# زيل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زيل

زاله عن مكانه، يزيله، زيلا، لغة في أزاله، كما قاله الجوهري، قال ابن بري: صوابه زلته زيلا: أي أزلته، وزلته زيلا: أي مزته. وفي المحكم: زال الشي، زيلا، وأزاله، إزالة، وإزالا، وهذه عن اللحياني: أي فرقه، وتزيلوا تزيلا، وتزييلا، وهذه حجازية، رواها اللحياني، قال: وربيعة تقولك تزايلوا، تزايلا: أي تفرقوا، وأنشد للمتلمس:
  أحارث إنا لو تساط دماؤنا                      تزيلن حتى ما يمس دم دما ويروى: تزايلن، وقوله تعالى:  لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا  ، يقول: لو تميزا. وزلته، أزيله، زيلا، فلم ينزل: أي مزته فلم ينمز، يقال: زل ضأنك من معزاك، أي مزه، وأبن ذا من ذا. وزيله، تزييلا، فتزيل: فرقه فتفرق، ومنه قوله تعالى: فزيلنا بينهم  ، وهو على التكثير فيمن قال: زلت متعد، نحو مزته وميزته، قاله الراغب، وقال الأزهري: أما زال يزيل، فإن الفراء قال في قوله تعالى:  فزيلنا بينهم  . ليست من زلت وإنما هي من زلت الشيء، فأنا أزيله، إذا فرقت ذا من ذا، وقال:  فزيلنا  ، لكثرة الفعل، ولو قل لقلت: زل ذا من ذا، كما تقول: مز ذا من ذا، قال: وقرأ بعضهم:  فزايلنا بينهم  ، وهو مثل قولك: لا تصعر ولا تصاعر. وقال القتيبي، في تفسير قوله تعالى:  فزيلنا  أي فرقنا، وهو من زال، يزول، وأزلته أنا. قال الأزهري: وهذا غلط من القتيبي، ولم يميز بين زال يزول، وزال يزيل، كما فعل الفراء، وكان القتيبي ذا بيان عذب، وقد نحس حظه من النحو، ومعرفة مقاييسه. وزايله، مزايلة، وزيالا: فارقه، وانزال عنه، والحبيب المزايل: المباين، ويقال: خالطوا الناس وزايلوهم، أي فارقوهم في الأفعال. والزيال: افراق، والتزايل: التباين، قال أبو ذؤيب:
  إلى ظعن كالدوم فيها تزايل                      وهزة أحمال لهن وشـيج ومن المجاز: التزايل الاحتشام، وهو متزايل عنه، أي: محتشم، لأنه إذا احتشمه باينه بشخصه، وانقبض عنه، ويقال: أنا أتزايل عنك، فلا أتجاسر عليك، كما في الأساس. والزيل، محركة: تباعد ما بين الفخذين، كالفحج، وهو أزيل الفخذين منفرجهما، وفي حديث المهدي: أجلى الجبين، أقنى الأنف، أزيل الفخذين أفلج الثنايا، بفخذه الأيمن شامة. والمزيل، والمزيال، كمنبر، ومحراب: الرجل الكيس اللطيف، وفي حديث معاوية: أن رجلين تداعيا عنده، وكان أحدهما مخلطا مزيلا. قال ابن الأثير: المزيل هو الجدل في الخصومات، الذي يزول من حجة إلى حجة. قلت: فإذن يذكر في زول، وهكذا نقله صاحب اللسان، ولكن الزمخشري ذكره في ز ي ل، كالمصنف.

  وما زلت أفعله، كما تقول: ما برحت، ومضارعه: أزال وأزيل، قال الأزهري: وقلما يتكلم به إلا بحرف النفي، قال ابن كيسان: ليس يراد بما زال ولا يزال الفعل من زال يزول، إذا انصرف من حال إلى حال، وزال عن مكانه، ولكنه يراد بهما ملازمة الشيء، والحال الدائمة. انتهى، فهي والتامة مختلفان في المادة، تلك مركبة من ز و ل، وهذه من ز ي ل، أو الناقصة مغيرة من التامة، بنوها على فعل، بكسر العين، بعد أن كانت مفتوحة، أو هي من زاله يزيله، إذا مازه، وقال الراغب: قولهم: ما زال، ولا يزال، أجريا مجرى كان، وفي رفع الاسم ونصب الخبر، وأصله من الياء، لقولهم: زيلت: أي ما برحت، ولا يصح أن يقال: ما زال زيد إلا منطلقا، كما يقال: ما كان زيد إلا منطلقا، وذلك أن زال يقتضي معنى النفي، إذ هن ضد الثبات، وما ولا يقتضيان النفي، والنفيان إذا اجتمعا اقتضيا الإثبات، فصار قولهم: ما زال يجري مجرى كان، في كونه إثباتا، وكما لا يقال: كان زيد إلا منطلقا، لا يقال: ما زال زيد إلا منطلقا. وما زلت بزيد، وما زلت وزيدا حتى فعل ذلك، زيالا، أي بزيد، حكاه سيبويه. وحكى بعضهم: زلت أفعل، بمعنى: ما زلت أفعل، وهو قليل. ويقال: ما زيل فلان يفعل كذا، لغة في : ما زال، حكاه أبو الخطاب الأخفش، وهذا كما يقال: في كاد: كيد، ومنه قول الهذلي:
  وكيد ضبع القف يأكلن جثتي                      وكيد خراش يوم ذلك ييتـم وقوله: عنه، أي عن الأخفش، ولم يتقدم له ذكر، فهو مستدرك زائد، فتنبه لذلك. ومما يستدرك عليه: المتزايلة من النساء: التي تستر وجهها عنك. وزيل زويله، أي ذهبت حركته، وقال الزمخشري: أي استفز من الفرق، وهو من إسناد الفعل إلى مصدره، ومنه قول ذي الرمة السابق: زيل منا زويلها. أي زيل قلبها من الفزع، قال ابن بري: ويحتمل أن يكون زيل في البيت مبنيا للمفعول، من زاله الله، والزويل بمعنى الزوال، وأن يكون زيل لغة في زال، ويدل على صحة ذلك أنه يروى: زيل منا زوالها، وزال منا زويلها، قال: فهذا يدل على أن زيل بمعنى زال، المبني للفاعل دون المبني للمفعول.

