# زيف (ز-ي-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ي - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والفاء و و ا ي ء معهما
ز و ف، و ز ف، ف و ز، و ف ز، ز ف ي، ز ي ف، أ ز ف مستعملات
زوف:
الزَّوف: يقالُ: الغِلْمان يَتَزاوفونَ، وهو أن يَجيءَ أحدُهم إلى رُكنِ الدّكّان، فيضع يَدَهُ على حَرْفه، ثم يَزُوفُ زوفةً فيستقلّ من مَوْضِعه، ويدورُ حوالَيْ ذلك الدّكّان في الهواء حتّى يَعُود إلى مكانِه، وإنّما يَتَعَلَّمُون بذلك الخِفّة للفُرُوسيّة.
وزف:
وأَمّا وَزَفَ يَزِفُ وزفاً فيجري مجرى زفّ يَزِفُّ زفّاً، وهو سُرعةُ المَشْي، قال الله عزّ وجلّ في قراءة من قرأ: "فأَقْبَلوا إليهِ يَزْفُونَ"، أي: يُسرِعُون.
فوز:
الفَوْزُ: الظَّفَرُ بالخَيْر، والنّجاة من الشّرّ. يقال: فاز بالجنّةِ ونَجا من النّارِ، وقوله جلّ وعزّ: "فلا تَحسبَنَّهم بمَفازةٍ من العذاب"، أي: مَنْجاة.
وفوّز الرَّجُلُ تفويزاً: رَكِبَ المفازة ومضى فيها، قال الشاعر:
لله درُّ رافعٍ أَنَّى اهْتَدَى
خِمساً إذا ماسارها الجيش بكَى
ما سارها مِنْ قَبله إنسٌ يُرَى
فوّز من قُراقِرٍ إلى سُوَى
ومنه يُقالُ لمن مات: فَوَّزَ، أي: صار في مَفازةٍ بين الدُّنيا والآخرة. ويقال: بل سُمِّيَتْ، تطيّراً من الفلاة وهي المَهلكة، كما قيل لِلّديغ: سليم.
وإذا خرج قِدْح قومٍ في القمار قيل: قد فاز، قال الطِّرِمّاح:
وابنِ سَبيلٍ قَرَيْتُه أُصُـلاً		من فَوْزِ قِدْحٍ مَنْسوبةٍ تُلُدُهْ
والفازةُ: من أَبنيةِ الحِزَقِ وغيرها تُبْنَى في العساكر.
وفز:
الوَفَزَةُ: أَنْ تَرَى الإنسانَ مُستَوْفِزاً، قَدِ اسْتَقَلّ على رِجْلَيْه ولمّا يَسْتَوِ قائماً، وقد تهيّأَ للأَفز والوُثُوبِ والمُضِيِّ، يُقالُ: ما لي أراك مُسْتَوْفِزاً لا تَطمئنّ!!
زفي:
الرِّيحُ تَزْفي الغُبارَ والتُّرابَ والسَّحابَ، وكلَّ شَيْءٍ، إذا طَرَدَته ورفعته على وجه الأرض، كما تَزْفي الأمواجُ السّفينةَ.
والزَّفَيان: شِدّةُ هُبُوب الرِّيح، لأنّها تَزْفي كلَّ شيءٍ تَمُرُّ به، وتَسُوقُه معها، قال العجّاج:
يَزْفيهِ والمُفَزَّعُ المَزْفيُّ
من الجَنوبِ سَنَنٌ رَمْليُّ
زيف:
يُقال: زافت عليهم دراهم كثيرة، وهي تَزِيف عليه زَيفا.
والجَمَلُ يَزِيفُ في مَشْيِهِ زَيَفاناً. والمرأة تَزِيفُ في مَشيِها كأنّها تستديرُ. والحمامة تَزِيفُ عند الحَمامِ الذَّكَر، إذا تمشّيتْ بين يَدَيه مُدِلّة، أي: اقترب ودنا.
أزف:
أَوِفَ الشّيءُ يَأْزَفُ أَزَفاً وأُزُرفاً. والآزفةُ القيامة.
والمُتَآزِفُ: المكانُ الضَّيِّق. والمتآزف: الخَطْوُ المُتَقارِب، والمتآزف: القَصيرُ مِن الرّجال، قال:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْف لا مُتَآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـهُ وبـآدِلُـهُ

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ز و ف**، ve **ز ف**، **ف و ز**، ve **ف ز**، **ز ف ي**، **ز ي ف**، **أ ز ف** kullanımdadır

**زوف**:
**الزَّوف**: denilir ki: oğlanlar **يَتَزاوفونَ**; bu, onların birinin dükkânın köşesine gelmesi, elini onun kenarına koyması, sonra bir **زوفةً** ile **يَزُوفُ** edip yerinden hafifçe yükselmesi ve o dükkânın çevresinde havada dönmesi, ta ki yerine dönünceye kadar; ancak bununla süvarilik için hafifliği öğrenirler.

**وزف**:
Ama **وَزَفَ يَزِفُ وزفاً** ise, **زفّ يَزِفُّ زفّاً**’ın gidiş yoluna gider; o, yürüyüşün süratidir. Aziz ve celil Allah, okuyan kimsenin kıraatinde şöyle buyurdu: "**فأَقْبَلوا إليهِ يَزْفُونَ**", yani: hızlanırlar.

**فوز**:
**الفَوْزُ**: hayır ile zafere ermek ve şerden kurtuluştur. Denilir: cennet ile **فاز** etti ve ateşten **نَجا** etti. Ve O’nun (celil ve aziz) sözü: "**فلا تَحسبَنَّهم بمَفازةٍ من العذاب**", yani: kurtuluş.

Ve adam **فوّز** eder **تفويزاً**: **المفازة**’ye bindi ve onun içinde geçti. Şair dedi ki:
لله درُّ رافعٍ أَنَّى اهْتَدَى
خِمساً إذا ماسارها الجيش بكَى
ما سارها مِنْ قَبله إنسٌ يُرَى
فوّز من قُراقِرٍ إلى سُوَى

Ve ondan, ölen kimse için denilir: **فَوَّزَ**, yani: dünya ile âhiret arasında bir **مَفازةٍ** içinde oldu. Ve denilir: bilakis ona, **الفلاة**’den (o ise helâk edicidir) uğursuzluk savma yoluyla ad verilmiştir; nasıl ki **اللّديغ** için **سليم** denildi.

Ve eğer bir kavmin **قِدْح**’ı kumarda çıkarsa denilir: **قد فاز**. **الطِّرِمّاح** dedi ki:
وابنِ سَبيلٍ قَرَيْتُه أُصُـلاً		من فَوْزِ قِدْحٍ مَنْسوبةٍ تُلُدُهْ

Ve **الفازةُ**: **الحِزَقِ** ve başkalarının yapılarındandır; askerî kamplarda inşa edilir.

**وفز**:
**الوَفَزَةُ**: insanı **مُستَوْفِزاً** görmendir; iki ayağı üzerinde doğrulmuş, henüz dimdik ayakta eşitlenmemiş; ve sıçramaya, atılmaya ve gitmeye hazırlanmıştır. Denilir: beni niçin **مُسْتَوْفِزاً** görürüm de sükûnet bulmazsın!!

**زفي**:
Rüzgâr, tozu, toprağı, bulutu ve her şeyi **تَزْفي** eder; onu kovduğu ve yer yüzü üzerinde kaldırdığı zaman; tıpkı dalgaların gemiyi **تَزْفي** etmesi gibi.

Ve **الزَّفَيان**: rüzgârın esişinin şiddetidir; çünkü o, geçtiği her şeyi **تَزْفي** eder ve onu kendisiyle sürer. **العجّاج** dedi ki:
يَزْفيهِ والمُفَزَّعُ المَزْفيُّ
من الجَنوبِ سَنَنٌ رَمْليُّ

**زيف**:
Denilir: onların üzerine çokça dirhemler **زافت**; ve o, onun üzerine **زَيفا** **تَزِيف** eder.

Ve deve yürüyüşünde **زَيَفاناً** **يَزِيفُ** eder. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيفُ** eder; sanki dönüp dolaşır. Ve güvercin, erkek güvercinin yanında **تَزِيفُ** eder; onun iki eli arasında nazlanarak yürüdüğü zaman; yani: yaklaş ve yakınlaş.

**أزف**:
Şey **أَوِفَ** eder; **يَأْزَفُ أَزَفاً** ve **أُزُرفاً**. Ve **الآزفةُ** kıyamettir.

Ve **المُتَآزِفُ**: dar yerdir. Ve **المتآزف**: birbirine yakın adım atıştır. Ve **المتآزف**: erkeklerden kısa olandır. Dedi ki:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْف لا مُتَآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـهُ وبـآدِلُـهُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زافَ البعيرُ يَزيفُ، أي تَبختَر في مِشيته. والزَيَّافَةُ من النوق: المختالة. وكذلك الحمامُ عند الحمامة، إذا جَرَّ الذُناني ودفع مُقَدَّمَهُ بمؤخَّره واستدار عليها. ودرهمٌ زَيْفٌ وزائِفٌ. وقد زافَتْ عليه الدراهم، وزَيَّفْتُها أنا.

