# سأر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A3%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سأر

السؤر، بالضم: البقية من كل شيء، والفضلة. ومنه: سؤر الفأرة، وغيرها، والجمع أسآر. وأنشد يعقوب في المقلوب:
  إنا لنضرب جعفرا بسيوفـنـا                      ضرب الغريبة تركب الآسارا أراد الأسآر فقلب، ونظيره الآبار والآرام، في جمع بئر ورئم. وفي حديث الفضل بن عباس  لا أوثر بسؤرك أحدا  ، أي لا أتركه لأحد غيري. وأسأر منه شيئا: أبقاه وأفضله، ويستعمل في الطعام والشراب كسأر، كمنع. وفي الحديث  إذا شربتم فأسئروا  أي أبقوا شيئا من الشراب في قعر الإناء. والفاعل منهما سآر كشداد، على غير قياس. وروى بعضهم بيت الأخطل هكذا:
  وشارب مربح بالكأس نادمني                      لا بالحصور ولا فيها بسآر أي أنه لا يسئر في الإناء سؤرا، بل يشتفه كله، والرواية المشهورة: بسوار، بمعربد وثاب كما سيأتي. والقياس مسئر، قال الجوهري: ونظيره أجبره فهو جبار. ويجوز، أي القياس، بناء على أنه لا يتوقف على السماع. قال شيخنا: والصواب خلافه، لأن الأصح في غير المقيس أنه لا يقال، ويقدم على القياس فيه إلا إذا لم يسمع فيه ما يقوم مقامه، خلافا لبعض الكوفيين الذين يجوزون مطلقا، والله أعلم. وفي التهذيب: ويجوز أن يكون سآر من سأرت ومن أسأرت، كأنه رد في الأصل، كما قالوا: دراك من أدركت، وجبار من أجبرت. ومن المجاز: فيه سؤرة، أي بقية من شباب. في الأساس: يقال ذلك للمرأة التي جاوزت الشباب ولم يهرمها الكبر. وفي كتاب الليث: يقال: ذلك للمرأة التي قد جاوزت عنفوان شبابها، قال: ومنه قول حميد بن ثور الهلالي:
  إزاء معاش مـا يحـل إزارهـا                      من الكيس فيها سؤرة وهي قاعد

  أراد بقوله:  قاعد  قعودها عن الحيض، لأنها أسنت، فقول المصنف فيه بتذكير الضمير محل تأمل. ومن المجاز: هذه سورة من القرآن وسؤر منه، أي بقية منه وقطعة، لغة في سورة، بالواو، وقيل: هو مأخوذ من سؤرة المال: جيده، ترك همزها لما كثر الاستعمال. وفي التهذيب: وأما قوله: وسائر الناس همج، فإن أهل اللغة اتفقوا على أن معنى سائر في أمثال هذا الموضع بمعنى الباقي، من قولك أسأرت سؤرا وسؤرة إذا أفضلتها وأبقيتها، والسائر: الباقي، وكأنه من سأر يسأر فهو سائر. قال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العباس: يقال سأر وأسأر، إذا أفضل، فهو سائر. جعل سأر وأسأر واقعين، ثم قال: وهو سائر، قال: قال: فلا أدري أراد بالسائر المسئر، لا الجميع كما توهمه جماعات اعتمادا على قول الحريري في:  درة الغواص في أوهام الخواص  . وفي الحديث  فضل عائشة على النساء كفضل الثريد على سائر الطعام  ، أي باقيه. قال ابن الأثير: والناس يستعملونه في معنى الجميع، وليس بصحيح، وتكررت هذه اللفظو في الحديث وكله بمعنى باقي الشيء، والباقي: الفاضل، وهذه العبارة مأخوذة من التكملة. ونصها: سائر الناس: بقيتهم، وليس معناه جماعتهم كما زعم من قصرت معرفته، انتهى أو قد يستعمل له، إشارة إلى أن في السائر قولين: الأول وهو قول الجمهور من أئمة اللغة وأرباب الاشتقاق أنه بمعنى الباقي، ولا نزاع فيه بينهم، واشتقاقه من السؤر وهو البقية. والثاني أنه بمعنى الجميع، وقد أثبته جماعة وصوبوه، وإليه ذهب الجوهري والجواليقي، وحققه ابن بري في حواشي الدرة، وأنشد عليه شواهد كثيرة وأدلة ظاهرة، وانتصر لهم الشيخ النووي في مواضع من مصنفاته. وسبقهم إمام العربية أبو علي الفارسي، ونقله بعض عن تلميذه ابن جني. واختلفوا في الاشتقاق فقيل: من السير، وهو مذهب الجوهري والفارسي ومن وافقهما، أو من السور المحيط بالبلد، كما قاله آخرون. ولا تناقض في كلام المصنف ولا تنافي. كما زعمه بعض المحشين، وأشار له شيخنا في شرحه، وأوسع القول فيه في شرحه على درة الغواص، فرحمه الله تعالى وجزاه عنا خيرا. ثم إن المصنف ذكر للقول الثاني شاهدا ومثلين، كالمنتصر له، فقال ومنه قول الأحوص الشاعر:
  فجلتها لنا لبـابة لـمـا                      وقذ النوم سائر الحراس وكذا قول الشاعر:
  ألز العالمون حـبـك طـرا                      فهو فرض في سائر الأديان

