# زين — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زين

الزَّيْنُ: خلافُ الشَّيْن، وجمعه أَزْيانٌ؛ قال حميد بن ثور: تَصِيدُ الجَلِيسَ
بأَزْيَانِها ودَلٍّ أَجابتْ عليه الرُّقَى
زانه زَيْناً وأَزَانه وأَزْيَنَه، على الأَصل، وتَزَيَّنَ هو وازْدانَ بمعنًى، وهو افتعل من الزِّينةِ إلاَّ أَن التاء لمَّا لانَ مخرجها ولم توافق الزاي لشدتها، أَبدلوا منها دالاً، فهو مُزْدانٌ، وإن أَدغمت قلت مُزّان، وتصغير مُزْدان مُزَيَّنٌ، مثل مُخَيَّر تصغير مُختار، ومُزَيِّين إن عَوَّضْتَ كما تقول في الجمع مَزَاينُ ومَزَايِين، وفي حديث خُزَيمة: ما منعني أَن لا أَكون مُزْداناً بإعلانك أَي مُتَزَيِّناً بإعلان أَمرك، وهو مُفْتَعَلٌ من الزينة، فأَبدل التاء دالاً لأَجل الزاي. قال الأَزهري: سمعت صبيّاً من بني عُقَيلٍ يقول لآخر: وجهي زَيْنٌ ووجهك شَيْنٌ؛ أَراد أَنه صبيح الوجه وأَن الآخر قبيحه، قال: والتقدير وجهي ذو زَيْنٍ ووجهك ذو شَيْنٍ، فنعتهما بالمصدر كما يقال رجل صَوْمٌ وعَدْل أَي ذو عدل. ويقال: زانه الحُسْنُ يَزِينه زَيْناً. قال محمد بن حبيب: قالت أَعرابية لابن الأَعرابي إنك تَزُونُنا إذا طلعت كأَنك هلال في غير سمان، قال: تَزُونُنا وتَزِينُنا واحدٌ، وزانَه وزَيَّنَه بمعنى؛ وقال المجنون: فيا رَبِّ، إذ صَيَّرْتَ ليلَى لِيَ الهَوَى،
فزِنِّي لِعَيْنَيْها كما زِنْتَها لِيَا
وفي حديث شُرَيح: أَنه كان يُجِيزُ من الزِّينة ويَرُدُّ من الكذب؛ يريد تَزْيين السلعة للبيع من غير تدليس ولا كذب في نسبتها أَو في صفتها. ورجل مُزَيَّن أَي مُقَذَّذُ الشعر، والحَجَّامُ مُزَيِّن؛ وقول ابن عَبْدَلٍ الشاعر:
أَجِئْتَ على بَغْلٍ تَزُفُّكَ تِسْعَةٌ،
كأَنك دِيكٌ مائِلُ الزَّيْنِ أَعْوَرُ؟
يعني عُرْفه. وتَزَيَّنَتِ الأَرضُ بالنبات وازَّيَّنَتْ وازْدانتِ ازْدِياناً وتَزَيَّنت وازْيَنَّتْ وازْيَأَنَّتْ وأَزْيَنَتْ أَي حَسُنَتْ وبَهُجَتْ، وقد قرأَ الأَعرج بهذه الأَخيرة. وقالوا: إذا طلعت الجَبْهة تزينت النخلة. التهذيب: الزِّينة اسم جامع لكل شيء يُتَزَيَّن به. والزِّينَةُ: ما يتزين به. ويومُ الزِّينةِ: العيدُ. وتقول: أَزْيَنَتِ الأَرضُ بعُشبها وازَّيَّنَتْ مثله، وأَصله تَزَيَّنَت، فسكنت التاء وأُدغمت في الزاي واجتلبت الأَلف ليصح الابتداء. وفي