# زيل (ز-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Birbirinden ayrıldılar

- Harfler: ز - ي - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَزَيَّلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفَعَّلُوا | Birbirinden ayrıldılar | 1 | 1 | [48:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/ayet/48:25.md) |
| [فَزَيَّلْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَّلْنَا | Hemen birbirinden ayırdık | 1 | 1 | [10:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/ayet/10:28.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (44 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “U’ryan” çıplak, “mu’terre” yoksul anlamında çıplak demektir
2. [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Vita” minder demektir
3. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örgülü saç demektir
4. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alıkoyarlar
5. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
6. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
7. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kevn tepe demektir
8. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kadınlar
9. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sağanak yağmur demektir
10. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rical ayak demektir
11. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hiram keçe demektir
12. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
13. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İş ayakkabısı
14. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
15. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dahl: Kuytu yer demektir
16. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yumruk demektir
17. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tasma kayış demektir
18. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
19. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
20. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
21. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
22. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
23. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
24. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
25. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
26. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
27. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
28. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
29. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
30. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
31. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
32. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Yunus 10:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/ayet/10:28.md) — فَزَيَّلْنَا

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ

Meal (IK): O gün hepsini toplarız. Şirk koşanlara; Siz ve koştuğunuz ortaklar yerlerinize, deriz. Artık onların arasını açmışızdır. Ortakları derler ki: Bize tapmıyordunuz.

### [Fetih 48:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/ayet/48:25.md) — تَزَيَّلُوا

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Onlar; küfretmiş olanlardır. Sizi Mescid-i Haram’ı ziyaretten ve bekletilmekte olan kurbanlıklarınızı da mahalline ulaşmaktan men’edenlerdir. Eğer orada henüz bilmediğiniz mü’min erkekler, mü’min kadınları bilmeyerek ezmek suretiyle üzüntüye kapılmanız ihtimali olmasaydı; Allah, savaşı önlemezdi. Dilediklerine rahmet etmek için Allah, böyle yapmıştır. Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı; o küfredenleri elim bir azabla azablandırırdık.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي واللام و و ا ي ء معهما
ز و ل، ز ي ل، أ ز ل مستعملات
زول:
الزَّوْلُ: الفَتَى الخفيفُ الظَّريفُ. ووصيفةٌ زَوْلةٌ، أي: نافِذةٌ في الرَّسائِل والحَوائج، وفتيانٌ أَزْوالٌ.
والمُزاولةُ: المعالجة في الأشياء.
والزّوالُ: ذَهابُ المُلْك. وزوالُ الشَّمس كذلك زالتِ الشَّمسُ زوالاً، وزالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً، وزال زوالُ فُلانٍ وزويلُهُ، قال:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها		ما بالُها باللّيلِ زال زَوالَها
ونصب النّهارَ على الصّفة.
اختلفوا فيما يعنيه، فقال بعضُهم: أراد به: أزال الله زوالها، دعاء عليها وقال بعضُهم: معناه: زال الخيالُ زوالَها، والعرب تلقي الألف، والمعنى: أزال، كما قال ذو الرّمّة:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها		إذا ما الْتَقَيْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
ولم يَقُلْ: أزيل.
زيل:
ويقال: ما زال فلانٌ يَفعَلُ كذا، يريد دوام ذلك، التَّنَزيُّل: التَّبايُن، تقول: زَيَّلْتُ بَينَهم، أي: فرّقت.
وقَوْلُهم: ما زيل فلانٌ يَفعلُ ذلك لا يُرادُ به مَعْنَى مَفْعول مجهول، ولكنْ يُراد به معنى فَعَلَ فكسروا الزّاي مع الياء. وبيانُ ذلك أَنّهم لا يقولون في المستقبل: ما يُزالُ، ولكنْ يَردُّونه إلى يَزالُ.
أزل:
الأَزْلُ: شدّةُ الزّمانِ، يقال: هم في أَزْلٍ من العَيْش والسّنة، وأَزْلٍ من شَدائد البلْوَى.
وأَزَلْتُ الفَرَسَ أَزْلاً: قصّرتُ حَبْله، ثم أَرْسَلته في المرعى.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **اللام** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ز و ل**، **ز ي ل**، **أ ز ل** kullanımdadır.

**زول**:
**الزَّوْلُ**: hafif, zarif delikanlı. Ve **وصيفةٌ زَوْلةٌ**: yani, mektuplar ve ihtiyaçlar hususunda nüfuz edici. Ve **فتيانٌ أَزْوالٌ**.

Ve **المُزاولةُ**: şeylerde uğraşma.

Ve **والزّوالُ**: mülkün gitmesi. Ve güneşin zevali de böyledir: **زالتِ الشَّمسُ زوالاً**; ve atlar binicileriyle birlikte zeval etti: **وزالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً**; ve falanın zevali ve **زويلُهُ** zeval etti. Dedi ki:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها		ما بالُها باللّيلِ زال زَوالَها

Ve **النّهارَ**ı sıfat üzere nasb etti.

Onun neyi kastettiği hakkında ihtilaf ettiler; bazıları dedi ki: bununla şunu murad etti: Allah onun zevalini gidersin; ona karşı bir beddua. Bazıları da dedi ki: manası: hayal onun zevaliyle zeval etti; Araplar elif’i düşürür; mana **أزال**dır; nitekim **ذو الرّمّة** dedi ki:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها		إذا ما الْتَقَيْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها

Ve “**أزيل**” demedi.

**زيل**:
Ve denir: **ما زال فلانٌ يَفعَلُ كذا**; bununla onun devamını ister. **التَّنَزيُّل**: ayrışma; dersin ki: **زَيَّلْتُ بَينَهم**; yani: ayırdım.

Ve onların sözü: **ما زيل فلانٌ يَفعلُ ذلك** ile meçhul mef’ûl manası kastedilmez; fakat onunla **فَعَلَ** manası kastedilir; bu yüzden **الزاي**’ı **الياء** ile birlikte kesrelediler. Bunun beyanı şudur: onlar gelecek zamanda **ما يُزالُ** demezler; fakat onu **يَزالُ**’a döndürürler.

**أزل**:
**الأَزْلُ**: zamanın şiddeti; denir: onlar yaşayış ve yıl bakımından bir **أَزْلٍ** içindedir; ve belânın şiddetlerinden bir **أَزْلٍ** içindedir.

Ve **أَزَلْتُ الفَرَسَ أَزْلاً**: ipini kısalttım; sonra onu otlağa saldım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زِلْتُ الشيءَ من مكانه أَزيلُهُ زَيْلاً: لغة في أَزَلْتُهُ. يقال: زالَ اللهُ زَوالَهُ وأزالَ اللهُ زَوالَهُ بمعنىً، إذا دعا عليه بالبلاء والهلاك. قال الأعشى:
هذا النهارُ بَدا لها من هَمِّهاما بالُها بالليل زال زَوالُها
ويقال أيضاً: زيلَ زَويلُهُ. قال ذو الرمة:
إذا ما رأتنا زيلَ منا زَويلُها
أي زيلَ قلبُها من الفزع. وزِلْتُ الشيء أزيلُهُ زَيْلاً، أي مِزْتُهُ وفرّقته. وزَيَّلْتُهُ فتَزَيَّلَ، أي فرّقته فتفرّق، وَمنه قوله تعالى: "فَزَيَّلْنا بينهم". والمُزايَلَةُ: المفارقةُ. يقال زايَلَهُ مُزايَلَةً وزِيالاً، إذا فارقه. والتَزايُلُ: التباينُ. الزَيَلُ، بالتحريك، تباعدُ ما بين الفخذين كالفَحَجِ.

##### Türkçe

**زِلْتُ** şeyi yerinden **أَزيلُهُ** **زَيْلاً**: **أَزَلْتُهُ**’da bir dildir. Denir: **زالَ اللهُ زَوالَهُ** ve **أزالَ اللهُ زَوالَهُ** bir mânâ ile; ona belâ ve helâk ile beddua ettiği zaman. **الأعشى** dedi:
هذا النهارُ بَدا لها من هَمِّهاما بالُها بالليل زال زَوالُها

Ve ayrıca denir: **زيلَ زَويلُهُ**. **ذو الرمة** dedi:
إذا ما رأتنا زيلَ منا زَويلُها

Yani: korkudan kalbi yerinden oynatıldı. Ve **زِلْتُ** şeyi **أزيلُهُ** **زَيْلاً**, yani onu ayırdım ve parçaladım. Ve **زَيَّلْتُهُ** de, böylece **تَزَيَّلَ**; yani onu ayırdım da ayrıldı; ve ondandır, Yüce Allah’ın sözü: "**فَزَيَّلْنا بينهم**". Ve **المُزايَلَةُ**: ayrılma. Denir: **زايَلَهُ** **مُزايَلَةً** ve **زِيالاً**, ondan ayrıldığı zaman. Ve **التَزايُلُ**: ayrışma. **الزَيَلُ**, hareke ile: uyluklar arasındaki mesafenin uzaklaşması; **الفَحَجِ** gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)
(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء**; hafiflik ve canlılık ve buna benzeyen şeylere delâlet eden bir asıldır. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: “Falan geçti ve onun **أزْيَبٌ**’i vardır” yani hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Bundan (biri de) onların münker işe: **أَزْيَبٌ** demeleridir. Bu kıyastır; çünkü onu görene yahut işitene karşı hafif görülür (hafife alınır). Şair dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])Ve babdan (biri de) onların zelil ve da‘î (nesebi iddia edilen) adama **أَزْيَب** demeleridir. Ve adımını yaklaştırana (kısa adım atana) **أَزْيَب** derler. Sana bildirdim ki babın tamamının dönüşü hafifliğe ve ona yaklaşan şeye göredir.
Babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: rüzgârlardan güney rüzgârına **أَزْيَب** demeleridir.

