# سبب (س-ب-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Araç

- Harfler: س - ب - ب
- Kur'an'da: 11 geçiş · 10 ayet · 8 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَبَبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Araç | 4 | 4 | [18:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/18:84.md) |
| [أَسْبَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | أَفْعَالَ | Araçlar | 1 | 1 | [40:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/40:37.md) |
| [الْأَسْبَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | الْأَفْعَالَ | Araçlar | 1 | 1 | [40:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/40:36.md) |
| [الْأَسْبَابُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F.md) | الْأَفْعَالُ | Araçlar | 1 | 1 | [2:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/2:166.md) |
| [الْأَسْبَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Araçlar | 1 | 1 | [38:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/38:10.md) |
| [بِسَبَبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A8%D9%8D.md) | بِفَعَلٍ | Aracı | 1 | 1 | [22:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/22:15.md) |
| [تَسُبُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Sövmeyin | 1 | 1 | [6:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/6:108.md) |
| [فَيَسُبُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | فَيَفْعُلُوا | Sövmeleri sebebiyle | 1 | 1 | [6:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/6:108.md) |

## Mücavir kökler — 44 mücavir (68 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · İnek yavrusu, dana demektir
2. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Tuzak demektir
3. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Kesinlikle keseceğim
4. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
5. [تبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kebab kızartılmış et demektir
6. [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kente hakim yüksek yerdir
7. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
8. [رقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rukye tümsek, gırtlak kemiği, ümük demektir
9. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Firavun
10. [هامان](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve Haman
11. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
12. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Öfke
13. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yapı demektir
14. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
15. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
16. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kiriş demektir
17. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Alıkoyarlar
18. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
19. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
20. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
21. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
22. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
23. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
24. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
25. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
26. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
27. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
28. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
29. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
30. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
31. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
32. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
33. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
34. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
35. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
36. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
37. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
38. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
39. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
40. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
42. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
43. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
44. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%84.md), [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md), [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne veya nokta arasında irtibat kuran, yukarı tırmanmayı veya bir hedefe erişmeyi sağlayan uzatılmış ip, asılı bağ |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin veya insanın bir sonuca ulaşmak için tutunduğu, meşru ve ontolojik işleyişe ait vasıtalar bütünü |
| Çekirdek Özet 3 | Sonucun bizatihi faili olmayan, ancak ilahi sünnet gereği hedefe ulaşmayı mümkün kılan nedensel ve araçsal basamak |
| Kritik Hata Riski | Sebebi müstakil bir yaratıcı güç veya kendi başına mutlak fail zannederek determinist bir putlaştırmaya ya da tam aksine sebepleri büsbütün terk eden irrasyonel bir tevekkül yanılgısına düşmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Bir doğrultuda uzama, akma, kesintisizce sürüklenme veya bağın son sınıra kadar gerilip kesilmesi; bu çekirdek [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) kökünde uzayıp giden yolda, [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) kökünde suda veya havada kesintisiz akıp gitmede, [سبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%BA.md) kökünde bolca uzayıp örtmede, [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) kökünde ileriye doğru mesafe katetmede görülür. | ب | İkinci ب harfinin katlanmasıyla (şedde) anlam, uzayan ve bir hedefe bağlanan ipin iki uç arasındaki irtibatı pekiştirmesi, tutunulacak sağlam bir vasıtaya dönüşmesi veya bu bağın sert bir kopuşla (sövme, kat') kesilmesi yönünde yoğunlaşmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, bir yere dayanma ve düşmeyi engelleyen dayanak noktasını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır | Belirli bir sınırlı alan, içine girilen mahfuz mekan ve hedeflenen varış yeridir. |
| ب | Ev, çadır | İkinci sınır veya hareketin ulaştığı diğer mekan; iki alan arasındaki münasebeti simgeler. |
| سبب | İki sınır veya mekan arasında tutunarak ilerlemeyi sağlayan, iki ucu birbirine bağlayan sağlam dayanak ve erişim bağıdır. | Harflerin birleşimi, bir noktadan diğerine geçmek için tutunulan, yükselmeyi veya hedefe varmayı mümkün kılan askı, ip ve vasıta dinamiğini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacına tırmanmak için kullanılan sağlam ip; çadırı yere tutturan veya tavana/göğe asılan halat (الحبل); atın kuyruk veya yele kılları (السبيب); başı veya bedeni saran ince uzun kumaş (السب). İkincil somut anlam ise bu bağı kökünden koparmak, kesmek (القطع) ve bundan türeyerek haysiyeti yaralayıp irtibatı koparan sövmedir (الشتم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’l-Hırak et-Tuhevî’ye ait şiirde kök, devenin bacak sinirlerini kesmek anlamında kat' fiili olarak kullanılmıştır: فما كان ذنب بني مالك / بأن سب منهم غلام فسب |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında kuyuya kova salmak veya yüksek hurma ağacının meyvesine erişmek için kullanılan ipe سبب denilmiş; iki kabile arasındaki sıhrî veya ahdî bağlar da bu kökle karşılanmıştır. Lisânü'l-Arab'da devenin ayak sinirlerini kesen keskin kılıca «سَبَّاب العَراقيب» adı verildiği kayıtlıdır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde سبب kökü, döngüsel hareket, çevreleme, bir hadiseyi döndürerek meydana getirme ve iki kutup arasında bağ kurma semantik tabakasıyla irtibatlıdır. İbranicede yer alan *sbb* (סבב) kökü, etrafında dönmek, dolanmak, yöneltmek ve rabbinik dönemde bir şeyin meydana gelmesine vesile olmak, sebep teşkil etmek (sibbah / סִבָּה) manalarını taşır. Arapçada kök, hem göğe veya yüksek bir noktaya uzatılan ip, tutunulan vasıta (habl) somut imgesinde somutlaşmış hem de bir şeyi kökünden kesip koparma (kat') eylemine işaret etmiştir. Bu iki kutuplu gelişme, ipin iki ucu birbirine bağlaması ile gerilim anında kopması arasındaki fiziksel tecrübeden kaynaklanır. Süryanicede *sebbəṯā* veya geç dönem kullanımlarında sebep kavramı doğrudan Arapça tesiriyle felsefi ve mantıki literatüre taşınmıştır. Arapça, kökün ilksel çöl tecrübesindeki «tırmanma ipi» ve «kesici aletle bağı koparma» fiziksel manasını en berrak biçimde muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سبب (habl, kat', şetm) | Ağaca tırmanma ipinden soyut hedeflere ulaştıran her türlü vasıtaya; bağın koparılmasından ise sövme ve hakarete doğru iç semantik yarılma gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *sbb* (çevirmek, sebep olmak), Akatça *sabābu* / fonetik paralellikler | Kuzeybatı Sami dillerindeki dönme ve dolanarak sonuca varma fikri ile Arapçadaki aracı ip mefhumu nedensellik paydasında birleşir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrudan güvenilir bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبب | Anlamlı | İp, vasıta, kesmek, sövmek | İki şeyi birbirine bağlayan vasıta veya o bağı koparan müdahale | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmel kabul edilmiş; yalnızca dörtlü [بسبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%A8%D8%B3.md) (çöl, hızlı sürmek) formunda kayıtlıdır | Kur'an'da geçmez |
| [ببس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde mühmel (kullanılmayan) harf dizilişidir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبب | Merkez | İletici vasıta, ip, bağ | Bir hedefe varmak veya yükselmek için tutunulan nesnel, ameli ve kozmik vasıta | Sonuca götüren her türlü meşru basamak ve araç |
| [وسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Yakınlaşma vasıtası | [وسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%84.md), sevgi ve saygıyla bir makama veya zata manen yakınlaşma gayesini öne çıkarır; سبب ise mekanik ve nesnel erişim yoludur | Manevi yakınlık aracı, vesile |
| [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Bağ, antlaşma ipi | [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md), daha ziyade karşılıklı güven, emniyet, ahit ve korunma bağını vurgular; سبب hedefe ileten dinamik aracı ifade eder | Emniyet ve sığınma bağı |
| [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yol, yöntem | [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md), üzerinde fiilen yürünen zemin veya yöntemsel patikadır; سبب hedefe bağlayan vasıta ve basamağın kendisidir | Yürünüp katedilen yol |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Zıt | Kesmek, bağı koparmak | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), iki nokta arasındaki irtibatı tamamen yok edip erişimi imkansız kılar; سبب ise iki noktayı birbirine bağlar | İletişimi ve vasıtayı devreden çıkarma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبب | İp, vasıta, sebep | Bir şeye ulaşmak için kullanılan araç, rabıta ve tırmanma ipi | Kesin |
| Latince | Causa, vinculum, funis | Sebep, bağ, halat | Causa mantıksal ve ontolojik sebebi, vinculum ve funis ise somut ip ve bağ anlamını karşılar; kökün iki boyutunu ayrı ayrı taşırlar | Güçlü |
| İngilizce | Cause, means, rope / cord | Sebep, vasıta, urgan | Means hedefe ileten aracı, cause nedenselliği karşılar; ancak tek başına hiçbiri göğe tırmanma ipi metaforunu tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Ursache, Mittel, Seil | Sebep, araç, ip | Ursache kökensel başlangıcı, Mittel aracılığı, Seil fiziksel ipi verir; kavramın Kur'an'daki bütünleşik nüansını parçalı karşılarlar | Güçlü |
| Fransızca | Cause, moyen, lien | Sebep, vasıta, bağ | Lien ilişki ve bağı, moyen sonuca götüren aracı, cause mantıksal sebebi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَبَبًا / أَسْبَابًا | İktidar aracı, bilgi, teknolojik imkan ve fetih vasıtası | Zülkarneyn kıssasında yeryüzünde hedeflere ulaşmak için verilen maddi ve ilmi donanım bağlamında (Kehf [18:84](https://lisan.digital/tr/ayet/18:84.md), [18:85](https://lisan.digital/tr/ayet/18:85.md), [18:89](https://lisan.digital/tr/ayet/18:89.md), [18:92](https://lisan.digital/tr/ayet/18:92.md)) |
| الْأَسْبَابَ | Dünyadaki beşeri bağlar, sadakatler, ittifaklar ve soy ilişkileri | Kıyamet günü putperest önderler ile onlara uyanlar arasındaki tüm bağların kopuşu bağlamında (Bakara [2:166](https://lisan.digital/tr/ayet/2:166.md)) |
| أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ / الْأَسْبَابِ | Göğe yükselme yolları, semavi kapılar ve erişim vasıtaları | Firavun'un göğe ulaşma iddiası ve müşriklerin vahiy kaynağına müdahale meydan okuması bağlamında (Sâd [38:10](https://lisan.digital/tr/ayet/38:10.md), Mü'min [40:36](https://lisan.digital/tr/ayet/40:36.md), [40:37](https://lisan.digital/tr/ayet/40:37.md)) |
| بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ | Tavana veya göğe bağlanan asılma ipi, halat | Allah'ın peygambere yardım etmeyeceğini zanneden kimsenin öfkesinden ipe sarılması bağlamında (Hac [22:15](https://lisan.digital/tr/ayet/22:15.md)) |
| لَا تَسُبُّوا / فَيَسُبُّوا | Sövmek, hakaret etmek, bağları koparan çirkin söz | Müşriklerin putlarına sövülmesinin Allah'a haddi aşarak sövülmesine yol açacağı uyarısı bağlamında (En'âm [6:108](https://lisan.digital/tr/ayet/6:108.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nedensellik ve tevhid ilişkisi | Sebeplerin bizatihi fail mi (illet-i tamme) yoksa Allah'ın yaratmasına sadece adetullah gereği bitişen vesileler mi (iktiran) olduğu tartışması | Determinizm ile ilahi kudret arasında sebeplerin hakiki tesir sahibi kılınmaması |
| Fıkıh | Hukuki sorumluluk ve tazmin (illet-sebep-şart) | Bir zararın doğmasında doğrudan fiili işleyen (mübaşir) ile ortamı hazırlayanın (mütesebbib) sorumluluk derecesi | Hükmü sonuca bağlayan vasıta ve hukuki gerekçe |
| Tefsir | Zülkarneyn ve Firavun kıssaları | Zülkarneyn'e verilen «sebeplerin» ilim mi, askeri güç mü, yoksa yol güzergahı mı olduğu ve semanın esbâbının mahiyeti | Hedefe eriştiren bilgi, yol ve teknik donanım |
| Hadis | Akrabalık ve kurtuluş vesileleri | Kıyamet günü Hz. Peygamber'in sebebi ve nesebi dışındaki tüm soy ve dünyevi bağların kopacağını bildiren rivayetler | Uhrevi kurtuluşa ulaştıran manevi rabıta ve bağ |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve adetullah nizamı | İmtihan ve nizam vesilesi | İlahî iradenin tecellisinde beşere amel ve tercih alanı açmak | Allah sonuçları sebepler perdesi arkasında yaratır; kul sebebe sarılmakla emrolunmuş, ancak neticeyi sebepten değil Allah'tan beklemekle mükelleftir. | Kesin |
| İlmi | Doğa kanunları ve metodoloji | Nedensellik ve ampirik bağ | Olaylar arasındaki düzenli örüntüyü keşfederek bilgi üretmek | Eşyanın yapısına yerleştirilen sebep-sonuç ilişkileri, ilmin ve rasyonel düşüncenin kurucu zeminini oluşturur. | Kesin |
| Siyasi | Hükümranlık ve devlet yönetimi | İktidar araçları ve lojistik güç | Gücü organize etmek, yönetimi kurumsallaştırmak ve adaleti tesis etmek | Zülkarneyn modelinde olduğu gibi iktidar, yeryüzünün sebeplerine (bilgi, teknoloji, yol, ordu) hakim olmakla sürdürülebilir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve servet dolaşımı | Üretim araçları ve sermaye vasıtaları | Emek ile semere arasında değer üretim zincirini kurmak | Rızka ulaşmak için iktisadi sebeplere (ticaret, ziraat, imalat) riayet edilir; haksız kazanç ve tekelcilik bu meşru bağı tahrip eder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nedensellik zinciri, fonksiyon bağıntısı ve taşıyıcı vektör ($y = f(x)$) | Fizikte ve matematikte bir durumun diğerine intikalini sağlayan fonksiyonel dönüşüm, kuvvet ileten mekanik bağ veya iletken hat gibi çalışır; girdi ile çıktı arasındaki kesintisiz ilişkiyi kurar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal bağ (sosyal sermaye) ve hukuki illiyet bağı | Sosyolojide fertleri bir arada tutan ve hedefe yönelten kurumlar ağı; hukukta ise failin eylemi ile meydana gelen zarar arasındaki sorumluluk doğuran nedensellik ilişkisidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca felsefi veya ampirik bir «determinizm/nedensellik» terimine indirgemek ya da En'âm [6:108](https://lisan.digital/tr/ayet/6:108.md) ayetindeki kullanımını bağımsız sayıp kökün «iki kutup arasındaki irtibat bağı» çekirdeğini gözden kaçırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da سبب, hem göğe tırmanma ipi, hem Zülkarneyn'in tasarrufuna verilen küresel teknoloji ve fetih imkanları, hem kıyamette kopacak toplumsal ve beşeri bağlar, hem de insanların birbirini ötekileştirip hakikat bağını kopardığı sövme eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebepleri müstakil birer ilah gibi algılayarak natüralist bir şirke savrulmak yahut sünnetullahı inkar ederek sebeplere tevessül etmeyi tevekküle aykırı gören tembel ve kaderci bir dindarlık inşa etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, epistemoloji ve ahlak anlayışının merkezinde yer alan «sünnetullah» kavramının işleyiş mekanizmasını açıklar. İnsanın ilahi takdir karşısındaki sorumluluğunun sebeplere riayetle başladığını, ancak tevhidin sebepleri aşan bir teslimiyet gerektirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zülkarneyn kıssasının anlatıldığı Kehf suresi ayetlerinde ([18:84](https://lisan.digital/tr/ayet/18:84.md)-92); müşriklerin semaya ve vahye erişim iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde (Sâd [38:10](https://lisan.digital/tr/ayet/38:10.md), Mü'min [40:36](https://lisan.digital/tr/ayet/40:36.md)-37); kıyametteki kopuş sahnelerinde (Bakara [2:166](https://lisan.digital/tr/ayet/2:166.md)) ve tebliğ edebini belirleyen ayette (En'âm [6:108](https://lisan.digital/tr/ayet/6:108.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Başarıyı kör bir tesadüfe veya gayretsiz bir mucize beklentisine bağlayan yaklaşımları tashih eder; Zülkarneyn'in her işinde bir «sebebe tabi olduğunu» göstererek müminin dünyayı inşa ederken bilgi, teknik ve stratejik araçlara tutunmasının zorunlu olduğunu bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki nokta arasında geçişi, yüksek bir yere tırmanmayı veya hedefe erişmeyi sağlayan sağlam ip, asılı bağ; karşıt somut hamlede ise bu bağı kökünden koparan kesme fiilidir.
- Soyut anlam: Bir gayeye ulaşmak için başvurulan her türlü ilmi, ameli, hukuki ve ontolojik vasıta; insan ile muradı arasındaki irtibat köprüsü.
- Sistematik karşılık: İlahi kudret ile mahlukat arasındaki nizamın gereği olan araçsal düzen; fail-i mutlak olmaksızın sonuca ulaştıran ilahi sünnet basamağı.
- LaTeX modeli: $$S: A \xrightarrow{\quad \sigma \quad} B \quad \Longleftrightarrow \quad \left( A \cap B = \emptyset \ \wedge \ \tau(A, \sigma) = B \right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ başlangıç durumunu veya faili, $B$ hedeflenen neticeyi simgeler. $\sigma$ iki ayrık durum arasında köprü kuran vasıtayı, yani sebebi (سبب) temsil eder. Model, doğrudan temasın bulunmadığı ($A \cap B = \emptyset$) bir düzlemde, hedefe erişimin ancak aracı bir bağ ve fonksiyonel dönüşüm operatörü olan $\tau(A, \sigma)$ üzerinden gerçekleştiğini, bu aracı bağ koptuğunda ise intikalin imkansızlaştığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/2:166.md) — الْأَسْبَابُ

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ

Meal (IK): Hani o zaman uyulanlar, uyanlardan uzaklaşmış ve azabı görmüş oldular. Aralarındaki bütün bağlar kopmuştur.

### [En'am 6:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/6:108.md) — تَسُبُّوا · فَيَسُبُّوا

وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Allah’tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki; onlar da bilmeyerek, haddi aşıp Allah’a sövmesinler. İşte böylece bir ümmete yaptıklarını hoş gösterdik. Sonra dönüşleri Rabblarınadır. Artık O, kendilerine ne yapmakta olduklarını haber verir.

### [Kehf 18:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/18:84.md) — سَبَبًا

إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا

Meal (IK): Doğrusu Biz; onu, yeryüzünde büyük bir kudret sahibi kılmıştık ve ona her şeyin yolunu öğretmiştik.

### [Kehf 18:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/18:85.md) — سَبَبًا

فَأَتْبَعَ سَبَبًا

Meal (IK): O da bir yol tuttu.

### [Kehf 18:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/18:89.md) — سَبَبًا

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا

Meal (IK): Sonra o, bir yol tuttu.

### [Kehf 18:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/18:92.md) — سَبَبًا

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا

Meal (IK): Sonra da bir yol tuttu.

### [Hac 22:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/22:15.md) — بِسَبَبٍ

مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ

Meal (IK): Kim, dünyada ve ahirette Allah’ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa; bir sebeple göğe tırmansın sonra kessin de bir düşünsün bakalım; bu hilesi kendisini öfkelendiren şeye engel olabilir mi?

### [Sad 38:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/38:10.md) — الْأَسْبَابِ

أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ

Meal (IK): Yahut göklerin, yerin ve ikisinin arasında bulunanların mülkü onların mıdır? Öyleyse sebeblere tevessül etsinler de yükselsinler bakalım.

### [Mü'min 40:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/40:36.md) — الْأَسْبَابَ

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ

Meal (IK): Firavun demişti ki: Ey Haman; bana yüksek bir kule yap. Belki o yollara ulaşabilirim.

### [Mü'min 40:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/ayet/40:37.md) — أَسْبَابَ

أَسْبَابَ السَّمَوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ

Meal (IK): Göklerin yollarına. Musa’nın tanrısını görürüm. Doğrusu ben, onu yalancı sanıyorum. Böylece yaptığı kötü iş Firavun’a güzel gösterildi de doğru yoldan alıkonuldu. Firavun’un düzeni elbette boşa gidecekti.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء
س ب، ب س يستعملان
سب:
سَبَّه فلانٌ سَبّأ.
والسَّبْسَبُ: المَفازة.
والسَّبَبُ: الحَبْل.
والسَّبَبُ: كُلُّ ما تَسَبَّبْتَ به من رَحِمٍ أو يَدٍ أو دَيْنٍ.
وكلُّ سَبَبٍ ونَسَبٍ منقطعٌ يومَ القِيامة الاّ سَبَبَ النبي- صلّى اللهُ عليه وعلى آلِه وسَلَّم- ونَسَبَه، وهذا في الحديث.
والإِسلامُ أقوى سَبَبٍ ونَسَبٍ لأنَّ المُسلمَ اذا تَقَرَّبَ الى أخيه المُسْلِم ليس بينهما نَسَبٌ.
ويقال للرجل الفا ضِلِ في الدِّين: ارتَقَى فلانٌ في الأسباب، قال اللهُ- عزَّ وجلَّ-: "فليَرْتَقوا في الأسبابِ".
يقال: معناه إن كانوا يقدِرون أن يصِلوا بالسماء أسباباً فيَرْتَقُوا اليها فَلْيَفعَلوا.
والسِّبُّ: الثَّوبُ الرقيقُ، وجمعُه سُبُوب.
وكذلك السَّبيبة وجمعها: سَبائبُ.
والسِّبُّ: الكثير السِّباب.
ويومُ السَّباسِب: يومُ السَّعانين.
والسَّبَبُ: سَبَبُ الأمر الذي يُوصَل به، وكلُّ فَصلٍ يوصَلُ بشيءٍ فهو سَبَبُ.
والسَّبَبُ: الطريق لأنّك تصِلُ به الى ما تُريد.
والسَّبّابَةٌ: الإصبَع بعد الإِبهام.
والسُّبَّةُ: العارُ.
بس:
بِسَ: زجرٌ للحِمار، تقول منه: بِسَ بِسَ.
وبَسَسْتُ وأبْسَسْتُ وهم يَبُسُّون ويُبِسُّون.
والمُبسُّ: المُتَلَطِّفُ للنّاقة المُسَكِّنُها بكلامٍ حتى يحلُبَها.
وبَسْبَس: اسمُ رجلٍ.
وانبَسَّتِ الحَيّاتُ اذا تَفَرَّقَتْ في الأرض.
والبَسبْسُ: شَجَرٌ تُتَّخَذُ منها الرِّحالُ.
والبَسابِسُ: الكَذِبُ الذي ليس له أصلٌ وكذلك التُّرَّهاتُ.
والبَسْباسةُ: بَقلةٌ.
وأبسّ بالنّاقة إبساساً: دعاها للحلب: وإِذا درّت على الإبساس قيل: ناقة بسوس.
والبَسُوسُ: كانت ناقةْ تَرْعَى فرَمَاها كُلَيبٌ التغلِبيُّ فقَتَلَها، ويقال: بل اسْمُ المرآة التي كانت الناقةُ لها، وبذلك السبب هاجَتِ الحروبُ بين بَكرٍ وتَغْلِب حتى تَفانَوا فيقال: أشأمُ من البَسوس.

