# زيق (ز-ي-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ي - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي و"وايء" معهما
ز و ق، ق و ز، ز ي ق، ز ق و، ز ق ي، أ ز ق مستعملات زوق:
الزّاوُوقُ: الزئبق لأهل المدينة، ويدخل في التصاوير، ومنه يقال: مُزوَّقُ أي مزين.
فوز: القَوزُ من الرمل مستدير صغير، تشبه به أرداف النساء، قال القاسم: هو طويل طويل معقفٌ، وهذا هو الكثيف، وجمعه أقوازٌ وقيزانٌ.
زيق: الزِّيقُ للجيب مكفوف.
وزِيقُ الشيطان شيء يطير في الهواء يسمى لعاب الشمس.
زقو: يقال: زَقَا يَزْقُو زَقْواً أو زُقُوّاً، وزَقَى يَزقي زُقِيّاً وزُقاءً أحسن نحو: زُقاء الديك والمكاء، قال:
وترى المكاء فيه ساقطاً		لثق الريش إذا زف زَقَا
وقرأ ابن مسعود: "إن كانت إلا زقْيةٌ واحدة" أي صيحة.
أزق: الأزْقُ: الضيق في الحرب، ومنه المَأْزِقُ وهو المفعل.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ز و ق، ق و ز، ز ي ق، ز ق و، ز ق ي، **أ ز ق** kullanımdadır.

زوق:
**الزّاوُوقُ**: Medine ehline göre **الزئبق**; tasvirlerin içine girer; ondan dolayı denilir: **مُزوَّقُ** yani süslenmiş.

فوز:
**القَوزُ** kumdan yuvarlak küçük (tümsek); onunla kadınların kalçaları benzetilir. **القاسم** dedi: O uzun uzun, eğri büğrüktür; bu ise yoğundur. Çoğulu **أقوازٌ** ve **قيزانٌ**dur.

زيق:
**الزِّيقُ** yakalık için kıvrılmıştır.

Ve **زِيقُ الشيطان** havada uçan bir şeydir; **لعاب الشمس** diye adlandırılır.

زقو:
Denilir: **زَقَا يَزْقُو زَقْواً** veya **زُقُوّاً**; ve **زَقَى يَزقي زُقِيّاً** ve **زُقاءً** daha iyidir; şu gibi: **زُقاء الديك** ve **المكاء**. Dedi:
وترى المكاء فيه ساقطاً		لثق الريش إذا زف زَقَا

Ve İbn Mesud okudu: “**إن كانت إلا زقْيةٌ واحدة**” yani bir çığlık.