(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir, mâlûmdur. Ve “**زِتُّه**” denir; onu zeytin yağıyla yağladığın zaman. O, **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “**زاح** الشيءُ **يَزيحُ**” denir; gittiği zaman. “Onun illetini **أزَحْتُ** da o **فزاحت**” (gitti) (denir); o, **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki onlar inşaatçının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Bunun Arapça mı yoksa değil mi olduğunu bilmiyorum.

(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. “**زاد** الشيء **يزيد**” derler; o, **زائد**dir. “Bunlar şu şeye **زَيْد** olan bir kavimdir” yani artarlar. Şair dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])Ve “çok **الزَّيايد**li bir şey” denir; yani ziyadeler. Bazen **زوائد** dediler. Ve aslana: **ذو زوائد** derler. Dediler ki: O, kükremesinde ve saldırısında **يتزيَّد** edendir (artırandır). Dişi deve yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; gücünün üstünde külfete girdiği zaman. Rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**بالياء**; sanki sözde **التّزيّد**i (artırmayı) murat etti.

(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: **زِيرٌ** adam: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Bu, benim yanımda aslı **الواو**dur; **زَارَ يزورُ**’dan; kendisinden önceki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**ya çevrildi; “o, **حِدْثُ نِساء**dır” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında şair dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve **زاغَةٌ** kavim; yani **زائغون**. Ve “**زاغَت** güneş” (denir); bu, meylettiği ve gölgenin döndüğü zamanıdır([7]). Allah yüce senâsı dedi ki: ﴿فَلَمَّا **زَاغُوا** **أَزَاغَ** اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]; fakat onların “**تزيّغت** المرأةُ” sözleri, bu ibdâl babındandır; o, **نونٌ**dur, **غيناً** olarak ibdâl edilmiştir.

(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. **زِيَمٌ** et denir; yani dolgun. Ve “insanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء** **واو**dan ibdâldir; zikri geçti ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. **التَّزايل**: ayrışmadır. “Onun arasını **زَيَّلْتُ**” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَ**زَيَّلْنا** بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28]. Ve denir ki **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَجِ** gibi. Şeybânî’den zikredildi: sahih ise, “Falan, falandan **تزايلَ** etti” yani ondan çekindi (haya etti). Sahih olursa o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eden sahih bir asıldır. **الزَّيْن** **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت**; **تزييناً**” denir. Ve “yer **أزْيَنتِ** ve **وازّيَّنتْ** ve **وازدانت**”([8]) denir; otu onu güzelleştirdiği zaman. Ve denir ki sahih ise: **الزَّين** horozun ibiğidir. Ve şöyle inşâd ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ondan hiçbir şeyin sahih olduğunu sanmıyorum. “**زائِف** ve**زَيْف** dirhem” derler. Babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** eder, **يزيف**; bu, hızlandığı zamandır. Kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki yuvarlanır. Güvercin, hamam (çiftleşme) sırasında **تَزِيف** eder. Adî’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan **الطُّنُف**tur; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Bütün bunlar sözdür. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’dedir.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dir.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) ona ait bir kasidedendir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır. صدرُهُ **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان** (سود)’da inşâd etti. **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([8]) Ayrıca denir: “**ازبنت**” **احمرت** gibi, ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (زين)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve onu **اللسان** (زيف)’de inşâd etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي ل
الحبيب المزايل‏:‏ المباين وأنا لا أزايلك وتزايلوا وتزيّلـوا‏:‏ تباينـوا‏.‏
وزل ضأنـك مـن معـزاك‏:‏ مزهـا منها‏.‏
وتقول‏:‏ زله عن مكانه واعزله‏.‏
ورجل مخلط مزيل ومزيال‏.‏
ومن الكناية‏:‏ هو متزيل عن فلان‏:‏ محتشم لأنه إذا احتشم منه باينه بشخصه وانقبض عنه وأنا أتزايل عنك فلا أتجاسر عليك‏.‏

##### Türkçe

ز ي ل
**الحبيب المزايل**: ayrılan; ve ben seni ayırmam; ve **تزايلوا** ve **تزيّلـوا**: ayrıldılar.
Ve **زل ضأنـك مـن معـزاك**: onu ondan ayırdı.
Ve dersin ki: **زله عن مكانه** ve **اعزله**.
Ve karışık bir adam: **مزيل** ve **مزيال**.
Ve kinayeden: o, falandan **متزيل**: çekingen; çünkü ondan çekinince şahsıyla ondan ayrılır ve ondan büzülür; ve ben senden **أتزايل**; böylece sana cüret edemem.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زِلْتُ الشيءَ من مكانه أَزِيلُه زَيْلاً: لغة في أَزَلْته؛ قاله الجوهري، قال ابن بري: صوابه زِلْتُه زَيْلاً أَي أَزَلْته. وزِلْتُه زَيْلاً أَي مِزْتُه. ابن سيده وغيره: زَالَ الشيءَ زَيْلاً وأَزَاله إِزَالةً وإِزَالاً؛ الأَخيرة عن اللحياني، وزَيَّلَه فتَزَيَّل، كل ذلك: فَرَّقَه فتفَرَّق. وفي التنزيل العزيز: فزَيَّلْنا بَيْنَهم؛ وهو فَعَّلْت لأَنك تقول في مصدره تَزْيِيلاً، قال: ولو كان فَيْعَلْت لقلت زَيَّلَةً. وقال مُرَّة: أَزَلْت الضأْنَ من المَعَز والبِيضَ من السُّود إِزَالاً وإِزَالَةً، وكذلك زِلْتُها أَزِيلُها زَيْلاً أَي مَيَّزْت. قال الأَزهري: أَمَّا زَالَ يَزِيلُ فإِن الفراء قال في قوله تعالى: فزَيَّلْنا بينهم، قال: ليست من زُلْت وإِنما هي من زِلْتُ الشيءَ فأَنا أَزِيلُه إِذا فَرَّقْتَ ذا من ذا وأَبَنْتَ ذا من ذا، وقال فزَيَّلْنا لكثرة الفعل، ولو قَلَّ لقلت زِلْ ذا من ذا كقولك مِزْ ذا من ذا، قال: وقرأَ بعضهم فزَايَلْنا بينهم، وهو مثل قولك لا تُصَعِّر ولا تُصَاعِرْ وعاقَدَ وعَقَّد. وقال تعالى: لو تَزَيَّلوا لعَذَّبنا الذين كفروا؛ يقول لو تَمَيَّزوا؛ وأَنشد أَبو الهيثم للكميت:
أَرادوا أَن تُزايِلَ خَالقاتٌ
أَدِيمَهُمُ، يَقِسْنَ ويَفْتَرِينا
والزِّيالُ: الفِراق. والتَّزَايُل: التباين. وقال القتيبي في تفسير قوله: فَزَيَّلْنا أَي فَرّقنا وهو مِنْ زَالَ يَزُولُ وأَزَلْته أَنا؛ قال أَبو منصور: وهذا غلط من القتيبي ولم يميز بين زال يَزُول وزَالَ يَزِيل كما فَعَل الفراء، وكان القتيبي ذا بيان عَذْب وقد نَحِسَ حَظُّهُ من النحو ومعرفة مقاييسه. الجوهري: يقال زِلْ ضَأْنَك من مِعْزاك، وزِلْتُه منه فلم يَنْزَلْ، ومِزْتُه فلم يَنْمَزْ.
وَتَزَيَّل القومُ تَزَيُّلاً وتَزْييلاً: تَفَرَّقوا؛ الأَخيرة حجازية رواها اللحياني، قال: وربيعة تقول تَزَايَل القومُ تَزَايُلاً؛ وأَنشد للمتلمس:
أَحارِثُ إِنَّا لو تُساطُ دماؤنا،
تَزَيَّلْن حتى ما يَمَسّ دَمٌ دَما
قال: وينشد تَزَيَلْنَ. والتَّزايُل: التَّبايُن؛ قال أَبو ذؤيب: إِلى ظُعُنٍ كالدَّوْم فيها تَزايُلٌ،
وهِزَّة أَحمالٍ لَهُنَّ وَشِيجُ
وزايَلَهُ مُزَايَلَةً وزِيالاً: بارحه. والمُزايَلَة: المُفارَقة، ومنه يقال: زايَلَه مُزَايَلَة وزِيالاً إِذا فارقه. والمُتَزايِلَةُ من النساء: التي تُزايِلُك بوجهها تَسْتره عنك، وهو من ذلك. وانْزال عنه: زايَلَه وفارَقه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وانْزالَ عن ذائِدها ونَصْرِه
أَي زايَلَ الذائدَ وأَنصارَه.
والزَّيَل، بالتحريك: تَباعُدُ ما بين الفَخِذين كالفَحَج. ورَجُل أَزْيَل الفَخِذين: مُنْفَرِجُهما مُتباعِدُهما، وهو من ذلك لأَن المُتباعِد مُفارِق. وفي حديث علي، كَرَّم الله وجهه: أَنه ذكر المَهْدِيَّ وأَنه يكون من ولد الحُسَين أَجْلى الجَبين أَقْنى الأَنف أَزْيَل الفخِذين أَفْلَج الثَّنايا بفخذه الأَيمن شامةٌ؛ أَراد أَنه مُتَزايِل الفَخِذين وهو الزَّيَل والتَّزَيُّل، والفعل منه زَيِلَ يَزْيَل. وأَزْيَلُ الفَخِذين أَي مُنْفَرِجُهما.
التهذيب: يقال ما زالَ يفعل كذا وكذا ولا يَزال يفعل كذا وكذا كقولك ما انْفَكَّ وما بَرِح وما زِلْت أَفعل ذاك، وفي المضارع لا يَزال، قال: وقَلَّما يُتَكَلَّم به إِلا بحرف النفي، قال ابن كيسان: ليس يُراد بما زالَ ولا يَزال الفعلُ من زال يَزُول إِذا انصرف من حال إِلى حال وزالَ من مكانه، ولكنه يراد بهما مُلازَمةُ الشيء والحالُ الدائمة. وفي الحديث: خالِطوا الناسَ وزايِلُوهم أَي فارِقوهم في الأَفعال التي لا تُرْضي اللهَ ورَسُولَه. وما زِلْتُ أَفعله أَي ما بَرِحْت، وما زِلْت به، حتى فَعَل ذلك، زِيالاً. وما زِلْت وزَيْداً حتى فَعَل أَي بزيد؛ حكاه سيبويه، وحكى بعضهم زِلْت أَفْعَل بمعنى ما زِلْت. وقال اللحياني: زِلْت الشيءَ فلم يَنْزَلْ، لا يُتَكَلَّمُ به إِلا على هاتين الصيغتين، يعني أَنهم لا يقولون زَيَّلْته فلم يَتَزَيَّل، كما أَنهم لا يقولون أَيضاً مَيِّزْتُه فلم يَتَمَيَّز، إِنما يقولون مِزْته فلم يَنْمَزْ. الجوهري: زِلْت الشيءَ أَزِيلُه زَيْلاً أَي مِزْته وفَرَّقْتُه. ويقال: أَزالَ اللهُ زَوالَه إِذا دُعي عليه بالهلاك، معناه أَي أَذهب اللهُ حركته وتَصَرُّفَه كما يقال أَسْكَتَ الله نامَّتَه. وزال زَوالُه أَي ذَهَبَتْ حركته، ويقال: زِيلَ زَوِيُله؛ قال ذو الرمة يصف بيضة النعامة:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،
إِذا ما رأَتنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها
أَي زِيلَ قَلْبُها من الفَزَع. قال ابن بري: ويحتمل أَن يكون زِيلَ في البيت مبنيّاً للمفعول من زالَه اللهُ. والزَّوِيلُ بمعنى الزَّوال، قال: ويحتمل أَن يكون زِيل لغة في زالَ كما يقال في كادَ كِيدَ؛ قال الهذلي: وكِيدَ ضِباعُ القُفِّ يأْكُلْنَ جُثَّتي،
وكِيدَ خِراشٌ، يَوْمَ ذلك، يَيْتَم
قال: ويدل على صحة ذلك أَنه يروى زِيلَ مِنَّا زَوالُها وزالَ مِنَّا زَوِيلُها، قال: فهذا يدل على أَنَّ زِيلَ بمعنى زالَ المبني للفاعل دون المبني للمفعول.

