# سأت — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D8%AA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A3%D8%AA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سأت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D8%AA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: سأت

س ت ( و ا ي ء )
ستي ، سأت ، توس ، تيس : ( مستعملة ) .
توس : ابن السكّيت عن الأصمعيّ يقال : الكَرَم من توسِه وسُوسِه : إذا طُبِع عليه .
وقال أبو زيد : هي الخَليقة . قال : وهو الأصل أيضاً ، وأنشد :
إِذا المُلِمّاتُ اعتَصَرْن التُّوسَا
أي : أخرجن طبائعَ الناس .
( تيس ) : وقال الليث : التّيْس : الذّكَر من المِعْزَى . وعَنْزٌ تَيْساء : إذا كان قَرْناها
طويلَيْن كقَرْن التّيْس ، وهي بينة التّيَس .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : إذا أَتَى على وَلَد المِعْزَى سنةٌ فالذكَر تَيْس ، والأنثى عَنْز .
وقال ابن شُمَيل : التّيْساء من المِعْزَى : التي يُشبِه قَرْناها قَرْنَيِ الأوعال الجَبَلية في طولها .
وقال أبو زيد : من أمثالهم : ( أَحْمَقى وتِيسى ) يُضرَب للرّجل إذا تَكلّم بحُمْق ، ورُبّما لا يَسبُّه سَبّاً .
ومن أمثالهم في الرجل الذَّليل يتَعزَّز : كانت عَنْزاً فاسْتَتْيَسَتْ . ويقال : بُوساً له وتُوساً وجُوساً .
قاله ابن الأعرابي . وقال القتيبي : في حديث أبي أيوب أنه ذكر القول وقال : قل لها تِيسِي جَعَارِ . قال وقوله : تيسي ، كلمة تقال في معنى الإبطال للشيء والتكذيب ؛ فكأنه قال لها كذبت يا جارية . قال : والعامة تغير هذا اللفظ ، تبدل من التاء طاء ، ومن السين زاياً ، لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج قال : وَجعار : معدولة عن جاعرة ؛ كقولهم : قطام ورقاش على فَعَال ، وقال ابن السكيت : تشتم المرأة فيقال لها : قومي جَعار ، وتشبّه بالضبع . ويقال للضبع تيس جعار . ويقال : اذهبي لكاع ، وذفار وبطار . وتِياس : موضع بالباديةَ ، كان به حرب حين قطعت رجل الحارث بن كعب ، فسمّيَ الأعرج .
وفي بعض الشعر :
وقتلَى تِياسٍ عن صلاح تعرّبُ
ستي : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : سَدَى البَعيرُ وسَتَى : إذا أَسرَعَ وأَنشد :
بهذِه اسْتِي وبهذِي نِيرِي
ابن شُمَيل : أسْتَى وأَسْدَى ضِدُّ أَلْحَم .
وقال أبو الهيثم : الأسْتِيُّ : الثَّوْبُ المُسَدَّى .
وقال غيره : الإسْتِيّ : الّذِي يُسَمّيه النسَّاجون السَّتَى ، وهو الذي يُرفَع ثم تُدخَل الخُيُوط بين الخيوط ؛ فذلك الأستِيّ والنِّيرُ ، وهو قول الحطيئة :
مُسْتَهْلِكُ الوِرْد كالأستِيُّ قد جَعَلَتْ
وهذا مثل قول الرّاعي :
كأنّه مُسْحُلٌ بالنِّيرِ مَنْشورُ
وقد مضى تفسير الإست في كتاب الهاء وبينت فيه عِلَلها .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : وساتَاه : إذا لَعِب معه الشفلقة ، وتَاسَاه : إذا آذاه واستخَفَّ به .
وقال أبو زَيد : يقال مالَك استٌ مع استِك : إذا لم يكن له ثَروةٌ من مال ، ولا عَدَدٌ مِن رجال ، يقال : فاسْتُه لا تُفارِقه وليس له معها أخرى من رجال ولا مال .
وقال أبو مالك : اسْتُ الدّهر : أَوّلُ الدّهر وأَنشَد .
ما زال مُذْ كانَ على استِ الدّهرِ
وباقي الباب في الهاء .
سأت : أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا خَنَق الرجُل الرجلَ حتى يَقتلَه قيل : سَأَتَه وَسَأَبَه يَسْأَتُه وَيَسْأَبُه ؛ ونحو ذلك قال أبو زيد .
وقال الفرّاء : السّأَتانِ : جانِبَا الحُلْقوم حيث يَقَع فيها إصبَع الخَنّاق ، والواحد سَأَت بفتح الهمزة .

### Türkçe

س ت ( و ا ي ء )
**ستي** ، **سأت** ، **توس** ، **تيس** : (kullanılan).