##### Türkçe

باب **السين** و**الباء**
**س ب**، **ب س** kullanılırlar.
**سب**:
Falan kimse onu sövdü: **سَبَّه**; **سَبّأ**.
Ve **السَّبْسَبُ**: çöl.
Ve **السَّبَبُ**: ip.
Ve **السَّبَبُ**: rahimden yahut elden yahut borçtan, onunla sebep edindiğin her şey.
Ve her **سَبَبٍ** ve **نَسَبٍ** kıyamet günü kopuktur; ancak Peygamber’in -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- **سَبَبَ**’ı ve **نَسَبَ**’ı müstesna; bu hadistedir.
Ve İslâm en güçlü **سَبَبٍ** ve **نَسَبٍ**’dır; çünkü Müslüman, kendisiyle arasında **نَسَبٌ** olmadığı hâlde Müslüman kardeşine yakınlık kurduğu zaman.
Ve dinde faziletli adama denir: Falan **الأسباب**’da yükseldi; Allah -azze ve celle- dedi: “**فليَرْتَقوا في الأسبابِ**”.
Denir: manası, eğer göğe **أسباباً** ile ulaşmaya güç yetiriyorlarsa, ona yükselsinler; öyleyse yapsınlar.
Ve **السِّبُّ**: ince elbise; çoğulu **سُبُوب**.
Ve yine **السَّبيبة** ve çoğulu: **سَبائبُ**.
Ve **السِّبُّ**: çokça **السِّباب** sahibi.
Ve **يومُ السَّباسِب**: **يومُ السَّعانين**.
Ve **السَّبَبُ**: kendisiyle ulaşılan şey olan işin **سَبَبُ**’ı; ve her bir fasıl bir şeye ulaştırılıyorsa o, onun **سَبَبُ**’ıdır.
Ve **السَّبَبُ**: yol; çünkü onunla istediğine ulaşırsın.
Ve **السَّبّابَةٌ**: **الإِبهام**’dan sonra gelen parmak.
Ve **السُّبَّةُ**: ayıp.
**بس**:
**بِسَ**: eşeğe azarlama; ondan dersin: **بِسَ بِسَ**.
Ve **بَسَسْتُ** ve **أبْسَسْتُ**; ve onlar **يَبُسُّون** ve **يُبِسُّون**.
Ve **المُبسُّ**: deveye yumuşak davranan, onu sözle sakinleştiren; ta ki onu sağsın.
Ve **بَسْبَس**: bir adamın adı.
Ve yılanlar **انبَسَّتِ**: yerde dağıldıkları zaman.
Ve **البَسبْسُ**: ondan semerlerin yapıldığı bir ağaç.
Ve **البَسابِسُ**: aslı olmayan yalan; ve yine **التُّرَّهاتُ**.
Ve **البَسْباسةُ**: bir ot.
Ve deveye **أبسّ** etmek, **إبساساً**: onu sağım için çağırdı; ve **الإبساس** üzerine sütü akarsa “**ناقة بسوس**” denir.
Ve **البَسُوسُ**: otlayan bir deve idi; **كُلَيبٌ التغلِبيُّ** onu vurdu da öldürdü; ve denir ki: bilakis deve kendisinin olan kadının adıdır; ve o sebeple **بَكرٍ** ile **تَغْلِب** arasında savaşlar alevlendi, nihayet yok olup gittiler; bu yüzden “**أشأمُ من البَسوس**” denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَبُّ: الشَتْمُ؛ وقد سَبَّهُ يَسُبُّهُ. وسَبَّهُ أيضاً بمعنى قَطَعَهُ. وقولهم: ما رأيته منذ سَبَّهُ، أي مُنذ زمنٍ من الدهر، كقولك منذ سنةٍ. ومَضَتْ سَبَّةٌ من الدهرِ. والسَبَّةُ الاسْتُ. وسَبَّهُ يَسُبُّهُ، إذا طعنه في السَبَّةِ. والتَسابُّ: التشاتم. والتَسابُّ: التقاطُعُ. ورجل[ مِسَبٌّ بكسر الميم: كثيرُ السِبابِ. ويقال: صار هذا الأمر سُبَّةً عليه، بالضم، أي عاراً يُسَبُّ به. ورجل سُبَّةٌ، أي يَسُبُّهُ الناس. وسُبَبَةٌ، أي يَسُبُّ الناسَ. قال أبو عبيد: السِبُّ بالكسر: الكثير السِباب. وسِبُّكَ أيضاً: الذي يُسابُّكَ قال الشاعر:
لا تَسُبَّنَّني فَلَسْتُ بِـسِـبِّـي		إنَّ سِبِّي من الرجال الكَريمُ
والسِبُّ أيضاً: الخِمارُ، وكذلك العمامة. والسِبُّ: شُقَّةُ كَتَّانٍ رَقيقَةٌ. والسَبيبَةُ مثله، والجمع السُبوبُ والسَبائِبُ. وإِبِلٌ مُسَبَّبَةٌ، أي خِيارٌ، لأنه يُقالُ لها عند الإعجاب بها: قاتَلَها الله! ويقال: بينهم أُسْبوبَةٌ يَتَسابُّونَ بها. والسبب: الحَبْلُ. والسَبَبُ اعْتِلاقُ قَرابَةٍ. وأسبابُ السماءِ: نواحيها في قول الأعشى:
وَرُقِّيتَ أَسبابَ السَماءِ بسُلَّمِ
والله مُسَبِّبُ الأسبابِ، ومنه التَسَبُّبُ. والسَبيبُ: شَعَرُ الناصِيَةِ والعُرْفُ والذَنَبُ. والسَبَّابَةُ من الأصابع. التي تَلي الإبهام.

##### Türkçe

**السَبُّ**: sövme; ve gerçekten onu sövdü, ona söver. Ve onu sövdü de, ayrıca **قَطَعَهُ** anlamında. Ve onların sözü: “Onu **سَبَّهُ**’den beri görmedim”, yani dehrden bir zamandan beri; senin “bir yıldan beri” demen gibi. Ve dehrden bir **سَبَّةٌ** geçti. Ve **السَبَّةُ**: makat. Ve onu söver, ona söver; onu **السَبَّةِ**’de mızrakladıysa. Ve **التَسابُّ**: karşılıklı sövüşme. Ve **التَسابُّ**: karşılıklı kesişme/ilişiği kesme. Ve bir adam: **مِسَبٌّ** (mîm’in kesresiyle): sövmesi çok olan. Ve denir: bu iş onun üzerine **سُبَّةً** oldu (zammeyle), yani kendisiyle sövülen bir ayıp. Ve bir adam **سُبَّةٌ**: yani insanlar ona söver. Ve **سُبَبَةٌ**: yani insanlara söver. Ebû Ubeyd dedi: **السِبُّ** (kesreyle): sövmesi çok olan. Ve senin **سِبُّكَ**’ın da: seninle karşılıklı sövüşen kimse. Şair dedi ki:
“Bana sakın sövme; ben **سِبِّـي** değilim;
çünkü erkeklerden benim **سِبِّي**’m kerimdir.”

Ve **السِبُّ** da: başörtüsü; aynı şekilde sarık. Ve **السِبُّ**: ince ketenden bir parça. Ve **السَبيبَةُ** onun gibidir; çoğulu **السُبوبُ** ve **السَبائِبُ**. Ve **إِبِلٌ مُسَبَّبَةٌ**: yani seçkin; çünkü ona, onunla hayranlık duyulduğunda şöyle denir: “Allah onu kahretsin!” Ve denir: aralarında, onunla karşılıklı sövüştükleri bir **أُسْبوبَةٌ** vardır. Ve **السبب**: ip. Ve **السَبَبُ**: bir akrabalığın tutunması. Ve göğün **أسبابُ**’ı: A‘şâ’nın sözünde onun yönleridir:
“Ve bir merdivenle göğün **أَسبابَ**’ına yükseltildin.”

Ve Allah **مُسَبِّبُ الأسبابِ**’dır; ve ondan **التَسَبُّبُ**. Ve **السَبيبُ**: perçemin saçı, yele ve kuyruk. Ve **السَبَّابَةُ** parmaklardandır; başparmağı izleyen (parmak).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السبب: الحبل الذي يصعد به النخل، وجمعه أسباب، قال: ﴿فليرتقوا في الأسباب﴾ [ص/10]، والإشارة بالمعنى إلى نحو قوله: ﴿أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين﴾ [الطور/38]، وسمي كل مايتوسل به إلى شيء سببا، قال تعالى: ﴿وآتيناه من كل شيء سببا *** فأتبع سببا﴾ [الكهف/84 - 85]، ومعناه: أن الله تعالى آتاه من كل شيء معرفة، وذريعة يتوصل بها، فأتبع واحدا من تلك الأسباب، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿لعلي أبلغ الأسباب *** أسباب السموات﴾ [غافر/36 - 37]، أي: لعلي أعرف الذرائع والأسباب الحادثة في السماء، فأتوصل بها إلى معرفة ما يدعيه موسى، وسمي العمامة والخمار والثوب الطويل سببا (في اللسان: السب: الخمار والعمامة، وشقة كتان رقيقة. اللسان (سبب) )، تشبيها بالحبل في الطول. وكذا منهج الطريق وصف بالسبب، كتشبيهه بالخيط مرة، وبالثوب الممدود مرة. والسب: الشتم الوجيع، قال: ﴿ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم﴾ [الأنعام/108]، وسبهم لله ليس على أنهم يسبونه صريحا، ولكن يخوضون في ذكره فيذكرونه بما لا يليق به، يتمادون في ذلك بالمجادلة، فيزدادون في ذكره بما تنزه تعالى عنه. وقول الشاعر:
*فما كان ذنب بني مالك**بأن سب منهم غلاما فسب*
*- بأبيض ذي شطب قاطع ** يقط العظام ويبري العضب*
(البيتان لذي الخرق الطهوي.
وهما في أمالي القالي 3/54؛ واللسان (سبب) ؛ والجمهرة 1/30؛ والأول في المجمل 2/456؛ وغريب الحديث للخطابي 2/430. وانظر خبر الأبيات في الأمالي)
فإنه نبه على ما قال الآخر:
*ونشتم بالأفعال لا بالتكلم*
(هذا عجز بيت وشطره:
*وتجهل أيدينا ويحلم رأينا*
وهو في الصناعتين ص 60؛ وشرح نهج البلاغة 2/118؛ وأدب الدنيا والدين. والبيت لإياس بن قتادة)
والسب: المسايب، قال الشاعر:
*لا تسبنني فلست بسبي **إن سبي من الرجال الكريم*
(البيت لعبد الرحمن بن حسان يهجو مسكين الدرامي. وهو في اللسان (سب) ؛ والمجمل 2/456؛ والجمهرة 1/31؛ وغريب الحديث للخطابي 2/340)
والسبة: ما يسب، وكني بها عن الدبر، وتسميته بذلك كتسميته بالسوأة. والسبابة سميت للإشارة بها عند السب، وتسميتها بذلك كتسميتها بالمسبحة، لتحريكها بالتسبيح.

##### Türkçe

- **السبب**: hurma ağacına çıkılan ip; çoğulu **أسباب**’dır. Dedi: ﴿فليرتقوا في الأسباب﴾ [ص/10]. İşaret, mânâ ile, onun sözüne benzer şuna doğrudur: ﴿أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين﴾ [الطور/38]. Bir şeye ulaşmak için kendisiyle vesile edinilen her şeye **سببا** adı verildi. Yüce Allah dedi: ﴿وآتيناه من كل شيء سببا *** فأتبع سببا﴾ [الكهف/84 - 85]. Mânâsı: Yüce Allah ona her şeyden bir bilgi ve kendisiyle ulaşılan bir vesile vermiştir; böylece o sebeplerden birine tâbi oldu. Bunun üzere Yüce Allah’ın sözü: ﴿لعلي أبلغ الأسباب *** أسباب السموات﴾ [غافر/36 - 37]; yani: umarım gökte meydana gelen vesileleri ve sebepleri bilirim de, onunla Mûsâ’nın iddia ettiğini bilmeye ulaşırım. Sarık, başörtüsü ve uzun elbiseye de **سببا** adı verildi (Lisân’da: **السب**: başörtüsü ve sarık, ve ince ketenden bir parça. Lisân (**سبب**) ), uzunlukta ipe benzetme olarak. Yine yolun yöntemi de **السبب** ile vasfedildi; bir defa onu ipliğe benzetmek gibi, bir defa da uzatılmış elbiseye. **والسب**: acı veren sövme. Dedi: ﴿ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم﴾ [الأنعام/108]. Onların Allah’a sövmeleri, onu açıkça sövmeleri üzere değildir; fakat onun zikrine dalarlar da onu kendisine yakışmayan şeyle anarlar; bunu cedelleşme ile sürdürürler; böylece onun zikrinde, Yüce Allah’ın kendisinden tenzih olunduğu şeyle artarlar. Şairin sözü:
*فما كان ذنب بني مالك**بأن سب منهم غلاما فسب*
*- بأبيض ذي شطب قاطع ** يقط العظام ويبري العضب*
(İki beyit Zü’l-Hırk et-Tahavî’nindir.
Ve ikisi Emâlî el-Kâlî 3/54’te; Lisân (**سبب**); el-Cemhere 1/30’da; birincisi el-Mücmel 2/456’da; ve Garîbü’l-Hadîs li’l-Hattâbî 2/430’dadır. Emâlî’de beyitlerin haberine bak.)
Çünkü o, başkasının söylediğine dikkat çekti:
*ونشتم بالأفعال لا بالتكلم*
(Bu bir beytin aczidir; ve yarım mısraı:
*وتجهل أيدينا ويحلم رأينا*
Ve o, es-Sınâ‘ateyn s. 60’ta; Şerhu Nehc el-Belâğa 2/118’de; ve Edebü’d-Dünyâ ve’d-Dîn’dedir. Beyit İyâs b. Katâde’nindir.)
**والسب**: **المسايب**. Şair dedi:
*لا تسبنني فلست بسبي **إن سبي من الرجال الكريم*
(Beyit Abdurrahman b. Hassân’ındır; Miskîn ed-Dırâmî’yi hicveder. Ve o, Lisân (**سب**); el-Mücmel 2/456; el-Cemhere 1/31; ve Garîbü’l-Hadîs li’l-Hattâbî 2/340’tadır.)
**والسبة**: kendisiyle sövülen şey; onunla **الدبر**’den kinaye yapıldı; onu bununla adlandırmak, onu **السوأة** ile adlandırmak gibidir. **والسبابة** sövmede onunla işaret edildiği için adlandırıldı; onu bununla adlandırmak, onu **المسبحة** ile adlandırmak gibidir; tesbih ile onu hareket ettirmek için.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ب
بينهما سباب والمزاح سباب النوكى وقد سابه وتسابوا واستبوا‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ المستبان شيطانان ‏"‏ وهو سبة وهذه سبة عليك وعلى عقبك وأنت سبة على قومك‏.‏
وإياك والمسبة والمساب‏.‏
ولا تكن سببة ولا سبة كضحكـة وضحكـة‏.‏
واستسـب لأبويـه‏.‏
وبينهـم أسبوبـة وأسابيب‏.‏
وتقول‏:‏ ما هي أساليب إنما هي أسابيب‏.‏
وفرس ضافي السبيب وقد عقدوا سبائـب خيلهم وأقبلت الخيل معقدات السبائب‏.‏
وله سبيبة من ثوب وسبائب‏:‏ شقق‏.‏
وانقطع السبب أي الحبل‏.‏
ومالي إليه سبب‏:‏ طريق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خيل مسببة يقال لها‏:‏ قاتلها الله تعالى أو أخزاها إذا استجيدت‏.‏
قال الشماخ‏:‏ وأشار إليه بالسبابة والمسببة‏.‏
وسيف سباب العراقيب كأنه يعاديها ويسبها‏.‏
وامـرأة طويلـة السبائب وهي الذوائب‏.‏
وعليه سبائب الدم‏:‏ طرائقه‏.‏
ونشر الآل سبائبه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ فأصبحن بالجرعاء جرعاء مالك وآل الضحى يزهى الشبوح سبائبه وانقطع بينهم السبب والأسباب‏:‏ الوصل‏.‏
وجرى في سبب الصبا‏.‏
قال مصرف بن الأعلم العقيليّ‏:‏ فزع الفؤاد وطالما طاوعته وجريت في سبب الصبا ما تنزع تكـف‏.‏
وسبـب اللـه لـك سبـب خيـر‏.‏
وسببـت للمـاء مجـرى‏:‏ سويتـه‏.‏
واستسب له الأمر‏.‏
وطعنه في سبتـه‏:‏ فـي استـه لأنهـا مذمومـة‏.‏
وعـن بعـض الفرسـان طعنتـه فـي الكبـه فوضعـت رمحـي فـي اللبـه فأخرجته من السبة‏.‏
ومضت سبة من الدهر‏.‏
قال‏:‏ والدهـر سبـات فحـر وخصر لأن الدهر أبداً مشكو ولقولهم‏:‏ كان ذلك على است الدهر‏.‏

