# سأل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A3%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سأل

سَأَلَ يَسْأَلُ سُؤَالاً وسَآلَةً ومَسْأَلةً وتَسْآلاً وسَأَلَةً (* قوله «وسأله» ضبط في الأصل بالتحريك وهو كذلك في القاموس وشرحه؛ وقوله قال أبو ذؤيب: أساءلت، كذا في الأصل، وفي شرح القاموس: وساءله مساءلة، قال أبو ذؤيب إلخ) قال أَبو ذؤيب:
أَساءَلْتَ رَسْمَ الدَّار، أَم لم تُسائِل
عن السَّكْنِ، أَم عن عَهْده بالأَوائِل؟
وسَأَلْتُ أَسْأَل وسَلْتُ أَسَلُ، والرَّجُلانِ يَتَساءَلانِ ويَتَسايَلانِ، وجمع المَسْأَلة مَسائِلُ بالهمز، فإِذا حذفوا الهمزة قالوا مَسَلَةٌ. وتَساءلوا: سَأَل بعضُهم بعضاً. وفي التنزيل العزيز: واتَّقُوا الله الذي تَسَّاءََلون به والأَرحام، وقرئ: تَساءَلُون به، فمن قرأَ تَسَّاءَلون فالأَصل تَتَساءَلون قلبت التاء سيناً لقرب هذه من هذه ثم أُذغمت فيها، قال: ومن قرأَ تَسَاءَلون فأَصله أَيضاً تَتَساءَلون حذفت التاء الثانية كراهية للإِعادة، ومعناه تَطْلُبون حقوقَكم به. وقوله تعالى: كان على ربك وَعْداً مَسْؤولاً؛ أَراد قولَ الملائكة: رَبَّنا وأَدْخِلْهُم جَنَّات عَدْنٍ التي وعَدْتَهم (الآية)؛ وقال ثعلب: معناه وَعْداً مسؤولاً إِنْجازُه، يقولون ربنا قد وعَدْتَنا فأَنْجِزْ لنا وعدَك. وقوله عز وجل: وقَدَّر فيها أَقواتَها في أَربعة أَيام سَواءً للسائلين؛ قال الزجاج: إِنما قال سَواءً للسائلين لأَن كُلاًّ يطلب القُوتَ ويَسْأَله، وقد يجوز أَن يكون للسائلين لمن سَأَل في كم خُلِقَت السمواتُ والأَرضُ، فقيل خلقت الأَرض في أَربعة أَيام سواءً لا زيادة ولا نقصان، جواباً لمن سَأَل. وقوله عز وجل: وسوف تُسأَلون؛ معناه سوف تُسأَلون عن شكر ما خلقه الله لكم من الشرف والذكر، وهما يَتَساءلان. قال: فأَما ما حكاه أَبو علي عن أَبي زيد من قولهم اللهم أَعْطنا سَأَلاتِنا، فإِنما ذلك على وَضْع المصدر موضَع الاسم، ولذلك جُمِع، وقد يخفف على البدل فيقولون سَال يَسال، وهما يَتَساوَلانِ، وقرأَ نافع وابن عمر سال، غير مَهموز، سائلٌ، وقيل: معناه بغير همز: سال والدٍ بعذاب واقع، وقرأَ ابن كثير وأَبو عمرو والكوفيون: سَأَل سائلٌ، مهموز على معنى دَعا داعٍ. الجوهري: سَأَلَ سائِلٌ بعذاب واقع؛ أَي عن عذاب واقع. قال الأَخفش: يقال خَرَجْنا نَسْأَل عن فلان وبفلان، وقد يخفف فيقال سالَ يَسال؛ قال الشاعر:
ومُرْهَقٍ، سالَ إِمْتاعاً بأُصْدتِه،
لم يَسْتَعِنْ وحَوامي الموتِ تَغْشاهُ
والأَمر منه سَلْ بحركة الحرف الثاني من المستقبل، ومن الأَول اسْأَل؛ قال ابن سيده: والعرب قاطبة تحذف الهمز منه في الأَمر، فإِذا وصلوا بالفاء أَو الواو هَمَزوا كقولك فاسْأَلْ واسْأَلْ؛ قال: وحكى الفارسي أَن أَبا عثمان سَمع من يقول إِسَلْ، يريد اسْأَلْ، فيحذف الهمزة ويُلقى حركتها على ما قبلها، ثم يأْتي بأَلف الوصل لأَن هذه السين وإِن كانت متحرّكة فهي في نية السكون، وهذا كقول بعض العرب الاحْمَر فيخفف الهمزة بأَن يحذفها ويلقي حركتها على اللام قبلها؛ فأَما قول بلال بن جرير:
إِذا ضِفْتَهُم أَو سايَلْتَهُمْ،
وجَدْتَ بهم عِلَّةً حاضِرَه
فإِن أَحمد بن يحيى لم يَعْرِفْه، فلما فَهِم قال: هذا جَمْعٌ بين اللغتين، فالهمزة في هذا هي الأَصل، وهي التي في قولك سأَلْت زيداً، والياء هي العوض والفرع، وهي التي في قولك سايَلْت زيداً، فقد تراه كيف جمع بينهما في قوله سايَلْتَهم قال: فوزنه على هذا فَعايَلْتَهم، قال: وهذا مثال لا يُعْرَف له في اللغة نظير. وقوله عز وجل: وَقِفُوهم إِنهم مسؤولون؛ قال الزجاج: سُؤَالُهم سُؤَالُ توبيخ وتقرير لإِيجاب الحجة عليهم لأَن الله جل ثناؤه عالم بأَعمالهم. وقوله: فيومئذ لا يُسْأَل عن ذنبه إِنس ولا جانٌّ؛ أَي لا يُسْأَل ليُعْلم ذلك منه لأَن الله قد علم أَعمالهم. والسُّول: ما سأَلَتْه. وفي التنزيل العزيز: قال قد أُوتِيتَ سُؤْلَك يا موسى؛ أَي أُعْطِيت أُمْنِيَّتك التي سَأَلْتها، قرئ بالهمز وغير الهمز. وأَسْأَلْته سُولَتَه ومَسْأَلته أَي قَضَيت حاجته؛ والسُّولة: كالسُّول؛ عن ابن جني، وأَصل السُّول الهمز عند العرب، اسْتَثْقَلوا ضَغْطَة الهمزة فيه فتكلموا به على تخفيف الهمزة، وسنذكره في سول، وسَأَلْته الشيءَ وسَأَلْته عن الشيء سُؤالاً ومَسْأَلة؛ قال ابن بري: سَأَلته الشيءَ بمعنى اسْتَعْطَيته إِياه، قال الله تعالى: ولا يَسْأَلْكم أَمْوالكم. وسأَلْته عن الشيء: استخبرته، قال: ومن لم يهمز جعله مثل خاف، يقول: سِلْته أَسْالُه فهو مَسُولٌ مثلِ خِفْتُه أَخافه فهو مَخُوف، قال: وأَصله الواو بدليل قولهم في هذ اللغة هما يَتَساولان. وفي الحديث: أَعْظَمُ المسلمين في المسلمين جُرْماً من سَأَلَ عن أَمر لم يُحَرَّم فحُرِّم على الناس من أَجل مَسْأَلته؛ قال ابن الأَثير: السؤال في كتاب الله والحديث نوعان: أَحدهما ما كان على وجه التبيين والتعلم مما تَمَسُّ الحاجة إِليه فهو مباح أَو مندوب أَو مأْمور به، والآخر ما كان على طريق التكلف والتعنُّت فهو مكروه ومَنْهِيٌّ عنه، فكل ما كان من هذا الوجه ووقع السكوت عن جوابه فإِنما هو رَدْعٌ وزَجْرٌ للسائل، وإِن وقع الجواب عنه فهو عقوبة وتغليظ. وفي الحديث: كَرِه المسائلَ وعابَها؛ أَراد المسائل الدقيقة التي لا يُحتاج إِليها. وفي حديث المُلاعَنة: لما سأَله عاصم عن أَمر من يجد مع أَهله رَجُلاً فأَظْهَر النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، الكراهة في ذلك إِيثاراً لستر العورة وكراهة لهَتْك الحُرْمة. وفي الحديث: أَنه نهى عن كثرة السُّؤال؛ قيل: هو من هذا، وقيل: هو سُؤال الناس أَموالهم من غير حاجة.
