# سبأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سبأ

سَبَأَ الخَمْرَ يَسْبَؤُها سَبْأً وسِباءً ومَسْبَأً واستَبَأَها: شَراها. وفي الصحاح: اشتراها لِيَشْرَبَها. قال ابراهيم بن هَرْمةَ: خَوْدٌ تُعاطِيكَ، بعد رَقْدَتِها، *  إِذا يُلاقِي العُيونَ مَهْدَؤُها كأْساً بِفِيها صَهْباء، مُعْرَقة، *  يَغْلُو بأَيدي التِّجارِ مَسْبَؤُها مُعْرَقةٌ أَي قليلةُ المِزاجِ أَي إِنها من جَوْدَتِها يَغْلُو اشتِراؤُها. واسْتَبَأَها: مِثله. ولا يقال ذلك إِلاَّ في الخَمرِ خاصة. قال مالك بن أَبي كعب: بَعَثْتُ إِلى حانُوتِها، فاسْتَبَأْتُها *  بغيرِ مِكاسٍ في السِّوام، ولا غَصْبِ والاسم السِّباءُ، على فِعالٍ بكسر الفاءِ. ومنه سميت الخمر سَبِيئةً. قال حَسَّانُ بن ثابِتٍ رضي اللّه تعالى عنه:
كأَنَّ سَبِيئةً من بَيْتِ رأس، *  يكونُ مِزاجَها عسلٌ وماءُ وخبر كأَنَّ في البيت الثاني وهو:
على أَنْيابها، أَو طَعْمُ غَضٍّ *  مِنَ التُّفَّاحِ، هَصَّرَه اجْتِناءُ وهذا البيت في الصحاح:
كأَنَّ سَبِيئةً في بيت رأْسٍ
قال ابن بري: وصوابه مِن بَيْتِ رأْسٍ، وهو موضع بالشام.
والسَّبَّاءُ: بَيَّاعُها. قال خالد بن عبداللّه لعُمر بن يوسف الثَّقفي: يا ابن السَّبَّاءِ، حكى ذلك أَبو حنيفة. وهي السِّباءُ والسَّبِيئةُ، ويسمى الخَمَّار سَبَّاءً. ابن الأَنباري: حكى الكسائي: السَّبَأُ الخَمْرُ، واللَّظَأُ: الشيءُ الثَّقيل(1) (1 قوله «اللظأ الشيء الثقيل» كذا في التهذيب بالظاء المشالة أيضاً والذي في مادة لظأ من القاموس الشيء القليل.)، حكاهما مهموزين مقصورين. قال: ولم يحكهما غيره. قال: والمعروف في الخَمْرِ السِّباءُ، بكسر السين والمدّ، وإِذا اشتريت الخمر لتحملها إِلى بلد آخر قلت: سَبَيْتُها، بلا همز. وفي حديث عمر رضي اللّه عنه: أَنه دَعا بالجِفانِ فسَبَأَ الشَّرابَ فيها. قال أبو موسى: المعنى في هذا الحديث، فيما قيل: جَمَعَها وخَبَأَها. وسَبَأَتْه السِّياطُ والنارُ سَبْأً: لَذَعَتْه، وقيل غَيَّرتْه ولَوَّحَتْه، وكذلك الشمسُ والسَّيْرُ والحُمَّى كلهن يَسْبَأُ الإِنسانَ أَي يُغَيِّره. وسَبَأْتُ الرجلَ سَبْأً: جَلَدْتُه. وسَبَأَ جِلْدَه سَبْأً: أَحْرَقَه، وقيل سلَخَه. وانْسَبَأَ هو وسَبَأْتُه بالنار سَبْأً إِذا أَحْرَقْته بها. وانْسَبَأَ الجِلْد: انْسَلَخَ. وانْسَبَأً جلْدُه إِذا تَقَشَّر. وقال: وقد نَصَلَ الأَظفارُ وانْسَبَأَ الجِلْدُ