##### Türkçe

س ب ب
İkisinin arasında **سباب** vardır; şakalaşma, ahmakların **سباب**ıdır. Ve o, ona **سابه** etti; ve **تسابوا** ettiler; ve **استبوا** ettiler.‏
Hadiste: " **المستبان** iki şeytandır" (vardır). Ve o bir **سبة**dir; ve bu, senin üzerine ve senin neslinin üzerine bir **سبة**dir; ve sen, kavmin üzerine bir **سبة**sin.‏
Ve sana **المسبة** ve **المساب** (dan sakın)‏.‏
Ve **ضحكة** ve **ضحكة** gibi, **سببة** olma ve **سبة** olma.‏
Ve onun anne-babasına **استسب** etti.‏
Ve aralarında **أسبوبة** ve **أسابيب** vardır.‏
Ve dersin ki: "O, **أساليب** değildir; ancak o, **أسابيب**dir."‏
Ve **ضافي السبيب** bir at (vardır); ve atlarının **سبائب**lerini bağladılar; ve atlar, **السبائب**leri bağlanmış olarak geldi.‏
Ve onun, elbiseden bir **سبيبة**si ve **سبائب**i vardır: yarıklar.‏
Ve **السبب** koptu; yani ip.‏
Ve benim ona bir **سبب**im yoktur: yol.‏
Mecazdan: **مسببة** atlar; onlara, beğenildiği zaman: "Allah Teâlâ onu öldürsün" yahut "onu rezil etsin" denir.‏
Şemmâh dedi: Ve ona **السبابة** ile ve **المسببة** ile işaret etti.‏
**سباب العراقيب** bir kılıç; sanki onlara düşmanlık eder ve onlara söver.‏
**طويلة السبائب** bir kadın; ve o, **الذوائب**dir.‏
Onun üzerinde **سبائب الدم** vardır: onun çizgileri.‏
Ve serap, **سبائب**lerini yaydı.‏
Zü’r-Rumme dedi:
فأصبحن بالجرعاء جرعاء مالك وآل الضحى يزهى الشبوح سبائبه وانقطع بينهم **السبب** ve **الأسباب**: bağ(laşma).‏
Ve **سبب الصبا** içinde aktı.‏
Musarrif b. el-A‘lem el-‘Ukaylî dedi:
فزع الفؤاد وطالما طاوعته وجريت في سبب الصبا ما تنزع تكـف‏.‏
Allah, senin için bir hayır **سبب**i **سبب** etsin.‏
Suya bir akış yeri **سببت** ettim: onu düzelttim.‏
İş, onun için **استسب** etti.‏
Ve onu **سبته**sinde; yani kıçında, çünkü o yerilmiş (bir şey)dir, mızrakladı.‏
Bazı süvarilerden (rivayetle): Onu **الكبه**sinde mızrakladım; sonra mızrağımı **اللبه**ye koydum; sonra onu **السبة**den çıkardım.‏
Zamandan bir **سبة** geçti.‏
Dedi: Ve zaman, **سبات**tır; **فحر** ve **خصر**; çünkü zaman, daima şikâyet edilendir; ve onların sözü için: "Bu, zamanın kıçı üzerinde oldu."‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّبُّ: القَطْعُ. سَبَّه سَبّاً: قَطَعه؛ قال ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيُّ:
فما كان ذَنْبُ بَني مالِكٍ، *  بأَنْ سُبَّ منهم غُلامٌ، فَسَبْ(1) (1 قوله «بأن سب» كذا في الصحاح، قال الصاغاني وليس من الشتم في شيء. والرواية بأن شب بفتح الشين المعجمة.) عَراقِـيبَ كُومٍ، طِوالِ الذُّرَى، *  تَخِرُّ بَوائِكُها للرُّكَبْ بأَبْيضَ ذِي شُطَبٍ باتِرٍ، *  يَقُطُّ العِظَامَ، ويَبْري العَصَبْ البَوائِكُ: جمع بائكة، وهي السَّمِـينةُ. يريدُ مُعاقَرةَ أَبي الفَرَزْدق غالِب بن صَعْصعة لسُحَيْم بن وَثِـيلٍ الرِّياحِـيّ، لما تَعاقَرا بصَوْأَر، فعَقَرَ سُحَيْم خمساً، ثم بدا له وعَقَرَ غالِبٌ مائة. التهذيب: أَراد بقوله سُبَّ أَي عُيِّر بالبُخْلِ، فسَبَّ عَراقيبَ إِبله أَنَفةً مما عُيِّر به، كالسيف يسمى سَبَّابَ العَراقيب لأَنه يَقْطَعُها. التهذيب: وسَبْسَبَ إِذا قَطَع رَحِمه.
والتَّسابُّ: التَّقاطُعُ.
والسَّبُّ: الشَّتْم، وهو مصدر سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: شَتَمَه؛ وأَصله من ذلك.
وسَبَّبه: أَكثر سَبَّه؛ قال:
إِلاَّ كَمُعْرِضٍ الـمُحَسِّرِ بَكْرَهُ، * عَمْداً، يُسَبِّـبُني على الظُّلْمِ أَراد إِلا مُعْرِضاً، فزاد الكاف، وهذا من الاستثناءِ
المنقطع عن الأَوَّل؛ ومعناه: لكن مُعْرِضاً.
وفي الحديث: سِـبابُ الـمُسْلِم فُسوقٌ، وقِتاله كُفرٌ. السَّبُّ: الشَّتْم، قيل: هذا محمول على من سَبَّ أَو قاتَلَ مسلماً، من غير تأْويل؛ وقيل: إِنما قال ذلك على جهة التغليظ، لا أَنه يُخْرِجُه إِلى الفِسْقِ والكفر.
وفي حديث أَبي هريرة: لا تَمْشِـيَنَّ أَمام أَبيك، ولا تجْلِسْ قَبْله، ولا تَدْعُه باسمه، ولا تَسْتَسِبَّ له، أَي لا تُعَرِّضْه للسَّبِّ، وتَجُرَّه إِليه، بأَن تَسُبَّ أَبا غَيْرك، فيَسُبَّ أَباك مُجازاةً لك. قال ابن الأَثير: وقد جاءَ مفسراً في الحديث الآخر: انَّ من أَكبر الكبائر أَن يَسُبَّ الرجلُ والديه؛ قيل: وكيف يَسُبُّ والديه؟ قال: يَسُبُّ أَبا الرجلِ، فيسُبُّ أَباه، ويَسُبُّ أُمـَّه، فيَسُبُّ أُمـَّه. وفي الحديث: لا تَسُبُّوا الإِبلَ فإِن فيها رُقُوءَ الدَّم.
والسَّـبَّابةُ: الإِصْبَعُ التي بين الإبهام والوُسْطى، صفةٌ غالبة، وهي الـمُسَبِّحَةُ عند الـمُصَلِّين.
والسُّـبَّة: العارُ؛ ويقال: صار هذا الأَمر سُبَّةً عليهم، بالضم، أَي عاراً يُسبُّ به.
ويقال: بينهم أُسْبوبة يَتَسابُّونَ بها أَي شيء يَتشاتَمُونَ به. والتَّسابُّ: التَّشاتُم. وتَسابُّوا: تَشاتَمُوا.
وسابَّه مُسابَّةً وسِـباباً: شاتَمه.
والسَّبِـيبُ والسِّبُّ: الذي يُسابُّكَ. وفي الصحاح: وسِـبُّكَ الذي يُسابُّكَ؛ قال عبدالرحمن بن حسان، يهجو مِسْكِـيناً الدَّارِمِيَّ: لا تَسُبَّنَّنِـي، فَلسْتَ بِسِبِّـي، *  إِنَّ سِبِّـي، من الرِّجالِ، الكَرِيمُ ورجل سِبٌّ: كثيرُ السِّبابِ.
ورجلٌ مِسَبٌّ، بكسر الميم: كثيرُ السِّبابِ. ورجل سُبَّة أَي يَسُبُّه الناسُ؛ وسُبَبَة أَي يَسُبُّ الناسَ. وإِبِلٌ مُسَبَّبَة أَي خِـيارٌ؛ لأَنـَّه يقال لها عندَ الإِعْجابِ بها: قاتلَها اللّه !وقول الشَّمَّاخ، يَصِفُ حُمُر الوَحْشِ وسِمَنَها وجَوْدَتَها: مُسَبَّبَة، قُبّ البُطُونِ، كأَنها *  رِماحٌ، نَحاها وجْهَة الريحِ راكزُ يقولُ: من نَظَر إِليها سَبَّها، وقال لها: قاتَلها اللّهُ ما أَجودَها! والسِّبُّ: السِّتْرُ. والسِّبُّ: الخمارُ. والسِّبُّ: العِمامة. والسِّبُّ: شُقَّة كَتَّانٍ رقِـيقة. والسَّبِـيبَةُ مِثلُه، والجمع السُّـبُوبُ، والسَّبائِبُ. قال الزَّفَيانُ السَّعْدِي، يَصِفُ قَفْراً قَطَعَه في الهاجرة، وقد نَسَجَ السَّرابُ به سَبائِبَ يُنيرُها، ويُسَدِّيها، ويُجيدُ صَفْقَها: يُنيرُ، أَو يُسْدي به الخَدَرْنَقُ  *  سَبائِـباً، يُجِـيدُها، ويصْفِقُ والسِّبُّ: الثَّوْبُ الرَّقِـيقُ، وجَمْعُه أَيضاً سُبُوبٌ. قال أَبو عمرو: السُّبُوبُ الثِّيابُ الرِّقاقُ، واحدُها سِبٌّ، وهي السَّبائِبُ، واحدُها سَبيبَة؛ وأَنشد: ونَسَجَتْ لوامِـعُ الـحَرُورِ *  سَبائِـباً، كَسَرَقِ الـحَريرِ وقال شمر: السَّبائِب متاعُ كَتَّانٍ، يُجاءُ بها من ناحية النيلِ، وهي مشهورة بالكَرْخِ عند التُّجّار، ومنها ما يُعْملُ بِمصْر، وطولها ثمانٌ في سِتٍّ. والسَّبِـيبَة: الثوبُ الرقِـيقُ.
وفي الحديث: ليس في السُّبوبِ زَكاةٌ، وهي الثِّيابُ الرِّقاقُ، الواحِدُ سِبٌّ، بالكسرِ، يعني إِذا
كانت لغير التجارةِ؛ وقيل: إِنما هي السُّيُوبُ، بالياءِ، وهي الرِّكازُ لأَن الركاز يَجِبُ فيه الخُمس، لا الزكاةُ. وفي حديث صِلَة بن أَشْيَمَ: فإِذا سِبٌّ فيه دَوْخَلَّةُ رُطَبٍ أَي ثوبٌ رَقِـيقٌ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: أَنه سُئِلَ عن سَبائِبَ يُسْلَفُ فيها. السَّبائِبُ: جمع سَبِيبَةٍ وهي شُقَّة من الثِّيابِ أَيَّ نوعٍ كان؛ وقيل: هي منَ الكتَّانِ؛ وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: فعَمَدَتْ إِلى سَبِـيبةٍ من هذه السَّبائبِ، فَحَشَتْها صوفاً، ثم أَتتني بها. وفي الحديث: دَخَلْتُ على خالد، وعليه سَبِـيبة؛ وقول المخبل السعدي: أَلم تَعْلَمِـي، يا أُمَّ عَمْرَةَ، أَنني  * تخَاطأَني رَيْبُ الزَّمانِ لأَكْبَرا وأَشْهَدُ من عَوْفٍ حُلُولاً كثيرةً، *  يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقانِ الـمُزَعْفَرا قال ابن بري: صواب إِنشاده: وأَشْهَدَ بنَصْبِ الدالِ. والـحُلولُ: الأَحْياءُ المجتمعةُ، وهو جمع حالٍّ، مثلُ شاهِدٍ وشُهودٍ. ومعنى يَحُجُّون: يَطْلُبونَ الاختلافَ إِليه، ليَنْظُروه؛ وقيل: يعني عمامَتَه؛ وقيل: اسْتَه، وكان مَقروفاً فيما زَعَم قُطْرُبٌ. والـمُزَعْفَر: الـمُلَوَّن بالزَّعْفَران؛ وكانت سادةُ العرب تَصْبُغُ عَمائمَها بالزَّعْفَرانِ. والسَّبَّةُ: الاسْتُ. وسَـأَلَ النُّعمانُ بنُ الـمُنْذِرِ رجُلاً طَعَنَ رجُلاً، فقال: كيف صَنَعْتَ؟ فقال طَعَنْتُه في الكَبَّةِ طَعْنةً في السَّبَّة، فأَنْفَذْتُها من اللَّبَّة. فقلت لأَبي حاتمٍ: كيف طَعَنَه في السَّبَّة وهو فارس؟ فَضَحِكَ وقال: انْهَزَم فاتَّبَعه، فلما رَهِقَه أَكبَّ ليَـأْخُذَ بمَعْرَفَةِ فَرَسِه، فَطَعَنَه في سَبَّتِه. وسَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: طَعَنَه في سَبَّتِه. وأَورد الجوهري هنا بَيْتَ ذِي الخِرَقِ الطُّهَوِيّ: بأَنْ سُبَّ مِنْهُم غُلامٌ فَسَبْ
ثم قال ما هذا نصه: يعني مُعاقَرَة غالِبٍ وسُحَيْمٍ، فقوله سُبّ: شُتِمَ، وسَبَّ: عَقَرَ. قال ابن بري: هذا البيت فسره الجوهري على غير ما قَدَّم فيه من المعنى، فيكون شاهداً على سَبَّ بمعنى عَقَر، لا بمعنى طَعَنه في السَّبَّة وهو الصحيح، لأَنه يُفَسَّر بقوله في البَيْتِ الثاني: عَراقِـيبَ كُومٍ طوالِ الذُّرَى
ومما يدل على أَنه عَقْرٌ، نَصْبُه لِعَراقيبَ، وقد تقدَّمَ ذلك مُستَوْفًى في صدْر هذه الترجَمة. وقالت بعض نساءِ العرَب لأَبِـيها، وكان مَجْرُوحاً: أَبَتَ، أَقَتَلُوكَ؟ قال: نعم، إِي بُنَيَّةُ ! وسبُّوني، أَي طَعَنُوه في سَبَّتِه.الأَزهري: السَّبُّ الطِّبِّيجاتُ، عن ابن الأَعرابي. قال الأَزهري: جعل السَّبَّ جمعَ السَّبَّة، وهي الدُّبرُ. ومَضَتْ سَبَّة وسَنْبَة من الدَّهْر أَي مُلاوَةٌ؛ نونُ سَنْبَةٍ بَدَلٌ مِنْ باءِ سَبَّة، كإِجّاصٍ وإِنجاصٍ، لأَنه ليس في الكلام «س ن ب». الكسائي: عِشْنا بها سَبَّة وسَنْبَة، كقولك: بُرهةً وحِقْبَةً. وقال ابن شميل: الدهرُ سَبّاتٌ أَي أَحْوالٌ، حالٌ كذا، وحالٌ كذا. يقال: أَصابَتْنَا سَبَّة من بَرْدٍ في الشِّتاءِ، وسَبَّةٌ مِنْ صَحْوٍ، وسَبَّةٌ من حَرٍّ، وسَبَّةٌ من رَوْحٍ إِذا دامَ ذلك أَيـَّاماً. والسِّبُّ والسَّبِـيبَةُ: الشُّقَّةُ، وخَصَّ بعضُهم به الشُّقَّة البَيْضاء؛ وقولُ عَلْقَمَة بنِ عَبَدة: كأَنَّ إِبريقَهُم ظَبْيٌ على شَرَفٍ، *  مُفَدَّمٌ بِسَبا الكَتَّانِ، مَلْثُومُ إِنما أَراد بِسَبائِب فحَذف، وليس مُفَدَّمٌ من نَعْت الظَّبْـي، لأَنَّ الظَّبـيَ لا يُفَدَّم؛ إِنما هو في موضع خَبرِ الـمُبْتَدَإِ، كأَنه قال: هو مُفَدَّمٌ بسَبا الكَتَّانِ. والسَّبَبُ: كلُّ شيءٍ يُتَوَصَّلُ به إِلى غيره؛ وفي نُسْخةٍ: كلُّ شيءٍ يُتَوَسَّل به إِلى شيءٍ غيرِه، وقد تَسَبَّبَ إِليه، والجمعُ أَسْبابٌ؛ وكلُّ شيءٍ يُتَوصّلُ به إِلى الشيءِ، فهو سَبَبٌ. وجَعَلْتُ فُلاناً لي سَبَباً إِلى فُلانٍ في حاجَتي وَوَدَجاً أَي وُصْلَة وذَريعَة. قال الأَزهري: وتَسَبُّبُ مالِ الفَيءِ أُخِذَ من هذا، لأَنَّ الـمُسَبَّبَ عليه المالُ، جُعِلَ سَبَباً لوُصول المال إِلى مَن وَجَبَ له من أَهل الفَيءِ. وقوله تعالى: وتَقَطَّعَتْ بهمُ الأَسْبابُ، قال ابن عباس: المودّةُ. وقال مجاهدٌ: تواصُلُهم في الدنيا. وقال أَبو زيد: الأَسبابُ المنازلُ، وقيل المودّةُ؛ قال الشاعر: وتقَطَّعَتْ أَسبابُها ورِمامُها
فيه الوجهان مَعاً. المودة، والمنازِلُ. واللّه، عز وجل، مُسَبِّبُ الأَسْبابِ، ومنه التَّسْبِـيبُ.
والسَّبَبُ: اعْتِلاقُ قَرابة. وأَسبابُ السماء: مَراقِـيها؛ قال زهير: ومَن هابَ أَسبابَ الـمَنِـيَّةِ يَلْقَها، *  ولو رَامَ أَسبابَ السماءِ بسُلَّم والواحدُ سَبَبٌ؛ وقيل: أَسبابُ السماءِ نواحيها؛ قال الأَعشى: لئن كنتَ في جُبٍّ ثمانينَ قامةً، *  ورُقِّيتَ أَسبابَ السماءِ بسُلَّمِ لَيَسْتَدْرِجَنْكَ الأَمرُ حتى تَهُرَّه، *  وتَعْلَمَ أَني لستُ عنكَ بمُحْرِمِ والـمُحْرِمُ: الذي لا يَسْتَبيح الدِّماءَ. وتَهُرّه: تَكْرَهه. وقوله عز وجل: لَعَلِّي أَبْلُغ الأَسبابَ أَسبابَ السموات؛ قال: هي أَبوابُها. وارْتَقَى في الأَسبابِ إِذا كان فاضِل الدين. والسِّبُّ: الـحَبْلُ، في لغة هُذَيْلٍ؛ وقيل: السِّبُّ الوَتِد؛ وقول أَبي ذُؤَيْب يصف مُشْتارَ العَسَل:
تَدَلَّى عليها، بين سِبٍّ وخَيْطةٍ، *  بجَرْداءَ مثلِ الوَكْفِ، يَكْبُو غُرابُها قيل: السِّبُّ الـحَبْل، وقيل الوَتِدُ، وسيأْتي في الخَيْطة مثلُ هذا الاختلاف، وإِنما يصف مُشْتارَ العَسَل؛ أَراد: أَنه تَدَلَّى من رأْسِ جبلٍ على خلِـيَّةِ عَسَلٍ ليَشْتارَها بحَبْلٍ شدَّه في وَتِدٍ أَثْبَته في رأْس الجبَل، وهو الخَيْطة، وجَمْع السِّبِّ أَسبابٌ. والسَّبَبُ: الـحَبْلُ كالسِّبِّ، والجمع كالجمع، والسُّبوبُ: الـحِـبال؛ قال ساعدة: صَبَّ اللهيف لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ، *  تُنْبي العُقابَ، كما يُلَطُّ الـمِجْنَبُ وقوله عز وجل: مَن كان يظُنُّ أَن لنْ يَنْصُرَه اللّه في الدنيا والآخرة فلْـيَمدُدْ بسببٍ إِلى السماءِ. معناه: من كان يَظُنّ أَن لن يَنْصُرَ اللّهُ، سبحانه، محمداً، صلى اللّه عليه وسلم، حتى يُظْهِرَه على الدين كلِّه، فلْـيَمُتْ غَيظاً، وهو معنى قوله تعالى: فلْـيَمدُدْ بسَبَب إِلى السماءِ؛ والسَّبَبُ: الـحَبْل. والسماءُ: السَّقْف؛ أَي فلْـيَمْدُدْ حَبْلاً في سَقفِهِ، ثم ليَقْطَعْ، أَي ليَمُدَّ الـحَبْل حتى ينْقَطِـع، فيَموتَ مخْتَنِقاً. وقال أَبو عبيدة: السَّببُ كلُّ حَبْل حَدَرْتَه من فوق. وقال خالدُ بنُ جَنَبَة: السَّبَب من الـحِـبال القويُّ الطويلُ. قال: ولا يُدعى الحبلُ سَبباً حتى يُصْعَد به، ويُنْحَدَرَ به. وفي الحديث: كلُّ سببٍ ونَسَبٍ يَنْقَطِـعُ إِلاّ سَبَبـي ونَسَبــي؛ النَّسَبُ بالولادةِ، والسَّبَبُ بالزواج، وهو من السَّبَبِ، وهو الـحَبْل الذي يُتَوَصَّل به إِلى الماءِ، ثم اسْتُعِـير لكلّ ما يُتوصَّل به إِلى شيءٍ؛ كقوله تعالى: وتقَطَّعَتْ بهِمُ الأَسبابُ، أَي الوُصَل والـمَوَدَّاتُ. وفي حديث عُقْبَة، رضي اللّه عنه: وإِن كان رزْقُه في الأَسباب، أَي في طُرُقِ السماءِ وأَبوابها. وفي حديث عَوْفِ بن مالك، رضي اللّه عنه: أَنه رأَى في المنامِ كأَنَّ سَبباً دُلِّـيَ من السماءِ، أَي حَبْلاً. وقيل: لا يُسَمَّى الحبلُ سبباً حتى يكونَ طَرَفُه مُعَلَّقاً بالسَّقْفِ أَو نحوِه.والسببُ، من مُقَطَّعات الشِّعْرِ: حَرْفٌ مُتَحَرِّكٌ وحرفٌ ساكنٌ، وهو على ضَرْبَيْن: سَبَبانِ مَقرونانِ، وسَببانِ مَفْروقان؛ فالمقْرونانِ ما توالَتْ فيه ثلاثُ حَرَكاتٍ بعدَها ساكِنٌ، نحو مُتَفَا من مُتَفاعِلُنْ، وعَلَتُنْ من مُفاعَلَتُن، فحركة التَّاءِ من مُتَفا، قد قَرَنَت السَّبَبَين، وكذلك حركةُ اللامِ مِن عَلَتُنْ، قد قَرَنَتِ السَّبَبَيْنِ أَيضاً؛ والـمَفْرُوقان هما اللذانِ يقومُ كلُّ واحدٍ منهما بنفسِه أَي يكونُ حرفٌ متحركٌ وحرفٌ ساكنٌ، ويَتْلُوه حرفٌ متحرك، نحو مُسْتَفْ، من مُسْتَفْعِلُنْ؛ ونحو عِـيلُنْ، مِن مَفاعِـيلُنْ، وهذه الأَسبابُ هي التي يَقَع فيها الزِّحافُ على ما قد أَحْكَمَته صِناعةُ العَروض، وذلك لأَن الجُزْءَ غيرُ مُعْتَمِدٍ عليها؛ وقوله: جَبَّتْ نِساءَ العالَـمِـينَ بِالسَّبَبْ
يجوز أَن يكونَ الـحَبْلَ، وأَن يكونَ الخَيْطَ؛ قال ابنُ دُرَيْدٍ: هذه امرأَةٌ قَدَّرَتْ عَجِـيزَتَها بخَيْطٍ، وهو السبب، ثم أَلْقَتْه إِلى النساءِ لِـيَفْعَلْنَ كما فَعَلَتْ، فَغَلَبَتْهُنّ. وقَطَعَ اللّه به السببَ أَي الـحَياة. والسَّبِـيبُ من الفَرَس: شَعَر الذَّنَبِ، والعُرْفِ، والنَّاصِـيَةِ؛ وفي الصحاح: السبِـيبُ شَعَر الناصِـيةِ، والعُرْفِ، والذَّنَبِ؛ ولم يَذْكُر الفَرَس. وقال الرياشِـيُّ: هو شَعْرُ الذَّنَب، وقال أَبو عبيدة: هو شَعَر الناصِـية؛ وأَنشد:
بِوافي السَّبِـيبِ، طَوِيلِ الذَّنَبْ
والسَّبِـيبُ والسَّبِـيبَةُ: الخُصْلة من الشَّعَر. وفي حديثِ استسْقاءِ عُمَرَ، رضي اللّه عنه: رأَيتُ العباسَ، رضي اللّه عنه، وقد طالَ عُمَرَ، وعَيْناه تَنْضَمَّان، وسَبائِبُهُ تَجُولُ على صَدْرِه؛ يعني ذَوائِـبَهُ، واحدُها سَبِـيبٌ. قال ابن الأَثير: وفي كتاب الـهَرَوِيّ، على اختلافِ نسخه: وقد طالَ عُمْرُه، وإِنما هو طال عُمَرَ، أَي كان أَطْوَلَ منه لأَنَّ عُمَرَ لـمَّا استَسْقَى أَخَذَ العباس إِليه، وقال: اللهم إِنَّا نَتَوسَّل إِليك بعَمِّ نَبِـيِّكَ، وكان إِلى جانِـبِه، فرآهُ الراوي وقد طالَهُ أَي كان أَطوَلَ منه.
والسَّبِـيبة: العِضاهُ، تَكْثُرُ في المكانِ.

##### Türkçe

**السَّبُّ**: kesmedir. **سَبَّه سَبّاً**: onu kesti; ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيُّ dedi:
فما كان ذَنْبُ بَني مالِكٍ، *  بأَنْ **سُبَّ** منهم غُلامٌ، فَسَبْ(1)
 (1 “**بأن سب**” sözü الصحاح’ta böyle(ce)dir; الصاغاني dedi: ve sövmeden hiçbir şey(den) değildir. Rivayet ise “**بأن شب**”dir; **الشين**’in mu‘ceme(si) fethasıyla.)
عَراقِـيبَ كُومٍ، طِوالِ الذُّرَى، *  تَخِرُّ بَوائِكُها للرُّكَبْ
بأَبْيضَ ذِي شُطَبٍ باتِرٍ، *  يَقُطُّ العِظَامَ، ويَبْري العَصَبْ
**البَوائِكُ**: **بائكة**’nin çoğuludur; o da semiz olandır. **أَبي الفَرَزْدق** غالِب بن صَعْصعة’nin, سُحَيْم بن وَثِـيلٍ الرِّياحِـيّ’ye karşı **مُعاقَرة**sini kasteder; صَوْأَر’de karşılıklı deve boğazladıklarında; سُحَيْم beş(ini) boğazladı, sonra ona (başka) göründü ve غالِب yüz(ünü) boğazladı. **التهذيب**: “**سُبَّ**” sözüyle, yani cimrilikle ayıplandı(ğını) kastetti; böylece ayıplandığı şeye karşı bir izzetle develerinin **عَراقيب**lerini kesti; tıpkı kılıcın, onları kestiği için **سَبَّابَ العَراقيب** diye adlandırılması gibi.

**التهذيب**: **سَبْسَبَ**: rahmini kestiği zaman.

Ve **التَّسابُّ**: karşılıklı kesişmedir.

Ve **السَّبُّ**: sövmedir; o, **سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً**’ın masdarıdır: ona sövdü; ve aslı bundan(dır).

Ve **سَبَّبه**: ona sövmeyi çoğalttı; dedi ki:
إِلاَّ كَمُعْرِضٍ الـمُحَسِّرِ بَكْرَهُ، * عَمْداً، يُسَبِّـبُني على الظُّلْمِ
“**إِلاَّ مُعْرِضاً**”ı kastetti; kâf’ı artırdı; bu, ilkinden kopuk istisnâdandır; manası: fakat **مُعْرِضاً**.

Ve hadiste: **سِـبابُ الـمُسْلِم** fısktır, onunla savaşması küfürdür. **السَّبُّ**: sövmedir. Denildi: bu, te’vilsiz olarak bir Müslümana söven yahut onunla savaşan kimseye hamledilmiştir; ve denildi: bunu ancak ağırlaştırma yönüyle söyledi; yoksa onu fısk ve küfre çıkarır (diye) değil.

Ve Ebû Hureyre hadîsinde: “Babanın önünde yürümeyesin; ondan önce oturmayasın; onu adıyla çağırmayasın; onun için **تَسْتَسِبَّ** etmeyesin”; yani onu sövülmeye maruz bırakma ve onu ona çekme; başka birinin babasına söversin de o da sana karşılık olarak babana söver.

İbnü’l-Esîr dedi: ve başka hadiste açıklanmış olarak gelmiştir: “En büyük kebîrelerden biri, kişinin anne-babasına sövmesidir.” Denildi: anne-babasına nasıl söver? Dedi: “Adamın babasına söver, o da onun babasına söver; ve onun annesine söver, o da onun annesine söver.” Ve hadiste: “Develere sövmeyin; çünkü onlarda **رُقُوءَ الدَّم** vardır.”

Ve **السَّـبَّابةُ**: başparmak ile orta parmak arasındaki parmak; galip bir sıfattır; namaz kılanların yanında o, **الـمُسَبِّحَةُ**’dir.

Ve **السُّـبَّة**: ayıptır; ve denilir: bu iş onlara **سُبَّة** oldu, damme ile; yani onunla sövülen bir ayıp.

Ve denilir: aralarında, onunla karşılıklı sövüştükleri bir **أُسْبوبة** vardır; yani onunla birbirlerine sövdükleri bir şey.

Ve **التَّسابُّ**: karşılıklı sövüşmedir. **تَسابُّوا**: karşılıklı sövüştüler.

Ve **سابَّه مُسابَّةً** ve **سِـباباً**: onunla sövüştü.

Ve **السَّبِـيبُ** ve **السِّبُّ**: sana sövüşen (kimsedir). **الصحاح**’ta: ve **سِـبُّكَ** sana sövüşen kimsedir; عبدالرحمن بن حسان, مِسْكِـيناً الدَّارِمِيَّ’yi hicvederek dedi:
لا تَسُبَّنَّنِـي، فَلسْتَ بِسِبِّـي، *  إِنَّ سِبِّـي، من الرِّجالِ، الكَرِيمُ
Ve **رجل سِبٌّ**: sövmesi çok olan.

Ve **رجلٌ مِسَبٌّ** (mîm’in kesresiyle): sövmesi çok olan. Ve **رجل سُبَّة**: yani insanlar ona söver. Ve **سُبَبَة**: yani o, insanlara söver. Ve **إِبِلٌ مُسَبَّبَة**: yani seçkin(ler); çünkü onlara, beğenildiğinde: “قاتلَها اللّه!” denilir. Ve الشَّمَّاخ’ın sözü; yaban eşeklerini, semizliklerini ve iyiliklerini vasfeder:
مُسَبَّبَة، قُبّ البُطُونِ، كأَنها *  رِماحٌ، نَحاها وجْهَة الريحِ راكزُ
Der ki: ona bakan kimse onu **سَبَّ** eder ve ona: “قاتَلها اللّهُ ما أَجودَها!” der.

Ve **السِّبُّ**: örtüdür. Ve **السِّبُّ**: başörtüsüdür. Ve **السِّبُّ**: sarıktır.

Ve **السِّبُّ**: ince bir keten parçasıdır. Ve **السَّبِـيبَةُ** onun gibidir; çoğulu **السُّـبُوبُ** ve **السَّبائِبُ**’dir. الزَّفَيانُ السَّعْدِي dedi; öğle sıcağında geçtiği ıssız bir yeri vasfeder; serap orada onu aydınlatan, onu atkılayan ve onun dokunuşunu güzel yapan **سَبائِب** dokumuştur:
يُنيرُ، أَو يُسْدي به الخَدَرْنَقُ  *  سَبائِـباً، يُجِـيدُها، ويصْفِقُ
Ve **السِّبُّ**: ince elbisedir; onun çoğulu da **سُبُوبٌ**’dur. Ebû Amr dedi: **السُّبُوبُ** ince elbiselerdir; tekili **سِبٌّ**’dür; ve onlar **السَّبائِبُ**’dir; tekili **سَبيبَة**’dir; ve şu beyti okudu:
ونَسَجَتْ لوامِـعُ الـحَرُورِ *  سَبائِـباً، كَسَرَقِ الـحَريرِ
Şemmer dedi: **السَّبائِب** keten eşyasıdır; Nil taraflarından getirilir; tüccarlar yanında Kerh’te meşhurdur; ondan Mısır’da yapılan da vardır; boyu altıda sekizdir.

Ve **السَّبِـيبَة**: ince elbisedir.

Ve hadiste: “**السُّبوب**’da zekât yoktur”; o, ince elbiselerdir; tekili **سِبٌّ**’dür, kesre ile; yani ticaret için olmadıkları zaman; ve denildi: ancak o **السُّيُوبُ**’dur, yâ ile; o da **الرِّكاز**’dır; çünkü rikâzda humus gerekir, zekât değil.

Ve صِلَة بن أَشْيَمَ hadîsinde: “içinde taze hurma dolu bir **سِبٌّ** (vardı)”; yani ince bir elbise. Ve İbn Abbas hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: kendisine, içinde peşin verilen **سَبائِب** hakkında soruldu. **السَّبائِبُ**: **سَبِيبَة**’nin çoğuludur; o da elbiselerden bir parça(dır), hangi tür olursa olsun; ve denildi: ketendendir. Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “bu **السَّبائب**den bir **سَبِـيبة**’ye yöneldi; onu yünle doldurdu; sonra onu bana getirdi.” Ve hadiste: “Hâlid’in yanına girdim; üzerinde bir **سَبِـيبة** vardı.” Ve المخبل السعدي’nin sözü:
أَلم تَعْلَمِـي، يا أُمَّ عَمْرَةَ، أَنني  * تخَاطأَني رَيْبُ الزَّمانِ لأَكْبَرا
وأَشْهَدُ من عَوْفٍ حُلُولاً كثيرةً، *  يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقانِ الـمُزَعْفَرا
İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu: “**وأَشْهَدَ**” dâl’ın nasbıyla. Ve **الـحُلولُ**: toplanmış kabilelerdir; **حالٍّ**’in çoğuludur; **شاهِدٍ** ve **شُهودٍ** gibi. Ve “**يَحُجُّون**”un manası: onu görsünler diye ona gidip gelmeyi isterler; ve denildi: yani onun sarığını; ve denildi: onun **اسْتَه**’sini; ve Kutrub’un zannettiğine göre (o) bununla ayıplanmıştı. Ve **الـمُزَعْفَر**: safranla renklendirilmiş olandır; Arapların efendileri sarıklarını safranla boyarlardı.