##### Türkçe

زaf etti deve, yəzîfu; yani yürüyüşünde salına salına yürüdü. Ve **الزَيَّافَةُ** develerden: salınan. Yine bunun gibi güvercin, dişi güvercinin yanında; **الذُناني**’yi sürüklediği ve önünü artıyla ittiği ve onun etrafında döndüğü zaman. Ve dirhem **زَيْفٌ** ve **زائِفٌ**. Ve dirhemler onun aleyhine zaf etti; ve ben onları **زَيَّفْتُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ف ( و ا ي ء )
زوف ، وزف ، زيف ، زفي ، فوز ، أزف ، وفز ، أفز ، زأف .
زوف : قال الليث : الزَّوْف ، يقال : إن الغِلمان يتزاوَفون ، وهو أن يجيءَ أحدُهم إلى رُكن الدكان فيضع يده على حرفه ثم يزُوف زَوْفَةً فيستقلّ من موضعه ويدور حواليْ ذلك الدكّان في الهواء حتى يعودَ إلى مكانه ، وإنما يتعلمون بذلك الخفّة للفُروسية .
وقال ابن دريد : الزَّوفُ : زَوْفُ الحمامة : إذا نَشَرَتْ جناحيها وذنبها عَلَى الأرض . وكذلك زَوْف الإنسان إذا مشى مسترخِيَ الأعضاء .
وزف ( زيف ) : قال : وزفْتُه وَزفاً : إذا استعجَلْتَه .
وقال الليث : قرىء : ( فأقبلوا إليه يَزِفُون ) ( الصافات : 94 ) ، بتخفيف الفاء ، من وَزَفَ يَزِف : إذا أسرع ، مثل : زَفّ يَزِفُّ .
قال الفرّاء : لا أعرف وَزَف في كلام العرب ، وقد قرىء به .
وزعم الكسائيُّ أنه لا يعرفها .
وقال الزجاج : عرف غيرُ الفرّاء : ( يَزفُون ) بالتخفيف بمعنى يُسْرِعون ، وقال : هي صحيحة .
وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي يقال : وزَفَ وأَوْزَفَ ووَزَّفَ : إذا أَسرع .
وقال غيره : التّوازُف : المُنَاهَدة في النّفقات ، يقال : توازَفوا بينهم ، وأنشد :
عِظَامُ الجِفانِ بالعَشِيّة والضُّحا
مَشاييطُ للأبْدَانِ عند التَّوَازف
وأما زافَ يَزِيف ، فإنه يقال للجمَل هو يَزِيف في مشيَتِه زيفاناً وهي سُرْعةٌ في تَمَايل ؛ وأَنشد :
أَنْكَبُ زَيافٌ وما فيه نكَبْ
والمرأة تَزِيف في مِشْيتها كأنّها تَستدِير . والحمامةُ تَزِيف عند الحَمامِ الذَّكَر إذا تمشّت بين يديه مُدلِة . والزَّيف من حنقه الدراهم ، ويقال : زافَتْ عليه دَرَاهِمُه ، وهي تَزِيف ، أي : صارتْ مردودة الغِشِّ فيها ، وقد زُيِّفَتْ : إذا رُدّت .
ورُوِي عن عُمَر أنه قال : من زافَتْ عليه
دراهمهُ فليأتِ بها السُّوق وليشترِ بها سَحْقَ ثوب ، ولا يُحالِف الناسَ عليها أنّها جياد .
وقال اللّحياني : يقال : زَافَ الدِّرهمُ والقَوْلُ يَزِيف ، وهو زَيْف وزأيف ، وزِفْتُه أنا وزَيّفْته .
قال : وزفتُ الحائطَ : إذا قفزته .
وقول عدي بن زيد :
تركوني لدى قصور وأعراض لقصور لزيفهن مراقي
الزيف : شُرَف القصور واحدتها زيفة : سميت بذلك لأن الحمام يزيف عليها من شرفة إلى شرفة .
( أفز ) : عَمْرو عن أبيه : الأفْزُ بالزاي : الوَثْبة بالعَجَلة . والأفْرُ بالراء : العَدْو ، يقال : أَفَرَ يأْفِرُ والأبْزُ مِثْل الأفْر .
وفز : قال الليث : الوَفَزةَ : أن تَرَى الإنسان مستوفِزاً ، قد استقلّ على رِجْليه ، ولما يستوِ قائماً ، وقد تهيأ للأفْز والوُثُوب والمُضِيِّ يقال له : اطمئِنّ فإنّي أراكَ مستوفِزاً .
قلتُ : والعَرَب تقول : فلانٌ على أوْفازٍ وعلى وَفْزٍ ، أي : على حَدِّ عَجَلة .
وقال أبو مُعَاذ : المستوفِز : الّذي قد رَفَع أليَتَه ووَضع رُكبتيه ، قاله في تفسيرِ قوله : ( الْمُبْطِلُونَ وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ ) ( الجاثية : 28 ) .
قال مجاهد : على الرُّكَب مستَوْفِزين .
قال أبو بكر : الوَفْز : ألا يطمئن في قعوده ؛ يقال : قعد على أوفاز من الأرض ، ووِفاز ، وأَنشد :
أَسُوق عيْراً مائلَ الجَهاز
صَعْباً يُنزيّني على أوفاز
فوز : قال الليث : الفَوْز : الظَّفَر بالخَيْر ، والنَّجاة من الشرّ ، يقال : فازَ بالخَيْر ، وفاز من العذاب . .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ ) ( آل عمران : 188 ) .
قال الفراء : معناه ببعيد من العذاب .
وقال أبو إسحاق : بمَنجاة ، قال : وأصلُ المفَازة مَهلَكة فتفاءَلوا .
وقال : فازَ إذا لَقِي ما يَغتبِط به ، وتأويلُه : التباعُد من المكْروه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : فَوَّزَ الرجلُ : إذا رَكِب المَفَازَة . وفَوَّز : إذا مات ، وأَنشَد :
فَوَّزَ مِن قُراقِرٍ إلى سُوَى
خَمْساً إذا ما ركب الجَيْشَ بكى
وقال ابن الأعرابيّ : سُمِّيت الفَلاةُ مفَازةً لأنَّ مَن خَرَج منها وقطَعَها فاز .
ويقال : فاوَزْتُ بينَ القومِ وفارَضْتُ بمعنًى واحد .
ثعلب عن الأعرابي : سميت المفازة من فوَّز الرجل إذا مات ، يقال : فوَّز إذا مضى .
وقال ابن شميل : المفَازة : الفَلاة التي لا ماءَ فيها ، وإذا كانت ليلتين لا ماءَ فيها فهي مَفَازة ، وما زاد على ذلك كذلك ، وأما الليلة واليوم فلا تُعَدُّ مفَازة .
وقال أبو زيد : المفَازةُ والفَلاةُ : إذا كان بين الماءَين رِيْع من وِرْدِ الإبل وغِبٌّ مِن وِرْدِ سائرِ الماشية وهي الفَيْفَاةُ ولم يعرف الفَيْف .
وقال الليث : فَوّزَ الرجلُ تفويزاً : إذا رَكِب المفَازةَ ومَضى فيها . ويقال للرّجل إذا مات : قد فَوَّز ، أي : صار في مَفازةٍ ما بين الدنيا والآخرة من البَرْزخ الممدود .
قال : وإذا تَسَاهَم القومُ على المَيْسر فكُلّ ما خَرَج قِدْحُ رجلٍ قيل : قد فاز فَوْزاً ، وقال الطِّرِمّاح :
وابن سَبِيلٍ قَرَيْتُهُ أُصُلاً
مِنْ فَوْزِ قِدْحٍ منسوبةٍ تُلُدهْ
قال : والفَازةُ من أبنية الحِزَق وغيرِها تُبنى في العساكر .
زأف : أبو عُبيد عن الكسائي : موْتٌ زُؤافٌ وزؤام . وقد أَزأَفْتُ عليه ، أي : أجهَزْتُ عليه وأزأمْتُه على الشيء : إذا أكرهتَه .
زفي : قال الليث : الرِّيحُ تَزْفِي الغُبارَ والسّحابَ وكلَّ شيء : إذا رَفَعَتْه وطرَدَتْه على وَجْهِ الأرض ، كما تَزفِي الأمواجُ السفينةَ .
وقال العجّاج :
يَزْفيه والمُفَزّعُ المَزْفِيُّ
من الجَنُوبِ سَنَنٌ رَمْلِيُّ
وقال أبو العباس : الزَّفَيان ميزانُه فعَيال فينصرِف في حالَيه ، مِن زفَن : إذا نَزَا .
قال : وإذا أخذتَه من الزَّفْيِ وهو تحريك الرِّيح للقصب والتّراب فاصرِفْه في النَّكرة وامنْعه الصَّرْفَ في المعرفة ، وهو فَعَلانُ حينئذٍ .
ويقال : زَفَى السَّرابُ الآلَ ، وزَهَاه وحَزَاه : إذا رفَعَه ، وأنشَد :
وتحتَ رَحْلي زفَيانٌ مَيْلَعُ
قال أبو سعيد : هو يزفي بنفسه ، أي : يجود بنفسه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ أَزفَى : إذا نَقَل شيئاً من مكانٍ إلى مكان ، ومنه : أزفَيْتُ العَروسَ : إذا نقَلْتَهَا من بيتِ أبوَيْها إلى بيتِ زوجها .
أزف : قال الليث وغيرُه : كلّ شيء اقتربَ فقد أَزِف أَزفاً .
وقال الله تعالى : ( ( الاُوْلَى أَزِفَتِ الاَزِفَةُ ) ( النجم : 57 ) ، أي : دنَت القيامة .
قال : والمتآزفُ : المكان الضيّق .
والمتآزفْ : الخَطْوُ المتقارِبُ .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : المتآزف : القصيرُ من الرّجال ، وأَنشَد :
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبآدِلُه

##### Türkçe

ز ف ( و ا ي ء )
زوف ، وزف ، زيف ، زفي ، فوز ، أزف ، وفز ، أفز ، زأف .