حديث الاستسقاء قال: اللهم أَنزل علينا في أَرضنا زِينتَها أَي نباتَها الذي يُزَيّنها. وفي الحديث: زَيِّنُوا القرآن بأَصواتكم؛ ابن الأَثير: قيل هو مقلوب أَي زينوا أَصواتكم بالقرآن، والمعنى الهَجُوا بقراءته وتزَيَّنُوا به، وليس ذلك على تطريب القول والتحزين كقوله: ليس منا من لم يَتَغَنَّ بالقرآن أَي يَلْهَجْ بتلاوته كما يَلْهَج سائر الناس بالغِناء والطَّرب، قال هكذا قال الهَرَوِيّ والخَطَّابي ومن تَقَدَّمهما، وقال آخرون: لا حاجة إلى القلب، وإنما معناه الحث على الترتيل الذي أَمر به في قوله تعالى: ورَتِّلِ القرآنَ ترتيلاً؛ فكأَنَّ الزِّينَة للمُرَتِّل لا للقرآن، كما يقال: ويل للشعر من رواية السَّوْءِ، فهو راجع إلى الراوي لا للشعر، فكأَنه تنبيه للمقصر في الرواية على ما يعاب عليه من اللحن والتصحيف وسوء الأَداء وحث لغيره على التوقي من ذلك، فكذلك قوله: زينوا القرآن بأَصواتكم، يدل على ما يُزَيّنُ من الترتيل والتدبر ومراعاة الإعراب، وقيل: أَراد بالقرآن القراءة، وهو مصدر قرأَ يقرأُ قراءة وقُرْآناً أَي زينوا قراءتكم القرآن بأَصواتكم، قال: ويشهد لصحة هذا وأَن القلب لا وجه له حديث أَبي موسى: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، اسْتَمع إلى قراءته فقال: لقد أُوتِيت مِزْماراً من مزامير آل داود، فقال: لو علمتُ أَنك تسمع لحَبَّرْتُه لك تحبيراً أَي حسَّنت قراءته وزينتها، ويؤيد ذلك تأْييداً لا شبهة فيه حديث ابن عباس: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: لكل شيء حِلْيَةٌ وحِلْيَةُ القرآن حُسْنُ الصوت. والزِّيْنَةُ والزُّونَة: اسم جامع لما تُزُيِّنَ به، قلبت الكسرة ضمة فانقلبت الياء واواً. وقوله عز وجل: ولا يُبْدِينَ زِينَتَهن إلا ما ظهر منها؛ معناه لا يبدين الزينة الباطنة كالمِخْنقة والخَلْخال والدُّمْلُج والسِّوار والذي يظهر هو الثياب والوجه. وقوله عز وجل: فخرج على قومه في زينته؛ قال الزجاج: جاء في التفسير أَنه خرج هو وأَصحابه وعليهم وعلى الخيل الأُرْجُوَانُ، وقيل: كان عليهم وعلى خيلهم الدِّيباجُ الأَحمر. وامرأَة زَائنٌ: مُتَزَيِّنَة. والزُّونُ: موضع تجمع فيه الأَصنام وتُنْصَبُ وتُزَيَّنُ. والزُّونُ: كل شيء يتخذ رَبّاً ويعبد من دون الله عز وجل لأَنه يُزَيَّنُ، والله أَعلم.