  فالسائر فيهما بمعنى الجميع. ومن الغريب ما نقله شيخنا عن السيد في شرح السقط أنه زعم أن النحويين اشترطوا في سائر أنها لا تضاف إلا إلى شيء قد تقدم ذكر بعضه، نحو: رأيت فرسك وسائر الخيل: دون رأيت حمارك، لعدم تقدم ما يدل على الخيل. وضاف أعرابي قوما فأمروا الجارية بتطييبه، فقال  بطني عطري، وسائري ذري  وهو من أمثالهم المشهورة ومعنى سائري، أي جميعي. ومن المجاز: أغير على قوم فاستصرخوا بني عمهم أي استنصروهم فأبطؤوا عنهم حتى أسروا وأخذوا وذهب بهم، ثم جاؤوا، أي بنو العم يسألون عنهم، فقال لهم المسؤول هذا القول الذي ذهب مثلا:  أسائر اليوم وقد زال الظهر. قال الزمخشرى: يضرب لما يرجى نيله وفات وقته، أي أتطعمون فيما بعد وقد تبين لكم اليأس، لأن من كانت حاجته اليوم بأسره وقد زال الظهر وجب أن ييأس كما ييأس منها بالغروب. وذكره الجوهري مبسوطا في  سير  . وسئر، كفرح: بقي، وأسأر: أبقى. وسؤر الأسد هو أبو خبيئة محمد بن خالد الكوفي، عن أنس، وعنه الثوري، لأن الأسد افترسه فتركه حيا، فلقب بذلك، وهو مجاز. وكذلك قولهم: هذه سؤرة الصقر، لما يبقى من لحمته. وتساءر كتقابل - وفي التكملة كتقبل: شرب سؤر النبيذ وبقاياه، عن اللحياني.
 ومما يستدرك عليه: سؤرة المال: جيده. وأسأر الحاسب: أفضل ولم يستقص وهو مجاز. وفي الصحاح: يقال في السائر: سار أيضا. وأنشد قول أبي ذؤيب يصف ظبية:
  فسود ماء المرد فاها فـلـونـه                      كلون النؤور وهي أدماء سارها قال: أي سائرها. واستدرك شيخنا: سؤر الذئب، قال: وهو شاعر مشهور.