##### Türkçe

**زِلْتُ** şeyi yerinden **أَزِيلُه** **زَيْلاً**: **أَزَلْته**’de bir dildir; bunu el-Cevherî söyledi. İbn Berrî dedi: doğrusu **زِلْتُه زَيْلاً** yani **أَزَلْته**’dir. Ve **زِلْتُه زَيْلاً** yani **مِزْتُه**. İbn Sîde ve başkası: **زَالَ** şeyi **زَيْلاً** ve onu **أَزَاله** **إِزَالةً** ve **إِزَالاً**; sonuncusu el-Lihyânî’dendir; ve **زَيَّلَه** de, böylece **تَزَيَّل**; bütün bunlar: onu ayırdı, böylece ayrıldı. Aziz tenzilde: **فزَيَّلْنا بَيْنَهم**; bu **فَعَّلْت**’tir, çünkü sen onun masdarında **تَزْيِيلاً** dersin; dedi ki: eğer **فَيْعَلْت** olsaydı **زَيَّلَةً** derdin. Ve Mürre dedi: **أَزَلْت** koyunu keçiden ve beyazı siyahtan **إِزَالاً** ve **إِزَالَةً**; ve aynı şekilde **زِلْتُها أَزِيلُها زَيْلاً** yani **مَيَّزْت**. El-Ezherî dedi: **أَمَّا زَالَ يَزِيلُ** ise, gerçekten el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü **فزَيَّلْنا بينهم** hakkında dedi ki: **زُلْت**’ten değildir; ancak **زِلْتُ الشيءَ فأَنا أَزِيلُه**’dendir; ne zaman sen bunu şundan ayırırsan ve bunu şundan ayırt edersen. Ve **فزَيَّلْنا** dedi, fiilin çokluğu için; eğer az olsaydı, **زِلْ ذا من ذا** derdin, **مِزْ ذا من ذا** demen gibi. Dedi ki: bazısı **فزَايَلْنا بينهم** okudu; ve bu, senin “**لا تُصَعِّر** ve **لا تُصَاعِرْ**” ve “**عاقَدَ** ve **عَقَّد**” demen gibidir. Ve dedi ki: **لو تَزَيَّلوا لعَذَّبنا الذين كفروا**; yani “eğer **تَمَيَّزوا** olsalardı”; ve Ebû’l-Heysem el-Kumeyt’ten inşad etti:
أَرادوا أَن تُزايِلَ خَالقاتٌ
أَدِيمَهُمُ، يَقِسْنَ ويَفْتَرِينا
Ve **الزِّيالُ**: ayrılık. Ve **التَّزَايُل**: ayrışma. Ve el-Kuteybî, **فَزَيَّلْنا**’nın tefsirinde dedi: yani “ayırdık”; ve o, **زَالَ يَزُولُ**’dandır ve “ben onu **أَزَلْته**”; Ebû Mansûr dedi: bu, el-Kuteybî’den bir yanlıştır; ve **زال يَزُول** ile **زَالَ يَزِيل** arasında ayırt etmedi; el-Ferrâ’nın yaptığı gibi. Ve el-Kuteybî tatlı bir beyana sahipti; fakat nahivden ve onun ölçülerini bilmekten nasibi uğursuz oldu. El-Cevherî: denir ki: **زِلْ ضَأْنَك من مِعْزاك**; ve **زِلْتُه منه** fakat **يَنْزَلْ** olmadı; ve **مِزْتُه** fakat **يَنْمَزْ** olmadı.

Ve **تَزَيَّل** kavim **تَزَيُّلاً** ve **تَزْييلاً**: ayrıldılar; sonuncusu Hicazîdir, el-Lihyânî onu rivayet etti; dedi ki: ve Rabîa “kavim **تَزَايَل** etti **تَزَايُلاً**” der; ve el-Mutalammis’ten inşad etti:
أَحارِثُ إِنَّا لو تُساطُ دماؤنا،
تَزَيَّلْن حتى ما يَمَسّ دَمٌ دَما
Dedi ki: **تَزَيَلْنَ** diye de inşad edilir. Ve **التَّزايُل**: ayrışma; Ebû Züeyb dedi:
إِلى ظُعُنٍ كالدَّوْم فيها تَزايُلٌ،
وهِزَّة أَحمالٍ لَهُنَّ وَشِيجُ
Ve **زايَلَهُ** **مُزَايَلَةً** ve **زِيالاً**: ondan ayrıldı. Ve **المُزايَلَة**: ayrılma; bundan denir ki: **زايَلَه مُزَايَلَة وزِيالاً** ne zaman ondan ayrılırsa. Ve kadınlardan **المُتَزايِلَةُ**: yüzüyle seni **تُزايِلُك**, onu senden örter; ve o, bundandır. Ve ondan **انْزال** etti: onu **زايَلَه** ve ondan ayrıldı; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
وانْزالَ عن ذائِدها ونَصْرِه
Yani: **زايَلَ** koruyucuyu ve onun yardımcılarını.

Ve **الزَّيَل** (harekeli): iki uyluk arasındaki uzaklaşma, **الفَحَج** gibi. Ve bir adam **أَزْيَل الفَخِذين**: ikisi açılmış, ikisi uzaklaşmış; ve o bundandır, çünkü uzaklaşmış olan ayrılmıştır. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Mehdî’yi zikretti ve onun Hüseyin’in evladından olacağını; alnı açık, burnu kemerli, **أَزْيَل الفخِذين**, ön dişleri aralıklı; sağ uyluğunda bir ben; istedi ki: o, uylukları **مُتَزايِل** olandır; ve o **الزَّيَل** ve **التَّزَيُّل**’dür; ve ondan fiil **زَيِلَ يَزْيَل**’dir. Ve **أَزْيَلُ الفَخِذين** yani ikisi açılmış.