**توس** : İbnü’s-Sikkît, el-Asma‘î’den: denir ki: **الكَرَم** onun **توسِه** ve **سُوسِه**’indendir: üzerine tab‘ edilmişse (yaratılıştan konmuşsa).
Ebû Zeyd dedi: o, **الخَليقة**’dır. Dedi: o, asl (kök) da ayrıca odur; ve inşâd etti:
إِذا المُلِمّاتُ اعتَصَرْن التُّوسَا
Yani: insanların tabiatlarını çıkardılar.

( **تيس** ) : el-Leys dedi: **التّيْس**: **المِعْزَى**’dan (keçiden) erkek. Ve **عَنْزٌ تَيْساء**: eğer iki boynuzu
**التّيْس**’in boynuzu gibi uzun ise; ve o, **التّيَس**’i (teysliği) açıkça belli olandır.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **المِعْزَى**’nın yavrusu üzerine bir sene geldiği zaman erkek **تَيْس**tir, dişi **عَنْز**dır.
İbn Şümeyl dedi: **المِعْزَى**’dan **التّيْساء**: boynuzları uzunlukta dağ keçilerinin boynuzlarına benzeyen (dişi)dir.
Ebû Zeyd dedi: onların mesellerinden: ( **أَحْمَقى وتِيسى** ) erkeğe vurulur; ahmaklıkla konuştuğu zaman; ve belki onu bir sövme ile sövmez.
Onların mesellerinden, zelil adamın azamet taslaması hakkında: **كانت عَنْزاً فاسْتَتْيَسَتْ**. Ve denir: **بُوساً** ona ve **تُوساً** ve **جُوساً**.
Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Kuteybî dedi: Ebû Eyyûb hadîsinde, sözü zikretti ve dedi: ona söyle: **تِيسِي جَعَارِ**. Dedi: ve onun sözü **تيسي**: bir şeyin iptali ve tekzîbi manasında söylenen bir kelimedir; sanki ona: “yalan söyledin ey cariye” demiş oldu. Dedi: ve avam bu lafzı değiştirir; **التاء**’dan **طاء**’yı, **السين**’den **زاي**’yı değiştirir; bu harfler arasında mahreçler bakımından yakınlık sebebiyle. Dedi: ve **وَجعار**: **جاعرة**’dan ma‘dûledir; onların “**قطام** ve **رقاش**” demeleri gibi **فَعَال** üzere. İbnü’s-Sikkît dedi: kadına sövülür de ona denir: kalk **جَعار**; ve sırtlana benzetilir. Ve sırtlana denir: **تيس جعار**. Ve denir: git **لكاع**; ve **ذفار** ve **بطار**. Ve **تِياس**: bedevîde bir yerdir; orada bir savaş oldu; Hâris b. Ka‘b’ın bacağı kesildiği zaman; böylece **الأعرج** diye adlandırıldı.
Bazı şiirde:
وقتلَى تِياسٍ عن صلاح تعرّبُ

**ستي** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: deve **سَدَى** etti ve **سَتَى** etti: süratlenince; ve inşâd etti:
بهذِه اسْتِي وبهذِي نِيرِي
İbn Şümeyl: **أسْتَى** ve **أَسْدَى**: **أَلْحَم**’ın zıddıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: **الأسْتِيُّ**: **الثَّوْبُ المُسَدَّى** (çözgüsü atılmış elbise/kumaş).
Başkası dedi: **الإسْتِيّ**: dokumacıların **السَّتَى** diye adlandırdığıdır; o, kaldırılan, sonra ipliklerin iplikler arasına sokulduğu şeydir; işte o **الأستِيّ** ve **النِّيرُ**’dir; ve bu, Hutay’e’nin sözüdür:
مُسْتَهْلِكُ الوِرْد كالأستِيُّ قد جَعَلَتْ
Ve bu, er-Râ‘î’nin sözü gibi bir misaldir:
كأنّه مُسْحُلٌ بالنِّيرِ مَنْشورُ
Ve **الإست**’in tefsiri **الهاء** kitabında geçti; onda onun illetlerini açıkladım.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: ve **وساتَاه**: onunla **الشفلقة** oynadığı zaman; ve **تَاسَاه**: ona eziyet ettiği ve onu hafife aldığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: denir: **مالَك استٌ مع استِك**: eğer onun için maldan bir servet ve erkeklerden bir sayı yoksa; denir: onun **اسْتُه**’u ondan ayrılmaz; ve onunla beraber erkeklerden ve maldan başka bir şey yoktur.
Ebû Mâlik dedi: **اسْتُ الدّهر**: zamanın evveli; ve inşâd etti:
ما زال مُذْ كانَ على استِ الدّهرِ
Ve bâbın kalanı **الهاء**’dadır.

**سأت** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: eğer adam adamı boğup da onu öldürürse denir: **سَأَتَه** ve **سَأَبَه**; **يَسْأَتُه** ve **يَسْأَبُه**; buna benzer (şey) Ebû Zeyd söyledi.
Ferrâ dedi: **السّأَتانِ**: **الحُلْقوم**’un iki yanı; boğanın parmağının içine düştüğü yer; tekili **سَأَت** (hemzenin fethiyle).