**زوف** : Leys dedi: **الزَّوْف**; denilir ki: “Şüphesiz oğlanlar **يتزاوَفون**”; bu, onların birinin dükkânın köşesine gelmesi, elini onun kenarına koyması, sonra bir **زَوْفَةً** **يزُوف** etmesi; böylece bulunduğu yerden hafifleyip yükselmesi ve o dükkânın etrafında havada dönmesi, ta ki yerine dönünceye kadar; ancak bununla binicilik için hafifliği öğrenirler.

İbn Düreyd dedi: **الزَّوفُ**: güvercinin **زَوْفُ**’u; kanatlarını ve kuyruğunu yere yaydığı zaman. Aynı şekilde insanın **زَوْفُ**’u da, uzuvları gevşek olarak yürüdüğü zaman.

**وزف** ( **زيف** ) : Dedi: **وَزفاً** ile onu **وزفْتُه**: onu acele ettirdiğim zaman.

Leys dedi: ( **فأقبلوا إليه يَزِفُون** ) (الصافات: 94) diye okunmuştur; **الفاء**’nın hafifletilmesiyle; **وَزَفَ يَزِف**’ten: hızlandığı zaman; tıpkı: **زَفّ يَزِفُّ** gibi.

Ferrâ dedi: Arapların كلامında **وَزَف**’i tanımıyorum; hâlbuki onunla okunmuştur.

Kisâî, onu tanımadığını iddia etti.

Zeccâc dedi: Ferrâ’dan başkası **( يَزفُون )**’u hafifletmeyle “hızlanırlar” mânasında tanıdı; ve dedi: o sahihtir.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: denilir: **وزَفَ** ve **أَوْزَفَ** ve **وَزَّفَ**: hızlandığı zaman.

Başkası dedi: **التّوازُف**: nafakalarda karşılıklı yardımlaşma; denilir: aralarında **توازَفوا**; ve şu beyit okunmuştur:
عِظَامُ الجِفانِ بالعَشِيّة والضُّحا
مَشاييطُ للأبْدَانِ عند التَّوَازف

أما **زافَ يَزِيف** ise, deve için denilir: yürüyüşünde **زيفاناً** ile **يَزِيف** eder; o, sallanış içinde bir sürattir; ve şu beyit okunmuştur:
أَنْكَبُ زَيافٌ وما فيه نكَبْ

Kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki dönüp durur. Güvercin, erkek güvercinin yanında, önünde nazlanarak yürüdüğü zaman **تَزِيف** eder. **الزَّيف**: dirhemlerin sahte olanı; denilir: dirhemleri ona **زافَتْ**; ve onlar **تَزِيف** eder; yani: içlerinde hile bulunduğu için reddedilmiş oldular; ve **زُيِّفَتْ**: reddedildiği zaman.

Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “Kimin dirhemleri ona **زافَتْ** olursa, onları pazara getirsin ve onlarla bir elbise kumaşı satın alsın; ve onların iyi olduğunu söyleyerek insanlar üzerine yemin etmesin.”

Lihyânî dedi: denilir: dirhem ve söz **زَافَ** eder, **يَزِيف** eder; ve o **زَيْف** ve **زأيف**’tir; ben onu **زِفْتُه** ve onu **زَيّفْته**.

Dedi: duvarı **وزفتُ**: onu aştığım zaman.

‘Adî b. Zeyd’in sözü:
تركوني لدى قصور وأعراض لقصور لزيفهن مراقي

**الزيف**: sarayların şerefeleri; tekili **زيفة**’dir; buna böyle adlandırıldı; çünkü güvercin onun üzerinde bir şerefeden bir şerefeye **يزيف** eder.

( **أفز** ) : ‘Amr, babasından: **الأفْزُ** **بالزاي**: acele ile sıçrayıştır. **الأفْرُ** **بالراء**: koşmadır; denilir: **أَفَرَ يأْفِرُ**; ve **الأبْزُ** **مِثْل** **الأفْر**’dür.

**وفز** : Leys dedi: **الوَفَزةَ**: insanı **مستوفِزاً** görmendir; iki ayağı üzerinde doğrulmuş, fakat henüz dimdik ayakta olmamış; **الأفْز**’e ve sıçramaya ve gitmeye hazırlanmış; ona denilir: “Sakin ol; çünkü seni **مستوفِزاً** görüyorum.”

Ben dedim: Araplar der: “Falan **على أوْفازٍ** ve **على وَفْزٍ**”; yani: acele sınırı üzeredir.

Ebû Mu‘âz dedi: **المستوفِز**: kalçasını kaldırmış ve dizlerini koymuş olan; bunu şu sözün tefsirinde söyledi: ( **الْمُبْطِلُونَ وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ** ) (الجاثية: 28).

Mücâhid dedi: dizler üzerinde **مستَوْفِزين** olarak.

Ebû Bekr dedi: **الوَفْز**: oturuşunda sakin olmamaktır; denilir: yerden **على أوفاز** ve **وِفاز** üzerine oturdu; ve şu beyit okunmuştur:
أَسُوق عيْراً مائلَ الجَهاز
صَعْباً يُنزيّني على أوفاز

**فوز** : Leys dedi: **الفَوْز**: hayırla zafere erişmektir ve şerden kurtuluştur; denilir: hayırla **فازَ**, azaptan **فازَ**.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ** ) (آل عمران: 188).

Ferrâ dedi: mânası: azaptan uzak olmakla.

Ebû İshâk dedi: bir kurtuluşla; dedi: **المفَازة**’nin aslı bir helâktir; sonra uğur saydılar.

Dedi: **فازَ**: sevineceği şeye rastladığı zaman; ve te’vili: hoş olmayan şeyden uzaklaşmadır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **فَوَّزَ** etti: **المَفَازَة**’ye bindiği zaman. Ve **فَوَّز**: öldüğü zaman; ve şu beyit okundu:
فَوَّزَ مِن قُراقِرٍ إلى سُوَى
خَمْساً إذا ما ركب الجَيْشَ بكى

İbnü’l-A‘râbî dedi: çöl **مفَازة** diye adlandırıldı; çünkü ondan çıkan ve onu kat eden **فاز** etti.

Denilir: kavim arasında **فاوَزْتُ** ve **فارَضْتُ**; tek bir mânayla.

Sa‘leb, A‘râbî’den: **المفازة** adlandırıldı, adam öldüğü zaman **فوَّز**’den; denilir: **فوَّز**: geçtiği zaman.

İbn Şümeyl dedi: **المفَازة**: içinde su olmayan çöldür; iki gece su yoksa o bir **مَفَازة**’dir; bundan fazlası da böyledir; ama bir gece ve bir gün olursa **مفَازة** sayılmaz.

Ebû Zeyd dedi: **المفَازة** ve **الفَلاة**: iki su arasında develerin suya gelişinden bir **رِيْع** ve diğer hayvanların suya gelişinden bir **غِبّ** olduğu zaman; o **الفَيْفَاةُ**’dır; **الفَيْف**’i tanımadı.

Leys dedi: adam **تفويزاً** ile **فَوّزَ** etti: **المفَازة**’ye bindiği ve onda yürüdüğü zaman. Ve adam öldüğü zaman denilir: “**قد فَوَّز**”; yani: dünya ile âhiret arasında uzatılmış berzahdan bir **مَفازةٍ**’de oldu.

Dedi: kavim **المَيْسر** üzerine kura çekiştiği zaman, her ne zaman bir adamın oku çıkarsa “**قد فاز فَوْزاً**” denilir; ve Tırimmâh dedi:
وابن سَبِيلٍ قَرَيْتُهُ أُصُلاً
مِنْ فَوْزِ قِدْحٍ منسوبةٍ تُلُدهْ

Dedi: **الفَازةُ**: askerî kamplarda yapılan, **الحِزَق** ve başkalarının yapılarından bir yapıdır.

**زأف** : Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: **موْتٌ زُؤافٌ** ve **زؤام**. Ve ona karşı **أَزأَفْتُ** ettim; yani: onu bitirdim. Ve onu bir şeye **أزأمْتُه**: onu zorladığım zaman.

**زفي** : Leys dedi: rüzgâr tozu ve bulutu ve her şeyi **تَزْفِي** eder: onu kaldırdığı ve yerin yüzü üzerinde sürdüğü zaman; tıpkı dalgaların gemiyi **تَزفِي** etmesi gibi.

‘Accâc dedi:
يَزْفيه والمُفَزّعُ المَزْفِيُّ
من الجَنُوبِ سَنَنٌ رَمْلِيُّ

Ebû’l-‘Abbâs dedi: **الزَّفَيان**’ın vezni **فعَيال**’dır; böylece iki hâlinde de munsarif olur; **زفَن**’den: sıçradığı zaman.