أزق:
**الأزْقُ**: savaşta darlık; ondan **المَأْزِقُ** (türetilir) ve o **المفعل** veznindedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز ( وايء )
زوق ، أزق ، زقا ، قزي ، قوز ، قزو ، زيق .
زوق : قال الليث بن المظفر : أهل المدينة يسمون الزِّئبق الزاوُوق .
قال : ويدخل الزئبق في التصاوير ، ولذلك قالوا لكل مزيَّن مزوَّق .
أبو زيد يقال : هذا كتاب مُزَوَّر مُزَوَّق ، وهو المقوم تقويماً . وقد زَوَّر فلان كتابه وزَوَّقه : إذا قومه تقويماً .
ويقال : فلانٌ أثقل من الزاووق ، ودرهم مُزَوَّق ومُزَأْبق بمعنى واحد .
عمرو عن أبيه : الزَّوَقة : نَقَّاشو سَمَّان الرَّوافد والسَّمّانُ : تزاويق السقوف . والطَّوقة : الطيور . والغَوَقة : الغِرْبان . والقَوَقة : الدُّيوك . والهوقة : الهَلْكى .
حدثنا السعدي عن عليّ بن خشرم عن عيسى عن الأوزاعي عن حسان بن عطية قال : أبصر أبو الدرداء رجلاً قد زوّق ابنه فقال : زوِّقوهم ما شئتم فذلك أغوى لهم .
زيق : قال الليث : الزّيق زِيق الجَيب المكفوف قال : وزِيق الشياطين شيء يَطير في الهواء يسمِّيهُ العَرَب لُعابَ الشمس .
قلت : هذا تصحيف ، والصواب رِيق الشمس بالراء ، ومعناه : لُعاب الشمس ، هكذا حفظتهما عن العرب .
وقال الراجز :
وذابَ للشَّمس لُعابٌ فنَزَلْ
أبو عبيد عن أبي زيد : تزيَّقَت المرأة تزيُّقاً وتَزَيَّغَتْ تَزَيُّغاً : إذا ما تزيّنَتْ .
قزي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَزْو : التقزُّز .
وقال اللِّحيانيّ : القِزْيُ : اللَّقَب .
يقال : بئس القِزْي هذا ، أي : بئس اللَّقَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَقْزَى الرجلُ : إذا تَلَطَّخَ بعيْب بعد استواء .
قوز : قال الليث : القَوْز مِن الرَّمْل صغير مستديرٌ يُشبَّه به أردافُ النساء .
وأنشد :
ورِدْفُها كالقَوْزِ بين القَوْزَيْنْ
والجميع : أقواز وقيزانٌ .
قلتُ : وسَماعي مِن العرب في القَوْز أنه الرمْل المشرِف . وقال :
إلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أقوازَ مُشْرِفٍ
أزق : قال الليث : الأزْق : الضيِّق في الحَرْب ، ومنه المأزِق مفعِل من الأزْق وجمعُه المآزِق ، وكذلك المآقط .
زقا : قال الليث : زَقا المُكَّاء والدِّيكُ يَزْقو ويَزْقِي ، زَقواً وزُقوّاً وزُقيّاً وزُقاءً .
ورُوِي عن ابن مسعود أنه كان يقرأ : ( إنْ كانت إلاَّ زَقيةً واحدةً ) ، والعامَّة تقرأ : ( إِن كَانَتْ إِلاَّ ) ( يس : 29 ) .
ويقال : زَقوْتَ يادِيكُ وزَقيْتَ ، بالواو والياء .
قزو : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : القُزَةُ : لعبة لهم ، وهي التي تُسَمَّى في الحَضَر يا مُهَلْهِلَه هَلِلَه .
وروى عمرو عن أبيه أنه قال : القُزَة من أسماء الحيَّات .
وقال غيره : هي حيّة عَرْجاء بَتْراء ، وجمعُها قزَات .
وقرأت في ( نوادر أبي عمرو ) : المتوقز : الذي يتقلَّب لا يكاد ينام .
العرب تقول : فلانٌ أثقل من الزَّواقي ، وهي الدِّيَكة تزقو وقتَ السَّحَر فتفرق بين المتحابِّين . وإذا قالوا : أثقل من الزاوُوق ، فهو الزئبق .