Ve **السَّبَّةُ**: **الاسْتُ**’dur. Ve النُّعمانُ بنُ الـمُنْذِر bir adama, bir adamı mızraklayan bir adama sordu; dedi: nasıl yaptın? Dedi: onu **الكَبَّة**’de, **السَّبَّة**’de bir mızrak darbesiyle mızrakladım; onu **اللَّبَّة**’den geçirdim. Ebû Hâtim’e dedim: onu **السَّبَّة**’de nasıl mızrakladı, hâlbuki o süvari? Güldü ve dedi: kaçtı da onu takip etti; ona yetişince, atının yelesinden tutmak için yüzüstü kapandı; böylece onu **سَبَّتِه**’nde mızrakladı.

Ve **سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً**: onu **سَبَّتِه**’nde mızrakladı. Ve el-Cevherî burada ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ’nin beytini getirdi:
بأَنْ **سُبَّ** مِنْهُم غُلامٌ فَسَبْ
Sonra metni şu olanı söyledi: yani غالِب ile سُحَيْم’in **مُعاقَرة**si; böylece “**سُبّ**” sözü: sövüldü; ve “**سَبَّ**”: boğazladı. İbn Berrî dedi: bu beyti el-Cevherî, daha önceki manadan başka bir şekilde tefsir etti; böylece **سَبَّ**’ın “boğazladı” manasına şahit olur; “**السَّبَّة**’de mızrakladı” manasına değil; doğru olan da budur; çünkü ikinci beyitteki sözüyle tefsir edilir:
عَراقِـيبَ كُومٍ طوالِ الذُّرَى
Ve onun boğazlama olduğuna delil olan şeylerden: **عَراقيبَ**’ı nasb etmesidir; ve bu, bu tercümenin başında yeterince geçmişti.

Ve Arap kadınlarından biri babasına dedi; o yaralı idi: “Babacığım, seni öldürdüler mi?” Dedi: “Evet; evet kızım! Ve beni **سبُّوني** ettiler”; yani onu **سَبَّتِه**’nde mızrakladılar. el-Ezherî: **السَّبُّ**: **الطِّبِّيجاتُ**’tır; İbnü’l-A‘râbî’den. el-Ezherî dedi: **السَّبَّ**’ı **السَّبَّة**’nin çoğulu yaptı; o da **الدُّبر**’dür. Ve zamandan bir **سَبَّة** ve **سَنْبَة** geçti; yani bir müddet; **سَنْبَة**’nin nûn’u, **سَبَّة**’nin bâ’sından bedeldir; **إِجّاص** ve **إِنجاص** gibi; çünkü sözde “س ن ب” yoktur. el-Kisâî: orada bir **سَبَّة** ve **سَنْبَة** yaşadık; senin “**بُرهةً** ve **حِقْبَةً**” demen gibi. İbn Şümeyl dedi: **الدهرُ سَبّاتٌ**; yani hâller; hâl şöyle, hâl böyle. Denilir: kışın bize bir soğuk **سَبَّة**’si isabet etti; ve bir açık hava **سَبَّة**’si; ve bir sıcak **سَبَّة**’si; ve bir serinlik **سَبَّة**’si; bu, günlerce sürdüğü zaman.

Ve **السِّبُّ** ve **السَّبِـيبَةُ**: parça(dır); bazısı onu beyaz parça ile tahsis etti. Ve عَلْقَمَة بنِ عَبَدة’nin sözü:
كأَنَّ إِبريقَهُم ظَبْيٌ على شَرَفٍ، *  مُفَدَّمٌ بِسَبا الكَتَّانِ، مَلْثُومُ
Ancak **سَبائِب** ile kastetti; böylece hazf etti. Ve **مُفَدَّمٌ**, **الظَّبْـي**’nin sıfatından değildir; çünkü **الظَّبـي** öne geçirilmez; ancak mübtedânın haberinin yerindedir; sanki dedi ki: o, **سَبا الكَتَّانِ** ile öne geçirilmiş(tir).

Ve **السَّبَبُ**: onunla başkasına ulaşılan her şeydir; ve bir nüshada: onunla başka bir şeye vesile olunan her şey; ve ona **تَسَبَّبَ** etti; çoğulu **أَسْبابٌ**’dır. Ve her şey ki onunla bir şeye ulaşılır, o **سَبَبٌ**’dir. Ve falanı, ihtiyacımda falana (ulaşmak için) bana bir **سَبَباً** ve bir **وَوَدَجاً** yaptım; yani bir bağ ve bir vesile.

el-Ezherî dedi: **تَسَبُّبُ مالِ الفَيءِ** bunun(dan) alınmıştır; çünkü üzerine mal **الـمُسَبَّبَ** olunan kimse, fey’ ehlinden kendisine vacip olana malın ulaşması için bir **سَبَباً** kılınmıştır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وتَقَطَّعَتْ بهمُ الأَسْبابُ**”; İbn Abbas dedi: sevgi(bağı)dır. Mücâhid dedi: dünyada onların birbirleriyle bağlantısıdır. Ebû Zeyd dedi: **الأَسبابُ** menzillerdir; ve denildi: sevgi(bağı)dır. Şair dedi:
وتقَطَّعَتْ أَسبابُها ورِمامُها
Onda iki vecih birlikte(dir): sevgi(bağı) ve menziller. Ve Allah, عز وجل, **مُسَبِّبُ الأَسْبابِ**’dır; ve ondan **التَّسْبِـيبُ**.

Ve **السَّبَبُ**: akrabalık bağının tutunmasıdır. Ve **أَسبابُ السماء**: onun merdivenleridir; Züheyr dedi:
ومَن هابَ أَسبابَ الـمَنِـيَّةِ يَلْقَها، *  ولو رَامَ أَسبابَ السماءِ بسُلَّم
Ve tekili **سَبَبٌ**’dir. Ve denildi: **أَسبابُ السماءِ** onun yönleridir; el-A‘şâ dedi:
لئن كنتَ في جُبٍّ ثمانينَ قامةً، *  ورُقِّيتَ أَسبابَ السماءِ بسُلَّمِ
لَيَسْتَدْرِجَنْكَ الأَمرُ حتى تَهُرَّه، *  وتَعْلَمَ أَني لستُ عنكَ بمُحْرِمِ
Ve **الـمُحْرِمُ**: kanları helâl saymayan kimsedir. Ve “**تَهُرّه**”: onu kerih görürsün.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**لَعَلِّي أَبْلُغ الأَسبابَ أَسبابَ السموات**”; dedi: o, onun kapılarıdır. Ve **ارْتَقَى في الأَسبابِ**: dini faziletli olduğu zaman.

Ve **السِّبُّ**: iptir; Hüzeyl’in dilinde. Ve denildi: **السِّبُّ** kazıktır. Ebû Züeyb’in sözü; bal toplayanı vasfeder:
تَدَلَّى عليها، بين سِبٍّ وخَيْطةٍ، *  بجَرْداءَ مثلِ الوَكْفِ، يَكْبُو غُرابُها
Denildi: **السِّبُّ** iptir; ve denildi: kazıktır. Ve **الخَيْطة**’da bunun benzeri ihtilaf gelecektir. O ancak bal toplayanı vasfeder; kastetti: bir ip ile, dağın başına sabitlediği bir kazığa bağlayarak, bal peteğine (ulaşmak için) bir dağın başından sarktı; o, **الخَيْطة**’dır. Ve **السِّبِّ**’in çoğulu **أَسبابٌ**’dır.

Ve **السَّبَبُ**: **السِّبُّ** gibi iptir; çoğulu da çoğul gibidir. Ve **السُّبوبُ**: iplerdir. Sâ‘ide dedi:
صَبَّ اللهيف لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ، *  تُنْبي العُقابَ، كما يُلَطُّ الـمِجْنَبُ
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**مَن كان يظُنُّ أَن لنْ يَنْصُرَه اللّه في الدنيا والآخرة فلْـيَمدُدْ بسببٍ إِلى السماءِ**”. Manası: Allah’ın, سبحانه, Muhammed’i, صلى اللّه عليه وسلم, bütün din üzerine üstün kılıncaya dek yardım etmeyeceğini zanneden kimse, öfkesinden ölsün; ve bu, Yüce Allah’ın sözü “**فلْـيَمدُدْ بسَبَب إِلى السماءِ**”nın manasıdır. Ve **السَّبَبُ**: iptir. Ve **السماءُ**: tavan(dır); yani tavanında bir ip uzatsın, sonra kessin; yani ipi, kopuncaya kadar uzatsın; böylece boğularak ölür. Ebû Ubeyde dedi: **السَّببُ**: yukarıdan aşağı saldığın her iptir. Hâlidُ بنُ جَنَبَة dedi: **السَّبَب** iplerden güçlü uzun olandır. Dedi: ip, onunla yukarı çıkılmadıkça ve onunla aşağı inilmedikçe **سَبباً** diye adlandırılmaz. Ve hadiste: “Her **سببٍ** ve **نَسَبٍ** kesilir; ancak benim **سَبَبـي** ve **نَسَبــي** (kesilmez).” **النَّسَبُ** doğumladır; ve **السَّبَبُ** evlilikledir. Ve o, **السَّبَب**dendir; o da suya ulaşmak için onunla ulaşılan iptir; sonra bir şeye ulaşmak için ulaşılan her şeye istiâre edilmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وتقَطَّعَتْ بهِمُ الأَسبابُ**”; yani bağlar ve sevgiler. Ve Ukbe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ve eğer rızkı **الأَسباب**’da ise”; yani göğün yollarında ve kapılarında. Ve Avf b. Mâlik hadîsinde, Allah ondan razı olsun: rüyada, sanki gökten bir **سَبباً** sarkıtılmış gördü; yani bir ip. Ve denildi: ip, ucu tavana yahut benzerine asılı olmadıkça **سبباً** diye adlandırılmaz.

Ve **السببُ**, şiirin parçalarından: bir harekeli harf ve bir sâkin harftir; o iki kısımdır: **سَبَبانِ مَقرونانِ** ve **سَببانِ مَفْروقان**. **المقْرونانِ**: içinde üç hareke peş peşe gelip ardından bir sâkin gelen(ler)dir; **مُتَفَا** gibi, **مُتَفاعِلُنْ**’dan; ve **عَلَتُنْ** gibi, **مُفاعَلَتُن**’dan. Böylece **مُتَفا**’daki **التَّاءِ**’nin harekesi iki **السَّبَب**i birleştirmiştir; ve **عَلَتُنْ**’daki lâmın harekesi de iki **السَّبَب**i birleştirmiştir. Ve **الـمَفْرُوقان**: her birinin kendi başına durduğu iki(ler)dir; yani bir harekeli harf ve bir sâkin harf olur; onu bir harekeli harf takip eder; **مُسْتَفْ** gibi, **مُسْتَفْعِلُنْ**’dan; ve **عِـيلُنْ** gibi, **مَفاعِـيلُنْ**’dan. Ve bu **الأَسبابُ**, arûz sanatının sağlamlaştırdığı üzere, içinde **الزِّحاف**ın vuku bulduğu(lar)dır; çünkü cüz’ ona dayanmış değildir. Ve onun sözü:
جَبَّتْ نِساءَ العالَـمِـينَ بِالسَّبَبْ
Caizdir ki ip olsun; ve caizdir ki **الخَيْطَ** olsun. İbn Düreyd dedi: bu, kalçasını bir ip ile ölçmüş bir kadındır; o, **السبب**’dir; sonra onu kadınlara attı ki onun yaptığı gibi yapsınlar; böylece onlara galip geldi. Ve Allah onunla **السبب**’i kesti; yani hayatı.

Ve attan **السَّبِـيبُ**: kuyruğun, yelenin ve perçemin kılıdır. Ve **الصحاح**’ta: **السبِـيبُ** perçemin, yelenin ve kuyruğun kılıdır; atı zikretmedi. er-Riyâşî dedi: o, kuyruğun kılıdır. Ebû Ubeyde dedi: o, perçemin kılıdır. Ve şu beyti okudu:
بِوافي السَّبِـيبِ، طَوِيلِ الذَّنَبْ
Ve **السَّبِـيبُ** ve **السَّبِـيبَةُ**: saçtan bir tutamdır. Ömer’in yağmur duası hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Abbas’ı, Allah ondan razı olsun, gördüm; ve **عُمَرَ** uzamıştı; ve gözleri yaşla doluyordu; ve onun **سَبائِبُهُ** göğsü üzerinde dolaşıyordu; yani onun zülüfleri; tekili **سَبِـيبٌ**’dir. İbnü’l-Esîr dedi: el-Heravî’nin kitabında, nüshalarının ihtilafına göre: “ve **عُمْرُه** uzamıştı” gelmiştir; oysa o “**طال عُمَرَ**”dır; yani ondan daha uzun idi; çünkü Ömer yağmur duası yaptığında Abbas’ı yanına aldı ve dedi: “Allah’ım, biz sana peygamberinin amcasıyla tevessül ediyoruz”; o da onun yanında idi; böylece râvi onu gördü; “**طالَهُ**” yani ondan daha uzun idi.

Ve **السَّبِـيبة**: **العِضاهُ**’dır; mekânda çok olur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ب * * السَّبُّ * الشتم والقطع والطعن وبابه رد و * التَّسَابُّ * التشاتم والتقاطع وهذا * سُبَّةٌ * عليه بالضم أي عار يسب به ورجل سُبَّةٌ يَسُبُّهُ الناس و * سُبَبَةٌ * كهمزة يسب الناس و * السَّبَبُ * الحبل وكل شيء يتوصل به إلى غيره و * أسْبَابُ * السماء نواحيها

##### Türkçe

* س ب ب * * **السَّبُّ** * sövme, kesme ve ayıplama; babı **رد**’dür. Ve * **التَّسَابُّ** * karşılıklı sövüşme ve karşılıklı kesişme; ve bu, * **سُبَّةٌ** * onun aleyhinedir, (sîn’in) dammesiyle; yani kendisiyle sövülen bir ayıp. Ve bir adam **سُبَّةٌ**’dir; insanlar ona söver. Ve * **سُبَبَةٌ** * hemze gibi; insanlara söver. Ve * **السَّبَبُ** * iptir; ve kendisiyle başkasına ulaşılan her şeydir. Ve * **أسْبَابُ** * göğün taraflarıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سبه سبا: قطعه. قال ذو الخرق الطهوي:
  فما كان ذنب بني مالـك                      بأن سب منهم غلام فسب
  عراقيب كوم طوال الذرى                      تخر بوائكها لـلـركـب بأبيض ذي شطب باتر يقط العظام ويبرى العصب

  في لسان العرب: يريد معاقرة أبي الفرزدق غالب بن صعصعة لسحيم ابن وثيل الرياحي لما تعاقرا بصوأر، فعقر سحيم خمسا، ثم بدا له وعقر غالب مائة. وفي التهذيب: أراد بقوله: سب أي عير بالبخل فسب عراقيب إبله أنفة مما عير به، انتهى وسيأتي في ص أر. والتساب: التقاطع. من المجاز: سبه يسبه سبا: طعنه في السبة أي الاست. وسأل النعمان بن المنذر رجلا فقال: كيف صنعت? فقال: لقيته في الكبة فطعنته في السبة فأنفذتها من اللبة. الكبة: الجماعة كما سيأتي. فقلت لأبي حاتم: كيف طعنه في السبة وهو فارس، فضحك وقال: انهزم فاتبعه فلما رهقه أكب ليأخذ بمعرفة فرسه فطعنه في سبته. وقال بعض نساء العرب لأبيها وكان مجروحا: يا أبه أقتلوك? قال: نعم أي بنية وسبوني. أي طعنوه في سبته. السب: الشتم. وقد سبه يسبه: شتمه، سبا وسبيبى كخليفى، كسببه، وهو أكثر من سبه. وعقره، وأنشد ابن بري هنا بيت ذي الخرق:
  بأن سب منهم غلام فسب وفي الحديث: سباب المسلم فسوق. وفي الآخر: المستبان شيطانان. ويقال: المزاح سباب النوكى. وفي حديث أبي هريرة: لا تمشيين أمام أبيك، ولا تجلسن قبله ولا تدعه باسمه ولا تستسب له. أي لا تعرضه للسب وتجره إليه، بأن تسب أبا غيرك فيسب أباك مجازاة لك. من المجاز: أشار إليه بالسبابة، السبأبة: الإصبع التي تلي الإبهام؛ وهي بينها وبين الوسطى، صفة غالبة، وهي المسبحة عند المصلين. وتسابا: تقاطعا. والسبة بالضم: العار. يقال: هذه سبة عليك وعلى عقبك، أي عار تسب به. السبة أيضا: من يكثر الناس سبه. وسابه مسابة وسبابا: شاتمه. السبة بالكسر: الإصبع السبابة هكذا في النسخ، والصواب المسبة بكسر الميم كما قيده الصاغاني. سبة بلا لام: جد أبي الفتح محمد بن إسماعيل القرشي المحدث عن أبي الشيخ، وابنه أحمد يروى عن أبي عمر الهاشمي. من المجاز: أصابتنا سبة، بالفتح، من الحر في الصيف، سبة من البرد في الشتاء، سبة من الصحو، وسبة من الروح، وذلك أن يدوم أيام. وقال ابن شميل: الدهر سبات أي أحوال، حال كذا وحال كذا. عن الكسائي: عشنا بها سبة وسنبة كقولك: برهة وحقبة، يعني الزمن من الدهر. ومضت سبة وسنبة من الدهر أي ملاوة. نون سنبة بدل من باء سبة كإجاص وإنجاص؛ لأنه ليس في الكلام س ن ب كذا في لسان العرب. سبة بلا لام: ابن ثوبان نسبه في بني حضرموت من اليمن. والمسب كمكر أي بكسر الميم وتشديد الموحدة هو الرجل الكثير السباب، كالسب بالكسر، والمسبة بالفتح وهذه عن الكسائي. سببة كهمزة: الذي يسب الناس على القياس في فعلة. والسب، بالكسر: الحبل في لغة هذيل. قال أبو ذؤيب يصف مشتار العسل:
  تدلى عليها بين سـب وخـيطة                      بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها أراد أنه تدلى من رأس جبل على خلية عسل ليشتارها بحبل شده في وتد أثبته في رأس الجبل. السب: الخمار، والعمامة. قال المخبل السعدي:
  ألم تعلمي يا أم عمرة أنـنـي                      تخاطأني ريب الزمان لأكبرا

  وأشهد من عوف حلولا كـثـيرة                      يحجون سب الزبرقان المزعفرا يريد عمامته، وكانت سادة العرب تصبغ عمائمها بالزعفران. وقيل: يعني استه وكان مقروفا فيما زعم قطرب. السب: الوتد. أنشد بعضهم قول أبي ذؤيب المتقدم ذكره هنا. السب: شقة كتان رقيقة كالسبيبة، ج سبوب وسبائب. قال أبو عمرو: السبوب: الثياب الرقاق، واحدها سب، وهي السبائب، واحدها سبيبة. وقال شمر: السبائب: متاع كتان يجاء بها من ناحية النيل وهي مشهورة بالكرخ عند التجار، ومنها ما يعمل بمصر وطولها ثمان في ست. وفي الحديث: ليس في السبوب زكاة وهي الثياب الرقاق، يعني إذا كانت لغير التجارة، ويروى السيوب بالياء أي الركاز. ويقال: السبيبة: شقة من الثياب أي نوع كان، وقيل: هي من الكتان. وفي الحديث: دخلت على خالد وعليه سبيبة. وفي لسان العرب: السب والسبيبة: الشقة، وخصها بعضهم بالبيضاء. وأما قول علقمة ابن عبدة:
  كأن إبريقهم ظبي على شرف                      مفدم بسبا الكتان مـلـثـوم إنما أراد بسبائب فحذف. وسبيبك وسبك، بالكسر: من يسابك، وعلى الأخير اقتصر الجوهري. قال عبد الرحمن بن حسان يهجو مسكينا الدارمي:
  لا تسبنني فلست بـسـبـي                      إن سبي من الرجال الكريم من المجاز قولهم: إبل مسببة كمعظمة أي خيار؛ لأنه يقال لها عند الإعجاب بها: قاتلها الله وأخزاها إذا استجيدت. قال الشماخ يصف حمر الوحش وسمنها وجودتها:
  مسببة قب البطـون كـأنـهـا                      رماح نحاها وجهة الريح راكز يقول: من نظر إليها سبها وقال لها: قاتلها الله ما أجودها يقال: بينهم أسبوبة، بالضم وأسابيب يتسابون بها أي شيء يتشاتمون به. والتساب: التشاتم. وتقول: ما هي أساليب إنما هي أسابيب. والسبب: الحبل كالسب، والجمع كالجمع. والسبوب: الحبال. وقوله تعالى: فليمدد بسبب إلى السماء أي فليمت غيظا أي فليمدد حبلا في سقفه، ثم ليقطع أي ليمد الحبل حتى ينقطع فيموت مختنقا. وقال أبو عبيدة: كل حبل حدرته من فوق. وقال خالد بن جنبة: السبب من الحبال: القوي الطويل، وقال: ولا يدعى الحبل سبا حتى يصعد به وينحدر به. وفي حديث عوف بن مالك أنه رأى كأن سبا دلي من السماء أي حبلا، وقيل: لا يسمى ذلك حتى يكون طرفه معلقا بالسقف أو نحوه. قال شيخنا: وفي كلام الراغب أنه ما يرتقى به إلى النخل، وقوله:
  جبت نساء العالمين بالسبب

  يجوز أن يكون الحبل أو الخيط قال ابن دريد: هذه امرأة قدرت عجيزتها بخيط وهو السبب، ثم ألقته إلى النساء ليفعلن كما فعلت فغلبتهن. السبب: كل ما يتوصل به إلى غيره. وفي بعض نسخ الصحاح: كل شيء يتوسل به إلى شيء غيره. وجعلت فلانا لي سببا إلى فلان في حاجتي، أي وصلة وذريعة. ومن المجاز: سبب الله لك سبب خير. وسببت للماء مجرى: سويته. واستسب له الأمر، كذا في الأساس قال الأزهري: وتسبب مال الفيء أخذ من هذا، لأن المسبب عليه المال جعل سببا لوصول المال إلى من وجب له من أهل الفيء. السبب: اعتلاق قرابة. وفي الحديث: كل سبب ونسب ينقطع إلا سببي ونسبي النسب بالولادة، والسبب بالزواج، وهو من السبب وهو الحبل الذي يتوصل به إلى الماء، ثم استعير لكل ما يتوصل به إلى شيء. السبب من مقطعات الشعر: حرف متحرك وحرف ساكن، وهو على ضربين: سببان مقرونان، وسببان مفروقان. فالمقرونان: ما توالت فيهما ثلاث حركات بعدها ساكن نحو متفا من متفاعلن، وعلتن من مفاعلتن، فحركة التاء من متفا قد قرنت السببين، وكذلك حركة اللام من علتن قد قرنت السببين أيضا، والمفروقان هما اللذان يقوم كل واحد منهما بنفسه أي يكون حرف متحرك وحرف ساكن ويتلوه حرف متحرك نحو مستف من مستفعلن، ونحو عيلن من مفاعيلن وهذه الأسباب هي التي يقع فيها الزحاف على ما قد أحكمته صناعة العروض، وذلك لأن الجزء غير معتمد عليها. ج أي في الكل أسباب. وتقطعت بهم الأسباب أي الوصل والمودات، قاله ابن عباس. وقال أبو زيد: الأسباب: المنازل. قال الشاعر:
  وتقطعت أسبابها ورمامها فيه الوجهان: المودة والمنازل. والله عز وجل مسيب الأسباب، ومنه التسبيب. وأسباب السماء: مراقيها. قال زهير:
  ومن هاب أسباب المنية يلقهاولو رام أن يرقى السماء بسلم أو نواحيها. قال الأعشى:
  لئن كنت في جب ثمانين قامة                      ورقيت أسباب السماء بسلـم
  ليستدرجنك الأمر حتى تهره                      وتعلم أني لست عنك بمحرم أو أبوابها وعليها اقتصر ابن السيد في الفرق. قال عز وجل: لعلي أبلغ الأسباب أسباب السموات قيل: هي أبوابها. وفي حديث عقبة: وإن كان رزقه في الأسباب أي في طرق السماء وأبوابها. وقطع الله به السبب أي الحياة. والسبيب، كأمير، من الفرس: شعر الذنب والعرف والناصية. وفي الصحاح: السبيب: شعر الناصية والعرف والذنب، ولم يذكر الفرس. وقال الرياشي: هو شعر الذنب. وقال أبو عبيدة: هو شعر الناصية، وأنشد:
  بوافي السبيب طويل الذنب

  وفرس ضافي السبيب. وعقدوا أسابيب خيلهم. وأقبلت الخيل معقدات السبائب. السبيب: الخصلة من الشعر، كالسبيبة جمعه سبائب. ومن المجاز: امرأة طويلة السبائب: الذوائب. وعليه سبائب الدم: طرائقه، كذا في الأساس. وفي حديث استسقاء عمر -رضي الله عنه- رأيت العباس وقد طال عمر، وعيناه تنضمان وسبائبه تجول على صدره يعني ذوائبه. قوله: وقد طال عمر أي كان أطول منه. والسبيبة: العضاه تكثر في المكان. و: ع. و: ناحية من عمل إفريقية، وقيل: قرية في نواحي قصر ابن هبيرة. وذو الأسباب: الملطاط بن عمرو، ملك من ملوك حمير من الأذواء، ملك مائة وعشرين سنة. سبى كحتى: ماء لسليم. وفي معجم نصر: ماء في أرض فزارة. وتسبسب الماء: جرى وسال. وسبسبه: أساله. والسبسب: المفازة والقفر أو الأرض المستوية البعيدة. وعن ابن شميل: السبسب: الأرض القفر البعيدة مستوية وغير مستوية وغليظة وغير غليظة لا ماء بها ولا أنيس. وفي حديث قس: فبينا أجول سبسبها. ويروى بسبسها، وهما بمعنى. وقال أبو عبيد: السباسب والبسابس: القفار. حكى اللحياني: بلد سبسب، و بلد سباسب كأنهم جعلوا كل جزء منه سبسبا، ثم جمعوه على هذا، وقال أبو خيرة: السبسب: الأرض الجدبة. ومنهم من ضبط سباسب بالضم، وهو الأكثر؛ لأنه صفة مفرد كعلابط، كذا قال شيخنا. وقال أبو عمرو: سبسب إذا سار سيرا لينا. وسبسب إذا قطع رحمه. وسبسب إذا شتم شتما قبيحا. وسبسب بوله: أرسله. والسباسب: أيام السعانين. أنبأ بذلك أبو العلاء. وفي الحديث إن الله تعالى أبدلكم بيوم السباسب يوم العيد. يوم السباسب عيد للنصارى ويسمونه يوم السعانين. قال النابغة.