### Türkçe

**السؤر**، (ضمme ile): her şeyden geri kalan; artık. Ondan: **سؤر الفأرة** ve başkası; çoğulu **أسآر**. Ya‘kūb ters çevrilmişte (المقلوب) şu beyti okudu:
  Biz, Ca‘fer’i kılıçlarımızla mutlaka vururuz                      yabancının **الآسارا**’yı bindiği vuruş gibi
**الأسآر**’ı kastetti de ters çevirdi; onun benzeri **الآبار** ve **الآرام**’dır; **بئر** ve **رئم**’in çoğulunda. Ve el-Faḍl b. ʿAbbās hadîsinde:  **لا أوثر بسؤرك أحدا**  (vardır); yani: onu benden başkası için bırakmam. Ve **أسأر** ondan bir şey: onu bıraktı ve artığını bıraktı; ve yemek ve içecekte **سأر** gibi kullanılır; (babı) **كمنع**. Ve hadîste:  **إذا شربتم فأسئروا**  yani: kabın dibinde içecekten bir şey bırakın. Ve ikisinin fâili **سآر**’dır, **كشداد**; kıyasa aykırı olarak. Bazıları el-Aḫṭal’ın beytini şöyle rivayet etti:
  Kadehle kârlı bir içici beni mecliste arkadaş edindi                      ne alıkonulmuşla, ne de onda **بسآر** ile
yani: kapta bir **سؤرا** artığı bırakmaz; bilakis hepsini bir dikişte içer; meşhur rivayet: **بسوار**’dır; **بمعربد** ve **وثاب** gibi, geleceği üzere. Kıyas **مسئر**’dir. el-Cevherî dedi: ve benzeri: “Onu zorladı; o da zorlayıcıdır.” Ve caizdir, yani kıyas; işitmeye bağlı olmaması üzerine binaen. Şeyhimiz dedi: doğrusu bunun tersidir; çünkü kıyaslanmamışta sahih olan, söylenmemesidir; onda kıyasa ancak onun yerini tutacak bir şey işitilmemişse öncelik verilir; mutlak olarak caiz gören bazı Kûfelilere muhalefetle; Allah daha iyi bilir. **التهذيب**’de: **سآر**’ın **سأرت**’ten ve **أسأرت**’ten olması caizdir; sanki aslında geri çevrilmiştir; “**دراك**”ı “**أدركت**”ten, “**جبار**”ı “**أجبرت**”ten dedikleri gibi. Mecazdan: onda **سؤرة** vardır; yani gençlikten bir kalıntı. **الأساس**’ta: bu, gençliği geçmiş ve ihtiyarlık onu ihtiyarlatmamış kadın için söylenir. **كتاب الليث**’te: bu, gençliğinin coşkunluğunu geçmiş kadın için söylenir. Dedi: ve ondan Ḥumeyd b. Sevr el-Hilâlî’nin sözü:
  Bir geçim karşısında—kuşağını çözmek helâl olmaz                      onda akıldan bir **سؤرة** vardır ve o oturandır

**قاعد** sözüyle, yaşlandığı için hayızdan kesilmesini kastetti; bu sebeple musannifin onda zamiri müzekker kılması, düşünme yeridir. Mecazdan: bu Kur’ân’dan bir **سورة** ve ondan bir **سؤر**’dur; yani ondan bir kalıntı ve bir parça; **سورة**’da (söylenen) bir dildir; **الواو** ile. Ve denildi ki: o, **سؤرة المال**’dan alınmıştır: onun iyisi; kullanımı çok olunca hemzesini terk etti. **التهذيب**’de: “Ama onun sözü: **وسائر الناس همج**; dil ehli, bu yer gibi misallerde **سائر**’in manasında, **الباقي** manasında ittifak ettiler; senin “**أسأرت** **سؤرا** ve **سؤرة**” demenden: onu artıklı kıldığın ve bıraktığın zaman; ve **السائر**: kalandır; sanki **سأر**’dan: **يسأر**; o da **سائر**’dir.” İbnü’l-A‘râbî, Ebü’l-ʿAbbâs’ın ondan rivayet ettiğinde dedi: **سأر** ve **أسأر** denir; artıklı kıldığı zaman; o da **سائر**’dir. **سأر** ve **أسأر**’ı vâki‘ kıldı; sonra dedi: ve o **سائر**’dir. Dedi: dedi: bilmiyorum; **السائر** ile **المسئر**’i mi kastetti; cemî‘ değil; **الحريري**’nin **درة الغواص في أوهام الخواص**’taki sözüne dayanarak cemî‘ zanneden cemaatlerin zannettiği gibi değil. Ve hadîste:  **فضل عائشة على النساء كفضل الثريد على سائر الطعام**  yani: onun kalanı. İbnü’l-Esîr dedi: insanlar onu cemî‘ manasında kullanırlar; doğru değildir. Bu lafız hadîste tekrarlandı; hepsi şeyin kalanı manasındadır. Ve kalan: artan demektir. Bu ibare **التكملة**’dendir. Metni: “**سائر الناس**: onların kalanı; onu, bilgisi kısa olanın iddia ettiği gibi onların topluluğu manasında değildir.” bitti. Yahut ona kullanılır; **السائر** hakkında iki söz olduğuna işaretle: birincisi—dil imamlarının ve اشتقاق erbabının cumhurunun sözü—onun **الباقي** manasında olduğudur; aralarında onda ihtilaf yoktur; ve اشتقاقı **السؤر**’dandır; o da kalıntıdır. İkincisi: onun cemî‘ manasında olduğudur; bir cemaat onu ispat etti ve doğru saydı; ona el-Cevherî ve el-Cevâlîkî gitti; İbn Berî **الدرة**’nin hâşiyelerinde onu tahkik etti; onun üzerine çok şahitler ve açık deliller okudu; Şeyh en-Nevevî, musannefâtının yerlerinde onlar için savundu. Onlardan önce Arapçanın imamı Ebû ʿAlî el-Fârisî vardı; bazıları onu talebesi İbn Cinnî’den nakletti. Ve اشتقاقta ihtilaf ettiler: denildi ki **السير**’dendir; bu el-Cevherî’nin ve el-Fârisî’nin ve ikisine muvafık olanın mezhebidir; yahut beldeyi kuşatan **السور**’dandır; başkalarının dediği gibi. Musannifin sözünde çelişki yoktur ve birbirini nakzetme yoktur; bazı hâşiyecilerin iddia ettiği gibi. Şeyhimiz şerhinde ona işaret etti; ve **درة الغواص** üzerine şerhinde sözü genişletti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin ve bizden yana onu hayırla mükâfatlandırsın. Sonra musannif ikinci söz için bir şahit ve iki misal zikretti; onu savunan gibi; dedi ki: ve ondan el-Aḥvaṣ şairin sözü:
  Onu bize Lubâbe açtı—ne zaman ki                      uykunun pisliği bütün muhafızların **سائر**’ini kapladı
Ve yine şairin sözü:
  Âlemler senin sevgini bütünüyle ilzam ettiler                      o, bütün dinlerde **سائر**’de bir farzdır