##### Türkçe

ق ز ( **وايء** )
**زوق** ، **أزق** ، **زقا** ، **قزي** ، **قوز** ، **قزو** ، **زيق** .
**زوق** : Leys b. el-Muzaffer dedi: Medine ehli **الزِّئبق**’e **الزاوُوق** derler.
Dedi: **الزئبق** tasvirlerin içine girer; bundan dolayı her süslenmiş olana **مزوَّق** dediler.
Ebû Zeyd: “Bu, **مُزَوَّر مُزَوَّق** bir kitaptır” denir; o, düzeltme ile düzeltilmiş olandır. Ve falan kimse kitabını **زَوَّر** etti ve onu **زَوَّقه** etti: onu düzeltme ile düzelttiği zaman.
Ve denir: Falan kimse **الزاووق**’tan daha ağırdır; ve **مُزَوَّق** ve **مُزَأْبق** bir dirhem, tek bir mânâdadır.
Amr, babasından: **الزَّوَقة**: kanalların semizlerini ve semiz: tavanların süslemeleridir. Ve **الطَّوقة**: kuşlardır. Ve **الغَوَقة**: kargalardır. Ve **القَوَقة**: horozlardır. Ve **الهوقة**: helâk olanlardır.
Bize es-Sa‘dî, Ali b. Haşrem’den, Îsâ’dan, el-Evzâî’den, Hassân b. Atıyye’den haber verdi; dedi: Ebû’d-Derdâ, oğlunu **زوّق** etmiş bir adamı gördü de dedi: “Onları dilediğiniz gibi **زوِّقوهم** edin; bu, onlar için daha çok azdırıcıdır.”
**زيق** : Leys dedi: **الزّيق**; kıvrılmış yaka yarığının **زِيق**’idir. Dedi: Ve **زِيق الشياطين** havada uçan bir şeydir; Arap ona **لُعابَ الشمس** adını verir.
Dedim: Bu bir tashîftir; doğrusu **رِيق الشمس**’tir, **الراء** ile; mânâsı: **لُعاب الشمس**; ikisini de Araplardan böyle ezberledim.
Ve recez söyleyen dedi:
وذابَ للشَّمس لُعابٌ فنَزَلْ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kadın **تزيَّقَت** **تزيُّقاً** ve **تَزَيَّغَتْ** **تَزَيُّغاً**: süslendiği zaman.
**قزي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَزْو**: tiksinmedir.
Ve el-Lihyânî dedi: **القِزْيُ**: lakaptır.
Denir: “Bu **القِزْي** ne kötü”; yani: lakap ne kötü.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَقْزَى** etti: düzgünlükten sonra bir ayıpla bulaştığı zaman.
**قوز** : Leys dedi: **القَوْز** kumdan küçük, yuvarlaktır; kadınların kalçalarına benzetilir.
Ve inşâd etti:
ورِدْفُها كالقَوْزِ بين القَوْزَيْنْ
Ve hepsi: **أقواز** ve **قيزانٌ**.
Dedim: Araplardan **القَوْز** hakkında işittiğim, onun yüksekçe kum olduğudur. Ve dedi:
إلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أقوازَ مُشْرِفٍ
**أزق** : Leys dedi: **الأزْق**; savaşta darlıktır; ondan **المأزِق** (mif‘al), **الأزْق**’tan; çoğulu **المآزِق**’tir; aynı şekilde **المآقط**.
**زقا** : Leys dedi: **زَقا**; **المُكَّاء** ve horoz **يَزْقو** ve **يَزْقِي**; **زَقواً** ve **زُقوّاً** ve **زُقيّاً** ve **زُقاءً**.
İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o, şöyle okurdu: ( إنْ كانت إلاَّ **زَقيةً** واحدةً ) ; halkın geneli ise şöyle okur: ( إِن كَانَتْ إِلاَّ ) ( يس : 29 ) .
Ve denir: “**زَقوْتَ** ey horoz” ve “**زَقيْتَ**”, **الواو** ve **الياء** ile.
**قزو** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **القُزَةُ**: onlara ait bir oyundur; o, şehirde “يا **مُهَلْهِلَه هَلِلَه**” diye adlandırılan şeydir.
Amr, babasından rivayet etti; dedi ki: **القُزَة** yılanların adlarındandır.
Başkası dedi: O, topal, kuyruksuz bir yılandır; çoğulu **قزَات**’tır.
( **نوادر أبي عمرو** )’da okudum: **المتوقز**: dönen, neredeyse uyumayan kimsedir.
Arap der ki: Falan kimse **الزَّواقي**’den daha ağırdır; o, seher vaktinde **تزقو** eden horozlardır; böylece birbirini sevenlerin arasını ayırırlar. “**أثقل من الزاوُوق**” dedikleri vakit ise, o **الزئبق**’tir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي ق
جيب القميص وزيقه‏:‏ جعل له جيباً وزيقاً وهو ما يكف به‏.‏
وقوم البناء بالزيق وهو المطمر‏.‏

##### Türkçe

ز ي ق
Gömleğin yakası ve **زيقه**: Ona bir yaka ve **زيقاً** yaptı; o, onunla (ağzı) kapatılan şeydir.
Ve bina kavmini **الزيق** ile (düzeltip) doğrulttu; o, **المطمر**’dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَزَيَّقَت المرأةُ تَزيُّقاً وتزَيَّغَت تزَيُّغاً إذا تزينت وتلبست واكتحلت. وزِيقُ الشيطانِ: لُعابُ الشمس؛ قال أبو منصور: هذا تصحيف والصواب رِيقُ الشمس، بالراء، ومعناه لعاب الشمس، قال: هكذا حفظته عن العرب؛ قال الراجز:
وذابَ للشَّمْسِ لُعابٌ فنزَلْ
والزِّيقُ: زِيقُ الجَيْب المكفوف. والزِّيقُ: ما كُفَّ من جانب الجيب. وزِيقُ القَميص: ما أحاط بالعُنُق. وزِيقٌ: ابن بَسْطام بن قيس من شَيبان. وزِيقٌ: اسم فارسي معرب؛ قال:
يا زِيقُ وَيْحَك مَنْ أنْكَحْت يا زِيقُ؟

##### Türkçe

**تَزَيَّقَت** kadın **تَزيُّقاً** ve **تزَيَّغَت** **تزَيُّغاً** (şöyle olur:) süslendiği, giyinip kuşandığı ve sürme çektiği zaman.