  رقاق النعال طيب حجزاتهـم                      يحيون بالريحان يوم السباسب يعني عيدا لهم. والسبسب كالسباسب: شجر تتخذ منه السهام. وفي كتاب أبي حنيفة: الرحال. قال الشاعر يصف قانصا.

  ظل يصاديها دوين المشـرب
  لاط بصفراء كتوم المذهـب
  وكل جشء من فروع السبسب وقال رؤبة:
  راحت وراح كعصا السبساب وهو لغة في السبسب، أو أن الألف للضرورة، هكذا أورده صاحب اللسان هنا، وهو وهم، والصحيح: السيسب، بالتحتية، وسيأتي للمصنف قريبا. من المجاز قولهم: سباب العراقيب ويعنون به السيف؛ لأنه يقطعها. وفي الأساس: كأنما يعاديها ويسبها. سبوبة: اسم أو لقب. ومحمد بن إسحاق بن سبوبة المجاور بمكة: محدث عن عبد الرزاق، واختلف فيه فقيل: هكذا، أو هو بمعجمة وسيأتي. وسبوبة: لقب عبد الرحمن بن عبد العزيز المحدث شيخ للعباس الدوري. وفاته أبو بكر محمد بن إسماعيل الصائغ الملقب بسبوبة شيخ لوهب بن بقية. ومما يستدرك عليه: سبب كجبل لقب الحسن بن محمد ابن الحسن الأصبهاني، روى عن جده لأمه جعفر بن محمد بن جعفر، ومات سنة 466 وجاء في رجز رؤبة المسبي بمعنى المسبب. قال:
  إن شاء رب القدرة المسبي
  أما بأعناق المهاري الصهب أراد المسبب. ومما بقي على المؤلف مما استدركه شيخنا رحمه الله تعالى وقال إنه من الواجبات:

##### Türkçe

**سبه** **سبا**: onu kesti. ذو الخرق الطهوي dedi ki:
  “Beni Mâlik’in günahı neydi ki                      içlerinden bir oğlan kesti de o da kesti;
  yüksek hörgüçlü, uzun tepeli yığınların                      topuklarını (عرقوبlarını) keser; binekli topluluğa,
  çizgili, keskin, kemikleri kesen ve siniri yontan beyaz (bir kılıç) ile;                      onun (develerin) göğüsleri binekliye (doğru) çöker.”

  **لسان العرب**’da: **صوأر**’da karşılıklı deve boğazlama yaptıklarında, سحيم ابن وثيل الرياحي’nin, أبي الفرزدق غالب بن صعصعة ile karşılıklı deve boğazlamasını kasteder; سحيم beş (deve) boğazladı, sonra ona (başka türlü) göründü de غالب yüz (deve) boğazladı. **التهذيب**’de: sözüyle kastetti: **سب** yani cimrilikle ayıpladı; o da kendisiyle ayıplandığı şeye karşı bir hamiyetle develerinin **عراقيب**’ini kesti; bitti. Ve **ص أر**’da gelecektir. **التساب**: karşılıklı kesişme. Mecazdan: **سبه يسبه سبا**: onu **السبة**’de, yani kıçta, mızrakladı. Ve النعمان بن المنذر bir adama sordu da dedi ki: “Nasıl yaptın?” O dedi ki: “Onu **الكبة**’de karşıladım da onu **السبة**’de mızrakladım; onu **اللبة**’den (göğüs çukurundan) geçirip çıkardım.” **الكبة**: cemaat; geleceği üzere. Ben de Ebû Hâtim’e dedim ki: “Onu **السبة**’de nasıl mızrakladı, hâlbuki o bir süvari?” Güldü ve dedi ki: “Bozulup kaçtı; onu takip etti; onu sıkıştırınca, atının yelesinden tutmak için yüzüstü kapandı; onu da **سبته**’sinde mızrakladı.” Ve Arap kadınlarından biri, babasına—yaralı iken—dedi ki: “Ey babacığım, seni öldürdüler mi?” Dedi ki: “Evet ey kızım, ve beni **سبوني**.” Yani onu **سبته**’sinde mızrakladılar. **السب**: sövme. Ve gerçekten **سبه يسبه**: ona sövdü; **سبا** ve **سبيبى** (خليفى gibi), **كسببه**; ve o, **سبه**’den daha fazladır. Ve onu boğazladı. Ve İbn Berrî burada ذو الخرق’ın beytini okudu:
  “içlerinden bir oğlan kesti de o da kesti.” Ve hadiste: “Müslümana sövme (**سباب**) fısktır.” Diğerinde: “Birbirine söven iki kişi iki şeytandır.” Ve denir: “Şakalaşma, ahmakların sövüşmesidir (**سباب النوكى**).” Ebû Hureyre hadîsinde: “Babanın önünde yürümeyesin, ondan önce oturmayasın, onu adıyla çağırmayasın ve onun için **تستسب** etmeyesin.” Yani onu sövülmeye maruz bırakma ve onu ona çekme; başkasının babasına söversin de o da sana karşılık olarak babana söver (diye). Mecazdan: ona **السبابة** ile işaret etti. **السبأبة**: başparmağı izleyen parmak; o, onunla orta parmak arasındadır; galip bir sıfattır; namaz kılanların yanında **المسبحة**’dır. Ve **تسابا**: karşılıklı kesiştiler. **السبة** (ضم ile): ayıp/utanç. Denir: “Bu, senin ve soyunun üzerinde bir **سبة**’dir”; yani onunla ayıplandığın bir ayıp. **السبة** ayrıca: insanların ona çok sövdüğü kimse. Ve **سابه مسابة وسبابا**: ona sövüştü. **السبة** (كسر ile): **الإصبع السبابة**; nüshalarda böyle; doğrusu, الصاغاني’nin kaydettiği üzere, **المسبة** (mîm’in kesriyle)dir. **سبة** lamsız: Ebû’ş-Şeyh’ten rivayet eden muhaddis Ebû’l-Feth Muhammed b. İsmâîl el-Kureşî’nin dedesidir; oğlu Ahmed, Ebû Ömer el-Hâşimî’den rivayet eder. Mecazdan: bize yazın sıcaktan bir **سبة** (fetih ile) isabet etti; kışın soğuktan bir **سبة**; açıklıktan bir **سبة**; rüzgârdan bir **سبة**; bu, günlerce sürmesidir. İbn Şümeyl dedi ki: **الدهر سبات** yani haller; şu hal ve şu hal. el-Kisâî’den: “Orada bir **سبة** ve **سنبة** yaşadık”; senin “bir müddet” ve “bir dönem” demen gibi; yani dehrden zaman. “Dehrden bir **سبة** ve **سنبة** geçti” yani bir doluluk (müddet). **سنبة**’nin nûnu, **سبة**’nin bâ’sının bedelidir; **إجاص** ve **إنجاص** gibi; çünkü sözde **س ن ب** yoktur; **لسان العرب**’da böyle. **سبة** lamsız: ثوبان’ın oğludur; onu Yemen’den بني حضرموت’a nisbet etti. **المسب** (مكر gibi) yani mîm’in kesri ve muvahhadenin şeddelenmesiyle: çok **سباب** eden adamdır; **السب** (kesr ile) gibi. Ve **المسبة** (fetih ile); bu da el-Kisâî’dendir. **سببة** (همزة gibi): القياس üzere **فعلة**’de insanlara söven kimse. **السب** (kesr ile): Hüzeyl dilinde iptir. Ebû Züeyb, bal sağan birini vasfederek dedi ki:
  “Onun üzerine bir **سب** ile bir ip arasında sarkar;                      kel bir (kaya) üzerinde, damla gibi; kargası tökezler.”
  Kastetti: bir bal peteğini sağmak için bir dağın başından sarktı; dağın başında sağlamlaştırdığı bir kazığa bağladığı bir iple. **السب**: başörtüsü; ve sarık. المخبل السعدي dedi ki:
  “Bilmiyor musun ey Ümmü Amre ki ben                      büyüyeyim diye zamanın felaketleri beni ıskalar;

  Ve Avf’tan birçok konaklayışa şahitlik ederim;                      za‘feranla boyanmış الزبرقان’ın **سب**’ini haccederler.”
  Sarığını kasteder; Arap efendileri sarıklarını safranla boyarlardı. Ve denildi: kıçını kasteder; قطرب’ın zannettiğine göre onda bir ayıp vardı. **السب**: kazık. Bazıları, burada, Ebû Züeyb’in az önce geçen sözünü okudu. **السب**: **السبيبة** gibi ince bir keten parçası; çoğulu **سبوب** ve **سبائب**. Ebû Amr dedi ki: **السبوب**: ince elbiselerdir; tekili **سب**’dir; ve onlar **السبائب**’dir; tekili **سبيبة**’dir. Şemmer dedi ki: **السبائب**: Nil taraflarından getirilen keten eşyadır; tüccarlar yanında Kerh’te meşhurdur; ondan Mısır’da yapılanı da vardır; boyu sekize altıdır. Hadiste: “**السبوب**’da zekât yoktur”; ve o, ince elbiselerdir; yani ticaret için değilse. Ve **السيوب** (yâ ile) diye rivayet edilir; yani **الركاز**. Ve denir: **السبيبة**: her ne tür olursa olsun elbiseden bir parça; ve denildi: o ketendendir. Hadiste: “Hâlid’in yanına girdim; üzerinde bir **سبيبة** vardı.” **لسان العرب**’da: **السب** ve **السبيبة**: parça; bazısı onu beyazla tahsis etti. Ama علقمة ابن عبدة’nin sözü:
  “Sanki ibrikleri, bir yükseklikte bir ceylandır;                      ketenin **سبا**’sıyla ağızlık takılmış, burun delikleri geniş.”
  Ancak **سبائب**’i kastetti; sonra hazfetti. **سبيبك** ve **سبك** (kesr ile): seninle sövüşen kimse; ve sonuncusuna الجوهري iktisar etti. عبد الرحمن بن حسان, miskin ed-Dârimî’yi hicvederek dedi ki:
  “Bana sövme; çünkü ben **بسبى** değilim;                      erkeklerden benim **سبي**’m kerim olandır.”
  Mecazdan onların sözü: **إبل مسببة** (معظمة gibi) yani seçkin; çünkü ona, beğenildiğinde: “Allah onu öldürsün ve rezil etsin” denir; iyi bulunduğunda. الشماخ, yaban eşeklerinin semizliğini ve iyiliğini vasfederek dedi ki:
  “**مسببة**; karınları kubbeli; sanki onlar                      rüzgâr yönüne dikilmiş mızraklardır.”
  Der ki: ona bakan onu **سب** eder ve ona der ki: “Allah onu öldürsün; ne kadar iyidir.” Denir: aralarında bir **أسبوبة** (ضم ile) ve **أسابيب** vardır; onunla birbirlerine **يتسابون**; yani birbirlerine sövüştükleri bir şey. **التساب**: karşılıklı sövüşme. Ve dersin: “Onlar **أساليب** değildir; ancak **أسابيب**’dir.” **السبب**: **السب** gibi iptir; ve cem‘, cem‘ gibi. **السبوب**: iplerdir. Ve O’nun sözü (yüce): “Göğe bir **سبب** uzatsın” yani öfkesinden ölsün; yani tavanına bir ip uzatsın, sonra kessin; yani ipi uzatsın da kesilsin, böylece boğularak ölsün. Ebû Ubeyde dedi ki: yukarıdan aşağı sarkıttığın her ip. Hâlid b. Cünbe dedi ki: iplerden **السبب**: güçlü uzun olandır. Ve dedi ki: onunla yukarı çıkılıp onunla aşağı inmedikçe ipe **سبا** denmez. Avf b. Mâlik hadîsinde: “Sanki gökten bir **سبا** sarkıtılmış gördü”; yani bir ip. Ve denildi: onun ucu tavana veya benzerine asılı olmadıkça buna denmez. Şeyhimiz dedi ki: râgıb’ın sözünde, onunla hurma ağacına çıkılan şeydir. Ve onun sözü:
  “Dünya kadınlarını **بالسبب** ile yendim”

  ip veya iplik olması caizdir. İbn Düreyd dedi ki: bu, kalçasını bir iplikle ölçen bir kadındır; o da **السبب**’dir; sonra onu kadınlara attı ki onun yaptığı gibi yapsınlar; böylece onlara galip geldi. **السبب**: kendisiyle başkasına ulaşılan her şey. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: kendisiyle başka bir şeye tevessül edilen her şey. “Falancayı, ihtiyacımda falancaya benim için bir **سببا** yaptım”; yani bir bağ ve bir vesile. Mecazdan: Allah sana hayır **سبب**’i nasip etsin. Ve **سببت للماء مجرى**: onun yatağını düzelttim. Ve iş ona **استسب** oldu; **الأساس**’ta böyle. el-Ezherî dedi ki: ve **تسبب** (fey’ malı) bundan alınmıştır; çünkü üzerinde mal bulunan **المسبب** onu, fey’ ehli içinden hak edene malın ulaşmasına bir **سبب** kılındı. **السبب**: akrabalık bağının tutunmasıdır. Hadiste: “Her **سبب** ve **نسب** kesilir; ancak benim **سببي** ve **نسبي** (kesilmez).” **النسب** doğumladır; **السبب** evlilikledir; ve o, **السبب**’dendir; o da suya ulaşmak için kendisiyle ulaşılan iptir; sonra, bir şeye ulaşmak için kendisiyle ulaşılan her şeye istiâre edildi. Şiir parçalarından **السبب**: bir harekeli harf ve bir sâkin harftir; ve o iki kısımdır: **سببان مقرونان** ve **سببان مفروقان**. **المقرونان**: içinde üç harekenin peş peşe geldiği, ardından bir sâkinin geldiği şeydir; **متفا** gibi, **متفاعلن**’den; ve **علتن** gibi, **مفاعلتن**’den. **متفا**’daki tâ’nın harekesi iki **سبب**’i birleştirmiştir; aynı şekilde **علتن**’deki lâmın harekesi de iki **سبب**’i birleştirmiştir. **المفروقان** ise her birinin kendi başına durduğu ikisidir; yani bir harekeli harf ve bir sâkin harf olur ve onu bir harekeli harf izler; **مستف** gibi, **مستفعلن**’den; ve **عيلن** gibi, **مفاعيلن**’den. Ve bu **الأسباب**: arûz sanatı neyi sağlamlaştırdıysa ona göre, içinde **الزحاف**’ın vuku bulduğu şeylerdir; çünkü cüz ona dayanmaz. Cem‘i: yani bütünde **أسباب**. “Onlarla **الأسباب** kesildi” yani bağlar ve muhabbetler; bunu İbn Abbâs söyledi. Ebû Zeyd dedi ki: **الأسباب**: menzillerdir. Şair dedi ki:
  “Onun **أسباب**’ı ve **رمام**’ı kesildi.”
  İki vecih vardır: muhabbet ve menziller. Ve Allah عز وجل **مسيب الأسباب**’dır; ondan **التسبيب**. **أسباب السماء**: onun merdivenleridir. Züheyr dedi ki:
  “Ölümün **أسباب**’ından korkan ona rastlar;                      göğe bir merdivenle çıkmak istese bile.”
  Veya onun tarafları. الأعشى dedi ki:
  “Eğer seksen kulaçlık bir kuyuda olsan                      ve göğün **أسباب**’ına bir merdivenle çıksan,
  iş seni sürükler de seni helâk edinceye kadar;                      ve bilirsin ki ben senden uzak değilim.”
  Veya onun kapıları; ve İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta buna iktisar etti. O (yüce) dedi: “Umulur ki **الأسباب**’a ulaşırım; göklerin **أسباب**’ına.” Denildi: o, onun kapılarıdır. Ukbe hadîsinde: “Rızkı **الأسباب**’da olsa bile”; yani göğün yollarında ve kapılarında. “Allah onunla **السبب**’i kesti” yani hayatı. **السبيب** (أمير gibi): attan; kuyruğun, yelenin ve perçemin kılıdır. **الصحاح**’ta: **السبيب**: perçemin, yelenin ve kuyruğun kılıdır; atı zikretmedi. er-Riyâşî dedi ki: o, kuyruğun kılıdır. Ebû Ubeyde dedi ki: o, perçemin kılıdır. Ve okudu:
  “**السبيب**’i bol, kuyruğu uzun (atlar) ile.”

  Ve **فرس ضافي السبيب**. Ve atlarının **أسابيب**’ini bağladılar. Ve atlar, **السبائب**’i bağlanmış olarak geldiler. **السبيب**: saçtan bir tutamdır; **السبيبة** gibi; cem‘i **سبائب**. Mecazdan: **امرأة طويلة السبائب**: zülüfler (ذوائب). Ve onun üzerinde **سبائب الدم**: onun yolları/izleri; **الأساس**’ta böyle. Ömer’in—Allah ondan razı olsun—yağmur duası hadîsinde: “Abbâs’ı gördüm; عمر uzamıştı; gözleri yaşarıyordu ve **سبائبه** göğsü üzerinde dolaşıyordu”; yani zülüfleri. Sözü: “وقد طال عمر” yani o, ondan daha uzundu. **السبيبة**: **العضاه**; mekânda çok olur. Ve: **ع**. Ve: İfrîkıyye amelinden bir nâhiye; ve denildi: Kasr İbn Hubeyre nâhiyelerinde bir köy. **ذو الأسباب**: الملطاط بن عمرو; حمير krallarından, **الأذواء**’dan bir kral; yüz yirmi yıl hüküm sürdü. **سبى** (حتى gibi): Süleym’e ait bir sudur. Nasr’ın Mu‘cem’inde: Fezâre toprağında bir su. Ve **تسبسب الماء**: aktı ve döküldü. Ve **سبسبه**: onu akıttı. **السبسب**: çöl ve ıssızlık; yahut uzak, düz arazi. İbn Şümeyl’den: **السبسب**: suyu ve insanı olmayan; düz ve düz olmayan; sert ve sert olmayan; uzak, ıssız arazidir. Kuss hadîsinde: “Derken onun **سبسب**’inde dolaşırken.” Ve **بسبسها** diye rivayet edilir; ikisi de aynı manadadır. Ebû Ubeyd dedi ki: **السباسب** ve **البسابس**: çorak yerlerdir. el-Lihyânî nakletti: **بلد سبسب** ve **بلد سباسب**; sanki onun her parçasını **سبسب** kıldılar, sonra onu bunun üzerine cem‘ ettiler. Ebû Hayra dedi ki: **السبسب**: kıraç arazidir. Ve onlardan kimisi **سباسب**’i (ضم ile) ضبط etti; ve o daha çoktur; çünkü o, **علابط** gibi müfred bir sıfattır; şeyhimiz böyle dedi. Ebû Amr dedi ki: **سبسب**: yumuşak bir yürüyüşle yürüdü. Ve **سبسب**: رحم’ini kesti. Ve **سبسب**: çirkin bir sövüşle sövdü. Ve **سبسب بوله**: onu salıverdi. **السباسب**: **أيام السعانين**’dir. Bunu Ebû’l-Alâ haber verdi. Hadiste: “Allah تعالى size **يوم السباسب** yerine bayram gününü bedel kıldı.” **يوم السباسب** Hristiyanların bayramıdır; ona **يوم السعانين** derler. en-Nâbiga dedi ki:

  “Ayakkabıları ince; kuşakları hoş;                      **يوم السباسب**’te reyhanla selamlarlar.”
  Yani onlar için bir bayram. **السبسب** (السباسب gibi): ondan ok yapılan ağaçtır. Ebû Hanîfe’nin kitabında: **الرحال**. Şair, bir avcıyı vasfederek dedi ki:

  “Su içilen yerin yakınında onları avlamayı sürdürdü;
  altın yaldızlı, suskun sarı (bir şeye) yapıştı;
  ve **السبسب**’in dallarından her bir **جشء**.”
  Ve Ru’be dedi ki:
  “Gitti ve gitti **كعصا السبساب** gibi.”
  O, **السبسب**’de bir lugattır; yahut elif zaruret içindir. **اللسان** sahibi onu burada böyle getirdi; ve o bir vehimdir. Doğrusu: **السيسب** (tahtiyye ile)dir; ve musannifin yanında yakında gelecektir. Mecazdan onların sözü: **سباب العراقيب**; onunla kılıcı kastederler; çünkü o onları keser. **الأساس**’ta: sanki o, ona düşmanlık eder ve onu **يسبها**. **سبوبة**: bir isim veya lakap. Mekke’de mücâvir olan **محمد بن إسحاق بن سبوبة**: عبد الرزاق’tan hadis rivayet eden bir muhaddistir; onda ihtilaf edildi: denildi ki böyledir; yahut o, mu‘ceme iledir; ve gelecektir. Ve **سبوبة**: muhaddis عبد الرحمن بن عبد العزيز’in lakabıdır; العباس الدوري’ye şeyhtir. Ve **سبوبة** lakaplı Ebû Bekr Muhammed b. İsmâîl es-Sâiğ vefat etti; وهب بن بقية’ye şeyhtir. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **سبب** (جبل gibi), el-Hasen b. Muhammed b. el-Hasen el-İsfahânî’nin lakabıdır; anne tarafından dedesi Ca‘fer b. Muhammed b. Ca‘fer’den rivayet etti; 466 yılında öldü. Ve Ru’be’nin recezinde **المسبي** “المسبب” manasında geldi. Dedi ki:
  “Kudret Rabbinin **المسبي**’si dilerse,
  ya da kızıl develerin boyunlarıyla...”
  **المسبب**’i kastetti. Ve müellif üzerinde kalan, şeyhimizin—Allah تعالى ona rahmet etsin—istidrâk ettiği ve onun vaciplerden olduğunu söylediği şeylerdendir:

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَّ
سَبَّ U ( n. ac. سَبّ 1 ,  سِبِّيْبَى ),
a.  Reviled, vilified, abused.

سَبَّبَ
سَبَّبَ II ,
a.  Caused, occasioned; furnished with an opportunity, gave a chance.

b.  Abused, inveighed against.

سَاْبَبَ
سَاْبَبَ III ,
a.  see I .

تَسَبَّبَ
تَسَبَّبَ V ,
a.  Sought an occasion, opportunity &c.

b.  [ Bi ], Was the cause, means of.

c.  [ Bi &  Ila ], Made use of as a means for obtaining, getting at.

d.  Trafficked, carried on a retail trade.

سَبّ
سَبّ 1 ,
a.  Abuse; invectives.

سَبَّة
سَبَّة 1t , ( pl. سِبَاْب 23 ),
a.  Period, space of time; a while, some time.

b.  Podex.

سِبّ
سِبّ 2 ,
a.  Vilifier.

b.  Muffler, veil.

سِبَّة
سِبَّة 2t ,
a.  Fore-finger, index.

b.  Week.

سُبَّة
سُبَّة 3t ,
a.  Disgrace, shame.

b.  Fault; vice.

سَبَب
سَبَب 4 , ( pl. أَسْبَاْب 38 ),
a.  Cause; motive, reason; occasion.

b.  Means; opportunity, chance.

c.  Matter, subject; argument.

d.  Means of subsistence, livelihood. - ( ė ), Part of a foot, consisting of two letters ( in versification ).

f.  Rope, cord.

سَبَبِيّ
سَبَبِيّ 4yi ,
a.  Causative, causal.

سَبَبِيَّة
سَبَبِيَّة 4yit ,
a.  Causality.

مَسْبَبَة
مَسْبَبَة 17t , ( pl. مَسَاْبِبُ 44 ),
a.  Abusive; slanderous.

b.  Reviler.

c.  Revilings, invectives; blasphemy.

d.  see 3t .

سِبَاْب
سِبَاْب 23 ,
a.  see 1 .

سَبِيْب
سَبِيْب 25 , ( pl. أَسَاْبِيْبُ 69 ),
a.  Lock, plait of hair; hair.

سَبِيْبَة
سَبِيْبَة 25t , ( pl. سَبَاْئِبُ 46 ),
a.  see 25 .

b.  Strip of cloth.

سَبَّاْب
سَبَّاْب 28 ,
a.  Sword.

سَبَّاْبَة
سَبَّاْبَة 28t ,
a.  see 2t (a) .