Dedi: onu **الزَّفْيِ**’den alırsan—ki o, rüzgârın kamışı ve toprağı hareket ettirmesidir—onu nekirede munsarif kıl ve marifede sarftan men et; o vakit o **فَعَلانُ**’dır.

Denilir: serap, parıltıyı **زَفَى** etti, **زَهَاه** etti ve **حَزَاه** etti: onu yükselttiği zaman; ve şu beyit okundu:
وتحتَ رَحْلي زفَيانٌ مَيْلَعُ

Ebû Sa‘îd dedi: kendisiyle **يزفي** eder; yani: canını cömertçe verir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَزفَى**: bir şeyi bir yerden bir yere naklettiği zaman; ondan: gelini **أزفَيْتُ**: onu anne-babasının evinden kocasının evine naklettiğim zaman.

**أزف** : Leys ve başkası dedi: yaklaşan her şey **أَزِف** etmiştir, **أَزفاً**.

Allah تعالى dedi: ( **الاُوْلَى أَزِفَتِ الاَزِفَةُ** ) (النجم: 57); yani: kıyamet yaklaştı.

Dedi: **المتآزفُ**: dar yerdir.

Ve **المتآزفْ**: birbirine yakın adımdır.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **المتآزف**: erkeklerden kısa olandır; ve şu beyit okundu:
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبآدِلُه

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(**باب الزاي والياء وما يثلثهما**)

(**زيب**) **الزاي** ve **الياء** ve **الباء**; hafiflik ve canlılık ve buna benzer şeye delâlet eden bir asıldır. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: “Falan geçti ve onun için **أزْيَبٌ** vardır” yani hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Ve bundan: münker işe “**أَزْيَبٌ**” demeleri. Ve o kıyastır; çünkü onu görene yahut işitene hafif görülür. Dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])
Ve babdan, zelil ve da‘î (nesebi iddia edilen) adama **أَزْيَب** demeleridir. Ve adımını yaklaştırana: **أَزْيَب** derler. Sana haber verdim ki babın tamamının dönüşü hafifliğe ve ona yaklaşan şeye doğrudur.
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: rüzgârlardan güney rüzgârına **أَزْيَب** demeleridir.

(**زيت**) **الزاء** ve **الياء** ve **التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir; mâlûmdur. Ve “**زِتُّه**” denir; onu zeytin yağıyla yağladığın zaman. Ve o **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve **الياء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “Şey **زاح** **يَزيحُ**” denir; gittiği zaman. Ve ben onun illetini **أزَحْتُ**; böylece o zâil oldu; ve o **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve **الياء** ve **الجيم** bir şey değildir. Şu var ki, binâcının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Bunun Arapça mı yoksa değil mi olduğunu bilmiyorum.

(**زيد**) **الزاء** ve **الياء** ve **الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. “Şey **زاد** **يزيد**” derler; o hâlde o **زائد**dir. Ve “Bunlar şu şeye **زَيْد** olan bir kavimdir” yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])
Ve “çok **الزَّيايد**li bir şey” denir; yani ziyadeler; bazen de **زوائد** derler. Ve aslana: **ذو زوائد** derler. Dediler ki: O, kükremesinde ve saldırısında ziyadeleşen kimsedir. Ve deve, yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; gücünün üstünde külfete girdiği zaman. Ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**بالياء**; sanki sözde ziyadeleşmeyi murad etti.

(**زير**) **الزاء** ve **الياء** ve **الراء** bir asıl değildir. Derler ki: **زِيرٌ** adam: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Bu, benim yanımda aslı **الواو**dur; **زَارَ** **يزورُ**dan; kendisinden önceki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**a çevrilmiştir; “o, **حِدْثُ نِساء**dır” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve **الياء** ve **الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve **زاغَةٌ** kavim; yani zâiğler. Ve güneş **زاغَت**; bu, meylettiği ve gölgenin döndüğü zamandır([7]). Ve Allah, cellet senâuhu, dedi: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5]. Amma “kadın **تزيّغت**” demelerine gelince; bu, ibdâl babındandır; o, **نونٌ**dur, **غين**e ibdâl edilmiştir.

(**زيم**) **الزاء** ve **الياء** ve **الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. “**زِيَمٌ** et” denir; yani dolgun. Ve “insanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve **الياء** ve **اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء**, **واو**dan ibdâldir; onun zikri geçti ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. O hâlde **التَّزايل**: ayrışmadır. “Onun arasında **زَيَّلْتُ**” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28]. Ve denir ki: **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَج** gibi. Ve Şeybânî’den, sahih ise, zikredildi: “Falan, falandan **تزايلَ** etti”; onu çekindiği zaman. Ve o, sahih olursa, o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve **الياء** ve **النون** şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الزَّيْن**, **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** **تزييناً**” denir. Ve yer **أزْيَنتِ** ve **ازّيَّنتْ** ve **ازدانت**([8]) olur; otu onu güzelleştirdiği zaman. Ve denir ki, sahih ise: **الزَّين** horozun ibiğidir. Ve inşâd ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve **الياء** ve **الفاء** hakkında söz vardır; ve ben onun hiçbir şeyinin sahih olduğunu sanmıyorum. Derler ki: **زائِف** ve **زَيْف** dirhem. Ve babdan: deve yürüyüşünde **زَافَ** eder, **يزيف**; bu, hızlandığı zamandır. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki dönüp durur. Ve güvercin, hamam (güvercinlik) yanında **تَزِيف** eder. Amma Adiyy’in sözü hakkında rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])
Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan **الطُّنُف**tur; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Bütün bunlar sözdür. Ve Allah daha iyi bilir.

---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’de.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dır.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) onun bir kasidesindendir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve صدرُهُ **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان**’da (**سود**) onu inşâd etti. Ve **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” **احمرت** gibi; ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (**زين**)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve **اللسان** (**زيف**)’de onu inşâd etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي ف
دراهم زيوف وزيف ودرهم زيف وزائـف وقـد زافـت عليـه الدراهـم وهـي تزيـف عليـه وزيفتها عليه‏.‏
وزاف البعير يزيف وهي سرعة فيها تمايل وجمل زياف وناقة زيافة‏.‏
وزافت المرأة في مشيها كأنها تستدير‏.‏
والحمامة تزيف عند الذكر إذا مشت بين يديه مدلة‏.‏

##### Türkçe

ز ي ف
**دراهم زيوف** ve **زيف** ve **درهم زيف** ve **زائـف**; ve gerçekten dirhemler onun üzerinde **زافـت**; ve onlar onun üzerinde **تزيـف** eder; ve onları onun üzerine **زيفتها**.

Ve deve **زاف** eder, **يزيف**; ve o, içinde sallanma bulunan bir sürattir. Ve **جمل زياف** ve **ناقة زيافة**.

Ve kadın yürüyüşünde **زافت**; sanki o dönüp dolaşıyor.

