# زيي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زيي

: ( ي ( *!الزِّيُّ ، بالكسْرِ : الهَيْئَةُ )

واللِّباسُ ، وأَصْلُه زِوْيٌ ؛ قالَهُ الجوهرِيُّ .
وقال الفرَّاءُ : *!الزِّيُّ الهَيْئةُ والمَنْظرُ ؛ وقُرِىءَ : ﴿هُم أَحْسَنُ أَثاثاً *!وزِيّاً﴾ ، بالرَّاءِ والزَّاي ؛ ( ج *!أَزْياءٌ .
( و ) قالَ الليْثُ : ( *!تَزَيَّى الرَّجُلُ ) *!بِزِيَ حَسَنٍ ؛ ومنه قوْلُ المتنبيِّ :
وقد *!يَتَزَيَّى بالهَوَى غيرُ أَهْلِه
ويَسْتَصْحِبُ الإنْسان مَنْ لا يلائِمُهوقد اعْتَرَضَ تلميذُه ابنُ جنِّي عليه وقالَ له : هل تَعْرِفه في شِعْرٍ أَو كتابٍ في اللُّغَةِ ؛ فقالَ : لا ، فقالَ : كيفَ أَقْدَمْتَ عليه ؟ قالَ : لأنَّه جَرَى عليه الاسْتِعمالُ ، فقالَ : أَرَى الصَّوابَ يَتَزَوَّى مِن زويَتْ لي الأرْضُ ؛ وقوْلُ الأعْشى :
زَوَى بينَ عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ إلى هذا ذَهَبت . فقالَ المتنبيِّ : لم يَرِد في الاسْتِعْمالِ إلاَّ تَزَيَّى .
هكذا نقلَهُ شيْخُنا .
وفي المُحْكَم : جَعَلَهُ ابنُ جنِّي مِن زَوَى وأَصْلُه يَتَزَوْيا ، فقُلِبَتِ الواوُ ياءً لتقدِّمِها بالسكونِ وأُدْغِمَتْ .
( *!وزَيَّيْتُه *!تَزْيِيَةً ) ، هكذا في النسخِ والصَّوابُ تَزِيَّةً زِنَة تَحِيَّة كما هو نَصُّ الليْثِ .
وقالَ الفرَّاءُ : يقولونَ : زَيَّيْتُ الجارِيَةَ أَي هَيَّأْتها وزَيَّنْتها .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!زُيَيَّةُ ، كسُمَيَّة : تَصْغِيرُ الزاي .
*!وزِي *!زِي ، بالكسْرِ : حِكَايَةُ صَوْتِ الجنِّ .
ومِن قوْلِ العامَّةِ عنْدَ التَّعجُّب والانْكَارِ زاي ، هكذا يَسْتَعْملُونَه ولا أدْرِي ما أَصْله .

### Türkçe

: ( **ي** ( **الزِّيُّ** , kesre ile: hey’et)

ve libas; ve aslı **زِوْيٌ**’dür; bunu Cevherî söylemiştir.
Ve Ferrâ dedi: **الزِّيُّ** hey’et ve manzardır; ve şöyle okunmuştur: ﴿onlar daha güzel eşya ve **وزِيّاً**﴾ râ ve zâ ile; (çoğulu **أَزْياءٌ**’dur).
(ve) Leys dedi: (**تَزَيَّى الرَّجُلُ**) güzel bir **بِزِيَ** ile; ve ondan Mütenebbî’nin sözü:
Ve heves ile, ehli olmayan kimse **يَتَزَيَّى** olur
Ve insan, kendisine uymayanı yoldaş edinir
Ve talebesi İbn Cinnî ona itiraz etti ve ona dedi: Onu şiirde yahut dilde bir kitapta tanıyor musun? O dedi: Hayır. O dedi: Ona nasıl cüret ettin? Dedi: Çünkü onun üzerine kullanım cereyan etti. O dedi: Ben doğruyu, “yer bana daraltıldı”dan, **زويَتْ**’ten **يَتَزَوَّى** olarak görüyorum; ve A‘şâ’nın sözü:
İki gözü arasında, bana karşı, hacamat aletleri daralttı
Buna gittim. Mütenebbî dedi: Kullanımda ancak **تَزَيَّى** varid olmuştur.
Şeyhimiz onu böyle nakletti.

Ve el-Muḥkem’de: İbn Cinnî onu **زَوَى**’dan kıldı; ve aslı **يَتَزَوْيا**’dır; sonra vav, sükûn ile öne geçmesinden dolayı yâ’ya çevrildi ve idğam edildi.

(**وزَيَّيْتُه** **تَزْيِيَةً**), nüshalarda böyle; ve doğru olan **تَزِيَّةً**’dir; **تَحِيَّة** vezninde; Leys’in nassı olduğu üzere.
Ve Ferrâ dedi: Derler ki: **زَيَّيْتُ الجارِيَةَ** yani onu hazırladım ve onu süsledim.

Ve ondan istidrâk olunan:
**زُيَيَّةُ**, **سُمَيَّة** gibi: **الزاي**’ın tasğîri.
**وزِي زِي**, kesre ile: cinlerin sesinin hikâyesi.
Ve avâmın, taaccüb ve inkâr yanında, “zay” sözünden; onu böyle kullanırlar ve ben onun aslının ne olduğunu bilmiyorum.