**التهذيب**: denir ki **ما زالَ** şöyle şöyle yapar ve **لا يَزال** şöyle şöyle yapar; senin “**ما انْفَكَّ**” ve “**ما بَرِح**” ve “**ما زِلْت** şunu yaparım” demen gibi; ve muzârîde **لا يَزال**; dedi ki: çoğu zaman onunla ancak nefy harfiyle konuşulur. İbn Keysân dedi: **ما زالَ** ve **لا يَزال** ile, **زال يَزُول** fiili kastedilmez; ne zaman bir hâlden bir hâle dönerse ve yerinden **زالَ** olursa; ancak onlarla, şeyin ملازمة’si ve daimî hâl kastedilir. Hadîste: **خالِطوا الناسَ وزايِلُوهم** yani Allah’ı ve Resûlünü razı etmeyen fiillerde onlardan ayrılın. Ve **ما زِلْتُ** onu yaparım yani **ما بَرِحْت**; ve **ما زِلْت به، حتى فَعَل ذلك، زِيالاً**. Ve **ما زِلْت وزَيْداً حتى فَعَل** yani Zeyd ile; Sîbeveyh onu nakletti; ve bazısı **زِلْت أَفْعَل**’i **ما زِلْت** anlamında nakletti. El-Lihyânî dedi: **زِلْت الشيءَ فلم يَنْزَلْ**; onunla ancak bu iki kalıp üzere konuşulur; yani onların “**زَيَّلْته فلم يَتَزَيَّل**” demediklerini; tıpkı onların ayrıca “**مَيِّزْتُه فلم يَتَمَيَّز**” demedikleri gibi; ancak “**مِزْته فلم يَنْمَزْ**” derler. El-Cevherî: **زِلْت الشيءَ أَزِيلُه زَيْلاً** yani **مِزْته** ve **فَرَّقْتُه**. Ve denir ki: **أَزالَ اللهُ زَوالَه**; ona helâk ile beddua edildiğinde; manası: Allah onun hareketini ve tasarrufunu gidersin; “**أَسْكَتَ الله نامَّتَه**” denildiği gibi. Ve **زال زَوالُه** yani hareketi gitti. Ve denir ki: **زِيلَ زَوِيُله**; Zû’r-Rumme devekuşu yumurtasını vasfederek dedi:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،
إِذا ما رأَتنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها
Yani: korkudan kalbi giderildi. İbn Berrî dedi: ve muhtemeldir ki beyitteki **زِيلَ**, “Allah onu giderdi”den mef‘ûl için bina edilmiş olsun. Ve **الزَّوِيلُ**, **الزَّوال** manasındadır; dedi ki: ve muhtemeldir ki **زِيلَ**, **زالَ**’da bir dil olsun; **كادَ**’da **كِيدَ** denildiği gibi; el-Hüzelî dedi:
وكِيدَ ضِباعُ القُفِّ يأْكُلْنَ جُثَّتي،
وكِيدَ خِراشٌ، يَوْمَ ذلك، يَيْتَم
Dedi ki: bunun sıhhatine delil, onun “**زِيلَ مِنَّا زَوالُها**” ve “**زالَ مِنَّا زَوِيلُها**” diye rivayet edilmesidir; dedi ki: bu, **زِيلَ**’in, mef‘ûl için bina edilmiş değil, fâil için bina edilmiş **زالَ** manasında olduğuna delâlet eder.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ي ل * * زِلْتُ * الشيء من مكانه من باب باع لغة في * أزَلْتُه * و * زَيَّلَهُ فَتَزَيَّلَ * أي فرقه فتفرق ومنه قوله تعالى ﴿فزيلنا بينهم﴾ و * المُزَايَلةُ * المفارقة يقال * زَايَلَه مُزَايَلَةً * و * زِيَالاً * أي فارقه و * التَّزَايُلُ * التباين

##### Türkçe

* ز ي ل * **زِلْتُ** şeyi yerinden; bâb-ı **باع**’dan, **أَزَلْتُهُ**’de bir lugat olarak; ve **زَيَّلَهُ فَتَزَيَّلَ** yani onu ayırdı da o ayrıldı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿فزيلنا بينهم﴾; ve **المُزَايَلَةُ** ayrılma(dır); **زَايَلَهُ مُزَايَلَةً** ve **زِيَالاً** denir; yani ondan ayrıldı; ve **التَّزَايُلُ** ayrışma(dır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زاله عن مكانه، يزيله، زيلا، لغة في أزاله، كما قاله الجوهري، قال ابن بري: صوابه زلته زيلا: أي أزلته، وزلته زيلا: أي مزته. وفي المحكم: زال الشي، زيلا، وأزاله، إزالة، وإزالا، وهذه عن اللحياني: أي فرقه، وتزيلوا تزيلا، وتزييلا، وهذه حجازية، رواها اللحياني، قال: وربيعة تقولك تزايلوا، تزايلا: أي تفرقوا، وأنشد للمتلمس:
  أحارث إنا لو تساط دماؤنا                      تزيلن حتى ما يمس دم دما ويروى: تزايلن، وقوله تعالى:  لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا  ، يقول: لو تميزا. وزلته، أزيله، زيلا، فلم ينزل: أي مزته فلم ينمز، يقال: زل ضأنك من معزاك، أي مزه، وأبن ذا من ذا. وزيله، تزييلا، فتزيل: فرقه فتفرق، ومنه قوله تعالى: فزيلنا بينهم  ، وهو على التكثير فيمن قال: زلت متعد، نحو مزته وميزته، قاله الراغب، وقال الأزهري: أما زال يزيل، فإن الفراء قال في قوله تعالى:  فزيلنا بينهم  . ليست من زلت وإنما هي من زلت الشيء، فأنا أزيله، إذا فرقت ذا من ذا، وقال:  فزيلنا  ، لكثرة الفعل، ولو قل لقلت: زل ذا من ذا، كما تقول: مز ذا من ذا، قال: وقرأ بعضهم:  فزايلنا بينهم  ، وهو مثل قولك: لا تصعر ولا تصاعر. وقال القتيبي، في تفسير قوله تعالى:  فزيلنا  أي فرقنا، وهو من زال، يزول، وأزلته أنا. قال الأزهري: وهذا غلط من القتيبي، ولم يميز بين زال يزول، وزال يزيل، كما فعل الفراء، وكان القتيبي ذا بيان عذب، وقد نحس حظه من النحو، ومعرفة مقاييسه. وزايله، مزايلة، وزيالا: فارقه، وانزال عنه، والحبيب المزايل: المباين، ويقال: خالطوا الناس وزايلوهم، أي فارقوهم في الأفعال. والزيال: افراق، والتزايل: التباين، قال أبو ذؤيب:
  إلى ظعن كالدوم فيها تزايل                      وهزة أحمال لهن وشـيج ومن المجاز: التزايل الاحتشام، وهو متزايل عنه، أي: محتشم، لأنه إذا احتشمه باينه بشخصه، وانقبض عنه، ويقال: أنا أتزايل عنك، فلا أتجاسر عليك، كما في الأساس. والزيل، محركة: تباعد ما بين الفخذين، كالفحج، وهو أزيل الفخذين منفرجهما، وفي حديث المهدي: أجلى الجبين، أقنى الأنف، أزيل الفخذين أفلج الثنايا، بفخذه الأيمن شامة. والمزيل، والمزيال، كمنبر، ومحراب: الرجل الكيس اللطيف، وفي حديث معاوية: أن رجلين تداعيا عنده، وكان أحدهما مخلطا مزيلا. قال ابن الأثير: المزيل هو الجدل في الخصومات، الذي يزول من حجة إلى حجة. قلت: فإذن يذكر في زول، وهكذا نقله صاحب اللسان، ولكن الزمخشري ذكره في ز ي ل، كالمصنف.

