب نُوحِىّ [or Noachian crow]: (TA:) or a غُرَاب like the pigeon, black, with a dusty colour in its head; or, as some say, inclining to white; that does not eat carrion: (Msb in art. زوغ:) or a small black غُرَاب, that is eaten; also called حَذَفٌ, of which the n. un. is with ة: (ISh, TA in art. حذف:) [these descriptions correctly apply to different varieties of the rook; some of which are distinguished by more or less whiteness in the head and other parts: in the present day, the word is, by some, perhaps generally, erroneously applied to the carrion-crow:] Az says, “ I know not whether it be Arabic or arabicized: ” (Msb in art. زوغ, and TA:) the truth is, that it is a Pers. word, [زَاغْ,] arabicized; originally applied to crows (غِرْبَان), whether small or large; but when arabicized, applied peculiarly to one species thereof: (TA:) pl. زِيغَانٌ. (O, Mgh, Msb, K.)

زَائِغٌ
زَائِغٌ ذ Declining, deviating, swerving, or turning aside: (TA:) pl. زَاغَةٌ, applied to a number of men, (S, O, K, TA,) i. q. زَائِغُونَ, (S, O, TA,) like بَاعَةٌ meaning بَائِغُونَ. (O, TA.)

##### Türkçe

زَاغَ
1 **زَاغَ** ذ , muzâri‘ **يَزِيغُ**, mastar ismi **زَيْغٌ** (S, O, Msb, K) ve **زَيَغَانٌ** ve **زَيْغُوغَةٌ** (O, K) ve **زُيُوغٌ,** (TA,) O, yahut o (bir şey, Msb,) doğru yoldan veya yönden (S, O, Msb, K,) **زَيْغٌ**’ün Er-Râghib tarafından yapılan açıklamasına göre; ve haktan: (TA:) saptı, meyletti, eğrildi, yahut yana döndü. Ve **زاغ**, muzâri‘ **يَزُوغُ**, mastar ismi **زَوْغٌ**, bunun bir lehçe varyantıdır. (Msb, TA. *) Kur’ân iii. 5’te, (O,) **زَيْغٌ** şüphe etmek ve haktan sapmak yahut haktan meyletmek demektir. (O, K.) ― -b2- Sen ayrıca dersin ki, **زَاغَتِ الشَّمْسُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **تَزِيغُ**, mastar ismi **زَيْغٌ** (Msb, TA) ve **زُيُوغٌ,** (TA,) Güneş [zevâlden] meyletti, (S, * Msb, K,) öyle ki gölge bir taraftan öbür tarafa döndü. (S, * K.) ― -b3- Ve **زاغ البَصَرُ**, (S, O, K,) mastar ismi **زَيْغٌ**, (TA,) (mecaz:) göz, yahut gözler, yahut görme, donuklaştı, yahut kısıldı: (S, O, K, TA:) Kur’ân [liii. 17]’deki **مَا زَاغَ البَصَرُ** ibaresinde de böyledir: (O, TA:) yahut bazılarına göre, **زَاغَتِ الأَبْصَارُ** gözlerin yerlerinden yana dönmesi demektir; korku içindeki bir adamın hâlinde olduğu gibi. (TA.)

زَيَّغْتُ فُلَانًا
2 **زَيَّغْتُ فُلَانًا** ذ , mastar ismi **تَزْيِيغٌ**, Ben falanın **زَيْغ**’ini [yahut sapmasını, meyletmesini, vb.] düzelttim. (Aboo-Sa‘eed, O, K. *)

ازاغهُ
4 **ازاغهُ** ذ , (S, O, Msb, K,) **عَنِ الطَّرِيقِ**, (S, O,) mastar ismi **اـِزَاغَةٌ**, (Msb,) Onu yoldan (S, O,) saptırdı, meylettirdi, eğriltti, yahut yana döndürdü. (S, O, Msb, K.) Bundan dolayı, Kur’ân [iii. 6, yaygın kıraate göre]’daki **رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا**, (O, TA,) “Ey Rabbimiz, kalplerimizi doğru yoldan ve gidişten saptırma: bizi hataya düşürme, yahut sapıklığa götürme” demektir. (TA. [**زوغ** maddesinin ilk paragrafında başka bir kıraat gör.]) ― -b2- Ve onu **الزَّيْغ**’e düşürdü [görünüşe göre hakikatten sapma, yahut inanç veya davranışta doğru yoldan sapma mânâsında]. ((TA.) ― -b3- Kur’ân [lxi. 5]’teki **فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ**, Er-Râghib’e göre, “Doğru yolu terk ettiklerinde, Allah onlara buna göre muamele etti” demektir: (TA:) yahut Allah onların kalplerini hakkı kabulden ve doğru yola meyletmekten çevirdi. (Bd.)