İkisinde de **السائر** cemî‘ manasındadır. Garipten: Şeyhimizin es-Seyyid’den **شرح السقط**’ta naklettiği: nahivcilerin **سائر** hakkında, ancak bir şeyin bir kısmının zikri geçmiş olana izafe edilmesini şart koştuklarını iddia etti; mesela: “Senin atını ve atların **سائر**’ini gördüm”; “Senin eşeğini gördüm” değil; atlara delalet eden bir şeyin önceden geçmemesinden dolayı. Bir bedevî bir kavmi misafir etti; cariyeye onu güzel kokulamasını emrettiler; o da dedi:  **بطني عطري، وسائري ذري**  ve bu onların meşhur darb-ı mesellerindendir; **سائري**’nin manası: yani bütünüm. Mecazdan: bir kavme baskın yaparım; onlar amcaoğullarını feryatla çağırdılar; yani onlardan yardım istediler; onlar da onlardan geri kaldılar; nihayet esir edildiler ve alındılar ve onlarla gidildi; sonra geldiler; yani amcaoğulları, onlar hakkında soruyorlar; sorulana, mesel olan şu sözü söyledi:  **أسائر اليوم وقد زال الظهر**. ez-Zemaḫşerî dedi: elde edilmesi umulan ve vakti geçen şey için darb-ı mesel yapılır; yani: sonra mı yediriyorsunuz; size ümitsizlik belli olduktan sonra? Çünkü ihtiyacı bütün gün olan ve öğle geçmiş olan kimsenin, güneş batımında ondan ümitsiz olduğu gibi ümitsiz olması gerekir. el-Cevherî onu **سير**’de genişçe zikretti. Ve **سئر** (babı) **كفرح**: kaldı; ve **أسأر**: bıraktı. Ve **سؤر الأسد**: Ebû Ḫabîʾe Muḥammed b. Ḫâlid el-Kûfî’dir; Enes’ten; ondan da es-Sevrî (rivayet etti); çünkü aslan onu parçaladı da onu diri bıraktı; bu yüzden onunla lakaplandı; bu mecazdır. Yine onların sözü: bu, **سؤرة الصقر**’dur; onun etinden kalan şey için. Ve **تساءر** (babı) **كتقابل**—ve **التكملة**’de **كتقبل**: en-Nebîz’in **سؤر**’ünü ve artıklarını içti; el-Liḥyânî’den.
Ve ondan üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سؤرة المال**: onun iyisi. Ve **أسأر الحاسب**: artıklı kıldı ve tam tüketmedi; bu mecazdır. **الصحاح**’ta: **السائر** hakkında “**سار**” da denir. Ebû Ḏuʾeyb’in bir ceylanı vasfederken sözü okundu:
  **المرد** suyunu ağzı kararttı; onun rengi                      **النؤور**’un rengi gibi; ve o, onun **سارها**’sı esmerdir
Dedi: yani **سائرها**. Şeyhimiz istidrâk etti: **سؤر الذئب**. Dedi: ve o, meşhur bir şairdir.