سَبَّبَ
N. Ag. سَبَّبَ II ,
a.  Causer; cause.

سَبَّبَ
N. P. سَبَّبَ II ,
a.  Caused, occasioned.

بِسَبَب ذَلِك
بِسَبَب ذَلِك
a.  Because of that, on that account, owing to that.

مُتَسَبِّب عن
مُتَسَبِّب عن
a.  see N. P. سَبَّبَ II .

مُسَابَّة
مُسَابَّة
a.  see 1 .

##### Türkçe

**سَبَّ**
**سَبَّ** U (n. ac. **سَبّ** 1, **سِبِّيْبَى**),
a. Sövdü, kötüledi, hakaret etti.

**سَبَّبَ**
**سَبَّبَ** II,
a. Sebep oldu, vesile oldu; bir fırsatla donattı, bir şans verdi.

b. Hakaret etti, aleyhine sövüp saydı.

**سَاْبَبَ**
**سَاْبَبَ** III,
a. I’e bak.

**تَسَبَّبَ**
**تَسَبَّبَ** V,
a. Bir vesile, fırsat vb. aradı.

b. [Bi], sebep/vasıta oldu.

c. [Bi & Ila], elde etmek, ulaşmak için bir vasıta olarak kullandı.

d. Ticaret yaptı, perakende ticaret yürüttü.

**سَبّ**
**سَبّ** 1,
a. Sövme; sövgüler.

**سَبَّة**
**سَبَّة** 1t, (pl. **سِبَاْب** 23),
a. Dönem, zaman aralığı; bir süre, bir müddet.

b. Makat.

**سِبّ**
**سِبّ** 2,
a. Kötüleyen, söven.

b. Yüz örtüsü, peçe.

**سِبَّة**
**سِبَّة** 2t,
a. İşaret parmağı.

b. Hafta.

**سُبَّة**
**سُبَّة** 3t,
a. Rezillik, utanç.

b. Kusur; kötü huy.

**سَبَب**
**سَبَب** 4, (pl. **أَسْبَاْب** 38),
a. Sebep; saik, gerekçe; vesile.

b. Vasıta; fırsat, şans.

c. Mesele, konu; delil.

d. Geçim vasıtası, rızık. - (ė), aruzda iki harften oluşan ayak parçası.

f. İp, kordon.

**سَبَبِيّ**
**سَبَبِيّ** 4yi,
a. Sebebî, nedensel.

**سَبَبِيَّة**
**سَبَبِيَّة** 4yit,
a. Nedensellik.

**مَسْبَبَة**
**مَسْبَبَة** 17t, (pl. **مَسَاْبِبُ** 44),
a. Sövgücü; iftiracı.

b. Söven, kötüleyen.

c. Sövgüler, yergiler; küfür.

d. 3t’ye bak.

**سِبَاْب**
**سِبَاْب** 23,
a. 1’e bak.

**سَبِيْب**
**سَبِيْب** 25, (pl. **أَسَاْبِيْبُ** 69),
a. Saç lülesi, saç örgüsü; saç.

**سَبِيْبَة**
**سَبِيْبَة** 25t, (pl. **سَبَاْئِبُ** 46),
a. 25’e bak.

b. Kumaş şeridi.