### Türkçe

**الزَّيْنُ**: **الشَّيْن**’in zıddıdır; çoğulu **أَزْيانٌ**’dır; حميد بن ثور dedi ki:

تَصِيدُ الجَلِيسَ
بأَزْيَانِها ودَلٍّ أَجابتْ عليه الرُّقَى

Onu **زَيْناً** ile süsledi; ve onu **أَزَانه** ve **أَزْيَنَه** (asıl üzere); kendisi de **تَزَيَّنَ** oldu ve **ازْدانَ** oldu; (bu) bir mânâ iledir; ve o, **الزِّينةِ**’den **افتعل** babındandır; ancak **التاء** mahreci yumuşak olunca ve şiddetinden dolayı **الزاي**’a uygun düşmeyince, ondan **دالاً**’ı bedel ettiler; artık o **مُزْدانٌ**’dır; eğer idğam edersen **مُزّان** dersin; **مُزْدان**’ın küçültmesi **مُزَيَّنٌ**’dir; **مُخَيَّر** gibi, **مُختار**’ın küçültmesi (olan); ve eğer telâfi edersen **مُزَيِّين** (dersin); nitekim cem‘de **مَزَاينُ** ve **مَزَايِين** dediğin gibi. خُزَيمة hadîsinde: “Beni, senin ilânınla **مُزْداناً** olmaktan alıkoyan nedir?” yani: işinin ilânıyla **مُتَزَيِّناً** (olmaktan); ve o, **الزينة**’den **مُفْتَعَلٌ**’dır; öyleyse **الزاي** sebebiyle **التاء**’yı **دالاً** yaptı. الأَزهري dedi ki: بني عُقَيل’den bir çocuğu, bir başkasına şöyle derken işittim: “Benim yüzüm **زَيْنٌ**, senin yüzün **شَيْنٌ**”; muradı, onun yüzünün güzel ve ötekinin çirkin olmasıdır; dedi ki: takdir “Benim yüzüm **زَيْنٍ** sahibi, senin yüzün **شَيْنٍ** sahibi”dir; böylece ikisini masdar ile sıfatladı; nitekim “adam **صَوْمٌ** ve **عَدْل**” denildiği gibi; yani adalet sahibi. Ve denilir: güzellik onu süsledi; onu **زَيْناً** ile süsler. محمد بن حبيب dedi ki: Bir bedevî kadın, ابن الأَعرابي’ye dedi ki: “Sen çıktığın zaman bizi **تَزُونُنا** ediyorsun; sanki semiz olmayanlar içinde bir hilâl gibisin”; dedi ki: **تَزُونُنا** ile **تَزِينُنا** birdir; **وزانَه** ile **زَيَّنَه** mânâca (aynıdır); ve مجنون dedi ki:

فيا رَبِّ، إذ صَيَّرْتَ ليلَى لِيَ الهَوَى،
فزِنِّي لِعَيْنَيْها كما زِنْتَها لِيَا

شُرَيح hadîsinde: onun **الزِّينة**’den (olanı) câiz gördüğü ve yalandan (olanı) reddettiği (rivayet edilmiştir); muradı, aldatma olmaksızın ve nisbetinde yahut sıfatında yalan olmaksızın, satmak için malı **تَزْيين** etmektir. Ve **مُزَيَّن** adam: yani saçı düzeltilmiş (adam); ve berber **مُزَيِّن**’dir; ve ابن عَبْدَل şairin sözü:

أَجِئْتَ على بَغْلٍ تَزُفُّكَ تِسْعَةٌ،
كأَنك دِيكٌ مائِلُ الزَّيْنِ أَعْوَرُ؟

Yani onun ibiğini. Ve yer, bitki ile **تَزَيَّنَت** oldu; ve **ازَّيَّنَتْ** oldu; ve **ازْدانتِ ازْدِياناً** oldu; ve **تَزَيَّنت** oldu; ve **ازْيَنَّتْ** oldu; ve **ازْيَأَنَّتْ** oldu; ve **أَزْيَنَتْ** oldu; yani güzelleşti ve parladı; ve الأَعرج bu sonuncu ile okumuştur. Ve dediler ki: **الجَبْهة** doğunca hurma ağacı süslendi. **التهذيب**: **الزِّينة** kendisiyle süslenilen her şey için câmi‘ bir isimdir. Ve **الزِّينَةُ**: kendisiyle süslenilen şeydir. Ve **يومُ الزِّينةِ**: bayramdır. Ve dersin: yer, otu ile **أَزْيَنَتِ** ve onun benzeri olarak **ازَّيَّنَتْ**; aslı **تَزَيَّنَت**’tir; böylece **التاء** sükûnlandırıldı ve **الزاي**’a idğam edildi ve başlangıç sahih olsun diye **الأَلف** getirildi. İstiskā hadîsinde dedi ki: “Allah’ım, bize, toprağımızda onun **زِينتَها**’sını indir”; yani onu süsleyen bitkisini. Hadîste: “Kur’ân’ı seslerinizle **زَيِّنُوا**”; ابن الأَثير: “kalb edilmiş” denildi; yani “seslerinizi Kur’ân ile süsleyin”; mânâ: onun kıraatiyle meşgul olun ve onunla süslenin; bu, sözün nağmelendirilmesi ve hüzünlendirilmesi üzere değildir; “Kur’ân ile **يَتَغَنَّ** etmeyen bizden değildir” sözü gibi; yani onun tilâvetiyle meşgul olsun; nitekim diğer insanlar şarkı ve nağme ile meşgul olur; dedi ki: هَرَوِيّ ve الخَطَّابي ve onlardan önce gelenler böyle demiştir. Başkaları dedi ki: kalbe ihtiyaç yoktur; ancak mânâ, Yüce Allah’ın sözü olan “Kur’ân’ı tertîl ile tertîl et”te emrettiği tertîle teşviktir; sanki **الزِّينَة** tertîl edene aittir, Kur’ân’a değil; nitekim “şiire kötü rivayetten yazıklar olsun” denildiği gibi; o, şiire değil râvîye döner; sanki rivayette kusur edene, kendisinde ayıplanan lahn, tashîf ve kötü edâdan dolayı bir uyarı ve başkasına da bundan sakınmaya bir teşviktir; işte bunun gibi “Kur’ân’ı seslerinizle süsleyin” sözü, tertîl, tedebbür ve i‘râba riayet gibi, süsleyen şeye delâlet eder. Ve denildi ki: Kur’ân ile kıraati murad etti; ve o, “okudu okur”un masdarıdır: **قراءة** ve **قُرْآناً**; yani Kur’ân’ı okumanızı seslerinizle süsleyin. Dedi ki: bunun sıhhatine ve kalbin bir vechi olmadığına şahit, Ebû Mûsâ hadîsidir: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onun kıraatini dinledi de dedi ki: “Gerçekten Dâvûd âlinin mizmarlarından bir mizmar verilmişsin”; o da dedi ki: “Dinlediğini bilseydim, onu sana **تحبيراً** ile **حَبَّرْتُه** ederdim”; yani kıraatini güzelleştirdi ve onu süsledi. Ve bunu, şüphe bulunmayan bir teyitle destekleyen, İbn Abbâs hadîsidir: Allah’ın Resûlü, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Her şeyin bir **حِلْيَةٌ**’si vardır; Kur’ân’ın **حِلْيَةُ**’si güzel sestir.” Ve **الزِّيْنَةُ** ile **الزُّونَة**: kendisiyle süslenilen şeye câmi‘ bir isimdir; kesre dammeye çevrildi de **الياء** **واواً**’ya dönüştü. Yüce Allah’ın sözü: “Onlar, görünen kısmı müstesna, **زِينَتَهن**’i açığa vurmasınlar”; mânâsı: **المِخْنقة** ve **الخَلْخال** ve **الدُّمْلُج** ve **السِّوار** gibi bâtınî ziyneti açığa vurmasınlar; görünen ise elbiseler ve yüzdür. Yüce Allah’ın sözü: “Kavmine **زينته** içinde çıktı”; الزجاج dedi ki: tefsirde geldiğine göre, o ve ashabı çıktı; onların üzerinde ve atların üzerinde **الأُرْجُوَانُ** vardı; ve denildi ki: onların üzerinde ve atlarının üzerinde kırmızı **الدِّيباجُ** vardı. Ve **زَائنٌ** kadın: **مُتَزَيِّنَة** (kadın). Ve **الزُّونُ**: putların toplandığı, dikildiği ve süslendiği yer. Ve **الزُّونُ**: Allah عز وجل’den başka rab edinilen ve kendisine ibadet edilen her şeydir; çünkü o süslenir; Allah daha iyi bilir.