### Türkçe

**زاله** onu yerinden giderdi; onu **يزيله**; **زيلا** (olarak); **أزاله**’de bir lugattır; cevherî’nin dediği gibi. İbn Berrî dedi: Onun doğrusu **زلته زيلا**’dır: yani onu **أزلته**; ve **زلته زيلا**: yani onu **مزته**. Ve **المحكم**’de: **زال** şey, **زيلا**; ve onu **أزاله**; **إزالة** (olarak); ve **إزالا**; ve bu, Lihyânî’dendir: yani onu ayırdı. Ve **تزيلوا** **تزيلا** ve **تزييلا**; ve bu Hicazîdir; Lihyânî onu rivayet etti; dedi: ve Rabîa size **تزايلوا** der, **تزايلا**: yani ayrıldılar. Ve Mütelemmis’ten inşad etti:

  Ey Hâris, biz eğer kanlarımız dökülüşseydi
  **تزيلن** (öyle) giderdi ki artık bir kan bir kana dokunmazdı

Ve şöyle rivayet olunur: **تزايلن**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا**; der ki: eğer **تميّزوا** (ayrılsalardı). Ve **زلته**; onu **أزيله**; **زيلا**; fakat o gitmedi: yani onu **مزته** fakat o **ينمز** olmadı. Denir: **زل** koyununu keçilerinden: yani onu **مزه**; ve bunu şundan ayır. Ve onu **زيله**; **تزييلا**; böylece o **فتزيل**: onu ayırdı, böylece o ayrıldı. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **فزيلنا بينهم**; ve o, “**زلت**”yi geçişli söyleyen kimseye göre çokluk üzerinedir; **مزته** ve **ميزته** gibi; onu Râgıb söyledi. Ezherî dedi: **زال يزيل**’e gelince, Ferra Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi ki: **فزيلنا بينهم**. O, **زلت**’den değildir; ancak o, **زلت الشيء**’dendir; ben onu **أزيله**; eğer bunu şundan ayırırsam. Ve dedi: **فزيلنا**; fiilin çokluğu için; eğer az olsaydı derdim ki: **زل** bunu şundan; senin “**مز** bunu şundan” demen gibi. Dedi: ve bazısı okudu: **فزايلنا بينهم**; ve o, senin “**لا تصعر ولا تصاعر**” demen gibidir. Kuteybî dedi, Yüce Allah’ın sözü tefsirinde: **فزيلنا** yani ayırdık; ve o, **زال يزول**’dendir; ve ben onu **أزلته**. Ezherî dedi: Bu, Kuteybî’den bir yanlıştır; ve **زال يزول** ile **زال يزيل** arasında ayırt etmedi; Ferra’nın yaptığı gibi. Kuteybî tatlı bir beyan sahibi idi; fakat nahivden ve onun ölçülerini bilmekten nasibi uğursuz oldu. Ve onu **زايله**; **مزايلة** ve **زيالا**: ondan ayrıldı; ve ondan uzaklaştı. Ve **الحبيب المزايل**: ayrık olan. Ve denir: İnsanlarla karışın ve onları **زايلوهم**: yani fiillerde onlardan ayrılın. Ve **الزيال**: ayırma. Ve **التزايل**: ayrışma. Ebû Züeyb dedi:

  İçinde **تزايل** bulunan, dum ağaçları gibi bir göç katarına (doğru)
  Ve onlar için yüklerin sarsılışı ve bir bağ (vardır)