**وزِيقُ الشيطانِ**: güneşin salyasıdır; Ebû Mansûr dedi ki: bu bir tashiftir; doğrusu **رِيقُ الشمس**’tır, **بالراء**; manası: güneşin salyasıdır. Dedi ki: onu Araplardan böyle ezberledim. Râciz dedi ki:
وذابَ للشَّمْسِ لُعابٌ فنزَلْ

**والزِّيقُ**: kıvrılıp çevrilmiş yaka açıklığının **زِيقُ الجَيْب**’idir. Ve **الزِّيقُ**: yaka açıklığının yanından kıvrılıp çevrilen şeydir.

**وزِيقُ القَميص**: boynu kuşatan şeydir.

**وزِيقٌ**: Şeybân’dan Bistâm b. Kays’ın oğludur.

**وزِيقٌ**: Arapçalaştırılmış Farsça bir isimdir; dedi ki:
يا زِيقُ وَيْحَك مَنْ أنْكَحْت يا زِيقُ؟

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زيق القميص، بالكسر: ما أحاط بالعنق منه، وقد جعله الجوهري واوي العين، فأورده في تركيب:  زوق  .
 وزيق بن بسطام بن قيس الشيباني وفى الصحاح قيس بن شيبان، وهو اسم فارسي معرب ، ومنه قوله:
  يا زيق ويحك من أنكحت يا زيق وزيق: محلة بنيسابور ومنها: أبو الخير علي بن علي الزيقي، روى عنه أبو محمد الشيباني، وذكر أنه توفي سنة 317.
 وأما ريق الشياطين للعاب الشمس، فبالراء وصحفه الليث، فقال: زيق الشياطين: شيء يطير في الهواء تسميه العرب لعاب الشمس، نبه على ذلك الأزهري.
 وتزيق: تزين، واكتحل، وفي الصحاح: تزيقت المرأة، كتزيغت: إذا تزينت - اكتحلت، زاد غيره وتلبست، وقال الزمخشري: هو تفعل من الزوق، ويجوز أن يكون من:  زيق  بالياء، لأن المتحسنة تسوي أمرها، وتثقفه بالزينة.

##### Türkçe

**زيق القميص**، kesre ile: ondan boynu kuşatan şey; Cevherî onu ayn-ı vâvî kılmıştır; bu sebeple onu şu terkîbde zikretmiştir: **زوق**.

Ve **زيق بن بسطام بن قيس الشيباني**; ve **الصحاح**’ta **قيس بن شيبان**; ve o, Arapçalaştırılmış Farsça bir isimdir; ondan da onun sözü:

“Ey **زيق**! yazık sana, kimi nikâhladın ey **زيق**!”

Ve **زيق**: Nîsâbûr’da bir mahalledir; ve ondan: **أبو الخير علي بن علي الزيقي**; ondan **أبو محمد الشيباني** rivayet etti; ve onun 317 senesinde vefat ettiğini zikretti.

Şeytanların güneş salyası için olan **ريق** ise, **الراء** iledir; Leys onu tashîf etti; şöyle dedi: **زيق الشياطين**: havada uçan bir şeydir; Araplar ona güneş salyası derler; buna Ezherî dikkat çekti.

Ve **تزيق**: süslendi ve sürme çekti; ve **الصحاح**’ta: **تزيقت المرأة**، **كتزيغت**: süslendiği vakit – sürme çekti; başkası buna “ve giyindi”yi ekledi; Zemahşerî dedi ki: o, **الزوق**’tan **تفعل**’dir; ve **زيق**’tan, **بالياء** ile olması da câizdir; çünkü güzelleşen kadın işini düzeltir ve onu ziynet ile düzeltip doğrultur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تزيّق
5 تزيّق ذ He ornamented, or adorned, himself, and applied كُحْل to his eyes: (K:) or تزيّقت, said of a woman, (JK, S, O,) like تزيّغت, (S, O,) she ornamented, or adorned, herself, (JK, S, O,) and applied كُحْل to her eyes, (S, O, TA,) and some add, and decked herself with apparel: accord. to Z, it is from الزوق; [app. meaning الزُّوَقُ, syn. with الزَّوُوقُ; or from زَوَاقٌ, (see 2 in art. زوق, last sentence,) so that it is originally تزوّقت;] or it may be from زيق, [i. e. زِيقٌ,] with ى, [meaning the “ builder's string, or line, with which he makes even the rows of stones, or bricks, and with which the building is proportioned, ”] because she who embellishes herself makes her state right by adornment. (TA.)