Ve güvercin, erkek yanında, onun önünde cilveli olarak yürüdüğü zaman **تزيف** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّيفُ: من وصْفِ الدَّراهم، يقال: زافَتْ عليه دَراهِمُه أَي صارت مَرْدُودةً لغِشٍّ فيها، وقد زُيِّفَتْ إذا رُدَّتْ. ابن سيده: زافَ الدِّرهمُ يَزيفُ زُيُوفاً وزُيُوفةً: رَدُؤَ، فهو زائِفٌ، والجمع زُيَّفٌ؛ وكذلك زَيْفٌ، والجمع زُيُوفٌ؛ قال امرؤ القيس:
كأَنَّ صَلِيلَ المَرْوِ، حِينَ تُشِدُّه،
صَلِيلُ زُيُوفٍ يُنْتَقَدْنَ بِعَبْقَرا
(* قوله «تشده» في معجم ياقوت تطيره، وفي ديوان امرئ القيس: تشذه اي تفرّقُه.)
وقال:
ترى القوم أَشْباهاً إذا نَزَلُوا مَعاً،
وفي القَوْمِ زَيْفٌ مِثلُ زَيْفِ الدَّراهم
وأَنشد ابن بري لشاعر:
لا تُعْطِه زَيْفاً ولا نَبَهْرجا
واسْتَشْهَدَ على الزائِف بقول هُدْبةَ:
تَرى ورَقَ الفِتْيانِ فيها كأَنهم
دَراهِمُ، منها زاكِياتٌ وزُيَّفُ
وأَنشد أَيضاً لِمُزَرِّدٍ:
وما زَوَّدُوني غَيْرَ سَحْقِ عِمامةٍ
وخَمْسِمِئٍ، منها قَسِيٌّ وزائفُ
وفي حديث ابن مسعود: أَنه باع نُفايَة بيتِ المالِ وكانت زُيوفاً وقَسِيّةً أَي رَديئةً. وزافَ الدراهم وزَيّفَها: جعلها زُيُوفاً، ودِرْهَمٌ زَيْفٌ وزائفٌ، وقد زافَتْ عليه الدَّراهِمُ وزَيَّفْتُها أَنا. وزَيَّفَ الرجلَ: بَهْرَجَه، وقيل: صغّر به وحقَّر، مأْخوذ من الدرهم الزائف وهو الرَّديء. وروي عن عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: من زافَتْ عليه دراهِمُه فليأْتِ بها السّوق، وليشترِ بها سَحْق ثوب ولا يُحالِفِ الناسَ عليها أَنها جِيادٌ. وزافَ البعيرُ والرجل وغيرهما يَزِيفُ في مِشْيَتِه زَيْفاً وزُيُوفاً وزَيَفاناً، فهو زائفٌ وزَيْفٌ؛ الأَخيرة على الصفة بالمصدر: أَسْرَعَ، وقيل: هو سُرْعةٌ في تمايُل؛ وأنشد:
أَنْكَبُ زَيّافٌ وما فيه نَكَبْ
وقيل زافَ البعيرُ يَزِيفُ تَبَخْتَر في مِشْيَتِه. والزَّيّافةُ من النوق: المُخْتالة؛ ومنه قول عنترة:
يَنْباعُ من ذِفْرَى غَضُوبٍ، جَسْرَةٍ،
زَيّافَةٍ مِثْلِ الفَنِيقِ المُكْرَمِ
وكذلك الحَمامُ
(* قوله «وكذلك الحمام إلخ» كذا هو في الصحاح أَيضاً
بدون تاء.) عند الحَمامَة إذا جَرَّ الذُّنابَى ودَفَعَ مُقَدَّمه بمؤَخَّرِه واسْتَدار عليها؛ وقول أَبي ذؤيب يصف الحَرْب: وزافَتْ كمَوْجِ البَحرِ تَسْمو أَمامَها،
وقامَتْ على ساقٍ وآنَ التَّلاحُقُ
قيل: الزَّيْفُ هنا أَن تدفع مقَدّمها بمؤخّرها. وزافَتِ المرأَةُ في مَشْيِها تَزِيفُ إذا رأَيتها كأَنها تستدير. والحَمامة تَزِيفُ بين يدي الحَمام الذكر أَي تمشي مُدِلَّةً. وفي حديث عليّ: بعد زَيُفَان وثَباته؛ الزَّيَفانُ، بالتحريك: التبختر في المشي من ذلك. وزافَ الجِدارَ والحائطَ زَيْفاً: قَفَزَه؛ عن كراع. وزافَ البناءُ وغيره زيفاً: طالَ وارْتَفَع. والزَّيْفُ: الإقْرِيزُ الذي في أَعْلى الدارِ، وهو الطَّنَفُ المُحِيط بالجدار. والزَّيْفُ: مِثْلُ الشُّرَفِ؛ قال عَدِيّ بن زيد: ترَكُوني لَدَى قُصُورٍ وأعْرا
ضِ قُصُورٍ، لِزَيْفِهنَّ مراقِي
(* قوله «لدى قصور» كذا بالأصل. وفي شرح القاموس: لدى حديد.) الزَّيْف: شُرَفُ القُصُور، واحدته زَيْفةٌ، وقيل: إنما سمي بذلك لأَنَّ الحَمام يَزِيفُ عليها من شُرْفةٍ إلى شُرْفة.

##### Türkçe

**الزَّيفُ**: dirhemlerin vasfındandır; denir ki: “**زافَتْ** عليه **دَراهِمُه**” yani içlerinde bir **غِشّ** bulunduğu için reddedilmiş oldu; ve reddedildiklerinde “**زُيِّفَتْ**” denilmiştir. İbn Sîde: “**زافَ** **الدِّرهمُ** **يَزيفُ** **زُيُوفاً** ve **زُيُوفةً**: kötü oldu; o hâlde o **زائِفٌ**tir; çoğulu **زُيَّفٌ**dur; ve yine **زَيْفٌ**; çoğulu **زُيُوفٌ**dur.” İmru’ul-Kays dedi ki:
كأَنَّ صَلِيلَ المَرْوِ، حِينَ تُشِدُّه،
صَلِيلُ زُيُوفٍ يُنْتَقَدْنَ بِعَبْقَرا
(* “**تشده**” sözü Yâkût’un Mu‘cem’inde “**تطيره**”dir; İmru’ul-Kays’ın divanında: “**تشذه**” yani “onu dağıtır”.)

Ve dedi ki:
ترى القوم أَشْباهاً إذا نَزَلُوا مَعاً،
وفي القَوْمِ زَيْفٌ مِثلُ زَيْفِ الدَّراهم

İbn Berrî bir şaire ait olarak rivayet etti:
لا تُعْطِه زَيْفاً ولا نَبَهْرجا

Ve **الزائِف** için Hüdbe’nin sözüyle delil getirdi:
تَرى ورَقَ الفِتْيانِ فيها كأَنهم
دَراهِمُ، منها زاكِياتٌ وزُيَّفُ

Ve yine Müzerred’e ait olarak rivayet etti:
وما زَوَّدُوني غَيْرَ سَحْقِ عِمامةٍ
وخَمْسِمِئٍ، منها قَسِيٌّ وزائفُ

İbn Mes‘ûd hadîsinde: Beytülmâlın ev eşyası döküntüsünü sattığı, onun da **زُيوفاً** ve **قَسِيّةً** olduğu; yani kötü olduğu (geçer). Ve “**زافَ** dirhemleri ve **زَيّفَها**”: onları **زُيُوفاً** yaptı (demektir). Ve bir dirhem **زَيْفٌ** ve **زائفٌ**dur. “**زافَتْ** عليه **الدَّراهِمُ**” (denir); ve ben “**زَيَّفْتُها**” (derim). Ve “**زَيَّفَ** adamı”: onu **بَهْرَجَه** (sahteledi); ve denildi ki: onunla küçülttü ve hakir gördü; kötü olan **الدرهم الزائف**ten alınmıştır. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildiğine göre dedi ki: “Kimin üzerine dirhemleri **زافَتْ** olursa, onları pazara getirsin; onlarla bir elbise yıprantısı satın alsın ve onların **جِيادٌ** olduklarına dair insanlarla yeminleşmesin.”

Ve “**زافَ** deve ve adam ve başkaları **يَزِيفُ** yürüyüşünde **زَيْفاً** ve **زُيُوفاً** ve **زَيَفاناً**”: o hâlde o **زائفٌ** ve **زَيْفٌ**tir; sonuncusu masdar ile sıfat üzere: hızlandı; ve denildi ki: o, salınmada bir sürattir; ve şu şiir rivayet edildi:
أَنْكَبُ زَيّافٌ وما فيه نَكَبْ

Ve denildi ki: “**زافَ** deve **يَزِيفُ**”: yürüyüşünde **تَبَخْتَر** etti. Ve develerden **الزَّيّافةُ**: salınarak yürüyen (dişidir); bundan dolayı Antara’nın sözü:
يَنْباعُ من ذِفْرَى غَضُوبٍ، جَسْرَةٍ،
زَيّافَةٍ مِثْلِ الفَنِيقِ المُكْرَمِ

Ve aynı şekilde **الحَمامُ**
(* “**وكذلك الحمام إلخ**” sözü Sıhâh’ta da böyledir; **تاء** olmaksızın.) **الحَمامَة** yanında, kuyruğu sürüklediğinde ve önünü arkasına doğru ittiğinde ve onun etrafında döndüğünde (böyledir); ve Ebû Züeyb’in savaşı vasfederken sözü:
وزافَتْ كمَوْجِ البَحرِ تَسْمو أَمامَها،
وقامَتْ على ساقٍ وآنَ التَّلاحُقُ

Denildi ki: buradaki **الزَّيْفُ**, önünü arkasına doğru itmesidir. Ve “**زافَتِ** kadın yürüyüşünde **تَزِيفُ**”: onu görürsen sanki dönüp duruyormuş gibi (olduğunda). Ve **الحَمامة** erkek **الحَمام**ın önünde **تَزِيفُ** eder; yani nazlanarak yürür. Ali hadîsinde: “**زَيُفَان** ve **ثَباته**”den sonra; **الزَّيَفانُ**, harekeli olarak: bundan (yani bu kökten) yürüyüşte **التبختر**dir.

Ve “**زافَ** duvarı ve seti **زَيْفاً**”: onu aştı; Kurâ‘dan. Ve “**زافَ** bina ve başkası **زيفاً**”: uzadı ve yükseldi. Ve **الزَّيْفُ**: evin üst tarafında olan **الإقْرِيزُ**dur; o, duvarı kuşatan **الطَّنَفُ**tur. Ve **الزَّيْفُ**: **الشُّرَفِ** gibidir; Adiyy b. Zeyd dedi ki:
ترَكُوني لَدَى قُصُورٍ وأعْرا
ضِ قُصُورٍ، لِزَيْفِهنَّ مراقِي
(* “**لدى قصور**” sözü asılda böyledir. Kâmûs şerhinde: “**لدى حديد**”.)