  وما زلت أفعله، كما تقول: ما برحت، ومضارعه: أزال وأزيل، قال الأزهري: وقلما يتكلم به إلا بحرف النفي، قال ابن كيسان: ليس يراد بما زال ولا يزال الفعل من زال يزول، إذا انصرف من حال إلى حال، وزال عن مكانه، ولكنه يراد بهما ملازمة الشيء، والحال الدائمة. انتهى، فهي والتامة مختلفان في المادة، تلك مركبة من ز و ل، وهذه من ز ي ل، أو الناقصة مغيرة من التامة، بنوها على فعل، بكسر العين، بعد أن كانت مفتوحة، أو هي من زاله يزيله، إذا مازه، وقال الراغب: قولهم: ما زال، ولا يزال، أجريا مجرى كان، وفي رفع الاسم ونصب الخبر، وأصله من الياء، لقولهم: زيلت: أي ما برحت، ولا يصح أن يقال: ما زال زيد إلا منطلقا، كما يقال: ما كان زيد إلا منطلقا، وذلك أن زال يقتضي معنى النفي، إذ هن ضد الثبات، وما ولا يقتضيان النفي، والنفيان إذا اجتمعا اقتضيا الإثبات، فصار قولهم: ما زال يجري مجرى كان، في كونه إثباتا، وكما لا يقال: كان زيد إلا منطلقا، لا يقال: ما زال زيد إلا منطلقا. وما زلت بزيد، وما زلت وزيدا حتى فعل ذلك، زيالا، أي بزيد، حكاه سيبويه. وحكى بعضهم: زلت أفعل، بمعنى: ما زلت أفعل، وهو قليل. ويقال: ما زيل فلان يفعل كذا، لغة في : ما زال، حكاه أبو الخطاب الأخفش، وهذا كما يقال: في كاد: كيد، ومنه قول الهذلي:
  وكيد ضبع القف يأكلن جثتي                      وكيد خراش يوم ذلك ييتـم وقوله: عنه، أي عن الأخفش، ولم يتقدم له ذكر، فهو مستدرك زائد، فتنبه لذلك. ومما يستدرك عليه: المتزايلة من النساء: التي تستر وجهها عنك. وزيل زويله، أي ذهبت حركته، وقال الزمخشري: أي استفز من الفرق، وهو من إسناد الفعل إلى مصدره، ومنه قول ذي الرمة السابق: زيل منا زويلها. أي زيل قلبها من الفزع، قال ابن بري: ويحتمل أن يكون زيل في البيت مبنيا للمفعول، من زاله الله، والزويل بمعنى الزوال، وأن يكون زيل لغة في زال، ويدل على صحة ذلك أنه يروى: زيل منا زوالها، وزال منا زويلها، قال: فهذا يدل على أن زيل بمعنى زال، المبني للفاعل دون المبني للمفعول.

##### Türkçe

**زاله** onu yerinden giderdi; onu **يزيله**; **زيلا** (olarak); **أزاله**’de bir lugattır; cevherî’nin dediği gibi. İbn Berrî dedi: Onun doğrusu **زلته زيلا**’dır: yani onu **أزلته**; ve **زلته زيلا**: yani onu **مزته**. Ve **المحكم**’de: **زال** şey, **زيلا**; ve onu **أزاله**; **إزالة** (olarak); ve **إزالا**; ve bu, Lihyânî’dendir: yani onu ayırdı. Ve **تزيلوا** **تزيلا** ve **تزييلا**; ve bu Hicazîdir; Lihyânî onu rivayet etti; dedi: ve Rabîa size **تزايلوا** der, **تزايلا**: yani ayrıldılar. Ve Mütelemmis’ten inşad etti:

  Ey Hâris, biz eğer kanlarımız dökülüşseydi
  **تزيلن** (öyle) giderdi ki artık bir kan bir kana dokunmazdı

Ve şöyle rivayet olunur: **تزايلن**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا**; der ki: eğer **تميّزوا** (ayrılsalardı). Ve **زلته**; onu **أزيله**; **زيلا**; fakat o gitmedi: yani onu **مزته** fakat o **ينمز** olmadı. Denir: **زل** koyununu keçilerinden: yani onu **مزه**; ve bunu şundan ayır. Ve onu **زيله**; **تزييلا**; böylece o **فتزيل**: onu ayırdı, böylece o ayrıldı. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **فزيلنا بينهم**; ve o, “**زلت**”yi geçişli söyleyen kimseye göre çokluk üzerinedir; **مزته** ve **ميزته** gibi; onu Râgıb söyledi. Ezherî dedi: **زال يزيل**’e gelince, Ferra Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi ki: **فزيلنا بينهم**. O, **زلت**’den değildir; ancak o, **زلت الشيء**’dendir; ben onu **أزيله**; eğer bunu şundan ayırırsam. Ve dedi: **فزيلنا**; fiilin çokluğu için; eğer az olsaydı derdim ki: **زل** bunu şundan; senin “**مز** bunu şundan” demen gibi. Dedi: ve bazısı okudu: **فزايلنا بينهم**; ve o, senin “**لا تصعر ولا تصاعر**” demen gibidir. Kuteybî dedi, Yüce Allah’ın sözü tefsirinde: **فزيلنا** yani ayırdık; ve o, **زال يزول**’dendir; ve ben onu **أزلته**. Ezherî dedi: Bu, Kuteybî’den bir yanlıştır; ve **زال يزول** ile **زال يزيل** arasında ayırt etmedi; Ferra’nın yaptığı gibi. Kuteybî tatlı bir beyan sahibi idi; fakat nahivden ve onun ölçülerini bilmekten nasibi uğursuz oldu. Ve onu **زايله**; **مزايلة** ve **زيالا**: ondan ayrıldı; ve ondan uzaklaştı. Ve **الحبيب المزايل**: ayrık olan. Ve denir: İnsanlarla karışın ve onları **زايلوهم**: yani fiillerde onlardan ayrılın. Ve **الزيال**: ayırma. Ve **التزايل**: ayrışma. Ebû Züeyb dedi:

  İçinde **تزايل** bulunan, dum ağaçları gibi bir göç katarına (doğru)
  Ve onlar için yüklerin sarsılışı ve bir bağ (vardır)

Ve mecazdandır: **التزايل** utanma/çekinme; ve o, ondan **متزايل**’dir: yani çekingen; çünkü onu çekindiği zaman şahsıyla ondan ayrılır ve ondan büzülür. Ve denir: Ben senden **أتزايل** ederim; böylece sana cüret etmem; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الزيل** (harekeli): uyluklar arasının uzaklaşması; **الفحج** gibi. Ve o, uylukları ayrık olan **أزيل الفخذين**’dir. Ve Mehdî hadîsinde: alnı açık, burnu kemerli, uylukları ayrık **أزيل الفخذين**, ön dişleri aralıklı **أفلج الثنايا**; sağ uyluğunda bir ben. Ve **المزيل** ve **المزيال**; **منبر** ve **محراب** gibi: zeki, zarif adam. Ve Muâviye hadîsinde: iki adam onun yanında davalaştı; ve ikisinden biri karıştıran, **مزيلا** idi. İbnü’l-Esîr dedi: **المزيل**; delillerde bir delilden bir delile geçen, çekişmelerde cedelci olandır. Dedim: Öyleyse **زول**’da zikredilir; ve **اللسان** sahibi onu böyle nakletti; fakat Zemahşerî onu, musannif gibi, **ز ي ل**’de zikretti.

Ve **ما زلت** onu yaparım; senin “**ما برحت**” demen gibi. Ve onun muzâri‘i: **أزال** ve **أزيل**. Ezherî dedi: Onunla, ancak nefy harfiyle pek az konuşulur. İbn Keysân dedi: **ما زال** ve **لا يزال** ile, **زال يزول**’dan fiil kastedilmez; bir hâlden bir hâle döndüğü zaman ve yerinden **زال** olduğu zaman; ancak onlarla, şeyin ملازمة’si ve sürekli hâl kastedilir. Bitti. Şu hâlde o ve tam olan, maddede farklıdır: şu, **ز و ل**’den terkiptir; bu ise **ز ي ل**’dendir. Yahut eksik olan, tam olandan değiştirilmiştir: onu, **فعل** üzerine bina ettiler; ayn’ı kesreli olarak; açık iken. Yahut o, **زاله يزيله**’dendir; onu **مازه** ettiği zaman. Râgıb dedi: Onların “**ما زال**” ve “**لا يزال**” sözü, **كان**’ın yürütüldüğü yere yürütüldü; isim merfû‘, haber mansûb kılmada. Ve aslı yâ’dandır; onların “**زيلت**” sözünden dolayı: yani **ما برحت**. Ve sahih olmaz ki “**ما زال زيد إلا منطلقا**” denilsin; “**ما كان زيد إلا منطلقا**” denildiği gibi. Çünkü **زال** nefy mânâsını gerektirir; zira o, sebatın zıddıdır. Ve **ما** ve **لا** nefy’i gerektirir. Ve iki nefy bir araya geldiği zaman isbâtı gerektirir. Böylece onların “**ما زال**” sözü, isbât oluşunda **كان**’ın yürütüldüğü yere yürütüldü. Ve nasıl ki “**كان زيد إلا منطلقا**” denilmezse, “**ما زال زيد إلا منطلقا**” da denilmez. Ve **ما زلت بزيد**; ve **ما زلت وزيدا** ta ki bunu yaptı; **زيالا**: yani **بزيد**; Sîbeveyh onu hikâye etti. Ve bazısı hikâye etti: **زلت أفعل**; “**ما زلت أفعل**” mânâsında; ve o azdır. Ve denir: **ما زيل** falan şöyle yapar; **ما زال**’da bir lugattır; Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş onu hikâye etti. Ve bu, **كاد**’da “**كيد**” denildiği gibidir. Ondandır Hüzellî’nin sözü:

  Ve **كيد** kayalık sırtın sırtlanı, cesedimi yerler
  Ve **كيد** Hırâş, o gün yetim kalır