وإِنك لتريدُ سُبْأَةً أَي تُرِيد سَفَراً بَعِيداً يُغَيِّرُك. التهذيب: السُّبْأَةُ: السَّفَر البعيد، سمي سُبْأَةً لأَن الإِنسان إِذا طال سَفَرُه سَبَأَتْهُ الشمسُ ولَوَّحَتْه، وإِذا كان السفر قريباً قيل: تريد سَرْبةً.والـمَسْبَأُ: الطريقُ في الجبل. وسَبَأَ على يَمِينٍ كاذبة يَسْبَأُ سَبْأً: حَلَف، وقيل: سبَأَ على يَمِينٍ يَسْبَأُ سَبْأً مَرَّ عليها كاذباً غير مُكْتَرِثٍ بها. وأَسْبَأَ لأَمر اللّه: أَخْبَتَ. وأَسْبَأَ على الشيءِ: خَبَتَ له قَلْبُه. وسَبَأُ: اسم رجل يَجْمع عامَّةَ قَبائل اليَمن، يُصْرَفُ على إِرادة الحَيِّ ويُتْرَك صرْفُه على إرادة القَبِيلة. وفي التنزيل: «لقَدْ كانَ لِسَبَإٍ في مَساكِنِهم» وكان أَبو عمرو يَقرأُ لِسَبَأَ. قال: مَنْ سَبَأَ الحاضِرِينَ مَأْرِبَ، إِذْ *  يَبْنُونَ، مِنْ دُونِ سَيْلِها، العَرِما وقال:
أَضْحَتْ يُنَفِّرُها الوِلدانُ مِنْ سَبَإٍ، *  كأَنهم، تَحتَ دَفَّيْها، دَحارِيجُ وهو سَبَأُ بن يَشْجُبَ بن يَعْرُبَ بن قَحْطانَ، يُصرف ولا يُصرف، ويمدُّ ولا يمدّ. وقيل: اسم بلدة كانت تَسْكُنها بِلْقِيسُ. وقوله تعالى: وجِئْتُك مِنْ سَبَإٍ بنَبَإٍ يقين. القُرَّاءُ على إِجْراءِ سَبَإٍ، وإِن لم يُجْروه كان صواباً. قال: ولم يُجْرِه أَبو عمرو بن العَلاءِ. وقال الزجاج: سَبَأٌ هي مدينة تُعرَف بِمَأْرِب مِن صَنْعاءَ على مَسِيرةِ ثلاثِ ليالٍ، ومن لم يَصْرِفْ فلأَنه اسم مدينة، ومن صرفه فلأَنه اسم البلَد، فيكون مذكراً سمي به مذكر. وفي الحديث ذكر سَبَأ قال: هو اسم مدينة بلقيس باليمن. وقالوا: تَفَرَّقُوا أَيْدِي سَبا وأَيادِي سَبا، فبنوه. وليس بتخفيف عن سَبَإٍ لأَن صورة تحقيقه ليست على ذلك، وإِنما هو بدل وذلك لكثرته في كلامهم، قال: مِنْ صادِرٍ، أَو وارِدٍ أَيْدِي سَبَا
وقال كثير:
أَيادِي سَبَا، يا عَزَّ، ما كُنْتُ بَعْدَكُمْ، *  فَلَمْ يَحْلَ للعَيْنَيْنِ، بَعْدَكِ، مَنْزِلُ وضَرَبَتِ العَرَبُ بِهِم الـمَثَلَ في الفُرْقة لأَنه لـمَّا أَذْهَبَ اللّهُ عنهم جَنَّتَهم وغَرَّقَ مكانَهُم تَبَدَّدُوا في البلاد. التهذيب: وقولهم ذَهَبُوا أَيْدِي سَبَا أَي مُتَفَرِّقين، شُبِّهُوا بأَهلِ سَبأ لـمَّا مَزَّقهم اللّه في الأَرض كلَّ مُمَزَّقٍ، فأَخذ كلُّ طائفةٍ منهم طريقاً على حِدةٍ. واليَدُ: الطَّرِيق، يقال: أَخَذَ القَومُ يَدَ بَحْرٍ. فقيل للقوم، إِذا تَفَرَّقوا في جهاتٍ مختلفة: ذَهَبوا أَيدي سَبَا أَي فَرَّقَتْهم طُرُقُهم التي سَلَكُوها كما تَفَرَّقَ أَهل سَبأ في مذاهبَ شَتَّى. والعرب لا تهمز سبا في هذا الموضع لأَنه كثر في كلامهم، فاسْتَثْقَلوا فيه الهمزة، وإِن كان أَصله مهموزاً. وقيل: سَبَأٌ اسم رجل ولَدَ عشرة بَنِينَ، فسميت القَرْية باسم أَبِيهم. والسَّبائِيَّةُ والسَّبَئِيةُ من الغُلاةِ ويُنْسَبُون إِلى عبداللّه ابن سَبَإٍ.