**الزَّيْف**: sarayların **شُرَفُ**udur; tekili **زَيْفةٌ**dir. Ve denildi ki: ancak bu adla adlandırıldı; çünkü **الحَمام** onun üzerinde bir **شُرْفةٍ**den bir **شُرْفة**ye **يَزِيفُ** eder.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ي ف * درهم * زَيْفٌ * و * زَائِفٌ * وقد * زَافتْ * عليه الدراهم و * زَيَّفَها * غيره

##### Türkçe

* ز ي ف * **درهم** * **زَيْفٌ** * ve * **زَائِفٌ** *; ve muhakkak ki * **زَافتْ** * onun üzerine dirhemler; ve başkası onu * **زَيَّفَها** * etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زاف البعير، والرجل، وغيرهما، يزيف زيفا، وزيفانا، بالتحريك، وزيوفا، بالضم: إذا تبختر في مشيته، فهو زائف، وزيف، الأخيرة على الصفة بالمصدر، وقيل: أسرع في تمايل. كذلك: زاف الحمام عند الحمامة: إذا جر الذنابي، ودفع مقدمه بمؤخره، واستدار عليها، هذا نص الصحاحن والعباب، واللسان، فقول شيخنا: الصواب، أو الظاهر: الأذناب، وإن جاز إيقاع المفرد موقع الجمع، إلى آخر ما قال، معترضا على المصنف، محل تأمل. وشاهد الزيفان، حديث علي رضي الله عنه: بعد زيفان وثباته ويقال: الحمامة تزيف بين يدي الحمام الذكر، أي: تمشي مدلة، قاله الزمخشري. وزافت المرأة في مشيتها، تزيف: إذا رأيتها كأنها تستدير. وقول أبي ذؤيب يصف الحرب:
  وزافت كموج البحر تسمو أمامها                      وقامت على ساق وآن التلاحق قيل: الزيف هنا: أن تدفع مقدمها بمؤخرها، كذا في اللسان، ولم أجده في شعره. زافت الدراهم، زيوفا، وزيوفة، بضمهما:صارت مردودة لغش فيها، وفي المحكم: زاف الدرهم، يزيف: ردؤ، يقال: درهم زيف، وزائف، وشاهد زيف قول الشاعر:
  ترى القوم أشباها إذا نزلوا معاوفي القوم زيف مثل زيف الدراهم وأنشد ابن بري لشاعر:
  لا تعطه زيفا ولا نبهرجا وشاهد زائف قول المزرد:
  وما زودوني غير سحق عمامة                      وخمس مئى منها قسي وزائف أو الأولى رديئة من كلام العامة، كما قاله ابن دريد: ج: زياف، بالكسر وأزياف. زاف فلان الدراهم: جعلها زيوفا، عن اللحياني، كزيفها، تزييفا. زاف الحائط، زيفا: قفزه، عن كراع. والزيف: الإفريز، وهو الطنف الذي يقي الحائط، ويحيط به في اعلى الدار، وبه فسر قول عدي بن زيد العبادي:
  تركوني لدى حديد وأعـرا                      ض قصور لزيفهن مراقي يقال: الزيف هنا: الدرجث من المراقي، والأعراض: الأوساط، وقيل: الجوانب، يريد أنهم إذا مشوا فيها فكأنما يصعدون في درج ومراق، وإنما عنى السجن الذي كان حبس فيه. قيل: الزيف الشرف في القصور، الواحدة بهاء، وقيل: إنما سمي بذلك لأن الحمام يزيف عليها من شرفة إلى شرفة. والزائف، والزياف: الأسد، لتبختره في مشيته كالبعير، والتشديد للمبالغة، قال عمرو بن معدي كرب رضي الله عنه، يذكر أسدا شبه نفسه به:
  يزيف كـمــا يزيف الـــفـــح                      ل فوق شؤونه زبده ومما يستدرك عليه: الزيافة من النوق: المختالة، نقله الجوهري، وأنشد قول عنترة:
  ينباع من ذفرى غضوب جسرة                      زيافة مثل الفنيق الـمـكـدم وزاف البناء، وغيره: طال، وارتفع. ويجمع الزيف من الدراهم على: الزيوف، ومنه قول امرئ القيس:
  كأن صليل المروحين تشده                      صليل زيوف ينتقدن بعبقرا ويجمع الزائف، على الزيف، ومنه قول هدبة بن الخشرم:
  ترى ورق الفتيان فيها كأنهم                      دراهم منها زاكيات وزيف

  وزيف فلانا: بهرجه، وقيل: صغر به، وحقره، وهو مجاز، مأخوذ من الدرهم الزائف، وهو الرديء. وقيل: أصل التزييف، تمييز الرائج من الزائف، ثم استعمل في الرد والإبطال، كمافي المصباح والعناية.

##### Türkçe

**زاف** deve, erkek ve başkaları, **يزيف** **زيفا** ve **زيفانا** (harekeli), ve **زيوفا** (ötreli): yürüyüşünde salına salına yürüdüğü zaman; o hâlde o **زائف**tir, ve **زيف**tir; sonuncusu, mastarla sıfat üzerinedir. Ve denildi: salınmada hızlandı. Keza: **زاف** güvercin, dişi güvercinin yanında: **الذنابي**yi sürüklediği, önünü artıyla ittiği ve onun etrafında döndüğü zaman; bu, **الصحاحن** ve **العباب** ve **اللسان**’ın nassıdır. Şu hâlde şeyhimizin sözü: “doğrusu, yahut zahiri: **الأذناب**; tekilin çoğul yerine konulması caiz olsa da, … söylediğinin sonuna kadar”, musannife itiraz ederek, teemmül mahallidir. **الزيفان**ın şahidi, Ali (Allah ondan razı olsun) hadisi: “**بعد زيفان وثباته**”. Ve denilir: dişi güvercin, erkek güvercinin önünde **تزيف** eder; yani: nazlanarak yürür; bunu Zemahşerî söyledi. Ve kadın yürüyüşünde **زافت**; **تزيف**: onu gördüğün zaman sanki dönüp duruyor gibi olduğu zaman. Ve Ebû Züeyb’in, savaşı vasfederken sözü:
  Ve **زافت** denizin dalgası gibi, önünde yükselir                      Ve bir bacak üzerinde durdu ve kavuşma vakti geldi
Denildi: buradaki **الزيف**: önünü artıyla itmesidir; **اللسان**’da böyledir; onu onun şiirinde bulmadım. **زافت** dirhemler, **زيوفا** ve **زيوفة** (ikisini de ötreleyerek): içlerinde bir hile bulunduğu için reddedilmiş oldular. Ve **المحكم**’de: **زاف** dirhem, **يزيف**: kötü oldu; denilir: **درهم زيف** ve **زائف**. **زيف**in şahidi, şairin sözü:
  Kavim, indikleri zaman suretler gibi görürsün;                      Kavmin ayıplıları, dirhemlerin ayıplısı gibi **زيف**tir
İbn Berrî bir şaire şu beyti rivayet etti:
  Ona **زيفا** verme ve **نبهرجا** da verme
**زائف**in şahidi, el-Muzarrad’ın sözü:
  Bana bir sarığın döküntüsünden başka azık vermediler                      Ve ondan beş yüz; yaylar ve **زائف**
Yahut birincisi, İbn Düreyd’in dediği gibi, avamın sözünden “kötü”dür. Çoğulu: **زياف** (kesre ile) ve **أزياف**. Falan, dirhemleri **زاف** etti: onları **زيوفا** yaptı; Lihyânî’den; **زيفها** gibi, **تزييفا**. **زاف** duvar, **زيفا**: onu aştı; Kurâ‘dan. Ve **الزيف**: saçak; o, duvarı koruyan ve evin üst tarafında onu kuşatan **الطنف**tur. Bununla, Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’nin sözü tefsir edilmiştir:
  Beni demirlerin ve sarayların genişliklerinin yanında bıraktılar                      Onların **لزيفهن**’ine merdivenler
Denilir: buradaki **الزيف**: merdivenlerden basamaklardır; ve **الأعراض**: ortalardır; ve denildi: yanlardır. Muradı: onların içinde yürüdükleri zaman sanki basamaklar ve merdivenlerde yükseliyor gibidirler; ancak kastettiği, içinde hapsedildiği zindandır. Denildi: **الزيف** saraylarda şereftir; bir tanesi **بهاء** iledir. Ve denildi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü güvercin onun üzerinde bir şereften bir şerefeye **يزيف** eder. Ve **الزائف** ve **الزياف**: aslandır; deve gibi yürüyüşünde salınmasından dolayı. Şeddeli söyleyiş mübalağa içindir. Amr b. Ma‘dîkerib (Allah ondan razı olsun), kendisini ona benzettiği bir aslanı anarak dedi:
  **يزيف** eder, tıpkı **يزيف** ettiği gibi **الفحل**                      Omuzlarının üzerinde köpüğü
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: develerden **الزيافة**: salınan; Cevherî onu nakletti. Ve Antara’nın sözünü rivayet etti:
  Öfkeli, iri yapılı birinin ensesinden fışkırır                      **زيافة**; tıpkı öne sürülmüş **الفنيق** gibi
Ve **زاف** bina ve başkası: uzadı ve yükseldi. Ve dirhemlerden **الزيف**in çoğulu: **الزيوف** üzere toplanır; ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
  Sanki iki rüzgârlının şakırtısı onu çekiyor                      **زيوف** şakırtısı; **بعبقرا** ile ayıklanırlar
Ve **الزائف**in çoğulu **الزيف** üzere toplanır; ondan Hudbe b. el-Haşrem’in sözü:
  Orada delikanlıların yapraklarını görürsün; sanki onlar                      Ondan dirhemler; parlayanlar ve **زيف**