Ve onun “ondan” sözü: yani Ahfeş’ten; ve onun için bir önce zikrediş geçmedi; o hâlde o, ek bir istidrâk fazlalıktır; buna dikkat et. Ve ona istidrâk olunanlardandır: kadınlardan **المتزايلة**: yüzünü senden örten. Ve **زيل زويله**: yani hareketi gitti. Zemahşerî dedi: yani korkudan sarsıldı; ve o, fiilin kendi masdarına isnad edilmesindendir. Ondandır Zî’r-Rumme’nin önceki sözü: **زيل منا زويلها**. Yani korkudan kalbi **زيل** edildi. İbn Berrî dedi: Ve muhtemeldir ki beyitteki **زيل**, mef‘ûle bina edilmiştir; Allah’ın onu **زاله**’sinden; ve **الزويل** zaval mânâsındadır. Ve muhtemeldir ki **زيل**, **زال**’da bir lugattır. Ve bunun sıhhatine delâlet eder ki şöyle rivayet olunur: **زيل منا زوالها** ve **زال منا زويلها**. Dedi: Bu, **زيل**’in, mef‘ûle bina edilmiş değil, fâile bina edilmiş olarak **زال** mânâsında olduğuna delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَالَهُ
1 زَالَهُ ذ is syn. with أَزَالَهُ, q. v. (S, Msb, K.) ― -b2- زال زَوَالَهُ, or زال اللّٰهُ زَوَالَهُ; and زال زَوَالَهَا: see زَوَالٌ, in art. زول. And زِيلَ زَوِيلُهُ and زَوِيلُهَا and زَوَالُهُ: see زَوِيلٌ, in art. زول; and for the first, see also زَوَالٌ, in that art. ― -b3- زِلْتُهُ, (S, K,) aor. أَزِيلُهُ, inf. n. زَيْلٌ, (S,) [first pers. of زَالَهُ,] signifies also I put it, or set it, apart, away, or aside; removed it; or separated it; (S, K, TA;) namely, a thing, (S, TA,) from another thing: (TA:) and ↓ ازالهُ also signifies he separated it; like زَالَهُ. (TA.) See also 4. One says, زِلْ ضَأْنَكَ مِنْ مِعْزَاكَ Remove, or separate, thy sheep from thy goats. (S, * TA.) And ↓ زِلْتُهُ فَلَمْ يَنْزَلْ I separated it [partly], but it did not become [wholly] separated. (S, K.) -A2- مَا زَالَ يَفْعَلُ كَذَا (S in art. زول, and Msb,) is like مَا بَرِحَ, both in its [original] measure, [which is مَا زَيِلَ accord. to most authorities,] and in its meaning, which is [He ceased not to do such a thing, or he continued to do such a thing, for it denotes] the continuing to do a thing [as in the ex. above], and a constant state [as in the phrase مَا زَالَ زَيْدٌ قَائِمًا Zeyd ceased not to be, or continued to be, standing]: (Msb:) [using the first pers.,] one says, مَا زِلْتُ أَفْعَلُهُ [and مَا زَلْتُ, as appears from what follows], meaning مَا بَرِحْتُ [i. e. I ceased not to do it,  or I continued to do it], (K,) aor. أَزَالُ [supposing the measure of the pret. to be originally فَعِلْتُ] (Msb, K) and أَزِيلُ [supposing the measure of the pret. to be originally فعَلْتُ]: (K:) the verb is seldom [in the Msb “ never ”] used without a negative particle: (Az, TA:) one says زِلْتُ أَفْعَلُ meaning مَا زِلْتُ أَفْعَلُ; but this is rare: (K:) and مَا زِيلَ يَفْعَلُ كَذَا, (S, Msb, K,) a phrase used by some of the Arabs, (Msb,) mentioned by Akh, (S, TA,) as is meant in [some of the copies of] the K by the addition عَنْهُ, though Akh is not mentioned in what precedes. (TA.) The verb in مَا زَالَ and لَا يَزَالُ is used in the manner of كَانَ in governing the noun [which is its subject] in the nom. case and the predicate in the accus. case [as in مَا زَالَ زَيْدٌ قَائِمًا, expl. above]; but one may not say, مَا زَالَ زَيْدٌ اـِلَّا مُنْطَلِقًا, like as one says, مَا كَانَ زَيْدٌ اـِلَّا مُنْطَلِقًا; for زَالَ denotes a negation, [meaning he did not a thing, or he was not doing &c.,] and مَا and لَا denote negation, and two negations together denote an affirmation; so that ما زال is affirmative like كَانَ; and as one may not say, كَانَ زَيْدٌ اـِلَّا مَنْطَلِقًا, so one may not say, مَا زَالَ زَيْدٌ اـِلَّا مُنْطَلِقًا. (Er-Rلghib, TA.) One says also, مَا زِلْتُ بِزَيْدٍ حَتَّى فَعَلَ ذٰلِكَ and مَا زِلْتُ وَزَيْدًا [I desisted not with Zeyd until he did that], (Sb, K, * TA,) inf. n. زِيَالٌ. (Sb, TA.) لَمْ يَزَلْ [He,  or it, has not ceased to be &c., i. e., has ever been &c., (see أَزَلٌ,)] is said of God, as meaning He has never been nonexistent; and لَا يَزَالُ, said of Him, He will never be nonexistent. (Kull p. 31.) This [incomplete i. e. non-attributive] verb and the complete [i. e. attributive, which signifies “ it ceased to be ” or “ exist, ” &c.,] differ in their components; the latter being composed of ل و ز; and this, of ل ى ز: or the incomplete is altered from the complete; being made to be with kesr to its medial radical letter, [for it is generally held to be from زَيِلَ or زَوِلَ,] after its having been [originally زَوَلَ,] with fet-h: or it is from زَالَهُ, aor. يَزِيلُهُ, meaning “ he put it, ” or “ set it, apart, ” &c. (K.)

زيّلهُ
2 زيّلهُ ذ , (S, K,) inf. n. تَزْيِيلٌ, (S,) He separated it [i. e. acompany of men, or an assemblage of things,] much (Fr, Az, S, * K, * TA,) [or greatly, or widely; or dispersed it;] differing in degree from زَالَهُ like as مَيَّزَهُ does from مَازَهُ. (TA.) Hence, فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ [And we will separate them widely, one from another], (Fr, Az, S, K, TA,) in the Kur [x. 29]; (Fr, Az, S, TA;) where some read بَيْنَهُمْ ↓ فَزَايَلْنَا; like لَا تُصَعِّرْ and لا تُصَاعِرْ [in the Kur xxxi. 17]. (Fr, Az, TA.) [See also an ex. in a verse cited voce دُونَ.] زَيَّلْتُ is of the measure فَعَّلْتُ because its inf. n. is as above; for were it فَيْعَلْتُ, one would say زَيَّلَةٌ [of the measure فَيْعَلَةٌ]. (S.) -A2- تَزْيِيلٌ is also [said to be] an [irreg.] inf. n. of 5, q. v. (Lh, K.)

زايلهُ
3 زايلهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. مُزَايَلَةٌ and زِيَالٌ, (S, K,) He separated himself from him. (S, Msb, K. [See also 1 in art. زول, last signification.]) One says, خَالِطُوا النَّاسَ وَزَايِلُوهُمْ, meaning [Mix ye with men in familiar, or social, intercourse, and] separate yourselves from them in deeds, or actions. (TA.) ― -b2- زَايَلَتْهُ بِوَجْهِهَا She veiled her face from him. (IAar on the authority of Ibn-Ez-Zubeyr, TA in art. بزر.) [See also 6.] ― -b3- زَايَلْنَا بَيْنَهُمْ: see 2. And see also what next follows.

ازالهُ
4 ازالهُ ذ (S, Msb, K) مِنْ مَكَانِهِ (S) or عَنْ مَكَانِهِ, (K,) inf. n. اـِزَالَةٌ (K) and اـِزَالٌ; (Lh, K;) and ↓ زَالَهُ, (S, Msb, K, and Har p. 393,) aor. يَزِيلُهُ, (S, K, and Har ubi suprà,) or يَزَالُهُ, like يَنَالُهُ, (Msb,) inf. n. زَيْلٌ, (S, K, Har,) or زِيَالٌ; (Msb;) both signify the same; (S, Msb, K;) He removed it [from its place; as the former is expl. in art. زول]; (Msb in explanation of both, and Har ubi suprà in explanation of the latter;) and so ↓ زَايَلَهُ, of which the primary signification is that first assigned to it in the next preceding paragraph. (Har ubi suprà.) See also 1, fourth sentence. [And see 4 in art. زول.]

تزيّلوا
5 تزيّلوا ذ , (S, * Msb, K,) inf. n. تَزَيُّلٌ and ↓ تَزْيِيلٌ, (K,) the latter [irreg., being properly inf. n. of 2,] of the dial. of El-Hijلz, mentioned by Lh; (TA;) and ↓ تزايلوا, inf. n. تَزَايُلٌ; (K;) i. q. تَفَرَّقُوا [i. e. They became separated much, or greatly, or widely; or became dispersed: or rather, the former verb, being quasi-pass. of 2, has this meaning; and the latter verb, as quasi-pass. of 3, means simply they became separated, one from another]: (S, K:) [for] ↓ التَّزَايُلُ signifies التَّبَايُنُ: (S, K:) تزيّلوا is syn. with تَمَيَّزُوا: thus in the Kur [xlviii. 25], where it is said, لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا [Had they been widely separated, one from another, we had assuredly punished those who disbelieved]: (Msb, * TA:) and some here read ↓ تَزَايَلُوا. (Bd.) [See also 7.]