### Türkçe

**سَبَأَ** şarabı, onu **يَسْبَؤُها** **سَبْأً** ve **سِباءً** ve **مَسْبَأً** (diye) ve onu **استَبَأَها**: onu satın aldı. **الصحاح**’ta: onu içmek için satın aldı. İbrahim b. Herme dedi ki:
Genç bir kadın sana sunar, uykusundan sonra, * gözlere onun sükûneti rastladığında
Ağzında bir kadeh **صَهْباء** (kızıl şarap), **مُعْرَقة** (katışıksız), * tüccarların ellerinde onun **مَسْبَؤُها**’sı (satın alınışı) pahalılaşır

**مُعْرَقة**: yani karışımı az olan; yani onun kalitesinden dolayı onun satın alınışı pahalılaşır. Ve onu **اسْتَبَأَها**: onun gibidir. Bu, ancak özellikle şarap hakkında söylenir. Mâlik b. Ebî Ka‘b dedi ki:
Onun dükkânına gönderdim, onu **فاسْتَبَأْتُها** (satın aldım) * hayvanlarda vergi olmaksızın ve zorla alma olmaksızın

İsim **السِّباءُ**’dır; **فِعال** vezni üzerinedir, **الفاء**’nın kesresiyle. Ondan dolayı şaraba **سَبِيئةً** adı verildi. Hassân b. Sâbit (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi ki:
Sanki Beyt-i Re’s’ten bir **سَبِيئةً**, * onun karışımı bal ve su olur

Ve **كأَنَّ**’ın haberi ikinci beyittedir; o da şudur:
Onun azı dişleri üzerinde, yahut taze bir tat * elma(lar)dan; onu toplama ezmiştir

Ve bu beyit **الصحاح**’tadır:
Sanki Beyt-i Re’s’te bir **سَبِيئةً**

İbn Berrî dedi ki: Doğrusu **مِن بَيْتِ رَأْسٍ**’tendir; o Şam’da bir yerdir.

**السَّبَّاءُ**: onun satıcısıdır. Hâlid b. Abdullâh, Ömer b. Yûsuf es-Sekafî’ye dedi ki: “Ey **ابن السَّبَّاءِ**”; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Ve o, **السِّباءُ** ve **السَّبِيئةُ**’dir; şarapçıya **سَبَّاءً** denir. İbnü’l-Enbârî: Kisâî’nin naklettiğini aktardı: **السَّبَأُ** şaraptır; ve **اللَّظَأُ**: ağır şeydir(1).

(1 “**اللظأ** ağır şeydir” sözü: **التهذيب**’de de **الظاء** ile böyle; **القاموس**’un **لظأ** maddesinde ise “az şey”dir.)،

İkisini de hemzeli, maksûr olarak nakletti. Dedi ki: Başkası ikisini nakletmedi. Dedi ki: Şarapta bilinen **السِّباءُ**’dır; sîn’in kesresiyle ve med ile. Şarabı onu başka bir beldeye taşımak için satın aldığında: onu **سَبَيْتُها** dersin; hemzesiz. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: onun, leğenleri çağırdığı ve içkiyi onların içinde **سَبَأَ** ettiği (vardır).

Ebû Mûsâ dedi ki: Bu hadîste mânâ, denildiğine göre: onu topladı ve onu sakladı.

Ve kamçılar ve ateş onu **سَبَأَتْه** **سَبْأً**: onu yaktı (acıttı); ve denildi: onu değiştirdi ve onu esmerleştirdi; aynı şekilde güneş ve yürüyüş ve humma, hepsi insanı **يَسْبَأُ** eder; yani onu değiştirir. Ve adamı **سَبَأْتُ** **سَبْأً**: onu dövdüm. Ve derisini **سَبَأَ** **سَبْأً**: onu yaktı; ve denildi: onu soydu.

Ve o **انْسَبَأَ** oldu; ve onu ateşle **سَبَأْتُه** **سَبْأً**: onunla onu yaktığım zaman.

Ve **انْسَبَأَ** deri: soyuldu. Ve derisi **انْسَبَأَ**: soyulduğu zaman. Ve dedi ki:
Tırnaklar düşmüştür ve deri **انْسَبَأَ** olmuştur

Ve sen mutlaka bir **سُبْأَةً** istiyorsun; yani seni değiştirecek uzak bir yolculuk istiyorsun. **التهذيب**: **السُّبْأَةُ**: uzak yolculuktur; ona **سُبْأَةً** adı verildi; çünkü insanın yolculuğu uzadığında güneş onu **سَبَأَتْه** eder ve onu esmerleştirir; yolculuk yakın olduğunda: bir **سَرْبةً** istiyorsun denir. Ve **الـمَسْبَأُ**: dağdaki yoldur.