Ve falanı **زيف** etti: onu **بهرجه** etti. Ve denildi: onunla küçümsedi ve onu hakir gördü; bu mecazdır; **الدرهم الزائف**ten alınmıştır; o, kötüdür. Ve denildi: **التزييف**in aslı, revaçta olanı **الزائف**ten ayırt etmektir; sonra reddetme ve iptal etmede kullanıldı; **المصباح** ve **العناية**’de olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَافَ
1 زَافَ ذ , aor. يَزِيفُ, (S, O, K,) inf. n. زَيْفٌ and زَيَفَانٌ (O, K) and زُيُوفٌ, (TA,) said of a camel, (S, TA,) and of a man, &c., (TA,) He walked with an elegant and a proud and self-conceited gait, with an affected inclining of the body from side to side: (S, O, K:) or he went quickly, with an affected inclining of the body from side to side. (TA.) And زَافَتْ فِى مِشْيَتِهَا, said of a woman, She appeared as though she were turning round, or circling, in her gait. (Z, TA.) [This is app. from what next follows.] One says of a male pigeon, زاف عِنْدَ الحَمَامَةِ He dragged the tail, and impelled his fore part with his hinder part, and turned, or circled, around the female pigeon: (S, O, L, K, * TA:) and of a female pigeon one says, تَزِيفُ بَيْنَ يَدَىِ الحَمَامِ الذَّكَرِ, meaning She walks with boldness and presumptuousness before the male pigeon. (TA.) And a poet describing a battle says of it زَافَتْ, meaning The hinder part thereof impelled the fore part. (L, TA.) ― -b2- زاف, (Kr, TA,) inf. n. زَيْفٌ, (Kr,) said of a building, (Kr, TA,) &c., (TA,) It was, or became, high. (Kr, TA.) -A2- زافت الدَّرَاهِمُ, (S, MA, Mgh, Msb, K,) aor. تَزِيفُ, (Msb,) inf. n. زَيْفٌ, (Msb,) or زُيُوفٌ, (Mgh, K,) for which the lawyers say زِيَافَةٌ, (Mgh,) The dirhems, or pieces of money, were bad: (MA, Msb:) or were rejected, or returned, (Mgh, K,) عَلَيْهِ [to him], (S, Mgh, K,) because of adulterating alloy therein: (Mgh, K:) or, accord. to the M, simply, were rejected, or returned; (TA;) [and] so ↓ زُيِّفَت. (Mgh.) -A3- See also 2. -A4- زاف الحَائِطَ, (O, K,) inf. n. زَيْفٌ, (TA,) He leaped the wall; syn. قَفَزَهُ; (O, K;) said of a man. (O.)

تَزْيِيفٌ
2 تَزْيِيفٌ ذ is said to signify primarily The separating, or setting apart, such [money] as is passable, or current, from such as is termed زَائِف: and hence, the rejecting [money], or returning [it]: and the making [it], or proving [it] to be, false, or spurious. (TA.) One says, زيّف الدَّرَاهِمَ, (S, MA, Msb, K,) inf. n. تَزْيِيفٌ, (Msb,) He made, (MA, K,) or pronounced, (K,) or showed, (Msb,) the dirhems, or pieces of money, to be bad, (MA, Msb,) or to be such as are termed زُيُوف; (K;) as also ↓ زَافَهَا. (Lh, K.) See also 1, near the end of the paragraph. ― -b2- [Hence, التَّزْيِيفُ in relation to speech, or language: see 2 in art. رمل.] ― -b3- And زيّفهُ, (Kr, TA,) inf. n. as above, (Kr,) (tropical:) He made his blood to be of no account, to go for nothing, unretaliated, or uncompensated by a mulct; or made it allowable to take, or shed, his blood: (TA:) or he made him to be contemptible, ignominious, base, or vile, in the estimation of others: (Kr, TA:) from دِرْهَمٌ زَائِفٌ “ a bad dirhem, or piece of money. ” (TA.)

تزيّفت
5 تزيّفت ذ , said of a woman, [like تزيّقت,] She ornamented, or adorned, herself. (O.) ― -b2- [Accord. to Freytag, تزيّف signifies It was adulterated: and in Har p. 612 it is expl. as signifying صار زيّفا فى احواله, which seems to have this or a similar meaning; زيّفا being app. a mistranscription for زَيْفًا or مُزَيَّفًا.]

زَيْفٌ
زَيْفٌ ذ : see زَائِفٌ, in four places. -A2- Also The اـِفْرِيز, i. e., (Kr, TA,) the طَنَف, (Kr, O, K, TA,) [meaning the coping, or ledge, or cornice,] that protects a wall, (O, K, TA,) surrounding the upper part of the wall, (Kr,) or surrounding the walls at the top of a house: (TA:) or, as some say, (O, in the K “ and, ”) the steps, or stairs, of places of ascent: (O, K:) or, as some say, (Kr, O, in the K “ and, ”) i. q. شُرَفٌ [meaning acroterial ornaments forming a single member of a cresting of a wall, or of the crown of a cornice]: n. un. with ة. (Kr, O, K.)

زَيَّافٌ
زَيَّافٌ ذ , and with ة: see the next paragraph, in three places.

زَائِفٌ
زَائِفٌ ذ One who walks in the manner described in the first sentence of this art.; as also ↓ زَيْفٌ, which is an inf. n. used as an epithet: (TA:) [and so ↓ زَيَّافٌ, but properly in an intensive sense:] and ↓ زَيَّافَةٌ a she-camel proud and self- conceited [in her gait]. (S.) Hence, (TA,) الزَّائِفُ signifies The lion; as also ↓ الزَّيَّافُ; (O, K;) but the latter has an intensive meaning: (TA:) so called because of his proud and selfconceited walk. (O, TA.) -A2- Also, and ↓ زَيْفٌ, (S, Kr, Mgh, O, Msb, K,) the latter an inf. n. used as an epithet, (Msb,) or, accord. to IDrd, this is a vulgar term, (O,) or bad, (K,) applied to a dirhem, or piece of money, (S, Mgh, O, Msb, K,) to gold and to silver, (Har p. 369, referring to the latter word,) Bad: (Kr, Msb, and Har ubi suprà:) or such as are rejected, or returned, because of adulterating alloy therein: (Mgh, O, K:) or, as some say, such as are less bad than what are termed بَهْرَج, being such as are rejected by [the officers of] the government-treasury; whereas the بهرج are such as are rejected by the merchants, or traders: (Mgh:) the pl. is زِيَافٌ and أَزْيَافٌ, (O, K,) [the latter a pl. of pauc.,] or the pl. of ↓ زَيْفٌ is زُيُوفٌ, and the pl. of زَائِفٌ is زُيَّفٌ: (Mgh, * Msb:) accord. to some, the زُيُوف are such as are done over with a compound of quicksilver and sulphur. (Msb.) [It is implied in the Msb that ↓ زَيْفٌ is the more common term, though, as has been stated above, it is said by IDrd to be vulgar: and it is also applied to human beings: for ex.,] a poet says,
تَرَى القَوْمَ أَشْبَاهًا اـِذَا نَزَلُوامَعًا
وَفِى القَوْمِ زَيْفٌ مِثْلُ زَيْفِ الدَّرَاهِمِ
[Thou seest the people to be likes when they alight together; but among the people are bad like the bad of dirhems.] (TA.)

##### Türkçe

زَافَ
1 **زَافَ** **ذ** , muzâri‘ **يَزِيفُ**, (S, O, K,) mastar **زَيْفٌ** ve **زَيَفَانٌ** (O, K) ve **زُيُوفٌ**, (TA,) deve hakkında, (S, TA,) ve adam vb. hakkında, (TA,) (şöyle denir:) Gövdeyi sağa sola meyilli kılarak yapmacık bir salınmayla, zarif, mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüdü: (S, O, K:) yahut gövdeyi sağa sola meyilli kılarak yapmacık bir salınmayla hızlı gitti. (TA.) Ve **زَافَتْ فِى مِشْيَتِهَا**, kadın hakkında, Yürüyüşünde sanki dönüyor yahut daire çiziyormuş gibi göründü. (Z, TA.) [Bu, görünüşe göre, ardından gelen şeydendir.] Erkek güvercin hakkında şöyle denir: **زاف عِنْدَ الحَمَامَةِ** Dişinin yanında kuyruğu sürüdü, arka kısmıyla ön kısmını itti ve dişi güvercinin etrafında döndü yahut daire çizdi: (S, O, L, K, * TA:) ve dişi güvercin hakkında şöyle denir: **تَزِيفُ بَيْنَ يَدَىِ الحَمَامِ الذَّكَرِ**, yani Erkek güvercinin önünde cesaret ve küstahlıkla yürür. (TA.) Ve bir şair bir savaşı tasvir ederken onun hakkında **زَافَتْ** der; yani Onun arka kısmı ön kısmını itti. (L, TA.) ― -b2- **زاف**, (Kr, TA,) mastar **زَيْفٌ**, (Kr,) bina hakkında, (Kr, TA,) vb. hakkında, (TA,) Yüksek oldu yahut yüksekleşti. (Kr, TA.) -A2- **زافت الدَّرَاهِمُ**, (S, MA, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ **تَزِيفُ**, (Msb,) mastar **زَيْفٌ**, (Msb,) yahut **زُيُوفٌ**, (Mgh, K,) ki fakihler bunun için **زِيَافَةٌ** derler, (Mgh,) Dirhemler, yahut para parçaları, kötü oldu: (MA, Msb:) yahut içlerinde karıştırma alaşım bulunduğu için (Mgh, K:) **عَلَيْهِ** [ona] reddedildi yahut geri çevrildi: (Mgh, K:) yahut M’ye göre, sadece, reddedildi yahut geri çevrildi; (TA;) [ve] bunun gibi ↓ **زُيِّفَت**. (Mgh.) -A3- 2’ye de bak. -A4- **زاف الحَائِطَ**, (O, K,) mastar **زَيْفٌ**, (TA,) Duvarı aştı; eş anlamlısı **قَفَزَهُ**; (O, K;) adam hakkında söylenir. (O.)