6 تَزَاْيَلَ see 5, in three places. ― -b2- [Hence,] التَّزَايُلُ signifies also الاِحْتِشَامُ; (K, TA;) a tropical meaning: (TA:) one says, تزايل عَنْهُ, meaning اِحْتَشَمَهُ [i. e. (tropical:) He was, or became, abashed at him]: (O, TA:) because the مُحْتَشِم separates himself, and shrinks, from another. (TA.) ― -b3- [See also مُتَزَايِلَةٌ, whence it seems that one says, of a woman, تَزَايَلَتْ, meaning She veiled her face from men: see likewise 3.]

انزال
7 انزال ذ It was, or became, put, or set, apart, away, or aside; removed; or separated; (S, K;) عَنْهُ [from him, or it]. (TA.) One says, زِلْتُهُ فَلَمْ يَنْزَلْ: see 1. (S, K.) [See also 5. And see 7 in art. زول.]

زَيَلٌ
زَيَلٌ ذ Width between the thighs; (S, K;) like فَجَجٌ. (S.)

أَزْيَلٌ
أَزْيَلٌ ذ , (K,) or أَزْيَلُ الفَخِذَيْنِ, occurring in a trad., (TA,) Having the thighs wide apart. (K, TA.)

مِزْيَلٌ
مِزْيَلٌ ذ A man acute or sharp or quick in intellect, clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent; knowing with respect to the subtilties, niceties, abstrusities, or obscurities, of things, affairs, or cases; as also ↓ مِزْيَالٌ: (K:) or vehement in altercation, or litigation, who shifts (يَزُولُ) from one plea, or argument, to another: occurring in a trad., in which it is said, with reference to two claimants, كَانَ أَحَدُهُمَا مِخْلَطًا مِزْيَلًا [One of them two was a person who mixed in, or entered into, affairs; vehement in altercation, &c.]: (IAth, TA:) accord. to which latter explanation, it should be mentioned in art. زول, as it is by the author of the L; but Z mentions it in the present art., like F. (TA.)

مِزْيَالٌ
مِزْيَالٌ ذ : see the next preceding paragraph.

الجيب المُزَايِلُ
الجيب المُزَايِلُ ذ [a mistranscription for الحَبِيبُ] means البَائِنُ [i. e. The beloved, or the friend, who is in a state of separation, or disunion]. (TA.)

مُتَزَايِلَةٌ
مُتَزَايِلَةٌ ذ A woman who veils her face from men. (IAar on the authority of Ibn-Ez-Zubeyr, TA in this art. and in art. برز.)

##### Türkçe

**زَالَهُ**
1 **زَالَهُ** ذ, **أَزَالَهُ** ile eşanlamlıdır, bk. o. (S, Msb, K.) ― -b2- **زال زَوَالَهُ**, yahut **زال اللّٰهُ زَوَالَهُ**; ve **زال زَوَالَهَا**: **زَوَالٌ**’a bak, **زول** maddesinde. Ve **زِيلَ زَوِيلُهُ** ve **زَوِيلُهَا** ve **زَوَالُهُ**: **زَوِيلٌ**’e bak, **زول** maddesinde; ve birincisi için, o maddede ayrıca **زَوَالٌ**’a da bak. ― -b3- **زِلْتُهُ**, (S, K,) muzârîsi **أَزِيلُهُ**, mastarı **زَيْلٌ**, (S,) [**زَالَهُ**’nun birinci şahsı,] ayrıca “onu ayırdım, uzaklaştırdım yahut bir yana koydum; onu giderdim; yahut onu ayırdım” mânâsına gelir; (S, K, TA;) yani bir şeyi, (S, TA,) başka bir şeyden: (TA:) ve ↓ **ازالهُ** da “onu ayırdı” mânâsına gelir; **زَالَهُ** gibi. (TA.) 4’e de bak. Şöyle denir: **زِلْ ضَأْنَكَ مِنْ مِعْزَاكَ** Koyunlarını keçilerinden gider, yahut ayır. (S, * TA.) Ve ↓ **زِلْتُهُ فَلَمْ يَنْزَلْ** “Onu ayırdım [kısmen], fakat [tamamen] ayrılmış olmadı.” (S, K.) -A2- **مَا زَالَ يَفْعَلُ كَذَا** (S, **زول** maddesinde, ve Msb,) **مَا بَرِحَ** gibidir; hem [aslî] vezninde, [ki çoğu otoriteye göre **مَا زَيِلَ**’dir,] hem de mânâsında; ki bu, [“böyle bir şeyi yapmaktan geri kalmadı, yahut böyle bir şeyi yapmaya devam etti” mânâsıdır; zira] bir şeyi yapmanın devamını [yukarıdaki örnekte olduğu gibi], ve sürekli bir hâli [**مَا زَالَ زَيْدٌ قَائِمًا** ibaresinde olduğu gibi: Zeyd ayakta olmaktan geri kalmadı, yahut ayakta olmaya devam etti] ifade eder: (Msb:) [birinci şahısla] şöyle denir: **مَا زِلْتُ أَفْعَلُهُ** [ve aşağıdan anlaşıldığı üzere **مَا زَلْتُ**], mânâsı **مَا بَرِحْتُ**’tir [yani “onu yapmaktan geri kalmadım, yahut onu yapmaya devam ettim”], (K,) muzârîsi **أَزَالُ** [mâzînin vezninin aslının **فَعِلْتُ** olduğu varsayımıyla] (Msb, K) ve **أَزِيلُ** [mâzînin vezninin aslının **فعَلْتُ** olduğu varsayımıyla]: (K:) fiil, olumsuzluk edatı olmaksızın nadiren [Msb’de “asla”] kullanılır: (Az, TA:) **زِلْتُ أَفْعَلُ** denir, mânâsı **مَا زِلْتُ أَفْعَلُ**’dır; fakat bu nadirdir: (K:) ve **مَا زِيلَ يَفْعَلُ كَذَا**, (S, Msb, K,) Arapların bazısının kullandığı bir ibaredir, (Msb,) Akh tarafından zikredilmiştir, (S, TA,) K’nın [bazı nüshalarında] **عَنْهُ** ilâvesiyle kastedilen de budur; gerçi Akh, önce geçen yerde zikredilmemiştir. (TA.) **مَا زَالَ** ve **لَا يَزَالُ**’daki fiil, ismi [ki o, onun öznesidir] merfû, haberi mansûb kılmada **كَانَ** tarzında kullanılır [yukarıda açıklanan **مَا زَالَ زَيْدٌ قَائِمًا** gibi]; fakat **مَا كَانَ زَيْدٌ اـِلَّا مُنْطَلِقًا** denildiği gibi, **مَا زَالَ زَيْدٌ اـِلَّا مُنْطَلِقًا** denilemez; çünkü **زَالَ** bir nefy ifade eder, [mânâsı “bir şeyi yapmadı, yahut yapıyor değildi” vb.,] ve **مَا** ile **لَا** nefy ifade eder; iki nefy bir araya gelince isbât ifade eder; böylece **ما زال** **كَانَ** gibi müsbet olur; ve **كَانَ زَيْدٌ اـِلَّا مَنْطَلِقًا** denemediği gibi, **مَا زَالَ زَيْدٌ اـِلَّا مُنْطَلِقًا** da denemez. (Er-Rلghib, TA.) Şöyle de denir: **مَا زِلْتُ بِزَيْدٍ حَتَّى فَعَلَ ذٰلِكَ** ve **مَا زِلْتُ وَزَيْدًا** [“Zeyd ile birlikte, o bunu yapıncaya kadar vazgeçmedim”], (Sb, K, * TA,) mastarı **زِيَالٌ**. (Sb, TA.) **لَمْ يَزَلْ** [“O, yahut o şey, … olmaktan geri kalmadı; yani daima … olmuştur” (bk. **أَزَلٌ**)] Allah hakkında, “O hiçbir zaman yok olmamıştır” mânâsıyla söylenir; ve **لَا يَزَالُ**, O’nun hakkında söylenince, “O hiçbir zaman yok olmayacaktır.” (Kull p. 31.) Bu [nâkıs yani isnadsız] fiil ile tâm [yani isnadlı; “var olmaktan kesildi” yahut “mevcut oldu” vb. mânâsına gelen] fiil, unsurlarında ayrılır; zira ikincisi **ل و ز**’dan mürekkeptir; bu ise **ل ى ز**’dan: yahut nâkıs, tâm’dan değiştirilmiştir; orta kök harfine kesre verilerek [çünkü genellikle **زَيِلَ** yahut **زَوِلَ**’den olduğu kabul edilir] — fetḥalı [aslî **زَوَلَ**] olduktan sonra: yahut **زَالَهُ**, muzârîsi **يَزِيلُهُ**, “onu ayırdı” vb. mânâsından gelir. (K.)

**زيّلهُ**
2 **زيّلهُ** ذ, (S, K,) mastarı **تَزْيِيلٌ**, (S,) onu çokça ayırdı [yani bir adam topluluğunu, yahut şeyler yığınını], (Fr, Az, S, * K, * TA,) [yahut büyükçe, yahut genişçe; yahut onu dağıttı;] derecede **زَالَهُ**’dan farklıdır; tıpkı **مَيَّزَهُ**’nin **مَازَهُ**’dan farklı oluşu gibi. (TA.) Buradan: **فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ** [“Ve onların arasını genişçe ayıracağız, birbirinden”], (Fr, Az, S, K, TA,) Kur’da [x. 29]; (Fr, Az, S, TA;) burada bazıları **فَزَايَلْنَا** ↓ **بَيْنَهُمْ** okur; **لَا تُصَعِّرْ** ve **لا تُصَاعِرْ** [Kur xxxi. 17] gibi. (Fr, Az, TA.) [Ayrıca **دُونَ** maddesinde zikredilen bir beyitteki örneğe de bak.] **زَيَّلْتُ**, vezni **فَعَّلْتُ**’tür; çünkü mastarı yukarıdaki gibidir; zira eğer **فَيْعَلْتُ** olsaydı, **زَيَّلَةٌ** [vezni **فَيْعَلَةٌ**] denirdi. (S.) -A2- **تَزْيِيلٌ** ayrıca [denildiğine göre] 5’in [kural dışı] mastarıdır, bk. o. (Lh, K.)