ورجُلٌ سُؤَلةٌ: كثير السُّؤال. والفقير يسمى سائلاً، وجَمْعُ السائل (*
قوله «وجمع السائل إلخ» عبارة شرح القاموس: وجمع السائل سألة ككاتب وكتبة وسؤال كرمّان) الفقير سُؤّال. وفي الحديث: للسائِل حَقٌّ وإِن جاء على فَرَس؛ السائل: الطالب، معناه الأَمر بحُسْن الظن بالسائل إِذا تَعَرَّض لك، وأَن لا تجيبه
(* قوله «وأن لا تجيبه» هكذا في الأصل، وفي النهاية:
وأن لا تجيبه) بالتكذيب والردِّ مع إِمكان الصدق أَي لا تُخَيِّب السائلَ وإِن رابَك مَنْظَرُه وجاء راكباً على فرس، فإِنه قد يكون له فرس ووراءه عائلة أَو دَيْن يجوز معه أَخذ الصَّدَقة، أَو يكون من الغُزاة أَو من الغارمين وله في الصدقة سَهْم.

### Türkçe

**سَأَلَ** **يَسْأَلُ** **سُؤَالاً** ve **سَآلَةً** ve **مَسْأَلةً** ve **تَسْآلاً** ve **سَأَلَةً**
(* onun sözü «**وسأله**» asılda hareke ile ضبط edilmiştir ve o, **القاموس**’ta ve onun şerhinde de böyledir;
ve onun sözü: Ebû Züeyb dedi: **أساءلت**; asılda böyle, **شرح القاموس**’ta ise: **وساءله مساءلة**; Ebû Züeyb dedi ilh.) Ebû Züeyb dedi:
**أَساءَلْتَ رَسْمَ الدَّار، أَم لم تُسائِل**
**عن السَّكْنِ، أَم عن عَهْده بالأَوائِل؟**

Ve **سَأَلْتُ** **أَسْأَل** ve **سَلْتُ** **أَسَلُ**; ve iki adam **يَتَساءَلانِ**
ve **يَتَسايَلانِ**; ve **المَسْأَلة**’nin çoğulu hemze ile **مَسائِلُ**’dür; hemzeyi hazfettiklerinde **مَسَلَةٌ** derler. Ve **تَساءلوا**: onların bazısı bazısını sordu. Ve aziz tenzilde: “Ve Allah’tan sakının, kendisiyle **تَسَّاءََلون** ettiğiniz ve akrabalık bağlarından”; ve “**تَساءَلُون** به” diye de okunmuştur. Kim **تَسَّاءَلون** okursa, aslî şekil **تَتَساءَلون**’dur; bu, bunun buna yakınlığından dolayı **التاء** **سين**’e çevrilmiştir, sonra onun içine idğam edilmiştir. Dedi ki: Kim **تَسَاءَلون** okursa, onun aslı da yine **تَتَساءَلون**’dur; iadenin kerih görülmesinden dolayı ikinci **التاء** hazfedilmiştir. Manası: onunla haklarınızı talep ediyorsunuz. Ve onun sözü (yüce): “Rabbin üzerine **وَعْداً مَسْؤولاً** idi”; meleklerin sözünü kastetti: “Rabbimiz, onları, kendilerine vaad ettiğin Adn cennetlerine sok” (âyet); ve Sa‘leb dedi: manası, yerine getirilmesi istenen bir vaaddir; “Rabbimiz, bize vaad ettin; öyleyse bize vaadini yerine getir” derler. Ve onun sözü (yüce): “Ve onda rızıklarını dört günde takdir etti; **سَواءً للسائلين**”; Zeccâc dedi: ancak “**سَواءً للسائلين**” dedi; çünkü herkes rızkı ister ve onu sorar. Ve caizdir ki “**للسائلين**”, “gökler ve yer kaç günde yaratıldı?” diye soran kimse içindir; böylece “yer dört günde yaratıldı; eşit olarak, ne artma ne eksilme” denmiştir; sorana cevap olarak. Ve onun sözü (yüce): “Ve elbette **تُسأَلون**”; manası: Allah’ın size yarattığı şeref ve zikrin şükrü hakkında elbette sorulacaksınız; ve ikisi **يَتَساءلان**. Dedi ki: Ebû Ali’nin, Ebû Zeyd’den naklettiği “Allah’ım, bize **سَأَلاتِنا** ver” sözüne gelince; bu ancak masdarın isim yerine konulması üzerinedir; bu yüzden çoğul yapılmıştır. Ve bedel üzere tahfif edilebilir; böylece **سَالَ** **يَسال** derler; ve ikisi **يَتَساوَلانِ**. Nâfi‘ ve İbn Ömer **سال** okudu; hemzesiz: **سائلٌ**. Ve “hemzesiz” manası için denildi: “**سال** bir isteyen, vuku bulan bir azap hakkında”; İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kûfeliler ise “**سَأَل** **سائلٌ**” okudular; “bir çağıran çağırdı” manası üzere hemzeli. Cevherî: “**سَأَلَ سائِلٌ بعذاب واقع**”; yani vuku bulan bir azap hakkında. Ahfeş dedi: “Falan hakkında ve falan ile ilgili sormak üzere çıktık” denir; ve tahfif edilerek **سالَ** **يَسال** denir; şair dedi:
**ومُرْهَقٍ، سالَ إِمْتاعاً بأُصْدتِه،**
**لم يَسْتَعِنْ وحَوامي الموتِ تَغْشاهُ**

Ve ondan emir: muzari‘in ikinci harfinin harekesiyle **سَلْ**’dir; birinciden ise **اسْأَل**. İbn Sîde dedi: Arapların tamamı, emir kipinde ondan hemzeyi hazfeder; fakat **الفاء** veya **الواو** ile vasl ettiklerinde hemzelerler; senin “**فاسْأَلْ**” ve “**واسْأَلْ**” demen gibi. Dedi ki: Fârisî, Ebû Osman’ın “**إِسَلْ**” diyen birini işittiğini nakletti; **اسْأَلْ**’i kasteder; hemzeyi hazfeder ve onun harekesini öncesine atar; sonra bu **سين** her ne kadar harekeli ise de sükûn niyetinde olduğundan **أَلف الوصل** getirir. Bu, bazı Arapların “**الاحْمَر**” demesi gibidir; hemzeyi, onu hazfedip harekesini ondan önceki **اللام**’a atmak suretiyle tahfif eder. Bilâl b. Cerîr’in sözüne gelince:
**إِذا ضِفْتَهُم أَو سايَلْتَهُمْ،**
**وجَدْتَ بهم عِلَّةً حاضِرَه**

Ahmed b. Yahyâ onu tanımadı; anlayınca dedi ki: Bu, iki lugat arasında bir toplamadır. Bu sözdeki hemze asıldır; senin “**سأَلْت** زيداً” sözündeki gibidir. **الياء** ise ivaz ve fer‘dir; senin “**سايَلْت** زيداً” sözündeki gibidir. Onun “**سايَلْتَهم**” sözünde ikisini nasıl birleştirdiğini görürsün. Dedi ki: Buna göre onun vezni **فَعايَلْتَهم**’dir. Dedi ki: Bu, dilde benzeri bilinmeyen bir misaldir. Ve onun sözü (yüce): “Onları durdurun; şüphesiz onlar **مسؤولون**”; Zeccâc dedi: onların **سُؤَالُ**’u, Allah (cellet senâuhu) amellerini bilici olduğu hâlde, delili üzerlerine vacip kılmak için bir azarlama ve ikrar ettirme sorusudur. Ve onun sözü: “O gün ne bir insan ne bir cin günahı hakkında **يُسْأَل**”; yani ondan bunun bilinmesi için sorulmaz; çünkü Allah onların amellerini bilmiştir. Ve **السُّول**: onun istediği şeydir. Ve aziz tenzilde: “Dedi: Ey Mûsâ, sana **سُؤْلَك** verilmiştir”; yani sorduğun temennin verilmiştir; hemzeli ve hemzesiz okunmuştur. Ve **أَسْأَلْته** onun **سُولَتَه**’sini ve **مَسْأَلته**’sini; yani ihtiyacını giderdim. Ve **السُّولة**: **السُّول** gibidir; İbn Cinnî’den. Ve **السُّول**’ün aslı Araplar yanında hemzedir; onda hemzenin baskısını ağır buldular da hemzenin tahfifi üzere onunla konuştular; onu **سول** maddesinde zikredeceğiz. Ve “ona şeyi sordum” ve “ona şey hakkında sordum”: **سُؤالاً** ve **مَسْأَلة** olarak. İbn Berrî dedi: “ona şeyi sordum” manası: onu kendisinden bağış olarak istedim. Allah Teâlâ dedi: “Ve sizden mallarınızı istemez.” Ve “ona şey hakkında sordum”: ondan haber aldım. Dedi ki: Kim hemze yapmazsa onu **خاف** gibi yapar; “**سِلْته** **أَسْالُه**; o hâlde o **مَسُولٌ**’dür” der; “**خِفْتُه** **أَخافه**; o hâlde o **مَخُوف**” gibi. Dedi ki: Onun aslı **الواو**’dur; bu lugatta “ikisi **يَتَساولان**” demeleri delilidir. Ve hadiste: “Müslümanlar içinde, Müslümanlara karşı günahça en büyük olan, haram kılınmamış bir iş hakkında sorup da, onun **مَسْأَلته** sebebiyle insanlara haram kılınan kimsedir.” İbnü’l-Esîr dedi: Allah’ın kitabında ve hadiste soru iki türdür: birincisi, ihtiyaç duyulan şeylerden açıklama ve öğrenme vechi üzere olan; bu mubahtır yahut menduptur yahut onunla emrolunmuştur. İkincisi, tekellüf ve inat yolu üzere olan; bu mekruhtur ve ondan nehyedilmiştir. Bu vechten olan her şeyde, cevabından sükût vaki olursa bu ancak soranı men ve azarlamadır; cevabı vaki olursa bu bir ceza ve ağırlaştırmadır. Ve hadiste: “Soruları kerih gördü ve ayıpladı”; ihtiyaç duyulmayan ince soruları kastetti. Ve **المُلاعَنة** hadîsinde: Âsım ona, ehliyle beraber bir adam bulan kimse hakkında sorunca, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) avreti örtmeyi tercih ederek ve hürmeti yırtmayı kerih görerek bunda kerihliği izhar etti. Ve hadiste: “Çokça **السُّؤال**’dan nehyetti”; denildi ki: bu, bundandır; ve denildi ki: ihtiyaç olmaksızın insanların mallarını sormaktır.

Ve bir adam **سُؤَلةٌ**: çok soru soran. Ve fakire **سائلاً** denir; ve fakir olan **السائل**’in çoğulu
(* onun sözü «وجمع السائل إلخ» **شرح القاموس** ibaresi: ve **السائل**’in çoğulu, **سألة** (kâtib ve ketebe gibi) ve **سؤال** (rummân gibi)) **سُؤّال**’dır. Ve hadiste: “**للسائِل** bir hak vardır, isterse bir at üzerinde gelsin”; **السائل**: talep eden. Manası: sana yöneldiğinde **السائل** hakkında hüsnüzan ile emretmek ve onu
(* onun sözü «وأن لا تجيبه» asılda böyle; **النهاية**’de: “ve onu” ) yalanlama ve redd ile, doğruluk mümkün iken, cevaplamamandır; yani **السائل**’i boş çevirmeyesin; görünüşü seni şüphelendirse ve bir at üzerinde binici olarak gelse bile. Çünkü onun bir atı olabilir ve arkasında bir aile yahut bir borç bulunabilir; bununla sadaka alması caiz olur. Yahut o gazilerden yahut borçlular (الغارمين)dan olur; sadakada onun için bir pay vardır.