تَزَيَّغَتْ
5 **تَزَيَّغَتْ** ذ O (bir kadın) süslendi, yahut bezendi, ve erkeklere, yahut yabancılara, ziynetini yahut süslerini ve bedenin yahut şeklin yahut yüzün güzelliklerini gösterdi yahut sergiledi, (AZ, S, K,) ve elbiseyle kuşandı; **تَزَيَّقَتْ** gibi: (AZ, TA:) IF, onun **غ**’sinin **ن** için bir bedel olduğunu söyler. (TA.)

تَزَايُغٌ
6 **تَزَايُغٌ** ذ **تَمَايُلٌ** ile aynı (JK, S, O, K,) birbirine doğru meyletme, (PS,) bazılarına göre özellikle, (TA,) dişlerde. (JK, TA.)

زَاغٌ
**زَاغٌ** ذ [Kale kuşu;] beyaza meyleden küçük bir **غُرَاب** [yahut karga cinsinden bir kuş], (O, Mgh, K, TA,) leş yemeyen, (O, Mgh, TA,) ve yenilmesine izin verilen; şimdi Mısır’da **غُرَاب نُوحِىّ** [yahut Nûhî karga] diye adlandırılır: (TA:) yahut güvercin gibi bir **غُرَاب**, siyah, başında tozlu bir renk ile; yahut bazılarına göre beyaza meyleden; leş yemeyen: (Msb, **زوغ** maddesinde:) yahut yenilen küçük siyah bir **غُرَاب**; ayrıca **حَذَفٌ** diye de adlandırılır; bunun tekil isim (n. un.)i ة iledir: (ISh, TA, **حذف** maddesinde:) [bu tasvirler, kale kuşunun farklı çeşitlerine doğru olarak uygulanır; bunların bazısı başta ve diğer kısımlarda az veya çok beyazlıkla ayırt edilir: günümüzde kelime, bazılarınca, belki genellikle, yanlış olarak leş kargasına uygulanır:] Az der ki: “Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı bilmem:” (Msb, **زوغ** maddesinde, ve TA:) hakikat şudur ki, o Farsça bir kelimedir, [**زَاغْ**], Arapçalaştırılmıştır; aslında küçük veya büyük olsun kargalara (**غِرْبَان**) uygulanırdı; fakat Arapçalaştırılınca, onun bir türüne mahsus olarak uygulanmıştır: (TA:) çoğulu **زِيغَانٌ**. (O, Mgh, Msb, K.)

زَائِغٌ
**زَائِغٌ** ذ Sapan, meyleden, eğrilen, yahut yana dönen: (TA:) çoğulu **زَاغَةٌ**, bir grup erkeğe uygulanır, (S, O, K, TA,) **زَائِغُونَ** ile aynı, (S, O, TA,) **بَاعَةٌ**’nin **بَائِغُونَ** mânâsında olması gibi. (O, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَاغَ
زَاغَ ( y )  I ( n. ac. زَيْغ 1 ,  زُيُوْغ 27 ,  زَيَغَاْن 36 ),
a.  Turned aside; swerved; deviated; leant.

b.  Declined, was low ( sun ).

c.  Became dull, dim ( sight ).

زَيَّغَ
زَيَّغَ II ,
a.  Rectified, righted, redressed ( wrong ).

أَزْيَغَ
أَزْيَغَ IV ,
a.  Made to turn aside &c.

تَزَيَّغَ
تَزَيَّغَ V ,
a.  Adorned himself, decked himself out.

زَيْغ
زَيْغ 1 ,
a.  Doubt, hesitation, uncertainty.

b.  Injustice, wrong.

زَاْيِغ
زَاْيِغ 21 , ( pl. زَاغَة [ 1tA ] ),
a.  Deviating; inclining.

زَيَغَاْن
زَيَغَاْن 36 ,
a.  Deviation; inclination.

زَاغ
زَاغ P. , ( pl. زِيْغَان [ 34 ] ),
a.  Rook; crow.

##### Türkçe

**زَاغَ**
**زَاغَ** ( y ) I ( n. ac. **زَيْغ** 1 , **زُيُوْغ** 27 , **زَيَغَاْن** 36 ),
a. Saptı; yana döndü; ayrıldı; meyletti.

b. Eğildi, alçaldı (güneş).

c. Donuklaştı, karardı (görme).

**زَيَّغَ**
**زَيَّغَ** II ,
a. Düzeltti, doğrulttu, ıslah etti (yanlışı).

**أَزْيَغَ**
**أَزْيَغَ** IV ,
a. Saptırdı vb.

**تَزَيَّغَ**
**تَزَيَّغَ** V ,
a. Süsledi kendini, kuşandı.

**زَيْغ**
**زَيْغ** 1 ,
a. Şüphe, tereddüt, belirsizlik.

b. Zulüm, haksızlık.

**زَاْيِغ**
**زَاْيِغ** 21 , ( pl. **زَاغَة** [ 1tA ] ),
a. Sapan; meyleden.

**زَيَغَاْن**
**زَيَغَاْن** 36 ,
a. Sapma; meyil.

**زَاغ**
**زَاغ** P. , ( pl. **زِيْغَان** [ 34 ] ),
a. Kale; karga.