**زايلهُ**
3 **زايلهُ** ذ, (S, Msb, K,) mastarı **مُزَايَلَةٌ** ve **زِيَالٌ**, (S, K,) “ondan ayrıldı” mânâsına gelir. (S, Msb, K. [Ayrıca **زول** maddesinde 1’in son mânâsına da bak.]) Şöyle denir: **خَالِطُوا النَّاسَ وَزَايِلُوهُمْ**, mânâsı: [İnsanlarla ünsiyet, yahut içtimaî münasebetle] karışın ve fiillerde, yahut amellerde onlardan ayrılın. (TA.) ― -b2- **زَايَلَتْهُ بِوَجْهِهَا** “Yüzünü ondan örttü.” (IAar, İbn-Ez-Zubeyr rivayetiyle, TA, **بزر** maddesinde.) [6’ya da bak.] ― -b3- **زَايَلْنَا بَيْنَهُمْ**: 2’ye bak. Ve ayrıca hemen ardından gelene de bak.

**ازالهُ**
4 **ازالهُ** ذ (S, Msb, K) **مِنْ مَكَانِهِ** (S) yahut **عَنْ مَكَانِهِ**, (K,) mastarı **اـِزَالَةٌ** (K) ve **اـِزَالٌ**; (Lh, K;) ve ↓ **زَالَهُ**, (S, Msb, K, ve Har p. 393,) muzârîsi **يَزِيلُهُ**, (S, K, ve Har, yukarıda geçen yerde,) yahut **يَزَالُهُ**, **يَنَالُهُ** gibi, (Msb,) mastarı **زَيْلٌ**, (S, K, Har,) yahut **زِيَالٌ**; (Msb;) ikisi de aynı mânâyı ifade eder; (S, Msb, K;) “onu yerinden giderdi” [öncekinin **زول** maddesinde açıklandığı gibi]; (Msb her ikisinin açıklamasında, ve Har yukarıda geçen yerde ikincisinin açıklamasında;) ve yine ↓ **زَايَلَهُ** da böyledir; onun aslî mânâsı, bir önceki paragrafta ona verilen ilk mânâdır. (Har yukarıda geçen yerde.) 1’in dördüncü cümlesine de bak. [Ve **زول** maddesinde 4’e bak.]

**تزيّلوا**
5 **تزيّلوا** ذ, (S, * Msb, K,) mastarı **تَزَيُّلٌ** ve ↓ **تَزْيِيلٌ**, (K,) ikincisi [kural dışıdır; zira aslında 2’nin mastarıdır,] Lh’nin zikrettiği üzere Hicaz lehçesindendir; (TA;) ve ↓ **تزايلوا**, mastarı **تَزَايُلٌ**; (K;) **تَفَرَّقُوا** ile aynı mânâdadır [yani çokça, yahut büyükçe, yahut genişçe ayrıldılar; yahut dağıldılar: daha doğrusu, birinci fiil 2’nin şibh-i meçhûlü olarak bu mânâyı taşır; ikinci fiil ise 3’ün şibh-i meçhûlü olarak sadece birbirinden ayrıldılar mânâsına gelir]: (S, K:) [çünkü] ↓ **التَّزَايُلُ** **التَّبَايُنُ** mânâsına gelir: (S, K:) **تزيّلوا**, **تَمَيَّزُوا** ile eşanlamlıdır: Kur’da [xlviii. 25] şöyle denmiştir: **لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا** [“Eğer birbirlerinden genişçe ayrılmış olsalardı, inkâr edenleri elbette azaplandırırdık”]: (Msb, * TA:) ve burada bazıları ↓ **تَزَايَلُوا** okur. (Bd.) [7’ye de bak.]

6 **تَزَاْيَلَ**: 5’e bak, üç yerde. ― -b2- [Buradan,] **التَّزَايُلُ** ayrıca **الاِحْتِشَامُ** mânâsına gelir; (K, TA;) mecazî bir mânâdır: (TA:) şöyle denir: **تزايل عَنْهُ**, mânâsı **اِحْتَشَمَهُ**’dur [yani (mecaz:) Ondan utandı, yahut ona karşı mahcup oldu]: (O, TA:) çünkü **مُحْتَشِم** kendini başkasından ayırır ve ondan çekinir. (TA.) ― -b3- [Ayrıca **مُتَزَايِلَةٌ**’ye de bak; buradan, bir kadın hakkında **تَزَايَلَتْ** denildiği anlaşılıyor; mânâsı: Erkeklerden yüzünü örttü: yine 3’e de bak.]

**انزال**
7 **انزال** ذ “ayrılmış olarak konuldu; yahut bir yana konuldu; giderildi; yahut ayrıldı” mânâsına gelir; (S, K;) **عَنْهُ** [ondan, yahut ondan (o şeyden)]. (TA.) Şöyle denir: **زِلْتُهُ فَلَمْ يَنْزَلْ**: 1’e bak. (S, K.) [5’e de bak. Ve **زول** maddesinde 7’ye bak.]

**زَيَلٌ**
**زَيَلٌ** ذ Uyluklar arasındaki genişlik; (S, K;) **فَجَجٌ** gibi. (S.)

**أَزْيَلٌ**
**أَزْيَلٌ** ذ, (K,) yahut **أَزْيَلُ الفَخِذَيْنِ**, bir rivayette vârid olmuştur, (TA,) “uylukları geniş aralıklı olan.” (K, TA.)

**مِزْيَلٌ**
**مِزْيَلٌ** ذ Zekâda keskin yahut sivri yahut çabuk olan bir adam; zeki, mahir, bilgili yahut anlayışlı; şeylerin, işlerin yahut meselelerin incelikleri, nükteleri, giriftlikleri yahut kapalılıkları hususunda bilen; ayrıca ↓ **مِزْيَالٌ** da böyledir: (K:) yahut münakaşada, yahut davalaşmada şiddetli olan; bir delilden, yahut argümandan diğerine kayıp geçen (**يَزُولُ**): bir rivayette vârid olmuştur; orada iki davacı hakkında şöyle denmiştir: **كَانَ أَحَدُهُمَا مِخْلَطًا مِزْيَلًا** [“İkisinden biri, işlere karışan yahut işlere giren; münakaşada şiddetli olan vb. bir kimse idi”]: (IAth, TA:) bu ikinci açıklamaya göre, L’nin müellifinin yaptığı gibi **زول** maddesinde zikredilmesi gerekir; fakat Z, F gibi, onu bu maddede zikreder. (TA.)

**مِزْيَالٌ**
**مِزْيَالٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**الجيب المُزَايِلُ**
**الجيب المُزَايِلُ** ذ [**الحَبِيبُ** için bir yanlış yazımdır] **البَائِنُ** mânâsına gelir [yani ayrılık yahut kopukluk hâlinde olan sevgili, yahut dost]. (TA.)

**مُتَزَايِلَةٌ**
**مُتَزَايِلَةٌ** ذ Erkeklerden yüzünü örten bir kadın. (IAar, İbn-Ez-Zubeyr rivayetiyle, TA bu maddede ve **برز** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَالَ
زَالَ ( y )  A ( n. ac. زَيْل 1 ),
a.  Ceased, discontinued, desisted, left off.

b.  I ( n. ac. زَيْل 1 ) [ 'An ], Removed from.

زَيَّلَ
زَيَّلَ II ,
a.  Separated; divided; dispersed.

زَاْيَلَ
زَاْيَلَ III ,
a.  Separated from, quitted.

أَزْيَلَ
أَزْيَلَ IV
a.  [ acc. &  'An ], Removed, took away from.

مِزْيَل
مِزْيَل [ 20 ],
a.  Acute, sharp, skilful.

مَا زَالَ
مَا زَالَ
a.  He did not cease to: he continued at.

##### Türkçe

زَالَ
زَالَ ( y )  A ( n. ac. **زَيْل** 1 ),
a.  Durdu, kesildi, vazgeçti, bıraktı.

b.  I ( n. ac. **زَيْل** 1 ) [ **'An** ], -den giderdi, -den uzaklaştırdı.

زَيَّلَ
زَيَّلَ II ,
a.  Ayırdı; böldü; dağıttı.

زَاْيَلَ
زَاْيَلَ III ,
a.  -den ayrıldı, terk etti.

أَزْيَلَ
أَزْيَلَ IV
a.  [ acc. &  **'An** ], -den giderdi, -den uzaklaştırdı.

مِزْيَل
مِزْيَل [ 20 ],
a.  Keskin, sivri, mahir.

مَا زَالَ
مَا زَالَ
a.  -meyi bırakmadı: -de devam etti.