**سَبَّاْب**
**سَبَّاْب** 28,
a. Kılıç.

**سَبَّاْبَة**
**سَبَّاْبَة** 28t,
a. 2t (a)’ya bak.

**سَبَّبَ**
N. Ag. **سَبَّبَ** II,
a. Sebep olan; sebep.

**سَبَّبَ**
N. P. **سَبَّبَ** II,
a. Sebep olunmuş, vesile olunmuş.

**بِسَبَب ذَلِك**
**بِسَبَب ذَلِك**
a. Bundan dolayı, bu sebeple, bunun yüzünden.

**مُتَسَبِّب عن**
**مُتَسَبِّب عن**
a. N. P. **سَبَّبَ** II’ye bak.

**مُسَابَّة**
**مُسَابَّة**
a. 1’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سبب
سَبَّ - يَسُبُّ - سَبَب -أَسْبَاب
سَبَّ - يَسُبُّ + كائن أو شيء أو أمر + نفسه أو كائناً + إلى مكان أو شيء أو أمر: يجعله يتوجه إليه متقدماً في مسار محدد تماماً لا يستطيع أن يحيد عنه: وضعه على المسار الذي ينتهي به إلى الشيء والأمر حتماً
سَبَّ - يَسُبُّ + امرؤ + أمرءاً + بشيء: جعله ينتهي إليه: وهي كناية عن الشتم: كقولنا في الشتم: أنت أحمق: أي أنت تتجه وتسير ولا بد أن تكون نهايتك أنك ستصل إلى الحمق
سَبَب: على وزن " فـَعـَل " اسم فعل من " سَبَّ - يَسُبُّ ": الطريق أو الطريقة أو العامل الذي يوصل حتماً إلى شيء معين دون غيره: وهو اصطلاحاً: كل ما يتوصل به إلى غيره: كالجبيرة أو النفق أو الطريق أو السقالة أو العارضة أو الحبل الذي يُمَكِّنُ كائناً من الوصول إلى كائن، أو عملية وسطية توصل إلى غاية أو  نتيجة. وبحسب ما يضاف إليه وبحسب سياق الكلام فإن لفظ سبب يأخذ الدلالات التالية:
(1) سبب: بمعنى باعث أو دافع: وذلك حين نسأل عن السبب، فكأننا نسأل عن نوع الإضافة في الطريق التي دخلت في سير العمل وأدت إلى النتيجة النهائية، فالإضافة أو الوصلة كانت هي المتحكم بالنتيجة فكانت كالباعث أو الدافع
(2) وسيلة لتحقيق غاية: فالوسيلة هي: الطريقة أو الأسلوب المتبع، مضافاً لها الأدوات المستعملة للوصول إلى نتيجة أو غاية، فالسؤال عن السبب بمعنى الوسيلة، هو سؤال عن الطريقة من جهة، وعن الأداة الإضافية التي استخدمت لعبور الطريق بها
(3) مسار أو طريق أو منهاج عمل: عدد من العمليات الإضافية المتتالية التي توصل إلى حل مشكلة أو تحقيق غاية
والسؤال عن السبب: هو البحث عن العامل الإضافي الذي دخل على عملية أو شيء فغير من الأمر أو المقدار أو الحال.
تقطعت الأسباب: تفرقت وتباعدت الوصلات والوسائل التي يمكن إضافتها للوصول إلى النجاة
﴿فليمدد بسبب إلى السماء﴾: يمدد أداة أو وسيلة أو وصلة توصل إلى السماء
﴿فليرتقوا في الأسباب﴾: يصعدوا بواسطتها: يضعوا الوسائل أو الوصلات فوق بعضها أو متآزرة ثم يرتقوا بواسطتها
﴿وآتيناه من كل شيء سببا﴾: آتيناه الوسائل والطرق: آتيناه ما يُلْحَق ويُوْصَل بالشيء ليتوصل به إلى غيره: كناية عن العلوم والحيل
﴿أتبع سببا﴾: أتبعَ + ذو القرنين + الناسَ + الأسباب: جعل من معه يتبعون الوسائل والحيل والعلوم لتحقيق غاياتهم: دلَّ الناس على الطريق أو الوسيلة للوصول إلى هدف
أَسْبَاب: جمع " سَبَب "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتقال ضمن مسار أو مجرى مَحَدَّد يوصل حتماً إلى الغاية"، وهي:
وَسَلَ - يَسِلُ، سَبَّ - يَسُبُّ، صَرِطَ - يَصْرَطُ (صَرَطَ - يَصْرُطُ)، سَلَكَ - يَسْلُكُ، سبَلَ - يَسْبِلُ، طَرَقَ - يَطْرُقُ
سَبَّ - يَسُبَّ
 ﴿ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم كذلك زينا لكل أمة عملهم ثم إلى ربهم مرجعهم فينبئهم بما كانوا يعملون(108)﴾ الأنعام
سبب - أسباب
 ﴿إنا مكنا له في الأرض وآتيناه من كل شيء سببا (84)﴾ الكهف ﴿فأتبع سببا(85)﴾ الكهف
 	﴿ثم أتبع سببا(89)﴾ الكهف ﴿ثم أتبع سببا(92)﴾ الكهف
قطع الأسباب	﴿إذ تبرأ الذين اتبعوا من الذين اتبعوا ورأوا العذاب وتقطعت بهم الأسباب (166)﴾ البقرة ﴿من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)﴾ الحج
أسباب السماوات	﴿من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)﴾ الحج ﴿وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36) أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر
يرتقي في الأسباب يبلغ الأسباب	﴿أم لهم ملك السماوات والأرض وما بينهما فليرتقوا في الأسباب (10)﴾ ص ﴿وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36) أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر
التفسير: السبب: الرابط - الحبل، كل ما يجر به شيء. تقطعت بهم الأسباب: تقطعت الروابط بينهم. السبب: العلم والطريقة التي توصل إلى شيء. الأسباب: المعارج إلى السماء - الطرق والمسالك، أسباب السماء: أبواب السماء
مختار الصحاح
● [سبب] س ب ب: السَّبُّ الشتم والقطع والطعن وبابه رد و التَّسَابُّ التشاتم والتقاطع وهذا سُبَّةٌ عليه بالضم أي عار يسب به ورجل سُبَّةٌ يَسُبُّهُ الناس و سُبَبَةٌ كهمزة يسب الناس و السَّبَبُ الحبل وكل شيء يتوصل به إلى غيره و أسْبَابُ السماء نواحيها
الراغب
سبب
- السبب: الحبل الذي يصعد به النخل، وجمعه أسباب، قال: }فليرتقوا في الأسباب﴿[ص/10]، والإشارة بالمعنى إلى نحو قوله:﴾أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين﴿[الطور/38]، وسمي كل ما يتوسل به إلى شيء سببا، قال تعالى:﴾وآتيناه من كل شيء سببا *** فأتبع سببا﴿[الكهف/84 - 85]، ومعناه: أن الله تعالى آتاه من كل شيء معرفة، وذريعة يتوصل بها، فأتبع واحدا من تلك الأسباب، وعلى ذلك قوله تعالى:﴾لعلي أبلغ الأسباب *** أسباب السموات﴿[غافر/36 - 37]، أي: لعلي أعرف الذرائع والأسباب الحادثة في السماء، فأتوصل بها إلى معرفة ما يدعيه موسى، وسمي العمامة والخمار والثوب الطويل سببا (في اللسان: السب: الخمار والعمامة، وشقة كتان رقيقة. اللسان (سبب) )، تشبيها بالحبل في الطول. وكذا منهج الطريق وصف بالسبب، كتشبيهه بالخيط مرة، وبالثوب الممدود مرة. والسب: الشتم الوجيع، قال:﴾ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم{ [الأنعام/108]، وسبهم لله ليس على أنهم يسبونه صريحا، ولكن يخوضون في ذكره فيذكرونه بما لا يليق به، يتمادون في ذلك بالمجادلة، فيزدادون في ذكره بما تنزه تعالى عنه. وقول الشاعر:
- 220 - فما كان ذنب بني مالك *** بأن سب منهم غلاما فسب
- 221 - بأبيض ذي شطب قاطع *** يقط العظام ويبري العضب
(البيتان لذي الخرق الطهوي.
وهما في أمالي القالي 3/54؛ واللسان (سبب) ؛ والجمهرة 1/30؛ والأول في المجمل 2/456؛ وغريب الحديث للخطابي 2/430. وانظر خبر الأبيات في الأمالي)
فإنه نبه على ما قال الآخر:  - 222 - ونشتم بالأفعال لا بالتكلم       (هذا عجز بيت وشطره:
وتجهل أيدينا ويحلم رأينا
وهو في الصناعتين ص 60؛ وشرح نهج البلاغة 2/118؛ وأدب الدنيا والدين. والبيت لإياس بن قتادة)
والسب: المسايب، قال الشاعر:   - 223 - لا تسبنني فلست بسبي *** إن سبي من الرجال الكريم
(البيت لعبد الرحمن بن حسان يهجو مسكين الدرامي. وهو في اللسان (سب)؛ والمجمل 2/456؛ والجمهرة 1/31؛ وغريب الحديث للخطابي 2/340)
والسبة: ما يسب، وكني بها عن الدبر، وتسميته بذلك كتسميته بالسوأة. والسبابة سميت للإشارة بها عند السب، وتسميتها بذلك كتسميتها بالمسبحة، لتحريكها بالتسبيح.
ملخص اللسان
1.     السَّبُّ: القَطْعُ. سَبَّه سَبّاً: قَطَعه
2.     وسَبْسَبَ إِذا قَطَع رَحِمه.  والتَّسابُّ: التَّقاطُعُ.  والسَّبُّ: الشَّتْم، وهو مصدر سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: شَتَمَه؛
3.     والسُّـبَّة: العارُ؛ ويقال: صار هذا الأَمر سُبَّةً عليهم، بالضم، أَي  عاراً يُسبُّ به
4.     والسِّبُّ: السِّتْرُ.
5.     والسِّبُّ: الخمارُ.
6.     والسِّبُّ: العِمامة.
7.     السَّبائِبُ: جمع سَبِيبَةٍ وهي شُقَّة من الثِّيابِ أَيَّ نوعٍ كان؛
8.     السَّبَّ جمعَ السَّبَّة، وهي الدُّبرُ
9. وسَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: طَعَنَه في سَبَّتِه
10.                        كلُّ سببٍ ونَسَبٍ يَنْقَطِـعُ إِلاّ سَبَبـي ونَسَبــي؛ النَّسَبُ  بالولادةِ،
11.                        والسَّبَبُ بالزواج،
12.                        وهو من السَّبَبِ، وهو الـحَبْل الذي  يُتَوَصَّل به إِلى الماءِ، ثم اسْتُعِـير لكلّ ما يُتوصَّل به إِلى شيءٍ؛ كقوله تعالى:
13.                        وتقَطَّعَتْ بهِمُ الأَسبابُ، أَي الوُصَل والـمَوَدَّاتُ
14.                        وكلُّ شيءٍ يُتَوصّلُ به إِلى الشيءِ، فهو سَبَبٌ.
15.                        وجَعَلْتُ فُلاناً لي  سَبَباً إِلى فُلانٍ في حاجَتي وَوَدَجاً أَي وُصْلَة وذَريعَة. والواحدُ سَبَبٌ؛
16.                        وقيل: أَسبابُ السماءِ نواحيها؛
17.                        السِّبُّ الـحَبْل، وقيل الوَتِدُ
18.                        السَّببُ كلُّ حَبْل حَدَرْتَه من فوق. - لا يُسَمَّى الحبلُ سبباً حتى يكونَ طَرَفُه مُعَلَّقاً بالسَّقْفِ أَو نحوِه.
لسان العرب
● - سبب: السَّبُّ: القَطْعُ. سَبَّه سَبّاً: قَطَعه؛ قال ذو الخِرَقِ  الطُّهَوِيُّ:  فما كان ذَنْبُ بَني مالِكٍ، *  بأَنْ سُبَّ منهم غُلامٌ، فَسَبْ(1)  (1 قوله «بأن سب» كذا في الصحاح، قال الصاغاني وليس من الشتم في شيء. والرواية بأن شب بفتح الشين المعجمة.)  عَراقِـيبَ كُومٍ، طِوالِ الذُّرَى، *  تَخِرُّ بَوائِكُها للرُّكَبْ  بأَبْيضَ ذِي شُطَبٍ باتِرٍ، *  يَقُطُّ العِظَامَ، ويَبْري العَصَبْ  البَوائِكُ: جمع بائكة، وهي السَّمِـينةُ. يريدُ مُعاقَرةَ أَبي الفَرَزْدق غالِب بن صَعْصعة لسُحَيْم بن وَثِـيلٍ الرِّياحِـيّ، لما تَعاقَرا بصَوْأَر، فعَقَرَ سُحَيْم خمساً، ثم بدا له وعَقَرَ غالِبٌ مائة. التهذيب: أَراد بقوله سُبَّ أَي عُيِّر بالبُخْلِ، فسَبَّ عَراقيبَ إِبله أَنَفةً مما عُيِّر به، كالسيف يسمى سَبَّابَ العَراقيب لأَنه يَقْطَعُها.  التهذيب: وسَبْسَبَ إِذا قَطَع رَحِمه.  والتَّسابُّ: التَّقاطُعُ.  والسَّبُّ: الشَّتْم، وهو مصدر سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: شَتَمَه؛ وأَصله  من ذلك.  وسَبَّبه: أَكثر سَبَّه؛ قال:  إِلاَّ كَمُعْرِضٍ الـمُحَسِّرِ بَكْرَهُ، * عَمْداً، يُسَبِّـبُني على الظُّلْمِ  أَراد إِلا مُعْرِضاً، فزاد الكاف، وهذا من الاستثناءِ  \<ص:456>  المنقطع عن الأَوَّل؛ ومعناه: لكن مُعْرِضاً.  وفي الحديث: سِـبابُ الـمُسْلِم فُسوقٌ، وقِتاله كُفرٌ. السَّبُّ: الشَّتْم، قيل: هذا محمول على من سَبَّ أَو قاتَلَ مسلماً، من غير تأْويل؛  وقيل: إِنما قال ذلك على جهة التغليظ، لا أَنه يُخْرِجُه إِلى الفِسْقِ  والكفر.  وفي حديث أَبي هريرة: لا تَمْشِـيَنَّ أَمام أَبيك، ولا تجْلِسْ قَبْله،  ولا تَدْعُه باسمه، ولا تَسْتَسِبَّ له، أَي لا تُعَرِّضْه للسَّبِّ، وتَجُرَّه إِليه، بأَن تَسُبَّ أَبا غَيْرك، فيَسُبَّ أَباك مُجازاةً لك.  قال ابن الأَثير: وقد جاءَ مفسراً في الحديث الآخر: انَّ من أَكبر الكبائر أَن يَسُبَّ الرجلُ والديه؛ قيل: وكيف يَسُبُّ والديه؟ قال: يَسُبُّ أَبا الرجلِ، فيسُبُّ أَباه، ويَسُبُّ أُمـَّه، فيَسُبُّ أُمـَّه. وفي  الحديث: لا تَسُبُّوا الإِبلَ فإِن فيها رُقُوءَ الدَّم.  والسَّـبَّابةُ: الإِصْبَعُ التي بين الإبهام والوُسْطى، صفةٌ غالبة،  وهي الـمُسَبِّحَةُ عند الـمُصَلِّين.  والسُّـبَّة: العارُ؛ ويقال: صار هذا الأَمر سُبَّةً عليهم، بالضم، أَي  عاراً يُسبُّ به.  ويقال: بينهم أُسْبوبة يَتَسابُّونَ بها أَي شيء يَتشاتَمُونَ به.  والتَّسابُّ: التَّشاتُم. وتَسابُّوا: تَشاتَمُوا.  وسابَّه مُسابَّةً وسِـباباً: شاتَمه.  والسَّبِـيبُ والسِّبُّ: الذي يُسابُّكَ. وفي الصحاح: وسِـبُّكَ الذي  يُسابُّكَ؛ قال عبدالرحمن بن حسان، يهجو مِسْكِـيناً الدَّارِمِيَّ:  لا تَسُبَّنَّنِـي، فَلسْتَ بِسِبِّـي، *  إِنَّ سِبِّـي، من الرِّجالِ، الكَرِيمُ  ورجل سِبٌّ: كثيرُ السِّبابِ.  ورجلٌ مِسَبٌّ، بكسر الميم: كثيرُ السِّبابِ. ورجل سُبَّة أَي يَسُبُّه  الناسُ؛ وسُبَبَة أَي يَسُبُّ الناسَ. وإِبِلٌ مُسَبَّبَة أَي خِـيارٌ؛ لأَنـَّه يقال لها عندَ الإِعْجابِ بها: قاتلَها اللّه !وقول الشَّمَّاخ، يَصِفُ حُمُر الوَحْشِ وسِمَنَها وجَوْدَتَها:  مُسَبَّبَة، قُبّ البُطُونِ، كأَنها *  رِماحٌ، نَحاها وجْهَة الريحِ راكزُ  يقولُ: من نَظَر إِليها سَبَّها، وقال لها: قاتَلها اللّهُ ما أَجودَها!  والسِّبُّ: السِّتْرُ. والسِّبُّ: الخمارُ. والسِّبُّ: العِمامة.  والسِّبُّ: شُقَّة كَتَّانٍ رقِـيقة. والسَّبِـيبَةُ مِثلُه، والجمع السُّـبُوبُ، والسَّبائِبُ. قال الزَّفَيانُ السَّعْدِي، يَصِفُ قَفْراً قَطَعَه في الهاجرة، وقد نَسَجَ السَّرابُ به سَبائِبَ يُنيرُها، ويُسَدِّيها، ويُجيدُ صَفْقَها:  يُنيرُ، أَو يُسْدي به الخَدَرْنَقُ  *  سَبائِـباً، يُجِـيدُها، ويصْفِقُ  والسِّبُّ: الثَّوْبُ الرَّقِـيقُ، وجَمْعُه أَيضاً سُبُوبٌ. قال أَبو عمرو: السُّبُوبُ الثِّيابُ الرِّقاقُ، واحدُها سِبٌّ، وهي السَّبائِبُ، واحدُها سَبيبَة؛ وأَنشد:  ونَسَجَتْ لوامِـعُ الـحَرُورِ *  سَبائِـباً، كَسَرَقِ الـحَريرِ  وقال شمر: السَّبائِب متاعُ كَتَّانٍ، يُجاءُ بها من ناحية النيلِ، وهي  مشهورة بالكَرْخِ عند التُّجّار، ومنها ما يُعْملُ بِمصْر، وطولها ثمانٌ في سِتٍّ.  والسَّبِـيبَة: الثوبُ الرقِـيقُ.  وفي الحديث: ليس في السُّبوبِ زَكاةٌ، وهي الثِّيابُ الرِّقاقُ،  الواحِدُ سِبٌّ، بالكسرِ، يعني إِذا  \<ص:457>  كانت لغير التجارةِ؛ وقيل: إِنما هي السُّيُوبُ، بالياءِ، وهي الرِّكازُ لأَن الركاز يَجِبُ فيه الخُمس، لا الزكاةُ.  وفي حديث صِلَة بن أَشْيَمَ: فإِذا سِبٌّ فيه دَوْخَلَّةُ رُطَبٍ أَي ثوبٌ رَقِـيقٌ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: أَنه سُئِلَ عن  سَبائِبَ يُسْلَفُ فيها. السَّبائِبُ: جمع سَبِيبَةٍ وهي شُقَّة من الثِّيابِ  أَيَّ نوعٍ كان؛ وقيل: هي منَ الكتَّانِ؛ وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: فعَمَدَتْ إِلى سَبِـيبةٍ من هذه السَّبائبِ، فَحَشَتْها صوفاً، ثم أَتتني بها. وفي الحديث: دَخَلْتُ على خالد، وعليه سَبِـيبة؛ وقول المخبل السعدي:  أَلم تَعْلَمِـي، يا أُمَّ عَمْرَةَ، أَنني  * تخَاطأَني رَيْبُ الزَّمانِ لأَكْبَرا  وأَشْهَدُ من عَوْفٍ حُلُولاً كثيرةً، *  يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقانِ الـمُزَعْفَرا  قال ابن بري: صواب إِنشاده: وأَشْهَدَ بنَصْبِ الدالِ. والـحُلولُ:  الأَحْياءُ المجتمعةُ، وهو جمع حالٍّ، مثلُ شاهِدٍ وشُهودٍ. ومعنى يَحُجُّون: يَطْلُبونَ الاختلافَ إِليه، ليَنْظُروه؛ وقيل: يعني عمامَتَه؛ وقيل: اسْتَه، وكان مَقروفاً فيما زَعَم قُطْرُبٌ. والـمُزَعْفَر: الـمُلَوَّن بالزَّعْفَران؛ وكانت سادةُ العرب تَصْبُغُ عَمائمَها بالزَّعْفَرانِ.  والسَّبَّةُ: الاسْتُ. وسَـأَلَ النُّعمانُ بنُ الـمُنْذِرِ رجُلاً طَعَنَ رجُلاً، فقال: كيف صَنَعْتَ؟ فقال طَعَنْتُه في الكَبَّةِ طَعْنةً في السَّبَّة، فأَنْفَذْتُها من اللَّبَّة. فقلت لأَبي حاتمٍ: كيف طَعَنَه في السَّبَّة وهو فارس؟ فَضَحِكَ وقال: انْهَزَم فاتَّبَعه، فلما رَهِقَه أَكبَّ ليَـأْخُذَ بمَعْرَفَةِ فَرَسِه، فَطَعَنَه في سَبَّتِه.  وسَبَّه يَسُبُّه سَبّاً: طَعَنَه في سَبَّتِه. وأَورد الجوهري هنا بَيْتَ ذِي الخِرَقِ الطُّهَوِيّ:  بأَنْ سُبَّ مِنْهُم غُلامٌ فَسَبْ  ثم قال ما هذا نصه: يعني مُعاقَرَة غالِبٍ وسُحَيْمٍ، فقوله سُبّ:  شُتِمَ، وسَبَّ: عَقَرَ. قال ابن بري: هذا البيت فسره الجوهري على غير ما قَدَّم فيه من المعنى، فيكون شاهداً على سَبَّ بمعنى عَقَر، لا بمعنى طَعَنه في السَّبَّة وهو الصحيح، لأَنه يُفَسَّر بقوله في البَيْتِ الثاني:  عَراقِـيبَ كُومٍ طوالِ الذُّرَى  ومما يدل على أَنه عَقْرٌ، نَصْبُه لِعَراقيبَ، وقد تقدَّمَ ذلك مُستَوْفًى في صدْر هذه الترجَمة.  وقالت بعض نساءِ العرَب لأَبِـيها، وكان مَجْرُوحاً: أَبَتَ، أَقَتَلُوكَ؟ قال: نعم، إِي بُنَيَّةُ ! وسبُّوني، أَي طَعَنُوه في سَبَّتِه.الأَزهري: السَّبُّ الطِّبِّيجاتُ، عن ابن الأَعرابي. قال الأَزهري: جعل  السَّبَّ جمعَ السَّبَّة، وهي الدُّبرُ. ومَضَتْ سَبَّة وسَنْبَة من الدَّهْر أَي مُلاوَةٌ؛ نونُ سَنْبَةٍ بَدَلٌ مِنْ باءِ سَبَّة، كإِجّاصٍ وإِنجاصٍ، لأَنه ليس في الكلام «س ن ب». الكسائي: عِشْنا بها سَبَّة وسَنْبَة، كقولك: بُرهةً وحِقْبَةً. وقال ابن شميل: الدهرُ سَبّاتٌ أَي أَحْوالٌ،  حالٌ كذا، وحالٌ كذا. يقال: أَصابَتْنَا سَبَّة من بَرْدٍ في الشِّتاءِ،  وسَبَّةٌ مِنْ صَحْوٍ، وسَبَّةٌ من حَرٍّ، وسَبَّةٌ من رَوْحٍ إِذا دامَ ذلك أَيـَّاماً.  والسِّبُّ والسَّبِـيبَةُ: الشُّقَّةُ، وخَصَّ بعضُهم به الشُّقَّة البَيْضاء؛ وقولُ عَلْقَمَة بنِ عَبَدة:  كأَنَّ إِبريقَهُم ظَبْيٌ على شَرَفٍ، *  مُفَدَّمٌ بِسَبا الكَتَّانِ، مَلْثُومُ  \<ص:458>  إِنما أَراد بِسَبائِب فحَذف، وليس مُفَدَّمٌ من نَعْت الظَّبْـي، لأَنَّ الظَّبـيَ لا يُفَدَّم؛ إِنما هو في موضع خَبرِ الـمُبْتَدَإِ، كأَنه قال: هو مُفَدَّمٌ بسَبا الكَتَّانِ.  والسَّبَبُ: كلُّ شيءٍ يُتَوَصَّلُ به إِلى غيره؛ وفي نُسْخةٍ: كلُّ شيءٍ  يُتَوَسَّل به إِلى شيءٍ غيرِه، وقد تَسَبَّبَ إِليه، والجمعُ أَسْبابٌ؛  وكلُّ شيءٍ يُتَوصّلُ به إِلى الشيءِ، فهو سَبَبٌ. وجَعَلْتُ فُلاناً لي  سَبَباً إِلى فُلانٍ في حاجَتي وَوَدَجاً أَي وُصْلَة وذَريعَة.  قال الأَزهري: وتَسَبُّبُ مالِ الفَيءِ أُخِذَ من هذا، لأَنَّ الـمُسَبَّبَ عليه المالُ، جُعِلَ سَبَباً لوُصول المال إِلى مَن وَجَبَ له من أَهل الفَيءِ.  وقوله تعالى: وتَقَطَّعَتْ بهمُ الأَسْبابُ، قال ابن عباس: المودّةُ.  وقال مجاهدٌ: تواصُلُهم في الدنيا. وقال أَبو زيد: الأَسبابُ المنازلُ، وقيل المودّةُ؛ قال الشاعر:  وتقَطَّعَتْ أَسبابُها ورِمامُها  فيه الوجهان مَعاً. المودة، والمنازِلُ. واللّه، عز وجل، مُسَبِّبُ  الأَسْبابِ، ومنه التَّسْبِـيبُ.  والسَّبَبُ: اعْتِلاقُ قَرابة. وأَسبابُ السماء: مَراقِـيها؛ قال زهير:  ومَن هابَ أَسبابَ الـمَنِـيَّةِ يَلْقَها، *  ولو رَامَ أَسبابَ السماءِ بسُلَّم  والواحدُ سَبَبٌ؛ وقيل: أَسبابُ السماءِ نواحيها؛ قال الأَعشى:  لئن كنتَ في جُبٍّ ثمانينَ قامةً، *  ورُقِّيتَ أَسبابَ السماءِ بسُلَّمِ  لَيَسْتَدْرِجَنْكَ الأَمرُ حتى تَهُرَّه، *  وتَعْلَمَ أَني لستُ عنكَ بمُحْرِمِ  والـمُحْرِمُ: الذي لا يَسْتَبيح الدِّماءَ. وتَهُرّه: تَكْرَهه.  وقوله عز وجل: لَعَلِّي أَبْلُغ الأَسبابَ أَسبابَ السموات؛ قال: هي  أَبوابُها. وارْتَقَى في الأَسبابِ إِذا كان فاضِل الدين.  والسِّبُّ: الـحَبْلُ، في لغة هُذَيْلٍ؛ وقيل: السِّبُّ الوَتِد؛ وقول  أَبي ذُؤَيْب يصف مُشْتارَ العَسَل:  تَدَلَّى عليها، بين سِبٍّ وخَيْطةٍ، *  بجَرْداءَ مثلِ الوَكْفِ، يَكْبُو غُرابُها  قيل: السِّبُّ الـحَبْل، وقيل الوَتِدُ، وسيأْتي في الخَيْطة مثلُ هذا  الاختلاف، وإِنما يصف مُشْتارَ العَسَل؛ أَراد: أَنه تَدَلَّى من رأْسِ  جبلٍ على خلِـيَّةِ عَسَلٍ ليَشْتارَها بحَبْلٍ شدَّه في وَتِدٍ أَثْبَته في رأْس الجبَل، وهو الخَيْطة، وجَمْع السِّبِّ أَسبابٌ.  والسَّبَبُ: الـحَبْلُ كالسِّبِّ، والجمع كالجمع، والسُّبوبُ: الـحِـبال؛ قال ساعدة:  صَبَّ اللهيف لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ، *  تُنْبي العُقابَ، كما يُلَطُّ الـمِجْنَبُ  وقوله عز وجل: مَن كان يظُنُّ أَن لنْ يَنْصُرَه اللّه في الدنيا  والآخرة فلْـيَمدُدْ بسببٍ إِلى السماءِ. معناه: من كان يَظُنّ أَن لن يَنْصُرَ اللّهُ، سبحانه، محمداً، صلى اللّه عليه وسلم، حتى يُظْهِرَه على الدين كلِّه، فلْـيَمُتْ غَيظاً، وهو معنى قوله تعالى: فلْـيَمدُدْ بسَبَب إِلى السماءِ؛ والسَّبَبُ: الـحَبْل. والسماءُ: السَّقْف؛ أَي فلْـيَمْدُدْ حَبْلاً في سَقفِهِ، ثم  \<ص:459>  ليَقْطَعْ، أَي ليَمُدَّ الـحَبْل حتى ينْقَطِـع، فيَموتَ مخْتَنِقاً. وقال أَبو عبيدة: السَّببُ كلُّ حَبْل حَدَرْتَه من فوق. وقال خالدُ بنُ جَنَبَة: السَّبَب من الـحِـبال القويُّ الطويلُ.  قال: ولا يُدعى الحبلُ سَبباً حتى يُصْعَد به، ويُنْحَدَرَ به. وفي الحديث: كلُّ سببٍ ونَسَبٍ يَنْقَطِـعُ إِلاّ سَبَبـي ونَسَبــي؛ النَّسَبُ  بالولادةِ، والسَّبَبُ بالزواج، وهو من السَّبَبِ، وهو الـحَبْل الذي  يُتَوَصَّل به إِلى الماءِ، ثم اسْتُعِـير لكلّ ما يُتوصَّل به إِلى شيءٍ؛ كقوله تعالى: وتقَطَّعَتْ بهِمُ الأَسبابُ، أَي الوُصَل والـمَوَدَّاتُ. وفي حديث عُقْبَة، رضي اللّه عنه: وإِن كان رزْقُه في الأَسباب، أَي في طُرُقِ السماءِ وأَبوابها. وفي حديث عَوْفِ بن مالك، رضي اللّه عنه: أَنه رأَى في المنامِ كأَنَّ سَبباً دُلِّـيَ من السماءِ، أَي حَبْلاً. وقيل: لا يُسَمَّى الحبلُ سبباً حتى يكونَ طَرَفُه مُعَلَّقاً بالسَّقْفِ أَو نحوِه.والسببُ، من مُقَطَّعات الشِّعْرِ: حَرْفٌ مُتَحَرِّكٌ وحرفٌ ساكنٌ، وهو على ضَرْبَيْن: سَبَبانِ مَقرونانِ، وسَببانِ مَفْروقان؛ فالمقْرونانِ ما توالَتْ فيه ثلاثُ حَرَكاتٍ بعدَها ساكِنٌ، نحو مُتَفَا من مُتَفاعِلُنْ، وعَلَتُنْ من مُفاعَلَتُن، فحركة التَّاءِ من مُتَفا، قد قَرَنَت السَّبَبَين، وكذلك حركةُ اللامِ مِن عَلَتُنْ، قد قَرَنَتِ السَّبَبَيْنِ أَيضاً؛ والـمَفْرُوقان هما اللذانِ يقومُ كلُّ واحدٍ منهما بنفسِه أَي يكونُ حرفٌ متحركٌ وحرفٌ ساكنٌ، ويَتْلُوه حرفٌ متحرك، نحو مُسْتَفْ، من مُسْتَفْعِلُنْ؛ ونحو عِـيلُنْ، مِن مَفاعِـيلُنْ، وهذه الأَسبابُ هي التي يَقَع فيها الزِّحافُ على ما قد أَحْكَمَته صِناعةُ العَروض، وذلك لأَن الجُزْءَ غيرُ مُعْتَمِدٍ عليها؛ وقوله:  جَبَّتْ نِساءَ العالَـمِـينَ بِالسَّبَبْ  يجوز أَن يكونَ الـحَبْلَ، وأَن يكونَ الخَيْطَ؛ قال ابنُ دُرَيْدٍ: هذه  امرأَةٌ قَدَّرَتْ عَجِـيزَتَها بخَيْطٍ، وهو السبب، ثم أَلْقَتْه إِلى النساءِ لِـيَفْعَلْنَ كما فَعَلَتْ، فَغَلَبَتْهُنّ. وقَطَعَ اللّه به السببَ أَي الـحَياة.  والسَّبِـيبُ من الفَرَس: شَعَر الذَّنَبِ، والعُرْفِ، والنَّاصِـيَةِ؛  وفي الصحاح: السبِـيبُ شَعَر الناصِـيةِ، والعُرْفِ، والذَّنَبِ؛ ولم  يَذْكُر الفَرَس. وقال الرياشِـيُّ: هو شَعْرُ الذَّنَب، وقال أَبو عبيدة:  هو شَعَر الناصِـية؛ وأَنشد:  بِوافي السَّبِـيبِ، طَوِيلِ الذَّنَبْ  والسَّبِـيبُ والسَّبِـيبَةُ: الخُصْلة من الشَّعَر. وفي حديثِ استسْقاءِ عُمَرَ، رضي اللّه عنه: رأَيتُ العباسَ، رضي اللّه عنه، وقد طالَ  عُمَرَ، وعَيْناه تَنْضَمَّان، وسَبائِبُهُ تَجُولُ على صَدْرِه؛ يعني  ذَوائِـبَهُ، واحدُها سَبِـيبٌ. قال ابن الأَثير: وفي كتاب الـهَرَوِيّ، على اختلافِ نسخه: وقد طالَ عُمْرُه، وإِنما هو طال عُمَرَ، أَي كان أَطْوَلَ منه لأَنَّ عُمَرَ لـمَّا استَسْقَى أَخَذَ العباس إِليه، وقال: اللهم إِنَّا نَتَوسَّل إِليك بعَمِّ نَبِـيِّكَ، وكان إِلى جانِـبِه، فرآهُ الراوي  وقد طالَهُ أَي كان أَطوَلَ منه.  والسَّبِـيبة: العِضاهُ، تَكْثُرُ في المكانِ.
مقاييس اللغة:
(سب) السين والباء حَدّهُ بعضُ أهل اللغة ـ وأظنّه ابنَ دريد([20]) ـ أنَّ أصل هذا الباب القَطع، ثم اشتقَّ منه الشَّتم. وهذا الذي قاله صحيح. وأكثر الباب موضوعٌ عليه. من ذلك السِّبّ: الخِمار، لأنّه مقطوع من مِنْسَجه.
فأمّا الأصل فالسَّبّ العَقْر؛ يقال سَبَبْت الناقة، إذا عقرتَها. قال الشاعر([21]):
فما كان ذنبُ بني مالكٍ *** بأنْ سُبّ منهم غلامٌ فَسبّْ
يريد معاقرة غالب بن صعصعة وسُحيم([22]). وقوله سُبَّ أي شُتِمَ. وقولـه سَبّ أي عَقَر. والسَّبّ: الشتم، ولا قطيعة أقطع من الشَّتِم. ويقال للذي يُسابّ سِبّ. قال الشاعر([23]):
لا تَسُبَّنَّنِي فلستَ بِسبّي *** إنَّ سَبِّي من الرجال الكريمُ([24])
ويقال: "لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم([25])"، فهذا نهيٌّ عن سبّها، أي شتمها. وأما قولهم للإبل: مُسَبَّبَة فذلك لما يقال عند المدح: قاتلَها الله فما أكرمها مالاً! كما يقال عند التعجُّب من الإنسان: قاتله الله! وهذا دعاءٌ لا يراد به الوقوع. ويقال رجل سُبَبَة، إذا كانَ يسُبُّ الناسَ كثيراً. ورجل سُبَّة، إذا كان يُسَبُّ كثيراً. ويقال بين القوم أُسْبُوبة يتسابُّون بها. ويقال مضت سَبَّة من الدهر، يريد مضت قطعة منه.. ([26])
* وذكرك سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ([27]) *
وأما الحبل فالسّبب، فممكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، ويمكن أن يقال إنَّه أصلٌ آخَر يدلُّ على طول وامتداد.
ومن ذلك السَّبَب. ومن ذلك السِّبُّ، وهو الخِمار الذي ذكرناه. ويقال للعمامة أيضاً سِبّ. والسِّبّ: الحبل  أيضاً في قول الهذليّ([28]):
* تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطة([29]) *
ومن هذا الباب السِّبسب، وهي المفازة الواسعة، في قول أبي دُؤاد:
وخَرْقٍ سَبْسَبٍ يجري *** عليه مَوْرُهُ سَهْبِ([30])
فأمّا السَّباسِب فيومُ عيدٍ لهم. ولا أدري مِمَّ اشتقاقه. قال:
* يُحَيَّوْن بالرَّيحانِ يومَ السَّباسبِ([31]) *
القاموس المحيط:
سَبَّهُ قَطَعَه، وطَعَنَه في السَّبَّةِ، أي الاسْتِ، وشَتَمَه سَبًّا وسِبِّيبَى، كَخِلِّيفَى، كسبَّبَه، وعَقَرَهُ.
والسَّبَّابَةُ: تَلي الإِبْهامَ. وتَسَابَّا: تَقاطعا. والسُّبَّةُ، بالضم: العارُ، ومَنْ يُكْثِرُ النَّاسُ سَبَّهُ، وبالكسرِ: الإصْبَعُ السَّبَّابَةُ، وبِلا لامٍ: جدُّ محمدِ بنِ إسماعيلَ القُرَشِي المُحَدِّثِ، وبالفتحِ مِنَ الحَرِّ والبَرْدِ والصَّحْوِ: أن يَدُومَ أيَّاماً، والزَّمَنُ مِنَ الدَّهْرِ، وبِلا لامٍ: ابنُ ثَوْبانَ في حَضْرَمَوْت.
والمِسَبُّ، كَمِكَرٍّ: الكثيرُ السِّبابِ، كالسِّبِّ، بالكسرِ، والمَسَبَّةِ، بالفتحِ. وكهُمَزَة: يَسُبُّ الناسَ.
والسِّبُّ، بالكسرِ: الحَبْلُ، والخِمَارُ، والعِمامَةُ، والوَتِدُ، وشُقَّةٌ رَقِيقَةٌ، كالسَّبِيبَة، ج: سُبوبٌ وسَبائِبُ. وسَبِيبُكَ وسِبُّكَ، بالكسرِ: منْ يُسابُّكَ. وإبلٌ مُسَبَّبَةٌ، كمُعَظَّمَةٍ: خيارٌ. وبينهم أُسْبُوبَةٌ، بالضم، يَتَسابُّون بها. والسَّبَبُ: الحَبْلُ، وما يُتَوَصَّلُ به إلى غيرِه، واعْتِلاقُ قَرابَةٍ، ومُقَطَّعات الشِّعْرِ: حَرْفٌ مُتَحَرِّكٌ وحَرْفٌ ساكِنٌ، ج: أسْبابٌ. وأسْبابُ السماءِ: مَراقِيها أو نَواحيها أو أبوابُها. وقَطَع اللَّهُ به السَّبَبَ: الحَيَاةَ. والسَّبِيبُ، كأمِيرٍ، مِنَ الفَرَسِ: شَعَرُ الذَّنَبِ والعُرْفِ والنَّاصِيَةِ، والخُصْلَةُ مِنَ الشَّعَرِ، كالسَّبِيبَةِ. والسبِيبَةُ: العِضاهُ تَكْثُرُ في المَكَانِ، و ع، وناحِيَةٌ مِنْ عَمَلِ إفريقيَّةَ. وذُو الْأَسْبابِ: المِلْطاطُ بنُ عَمْروٍ، مَلِكٌ. وكَحَتَّى: ماءٌ لِسُلَيْمٍ. وتَسَبْسَبَ الماءُ: جَرَى، وسالَ. وسَبْسَبَهُ: أسالَهُ. والسَّبْسَبُ: المَفَازَةُ، أو الأرضُ المُسْتَوِيَةُ البَعِيدَةُ، بَلَدٌ سَبْسَبٌ وسَباسِبُ. وسَبْسَبَ بَوْلَه: أَرْسَلَهُ. والسَّباسِبُ: أيَّامُ السَّعانِينِ. وسَبَّابُ العَراقِيبِ: السَّيْفُ. ومحمدُ بنُ إسحاقَ بنِ سَبُّوبَةَ المُجَاوِرُ: مُحَدِّثٌ، أو هو بِمُعْجَمَةٍ. وسَبُّوبَةُ: لَقَبُ عبدِ الرحمنِ بن عبدِ العَزيزِ المُحَدِّثِ.
تاج العروس:
سبب
سَبّه سَبّاً : قَطَعَه . قَالَ ذُو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ :
فما كَانَ ذَنْبُ بَنِي مَالِكٍ ... بأَنْ سُبَّ مِنْهُم غُلاَمٌ فَسَبّْ
عَرَاقِيبُ كُومٍ طِوَالِ الذُّرَى ... تَخِرُّ بَوَائكُهَا للرُّكَبْ بأَبْيَضَ ذِي شُطَبٍ باتِرٍ يَقُطُّ العِظَامَ ويَبْرى العَصَبْ
في لِسَانِ العَرَب : يُرِيد مُعَاقَرَة أَبِي الفَرَزْدَقِ غَالِبِ بْنِ صَعْصَعةَ لسُحَيْمِ ابْنِ وَثِيلِ الرِّيَاحِيِّ لَمَّا تَعَاقَرَا بصَوْأَرٍ فعَقَرَ سُحَيْمٌ خَمْساً ثم بَدَا لَه وعَقَرَ غَالِبٌ مائَة . وفي التَّهْذِيب : أَرَادَ بِقَوْله : سُبّ أَي عُيِّر بالبُخْلِ فَسَبَّ عَرَاقِيبَ إِبِلِهِ أَنَفَةً مِمَّا عُيِّر بِهِ اْنتَهَى وسَيَأْتي في ص أَر . والتَّسَابُّ : التَّقَاطُعُ . من المجاز : سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً : طَعَنَه في السَّبَّةِ أَي الاسْتِ . وسَأَل النُّعْمَانً بْنُ المُنْذِر رَجُلاً فقال : كَيْفَ صَنَعْتَ ؟ فَقَالَ : لَقِيتُه في الكَبَّة فطَعَنْته في السَّبَّة فأَنْفَذْتُها مِنَ اللَّبَّة . الكَبَّةُ : الجَمَاعَةُ كما سَيَأْتِي . فقلتُ لأَبِي حَاتِم : كَيْفَ طَعَنَه في السَّبَّة وهُوَ فَارِسٌ فضَحِك وقال : انْهَزَم فاتَّبَعَه فَلَمَّا رَهِقَه أَكَبَّ ليَأْخُذَ بِمَعْرَفَةِ فَرَسِه فطَعَنَه في سَبَّتِه . وقَالَ بَعْضُ نِسَاءِ العَرَب لأَبيها وكَانَ مَجْرُوحاً : يا أَبَه أَقَتَلُوك ؟ قال : نَعَم أَي بُنيَّةُ وسَبُّونِي . أَي طَعَنُوه في سَبَّتِه . السَّبُّ : الشَّتْمُ . وقَدْ سَبَّه يَسُبُّه : شَتَمَه سَبّاً وسِبِّيبَى كخِلِّيفَى كسَبَّبَه وهو أَكثرُ مِنْ سَبَّه . وعَقَرَه وأَنْشَد ابْنُ بَرِّيّ هُنَا بَيْتَ ذي الخِرَق :
" بأَنْ سُبَّ مِنْهم غُلاَمٌ فَسَبّْ وفي الحديث : سِبَابُ المُسْلِم فُسُوق . وفي الآخر : المُسْتَبَّانِ شَيْطَانَان . ويقال : المِزاحُ سِبَابُ النَّوْكَى . وفي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَة : لا تَمْشَيِيَنَّ أَمَامَ أَبِيك ولا تجلسن قبله ولا تدعه باسمه ولا تَسْتَسِبَّ له . أَي لا تُعَرِّضْه للسَّبِّ وتَجُرَّه إِليه بأَن تَسُبَّ أَبَا غَيْرك فيسُبَّ أَبَاك مجازاةً لك . من المجاز : أَشَارَ إِلَيْه بالسَّبَّابة السَّبّأبَةُ : الإِصْبَعُ الَّتي تَلِي الإِبْهَامَ ؛ وَهِي بَيْنَهَا وبَيْنَ الوُسْطَى صِفَةٌ غَالِبة وهي المُسَبِّحَةُ عِنْد المُصَلِّين . وتَسَابَّا : تَقَاطَعَا . والسُّبَّةُ بالضَّمِّ : العَارُ . يُقَالُ : هذِه سُبَّةٌ عَلَيْك وعَلَى عَقبك أَي عَارٌ تُسَبُّ بِه . السُّبَّة أَيضاً : مَنْ يُكْثِرُ النَّاسُ سَبَّه . وسَابَّه مُسَابَّةً وسِبَاباً : شَاتَمَه . السِّبَّةُ بالكسْر : الإِصْبَع السَّبَّابَة هكذا في النُّسَخ والصَّوَابُ المِسَبَّة بكسرِ المِيمِ كما قَيَّده الصاغَانِيّ . سِبَّةُ بلا لام : جَدُّ أَبِي الفَتْح مُحَمَّد بْنِ إِسْمَاعِيل القُرِشِيّ المُحَدِّث عَنِ أَبي الشَّيْخِ وابنْه أَحمد يروى عن أَبِي عُمَر الهَاشِمِيّ . من المَجازِ : أَصَابَتْنا سَبَّةٌ بالفَتْح مِنَ الحَرّ في الصَّيْفِ سبَّةٌ مِنَ البَرْد فِي الشِّتَاءِ سَبَّةٌ مِنَ الصَّحْو وسَبَّةٌ من الرَّوْح وذلك أَن يَدُومَ أَيَّامً . وقال ابن شُمَيْل : الدَّهْرُ سَبَّاتٌ أَي أَحْوَالٌ حَالٌ كَذَا وحَالٌ كَذَا . عن الكسَائِيّ : عِشْنَا بها سَبَّةً وسَنْبَةٌ كقَوْلك : بُرْهَةً وحِقْبَةً يعني الزَّمن من الدَّهر . ومَضَتْ سَبَّةٌ وسَنْبَةٌ من الدَّهْر أَي مُلاَوَةٌ . نُونُ سَنْبَةٍ بَدَلٌ من بَاءٍ سَبَّة كإِجَّاص وإِنْجَاص ؛ لأَنَّه لَيْسَ فِي الكَلاَم س ن ب كذا في لسان العرب . سَبَّةُ بلا لاَمٍ : ابْنُ ثَوْبَان نَسَبُه في بَنِي حَضْرَمَوتَ مِن الْيَمَن . والمِسَبُّ كمِكَرٍّ أَي بِكَسْر المِيمِ وتَشْدِيدِ الموحّدة هو الرَّجُلُ الكثيرُ السِّبَابِ كالسِّبِّ بالكسر والمَسَبَّةِ بالفَتْح وَهذِه عَنِ الكِسَائِيّ . سُبَبَة كهُمَزَةٍ : الَّذِي يَسُبُّ النَّاسَ على القِيَاسِ في فُعَلَةٍ . والسِّبُّ بالكَسْرِ : الحَبْلُ في لُغَةِ هُذَيْل . قال أَبُو ذُؤَيْب يَصِف مُشْتَارَ العَسَلِ :
تَدَلَّى عليها بَيْنَ سِبٍّ وخَيْطَةٍ ... بِجَرْدَاءَ مثلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها أَراد أَنَّه تَدَلَّى مِنْ رَأْسِ جَبَل على خَلِيَّة عَسَل ليَشْتَارَهَا بحبْلٍ شَدَّه في وَتِدٍ أَثْبَتَه في رأْسِ الجَبَل . السِّبُّ : الخِمَارُ والعِمَامَةُ . قال المُخَبَّلُ السَّعْدِيّ :
أَلَمْ تَعْلَمِي يَا أُمَّ عَمْرَةَ أَنَّنِي ... تَخَاطَأَنِي رَيْبُ الزَّمَان لأَكْبَرَا
وأَشْهَدُ مِنْ عَوْفٍ حُلُولاً كَثِيرةٌ ... يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقَانِ المُزَعْفَرَا يُرِيد عمَامَتَه وكَانَتْ سَادَةُ العَرَب تَصْبُغُ عَمَائِمهَا بالزَّعْفَرَان . وقِيلَ : يَعْني اسْتَه وكان مَقْرُوفاً فِيمَا زَعَم قُطْرُبٌ . السِّبُّ : الوَتِدُ . أَنشدَ بَعْضُهم قَوْلَ أَبِي ذُؤَيْبٍ المُتَقَدِّم ذِكْرُه هُنَا . السِّبُّ : شُقَّة كَتَّانٍ رَقِيقَة كالسَّبِيبَةِ ج سُبُوبٌ وسَبَائِبُ . قَالَ أَبُو عَمْرو : السُّبُوبُ : الثِّيَابُ الرِّقَاق وَاحِدُها سِبّ وهي السَّبَائبُ وَاحِدُهَا سَبِيبَةٌ . وقال شَمِر : السَّبَائِبُ : متاعُ كَتَّان يُجَاءُ بِهَا منْ نَاحيَة النّيل وَهيَ مَشْهُورَةٌ بالكَرْخ عند التُّجَّار ومنها ما يُعْمَل بِمصْرَ وطولها ثمانٍ في سِتٍّ . وفي الحديث : ليس في السُّبُوبِ زَكَاةٌ وهِي الثِّيَابُ الرِّقَاق يعني إِذَا كَانَت لِغَيْرِ التِّجَارَة ويروى السُّيُوبُ باليَاءٍ أَي الرِّكَاز . ويقال : السَّبِيبَةُ : شُقَّةٌ مِنَ الثِّيَابِ أَيَّ نَوْعٍ كَانَ وقيل : هي من الكَتَّان . وفي الحديث : دخَلْتُ عَلَى خَالد وعَلَيْه سَبِيبَةٌ . وفي لسان العرب : السِّبُّ والسَّبِيبَةُ : الشُّقَّةُ وخَصَّها بَعْضُهم بالبَيْضَاءِ . وأَمَّا قَوْلُ عَلْقَمَةَ ابْنِ عَبَدَة :
كأَنَّ إِبْرِيقَهمْ ظَبْيٌ على شَرَفٍ ... مُفَدَّمٌ بسَبَا الكَتَّانِ مَلْثُومُ إِنما أَرَادَ بِسَبَائب فحَذَف . وسَبيبُكَ وسِبُّكَ بالكَسْر : مَنْ يُسَابُّكَ وعلى الأَخِيرِ اقْتَصَر الجَوْهَرِيّ . قال عبد الرَّحْمن بْنُ حَسَّان يَهْجُو مِسْكِيناً الدَّارمِيَّ :
لا تَسُبَّنَّنِي فَلَسْتَ بِسِبِّي ... إِنَّ سِبِّي مِنَ الرِّجَالِ الكَرِيمُ من المجاز قَوْلُهُم : إِبِل مُسَبَّبَة كمُعَظَّمَةٍ أَي خِيَارٌ ؛ لأَنَّه يُقَالُ لَهَا عِنْدَ الإِعْجَابِ بهَا : قاتلها الله وأَخْزَاهَا إِذا اسْتُجِيدَت . قال الشَّمَّاخُ يَصِفُ حُمُرَ الوَحْش وسِمَنَها وجَوْدَتَها :
مُسَبَّبَةٌ قُبُّ البُطُونِ كَأَنَّها ... رِمَاحٌ نَحَاهَا وِجْهَةَ الرِّيحِ رَاكِزُ يَقُولُ : مَنْ نَظَر إِلَيْها سَبَّهَا وقَالَ لَهَا : قَاتَلَهَا اللهُ مَا أَجْوَدَهَا ! يقال : بَيْنَهُم أُسْبُوبَةٌ بالضَّمِّ وأَسَابِيبُ يَتَسَابُّون بِهَا أَي شَيءٌ يَتَشَاتَمُونَ بِهِ . والتَّسَابُّ : التَّشَاتُمُ . وتَقُولُ : مَا هِي أَسَالِيبُ إِنَّمَا هِيَ أَسَابِيبُ . والسَّبَبُ : الحَبْلُ كالسِّبِّ والجَمْعُ كالجَمْعِ . والسُّبُوبُ : الحِبَال . وقَوْلُه تَعَالَى : فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاء أَي فَلْيَمُت غَيْظاً أَي فَلْيَمْدُد حَبْلاً في سَقْفِه ثُمَّ لِيَقْطَعْ أَي لِيَمُدَّ الحَبْلَ حَتَّى يَنْقَطِعَ فَيَموت مُخْتَنِقاً . وقال أَبُو عُبَيْدَةَ : كُلُّ حَبْلٍ حَدَرْتَه مِنْ فَوْق . وقال خَالدُ بْنُ جَنَبَةَ : السَّبَبُ من الحِبَالِ : القَوِيُّ الطَّوِيلُ وقال : ولا يُدْعَى الحَبْلُ سَبَاً حَتَّى يُصْعَدَ بِهِ ويُنْحَدَرَ بِه . وفي حَدِيث عَوْف بْنِ مَالِك أَنَّهُ رَأَى كَأَنَّ سَبَاً دُلِّيَ مِنَ السَّماءِ أَي حَبْلاً وقيل : لا يُسَمَّى ذلك حَتَّى يَكُونَ طَرَفُه مُعَلَّقاً بِالسَّقْفِ أَو نَحْوِه . قَالَ شَيْخُنَا : وفي كَلاَم الرَّاغِب أَنَّه مَا يُرْتَقَى بِهِ إِلَى النَّخْلِ وقَوْله :
" جَبَّتْ نِسَاءَ العَالَمِينَ بالسَّبَب
يَجُوزُ أَنْ يكُونَ الحَبْلَ أَو الخَيْطَ قال ابنُ دُريد : هذِه امْرأَةٌ قَدَّرَتْ عَجِيزَتَهَا بِخَيْطٍ وهو السَّبَب ثم أَلْقَتْه إِلَى النِّسَاء لِيَفْعَلْنَ كَمَا فَعَلَت فَغَلَبَتْهُنّ . السَّبَبُ : كُلُّ ما يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى غَيْرِه . وفي بَعْضِ نُسَخِ الصَّحَاحِ : كُلُّ شَيءٍ يُتَوَسَّلُ به إِلَى شَيْءٍ غَيْرِه . وجَعَلتُ فلاناً لِي سَببَاً إِلَى فُلاَنٍ في حَاجَتي أَي وُصْلَةً وذَرِيعَة . ومن المجاز : سَبَّبَ اللهُ لَكَ سَبَبَ خَيْر . وسَبَّبْتُ للمَاءِ مَجْرىً : سوَّيتُه . واسْتَسَبَّ له الأَمْرُ كَذَا في الأَساس قال الأَزهريّ : وتَسَبُبُ مَالِ الفَيْءِ أُخِذَ مِنْ هذَا لأَنَّ المُسَبَّبَ عليه المَالُ جُعل سَببَاً لوُصُولِ المَالِ إِلَى من وَجَبَ لَهُ مِنْ أَهْلِ الفَيْءِ . السَّبَبُ : اعْتِلاَق قَرَابَة . وَفِي الحَدِيث : كُلُّ سَبَبٍ ونَسَبٍ يَنْقَطِعُ إِلاَّ سَبَبِي ونَسَبِي النَّسَب بِالوِلاَدَة والسَّبَبُ بِالزَّوَاج وهو مِنَ السَّبَبِ وهو الحَبْلُ الَّذِي يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى المَاءِ ثم استُعِير لِكُلّ ما يُتَوَصَّل به إِلَى شَيْء . السَّبَبُ من مُقَطَّعَاتِ الشّعر : حَرْفٌ مُتَحَرِّك وحَرْفٌ سَاكِنٌ وهو على ضَربين : سَبَبَانِ مَقْرُونَانِ وسَبَبَانِ مَفْرُوقَان . فالمَقرُونَانِ : ما تَوالَت فِيهِما ثَلاَثُ حَرَكَات بعدَها سَاكِن نحو مُتَفَا من مُتَفَاعِلُن وعَلَتُنْ من مُفَاعَلَتُن فحركَة التَّاء من مُتَفَا قد قَرَنَت السَّبَبَيْن وكَذَلِك حَرَكَةُ اللاَّم من عَلَتُن قد قَرَنَتِ السَّبَبَيْن أَيْضاً والمَفْرُوقَانِ هُمَا اللَّذَان يَقُومُ كُلُّ وَاحِد منْهُمَا بِنَفْسه أَي يَكُونُ حَرْفٌ مُتَحَرِّكٌ وحَرْفٌ سَاكِنٌ ويَتْلُوه حَرْفٌ مُتَحَرِّكٌ نحو مُسْتَفْ من مُسْتَفْعِلُنْ ونحو عِيلُن من مَفَاعِيلُن وهَذِه الأَسْبَاب هِيَ الَّتي يَقَعُ فِيهَا الزِّحَافُ على ما قد أَحْكَمَتْه صِنَاعَةُ العَرُوضِ وذَلِك لأَنَّ الجزءَ غَيْرُ مُعْتَمِد عليها . ج أَي في الكُلِّ أَسْبَابٌ . وتَقَطَّعَت بِهِم الأَسْبَابُ أَي الوُصَلُ والمَوَدَّاتُ قَالَه ابْنُ عَبَّاس . وقال أَبُو زَيْد : الأَسْبَابُ : المَنَازِلُ . قَالَ الشَّاعِرُ :
" وتَقَطَّعَت أَسْبَابُها ورِمَامُها فيه الوَجْهَانِ : المَوَدَّةُ والمَنَازِلُ . واللهُ عَزَّ وجَلَّ مُسَيِّبُ الأَسْبَاب ومِنْهُ التَّسْبِيبُ . وأَسْبَابُ السَّمَاءِ : مَرَاقيها . قَالَ زُهَيْر :
" وَمَن هَابَ أَسْبَابَ المَنِيَّةِ يَلْقَهاولَوْ رَامَ أَنْ يرقَى السَّمَاءَ بِسُلَّمِ أَو نَوَاحِيهَا . قال الأَعْشَى :
لَئن كُنْتَ في جُبٍّ ثَمَانِينَ قَامَةً ... ورُقِّيتَ أَسبابَ السَّمَاء بسُلَّمِ
ليَسْتَدْرِجَنْكَ الأَمرَ حتى تَهُرَّه ... وتَعْلَمَ أَنِّي لَسْتُ عَنْكَ بمُحْرِمِ أَو أَبْوَابُهَا وعليها اقْتَصَرَ ابن السّيد في الفرق . قال عَزَّ وجَلَّ : لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّموَات قيل : هِيَ أَبْوَابُها . وَفِي حَدِيث عُقْبَة : وإِنْ كَانَ رِزْقُه في الأَسْبَاب أَي في طُرُقِ السَّمَاءِ وأَبوابِها . وقَطَع اللهُ بِهِ السَّبَبَ أَي الحياة . والسَّبِيبُ كأَمِيرٍ مِنَ الفَرَسِ : شَعَرُ الذَّنَب والعُرْفِ والنَّاصِيَة . وفي الصَّحاحِ : السَّبِيبُ : شَعَر النَّاصِيَة والعُرْفِ والذَّنَب ولم يَذكُرِ الْفَرَس . وقال الرِّيَاشِيّ : هو شَعَر الذَّنَبِ . وقال أَبُو عُبَيْدةَ : هو شَعَر النّاصِيَة وأَنْشَد :
" بِوَافِي السَّبِيبِ طَوِيلِ الذَّنَبِ
وفرسٌ ضَافِي السَّبِيبِ . وعَقَدوا أَسَابِيبَ خَيْلهِم . وأَقْبَلَتِ الخَيْلُ مُعَقَّدَات السبائب . السَّبِيبُ : الخُصْلَةُ مِن الشَّعْرِ كالسَّبِيبَة جَمْعُه سَبَائِب . ومن المجاز : امرأَةٌ طوِيلَةُ السَّبَائِب : الذَّوَائِبِ . وعليه سَبَائِبُ الدَّم : طَرَائِقُه كذا في الأَساس . وفي حديث اسْتِسْقَاءِ عُمَر - رَضِي الله عَنْه - رأَيْتُ العَبَّاسَ وقد طَالَ عُمَرَ وعَيْنَاه تَنْضَمَّان وسَبَائِبُه تَجُولُ عَلَى صَدْرَه يَعْنِي ذَوَائِبَه . قوله : وقد طَالَ عُمَرَ أَي كَانَ أَطْوَلَ منه . والسَّبِيبَةُ : العِضَاهُ تكثُر في المَكَانِ . و : ع . و : نَاحِيَةٌ من عَمَل إِفْرِيقِيَّةَ وقِيلَ : قَرْيَةٌ في نَوَاحي قَصْر ابن هُبَيْرة . وذُو الأَسْبَابِ : المِلْطَاطُ بنُ عَمْرو مَلِكٌ من مُلُوكِ حِمْيَر من الأَذْوَاءِ مَلَك مائَةً وعِشْرِينَ سَنَة . سَبَّى كحَتّى : مَاءٌ لسُلَيْم . وفي معجم نصر : مَاءٌ في أَرض فَزَارَة . وتَسَبْسَبَ المَاءُ : جَرَى وسَالَ . وسَبْسَبَهُ : أَسَالَه . والسَّبْسَبُ : المَفَازَةُ والقَفْرُ أَو الأَرْضُ المُسْتَوِيَةُ البَعِيدَةُ . وعن ابن شُمَيْل : السَّبْسَبُ : الأَرْضُ القَفْر البَعِيدَةُ مُسْتَوِيَةً وغَيْرَ مُسْتَوِيَةٍ وَغَلِيظَة وغَيْرَ غَلِيظَة لا مَاءَ بها ولا أَنِيسَ . وفي حَديث قُسٍّ : فبينا أَجُولُ سَبْسَبَها . ويروى بَسْبَسَها وهُمَا بِمَعْنىً . وقال أَبو عُبَيْد : السَّبَاسبُ والبَسَابِسُ : القِفَارُ . حكى اللِّحْيَانيّ : بَلَدٌ سَبْسَبٌ و بلد سَبَاسِبُ كأَنهم جَعَلُوا كُلَّ جُزْء مِنه سَبْسَباً ثم جَمَعُوه عَلَى هذَا وقال أَبو خَيْرة : السَّبْسَب : الأَرْضُ الجَدْبَةُ . ومنهم من ضَبَطَ سُبَاسِب بالضم وهو الأَكْثَر ؛ لأَنّه صِفةُ مُفْرَد كعُلاَبط كذَا قَالَ شَيْخُنَا . وقال أَبو عمرو : سَبْسَبَ إِذَا سَارَ سَيْراً لَيِّناً . وسَبْسَبَ إِذَا قَطَع رَحِمَه . وسَبْسَبَ إِذَا شَتَم شَتْماً قَبِيحاً . وسَبْسَبَ بَوْلَه : أَرْسَلَه . والسَّبَاسِبُ : أَيَّامُ السَّعَانِين . أَنْبَأَ بِذلِكَ أَبُو العَلاَء . وَفِي الحَدِيث إِنَّ الله تعالى أَبْدَلَكُم بيَوْم السَّبَاسِبِ يَوْمَ العيد . يَوْمَ السَّبَاسِب عِيدٌ لِلنَّصَارى ويُسَمُّونَه يَوْمَ السَّعَانِين . قَالَ النَّابغَةُ
رِقَاقُ النِّعَالِ طَيِّبٌ حُجُزَاتُهمْ ... يُحَيّونَ بِالرَّيْحَانِ يَوْمَ السَّبَاسِبِ يَعْنِي عِيداً لَهُم . والسَّبْسَبُ كالسَّبَاسِب : شَجَرٌ تُتَّخَذُ مِنْه السِّهَام . وفي كتاب أَبي حَنيفَة : الرِّحَال . قال الشاعِر يَصف قَانِصاً
" ظَلَّ يُصَادِيهَا دُوَيْن المَشْرَبِ
" لاطٍ بصَفْراءَ كَتُومِ المَذْهَب
" وكُلِّ جَشْءِ من فُرُوعِ السَّبْسَبِ وقال رُؤْبَةُ :
" راحَتْ ورَاحَ كَعَصَا السَّبْسَابْ وهو لُغَةٌ في السَّبْسَبِ أَو أَنَّ الأَلِفَ للضَّرُورَة هكَذَا أَورَدَه صَاحِب اللِّسَان هُنَا وهو وَهَم والصَّحِيح : السَّيْسَبُ بالتَّحْتِيَّةِ وسَيَأْتِي للمُصَنِّف قَرِيباً . من المجاز قَوْلُهم : سَبَّابُ العَرَاقِيبِ ويَعْنُونَ بِهِ السَّيْف ؛ لأَنَّه يَقْطَعُها . وفي الأَساس : كأَنَّمَا يُعَادِيَها ويَسُبُّهَا . سَبُّوبَةُ : اسْمٌ أَو لَقَبٌ . ومُحَمَّد بْنُ إسْحَاقَ بْنِ سَبُّوبَة المُجَاوِرُ بمَكَّةَ : مُحَدِّثٌ عن عبد الرزَّاقِ واخْتُلِف فِيهِ فَقِيلَ : هكَذا أَو هُوَ بمُعْجَمَة وسَيَأْتِي . وَسَبُّوبَة : لَقَبُ عَبْدِ الرَّحْمن بنِ عَبْد العَزِيز المُحَدّث شيخٌ للعَبَّاس الدُّوريّ . وفاته أَبُو بَكْر مُحَمَّد بْن إِسْمَاعِيلَ الصَّائِغُ المُلَقَّبُ بِسَبُّوبَة شَيْخ لوَهْبِ بْنِ بقيَّة . ومما يستدرك عليه : سَبَبٌ كجَبَل لقَبُ الحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ ابْنِ الحَسَنِ الأَصْبَهَانِيِّ روى عَن جَدِّه لأُمّه جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ومَاتَ سنة 466 وجَاءَ في رَجَزِ رُؤْبَةً المُسَبِّي بمَعْنَى المُسَبِّب . قال :
" إِن شَاءَ رَبُّ القُدْرَةِ المُسَبِّي
" أَمَّا بأَعْنَاقِ المَهَارِي الصُّهْبِ أَراد المُسَبِّب .