زِيقٌ
زِيقٌ ذ The part, of a shirt, that surrounds the neck: (S, K:) the collar of a shirt: (KL:) or the border of a collar; (MA;) or the hemmed border of the opening at the neck and bosom of a shirt: (JK:) [app. an arabicized word from the Pers. زِهْ:] J, holding the medial radical to be [originally] و, has mentioned it in art. زوق. (TA.) ― -b2- [Hence, (assumed tropical:) The surrounding edge of the eyelid. (See حِتَارٌ.)] ― -b3- And The string, or line, of the builder, [also called زِيجٌ, q. v., with which he makes even the rows of stones, or bricks, and] with which the building is proportioned. (JK.) ― -b4- زِيقُ الشَّيَاطِينِ, expl. by Lth as meaning A certain thing that flies in the air, called by the Arabs لُعَابُ الشَّمْسِ, [i. e. the fine filmy cobwebs termed gossamer,] is a mistake for رِيقُ الشَّيَاطِينِ, with رَآء. (Az, O, K. *)

##### Türkçe

**تزيّق**
5 **تزيّق** ذ O, kendini süsledi yahut bezendi ve gözlerine **كُحْل** sürdü: (K:) yahut **تزيّقت**, bir kadın hakkında söylenir, (JK, S, O,) **تزيّغت** gibi, (S, O,) o, kendini süsledi yahut bezendi, (JK, S, O,) ve gözlerine **كُحْل** sürdü, (S, O, TA,) ve bazıları ekler: ve elbiseyle de donandı: Z’ye göre, bu **الزوق**’tandır; [görünüşe göre **الزُّوَقُ** mânâsında, **الزَّوُوقُ** ile eşanlamlı; yahut **زَوَاقٌ**’tandır, (bk. **زوق** maddesinde 2, son cümle,) böylece aslında **تزوّقت** olur;] yahut **زيق**’ten olabilir, [yani **زِيقٌ**’ten,] **ى** ile, [mânâsı “yapıcının ipi yahut çizgisi; onunla taşların yahut tuğlaların sıralarını düzgün yapar ve onunla bina orantılanır”] çünkü kendini güzelleştiren kadın, süslenme ile hâlini doğru yapar. (TA.)

**زِيقٌ**
**زِيقٌ** ذ Gömleğin, boynu kuşatan kısmı: (S, K:) gömleğin yakası: (KL:) yahut yakanın kenarı; (MA;) yahut gömleğin boyun ve göğüs açıklığının kıvrılıp dikilmiş kenarı: (JK:) [görünüşe göre Farsça **زِهْ**’ten Arapçalaştırılmış bir kelime:] J, orta kök harfinin [aslında] **و** olduğunu kabul ederek, onu **زوق** maddesinde zikretmiştir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, (mecazî sayılan:) göz kapağının çevreleyen kenarı. (Bk. **حِتَارٌ**.)] ― -b3- Ve yapıcının ipi yahut çizgisi, [**زِيجٌ** de denir, bk. o; onunla taşların yahut tuğlaların sıralarını düzgün yapar ve] onunla bina orantılanır. (JK.) ― -b4- **زِيقُ الشَّيَاطِينِ**, Lth tarafından “havada uçan, Arapların **لُعَابُ الشَّمْسِ** diye adlandırdığı belirli bir şey” mânâsıyla açıklanmıştır; [yani gossamer denilen ince ağsı örümcek ağları;] bu, **رَآء** ile **رِيقُ الشَّيَاطِينِ** yerine yapılmış bir hatadır. (Az, O, K. *)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَاقَ
زَاقَ ( y )
a.  V, Adorned himself; had or put collyrium on his eyelids.

زِيْق
زِيْق [ 2 ],
a.  Shirt-collar.

##### Türkçe

زَاقَ
زَاقَ ( **ي** )
a. V, Kendini süsledi; göz kapaklarına sürme sürdü veya koydu.

زِيْق
زِيْق [ 2 ],
a. Gömlek yakası.