Ve mecazdandır: **التزايل** utanma/çekinme; ve o, ondan **متزايل**’dir: yani çekingen; çünkü onu çekindiği zaman şahsıyla ondan ayrılır ve ondan büzülür. Ve denir: Ben senden **أتزايل** ederim; böylece sana cüret etmem; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الزيل** (harekeli): uyluklar arasının uzaklaşması; **الفحج** gibi. Ve o, uylukları ayrık olan **أزيل الفخذين**’dir. Ve Mehdî hadîsinde: alnı açık, burnu kemerli, uylukları ayrık **أزيل الفخذين**, ön dişleri aralıklı **أفلج الثنايا**; sağ uyluğunda bir ben. Ve **المزيل** ve **المزيال**; **منبر** ve **محراب** gibi: zeki, zarif adam. Ve Muâviye hadîsinde: iki adam onun yanında davalaştı; ve ikisinden biri karıştıran, **مزيلا** idi. İbnü’l-Esîr dedi: **المزيل**; delillerde bir delilden bir delile geçen, çekişmelerde cedelci olandır. Dedim: Öyleyse **زول**’da zikredilir; ve **اللسان** sahibi onu böyle nakletti; fakat Zemahşerî onu, musannif gibi, **ز ي ل**’de zikretti.

Ve **ما زلت** onu yaparım; senin “**ما برحت**” demen gibi. Ve onun muzâri‘i: **أزال** ve **أزيل**. Ezherî dedi: Onunla, ancak nefy harfiyle pek az konuşulur. İbn Keysân dedi: **ما زال** ve **لا يزال** ile, **زال يزول**’dan fiil kastedilmez; bir hâlden bir hâle döndüğü zaman ve yerinden **زال** olduğu zaman; ancak onlarla, şeyin ملازمة’si ve sürekli hâl kastedilir. Bitti. Şu hâlde o ve tam olan, maddede farklıdır: şu, **ز و ل**’den terkiptir; bu ise **ز ي ل**’dendir. Yahut eksik olan, tam olandan değiştirilmiştir: onu, **فعل** üzerine bina ettiler; ayn’ı kesreli olarak; açık iken. Yahut o, **زاله يزيله**’dendir; onu **مازه** ettiği zaman. Râgıb dedi: Onların “**ما زال**” ve “**لا يزال**” sözü, **كان**’ın yürütüldüğü yere yürütüldü; isim merfû‘, haber mansûb kılmada. Ve aslı yâ’dandır; onların “**زيلت**” sözünden dolayı: yani **ما برحت**. Ve sahih olmaz ki “**ما زال زيد إلا منطلقا**” denilsin; “**ما كان زيد إلا منطلقا**” denildiği gibi. Çünkü **زال** nefy mânâsını gerektirir; zira o, sebatın zıddıdır. Ve **ما** ve **لا** nefy’i gerektirir. Ve iki nefy bir araya geldiği zaman isbâtı gerektirir. Böylece onların “**ما زال**” sözü, isbât oluşunda **كان**’ın yürütüldüğü yere yürütüldü. Ve nasıl ki “**كان زيد إلا منطلقا**” denilmezse, “**ما زال زيد إلا منطلقا**” da denilmez. Ve **ما زلت بزيد**; ve **ما زلت وزيدا** ta ki bunu yaptı; **زيالا**: yani **بزيد**; Sîbeveyh onu hikâye etti. Ve bazısı hikâye etti: **زلت أفعل**; “**ما زلت أفعل**” mânâsında; ve o azdır. Ve denir: **ما زيل** falan şöyle yapar; **ما زال**’da bir lugattır; Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş onu hikâye etti. Ve bu, **كاد**’da “**كيد**” denildiği gibidir. Ondandır Hüzellî’nin sözü:

  Ve **كيد** kayalık sırtın sırtlanı, cesedimi yerler
  Ve **كيد** Hırâş, o gün yetim kalır

Ve onun “ondan” sözü: yani Ahfeş’ten; ve onun için bir önce zikrediş geçmedi; o hâlde o, ek bir istidrâk fazlalıktır; buna dikkat et. Ve ona istidrâk olunanlardandır: kadınlardan **المتزايلة**: yüzünü senden örten. Ve **زيل زويله**: yani hareketi gitti. Zemahşerî dedi: yani korkudan sarsıldı; ve o, fiilin kendi masdarına isnad edilmesindendir. Ondandır Zî’r-Rumme’nin önceki sözü: **زيل منا زويلها**. Yani korkudan kalbi **زيل** edildi. İbn Berrî dedi: Ve muhtemeldir ki beyitteki **زيل**, mef‘ûle bina edilmiştir; Allah’ın onu **زاله**’sinden; ve **الزويل** zaval mânâsındadır. Ve muhtemeldir ki **زيل**, **زال**’da bir lugattır. Ve bunun sıhhatine delâlet eder ki şöyle rivayet olunur: **زيل منا زوالها** ve **زال منا زويلها**. Dedi: Bu, **زيل**’in, mef‘ûle bina edilmiş değil, fâile bina edilmiş olarak **زال** mânâsında olduğuna delâlet eder.