تَزْيِيفٌ
2 **تَزْيِيفٌ** **ذ**’nin, aslen, geçerli yahut tedavülde olan [parayı], **زَائِف** diye adlandırılandan ayırmak yahut ayrı tutmak anlamına geldiği söylenir: buradan da [parayı] reddetmek yahut geri çevirmek: ve [onu] sahte yahut düzme yapmak yahut sahte yahut düzme olduğunu ispat etmek. (TA.) Şöyle denir: **زيّف الدَّرَاهِمَ**, (S, MA, Msb, K,) mastar **تَزْيِيفٌ**, (Msb,) Dirhemleri, yahut para parçalarını, kötü yaptı, (MA, K,) yahut kötü olduğuna hükmetti, (K,) yahut kötü olduğunu gösterdi, (Msb,) (MA, Msb,) yahut **زُيُوف** diye adlandırılanlardan yaptı; (K;) bunun gibi ↓ **زَافَهَا**. (Lh, K.) Paragrafın sonuna yakın yerde 1’e de bak. ― -b2- [Buradan, söz yahut dil ile ilgili olarak **التَّزْيِيفُ**: **رمل** maddesinde 2’ye bak.] ― -b3- Ve **زيّفهُ**, (Kr, TA,) mastar yukarıdaki gibi, (Kr,) (mecaz:) Onun kanını hesaba katılmayacak, boşa gidecek, kısas edilmeyecek yahut diyetle telafi edilmeyecek kıldı; yahut onun kanını almak yahut dökmek caiz kıldı: (TA:) yahut başkalarının nazarında onu hakir, zelil, alçak yahut bayağı kıldı: (Kr, TA:) **دِرْهَمٌ زَائِفٌ** “kötü bir dirhem yahut para parçası”ndan. (TA.)

تزيّفت
5 **تزيّفت** **ذ** , kadın hakkında, [**تزيّقت** gibi,] Süslenip bezendi. (O.) ― -b2- [Freytag’a göre, **تزيّف** “katıştırıldı” demektir: ve Har s. 612’de **صار زيّفا فى احواله** diye açıklanmıştır; bu, aynı yahut benzeri bir anlama sahip görünür; **زيّفا** görünüşe göre **زَيْفًا** yahut **مُزَيَّفًا** için bir yanlış yazımdır.]

زَيْفٌ
**زَيْفٌ** **ذ** : dört yerde **زَائِفٌ**’e bak. -A2- Ayrıca **اـِفْرِيز**, yani, (Kr, TA,) **طَنَف**, (Kr, O, K, TA,) [yani duvarı koruyan saçak, yahut çıkıntı, yahut korniş,] duvarı koruyan, (O, K, TA,) duvarın üst kısmını çevreleyen, (Kr,) yahut bir evin duvarlarını üstte çevreleyen: (TA:) yahut bazılarının dediğine göre, (O, K’da “ve,”) yükselme yerlerinin basamakları yahut merdivenleri: (O, K:) yahut bazılarının dediğine göre, (Kr, O, K’da “ve,”) **شُرَفٌ** ile aynı [yani bir duvarın tepelik süslemesini yahut bir korniş tacının tek bir unsurunu oluşturan akroter süsleri]: tekili ة iledir. (Kr, O, K.)

زَيَّافٌ
**زَيَّافٌ** **ذ** , ve ة ile: sonraki paragrafa, üç yerde, bak.

زَائِفٌ
**زَائِفٌ** **ذ** Bu maddenin ilk cümlesinde anlatılan tarzda yürüyen kimse; bunun gibi ↓ **زَيْفٌ**, ki bu, sıfat olarak kullanılan bir mastardır: (TA:) [ve bunun gibi ↓ **زَيَّافٌ**, fakat aslında mübalağa manasında:] ve ↓ **زَيَّافَةٌ** yürüyüşünde mağrur ve kendini beğenmiş bir dişi deve. (S.) Buradan, (TA,) **الزَّائِفُ** aslan demektir; bunun gibi ↓ **الزَّيَّافُ**; (O, K;) fakat ikincisi mübalağa manası taşır: (TA:) mağrur ve kendini beğenmiş yürüyüşünden dolayı böyle adlandırılmıştır. (O, TA.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **زَيْفٌ**, (S, Kr, Mgh, O, Msb, K,) ikincisi sıfat olarak kullanılan bir mastar olmak üzere, (Msb,) yahut IDrd’ye göre bu, avamca bir lafızdır, (O,) yahut kötüdür, (K,) dirheme yahut para parçasına, (S, Mgh, O, Msb, K,) altına ve gümüşe, (Har s. 369, son kelimeye atıfla,) uygulanır: Kötü: (Kr, Msb, ve Har, yukarıda anılan yerde:) yahut içinde karıştırma alaşım bulunduğu için reddedilen yahut geri çevrilen: (Mgh, O, K:) yahut bazılarının dediğine göre, **بَهْرَج** diye adlandırılandan daha az kötü olan; bunlar devlet hazinesi [memurları] tarafından reddedilenlerdir; oysa **بهرج** tüccarlar tarafından reddedilenlerdir: (Mgh:) çoğulu **زِيَافٌ** ve **أَزْيَافٌ**’dur, (O, K,) [ikincisi azlık çoğuludur,] yahut ↓ **زَيْفٌ**’in çoğulu **زُيُوفٌ**’dur ve **زَائِفٌ**’in çoğulu **زُيَّفٌ**’dür: (Mgh, * Msb:) bazılarına göre, **زُيُوف** cıva ve kükürt bileşiğiyle kaplananlardır. (Msb.) [Msb’de, yukarıda zikredildiği üzere IDrd tarafından avamca denilmesine rağmen, ↓ **زَيْفٌ**’in daha yaygın terim olduğu ima edilir: ve insanlara da uygulanır: mesela,] bir şair der ki,
تَرَى القَوْمَ أَشْبَاهًا اـِذَا نَزَلُوامَعًا
وَفِى القَوْمِ زَيْفٌ مِثْلُ زَيْفِ الدَّرَاهِمِ
[İnsanları, birlikte konakladıklarında, benzerler olarak görürsün; fakat insanların arasında, dirhemlerin kötüsü gibi kötü vardır.] (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَافَ
زَافَ ( y )  I ( n. ac. زُيُوْف 27 ),
a.  Was bad ( money ).

b.  ( n. ac. زَيْف 1 ,  زَيَفَاْن 36 ), Leaped, vaulted ( wall ).

c.  Walked fiercely.

d.  ( n. ac. زَيْف 1 ),  see II (a) .

زَيَّفَ
زَيَّفَ II ,
a.  Falsified, debased; clipped ( money ).

b.  Condemned ( doctrine ).

تَزَيَّفَ
تَزَيَّفَ V ,
a.  see I (a) .

زَيْف
زَيْف 1 , ( pl. زِيَاْف 23 ,  زُيُوْف 27 ,  أَزْيَاْف 38 ),
a.  Cornice; coping; ledge; corner.

b.   Bad, base, counterfeit, spurious ( money ).

زَاْيِف
زَاْيِف 21 , ( pl. زُيَّف 11 ,  زُيُوْف 27 ),
a.  see 1 (b) .

زَيَّاْف
زَيَّاْف 28
a.  [ art. ], The Lion.

##### Türkçe

زَافَ
زَافَ ( y ) I ( n. ac. **زُيُوْف** 27 ),
a. Kötü idi (para).

b. ( n. ac. **زَيْف** 1 , **زَيَفَاْن** 36 ), Sıçradı, atladı (duvar).

c. Şiddetle yürüdü.

d. ( n. ac. **زَيْف** 1 ), II (a)’ya bak.

زَيَّفَ
زَيَّفَ II ,
a. Tahrif etti, ayarını düşürdü; kırptı (para).

b. Mahkûm etti (doktrin).

تَزَيَّفَ
تَزَيَّفَ V ,
a. I (a)’ya bak.

زَيْف
زَيْف 1 , ( pl. **زِيَاْف** 23 , **زُيُوْف** 27 , **أَزْيَاْف** 38 ),
a. Korniş; üst örtü; çıkıntı; köşe.

b. Kötü, bayağı, sahte, düzmece (para).

زَاْيِف
زَاْيِف 21 , ( pl. **زُيَّف** 11 , **زُيُوْف** 27 ),
a. 1 (b)’ye bak.

زَيَّاْف
زَيَّاْف 28
a. [ san. ], Aslan.