Yalancı bir yemin üzerine **سَبَأَ** etti, **يَسْبَأُ** **سَبْأً**: yemin etti; ve denildi: bir yemin üzerine **سَبَأَ** eder, **يَسْبَأُ** **سَبْأً**: ona, ona aldırmaksızın yalancı olarak uğradı (geçti).

Allah’ın emri için **أَسْبَأَ**: huşû etti. Ve bir şey üzerine **أَسْبَأَ**: kalbi ona karşı sükûnet buldu.

**سَبَأُ**: Yemen kabilelerinin genelini toplayan bir adamın adıdır; mahalle (kabile topluluğu) kastedilerek tenvin alır, kabile kastedilerek tenvin terk edilir. Tenzîlde: “**لقَدْ كانَ لِسَبَإٍ في مَساكِنِهم**” (vardır). Ebû Amr, **لِسَبَأَ** diye okurdu. Dedi ki:
Kim, hazır bulunanları **مَأْرِبَ**’de **سَبَأَ** etti, o vakit ki * onun selinin dışında seti inşa ediyorlardı

Ve dedi ki:
Çocuklar onu **سَبَإٍ**’den ürkütür oldu, * sanki onlar, onun iki yanı altında, yuvarlanan böceklerdir

Ve o, **سَبَأُ بن يَشْجُبَ بن يَعْرُبَ بن قَحْطانَ**’dır; tenvin alır ve almaz; med edilir ve med edilmez. Ve denildi: Belkıs’ın oturduğu bir beldenin adıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:
“**وجِئْتُك مِنْ سَبَإٍ بنَبَإٍ يقين**”. Kurrâ, **سَبَإٍ**’i i‘râb üzere yürütme (tenvin verme) üzeredir; onu yürütmeselerdi de doğru olurdu. Dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ onu yürütmedi. Ve Zeccâc dedi ki: **سَبَأٌ**; San‘â’dan üç gecelik mesafe üzerinde **مَأْرِب** ile bilinen bir şehirdir. Sarf etmeyen, onun şehir adı olmasındandır; sarf eden ise onun belde adı olmasındandır; böylece müzekker olur, onunla müzekker adlandırılmış olur. Hadîste **سَبَأ** zikri (vardır); dedi ki: O, Yemen’de Belkıs’ın şehrinin adıdır. Ve dediler ki: **تَفَرَّقُوا أَيْدِي سَبا** ve **أَيادِي سَبا**; onu bina ettiler. Ve bu, **سَبَإٍ**’den bir tahfîf değildir; çünkü tahkîkinin sûreti bunun üzerinde değildir; ancak o bir bedeldir; bu da onların sözünde çokluğundandır. Dedi ki:
Giden yahut gelen(den) **أَيْدِي سَبَا**

Kesîr dedi ki:
**أَيادِي سَبَا**, ey Azze, sizden sonra ben olmadım; * senden sonra iki göz için bir konak helâl olmadı

Araplar, ayrılıkta onlarla mesel darb ettiler; çünkü Allah onların cennetlerini giderince ve yerlerini boğunca beldelerde dağıldılar. **التهذيب**: “**ذَهَبُوا أَيْدِي سَبَا**” sözleri: yani dağınık olarak; Allah onları yeryüzünde her bir parçalanışla parçaladığı zaman **سَبأ** ehline benzetildiler; onlardan her bir taife ayrı bir yol tuttu. Ve **اليَدُ**: yoldur; “kavim bir deniz yolu **يَدَ** aldı” denir. Kavme, farklı yönlerde dağıldıklarında: “**ذَهَبوا أَيدي سَبَا**” denildi; yani onların tuttukları yollar onları ayırdı; **سَبأ** ehlinin çeşitli mezheplerde dağılması gibi. Araplar bu yerde **سبا**’yı hemzelemezler; çünkü sözlerinde çok oldu; onda hemzeyi ağır buldular; aslı hemzeli olsa da. Ve denildi: **سَبَأٌ** on oğul doğuran bir adamın adıdır; köy, babalarının adıyla adlandırıldı.

**السَّبائِيَّةُ** ve **السَّبَئِيةُ**: aşırılardandır; ve Abdullah b. **سَبَإٍ**’e nisbet edilirler.