##### Türkçe

سبب
**سَبَّ - يَسُبُّ - سَبَب -أَسْبَاب**

**سَبَّ - يَسُبُّ** + bir varlık veya şey veya iş + kendisini veya bir varlığı + bir yere veya şeye veya işe: onu, tam olarak belirlenmiş bir güzergâhta, ondan sapamayacağı şekilde, ona doğru yönelir kılar: onu, mutlaka o şeye ve işe ulaştıran güzergâha koydu.

**سَبَّ - يَسُبُّ** + bir kimse + bir kimseyi + bir şey ile: onu, ona varır kıldı: bu, sövme hakkında bir kinayedir: sövmede “Sen ahmaksın” dememiz gibi: yani sen yöneliyorsun ve yürüyorsun ve mutlaka senin sonun, ahmaklığa varmandır.

**سَبَب**: “فـَعـَل” vezninde, **سَبَّ - يَسُبُّ**’den isim-fiildir: başka bir şey değil de belirli bir şeye mutlaka ulaştıran yol veya yöntem veya etken: ve ıstılahta: kendisiyle başkasına ulaşılan her şey: cebire veya tünel veya yol veya iskele veya kiriş veya bir varlığın bir varlığa ulaşmasını mümkün kılan ip gibi; yahut bir gayeye veya sonuca ulaştıran ara süreç. Ve kendisine izafe edilmesine göre ve sözün bağlamına göre, **سبب** lafzı şu delaletleri alır:

(1) **سبب**: “bâis” veya “dâfi‘” anlamında: bu, sebebi sorduğumuz zamandır; sanki biz, işin yürüyüşüne giren ve nihai sonuca götüren yoldaki izafenin türünü soruyoruz; böylece izafe veya bağlantı, sonuç üzerinde hâkim olan idi; bu yüzden bâis veya dâfi‘ gibi oldu.

(2) Bir gayeyi gerçekleştirmek için vasıta: vasıta şudur: izlenen yöntem veya üslup; buna, bir sonuca veya gayeye ulaşmak için kullanılan aletler eklenmiş olarak; sebep hakkında “vasıta” anlamıyla soru, bir yönden yöntem hakkında, bir yönden de yolun onunla geçilmesi için kullanılan ek alet hakkında sorudur.

(3) Güzergâh veya yol veya çalışma yöntemi: bir problemi çözmeye veya bir gayeyi gerçekleştirmeye ulaştıran ardışık ek işlemler sayısı.

Sebep hakkında soru: bir işleme veya şeye girip de işi veya miktarı veya hâli değiştiren ek etkeni araştırmaktır.

**تقطعت الأسباب**: kurtuluşa ulaşmak için eklenebilecek bağlantılar ve vasıtalar ayrıldı ve uzaklaştı.

﴿**فليمدد بسبب إلى السماء**﴾: göğe ulaştıran bir alet veya vasıta veya bağlantı uzatsın.

﴿**فليرتقوا في الأسباب**﴾: onun vasıtasıyla yükselsinler: vasıtaları veya bağlantıları üst üste yahut birbirine destek olacak şekilde koysunlar, sonra onun vasıtasıyla yükselsinler.

﴿**وآتيناه من كل شيء سببا**﴾: ona vasıtaları ve yolları verdik: ona, kendisiyle başkasına ulaşmak için şeye eklenen ve şeye bağlanan şeyi verdik: ilimler ve hileler hakkında kinayedir.

﴿**أتبع سببا**﴾: **أتبعَ** + Zülkarneyn + insanları + **الأسباب**: yanındakileri, gayelerini gerçekleştirmek için vasıtaları ve hileleri ve ilimleri izler kıldı: insanlara hedefe ulaşmak için yolu veya vasıtayı gösterdi.

**أَسْبَاب**: “**سَبَب**”in çoğuludur.

Ve lafız, “gayeye mutlaka ulaştıran belirlenmiş bir güzergâh veya akış içinde geçiş” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَسَلَ - يَسِلُ**، **سَبَّ - يَسُبُّ**، **صَرِطَ - يَصْرَطُ** (**صَرَطَ - يَصْرُطُ**)، **سَلَكَ - يَسْلُكُ**، **سبَلَ - يَسْبِلُ**، **طَرَقَ - يَطْرُقُ**

**سَبَّ - يَسُبَّ**
﴿**ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم كذلك زينا لكل أمة عملهم ثم إلى ربهم مرجعهم فينبئهم بما كانوا يعملون(108)**﴾ En‘âm

**سبب - أسباب**
﴿**إنا مكنا له في الأرض وآتيناه من كل شيء سببا (84)**﴾ Kehf ﴿**فأتبع سببا(85)**﴾ Kehf
﴿**ثم أتبع سببا(89)**﴾ Kehf ﴿**ثم أتبع سببا(92)**﴾ Kehf

**قطع الأسباب**
﴿**إذ تبرأ الذين اتبعوا من الذين اتبعوا ورأوا العذاب وتقطعت بهم الأسباب (166)**﴾ Bakara
﴿**من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)**﴾ Hac

**أسباب السماوات**
﴿**من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)**﴾ Hac
﴿**وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36) أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)**﴾ Gâfir

**يرتقي في الأسباب يبلغ الأسباب**
﴿**أم لهم ملك السماوات والأرض وما بينهما فليرتقوا في الأسباب (10)**﴾ Sâd
﴿**وقال فرعون ياهامان ابن لي صرحا لعلي أبلغ الأسباب (36) أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)**﴾ Gâfir

Tefsir: **السبب**: bağ - ip; bir şeyin onunla çekildiği her şey. **تقطعت بهم الأسباب**: aralarındaki bağlar koptu. **السبب**: bir şeye ulaştıran ilim ve yöntem. **الأسباب**: göğe merdivenler - yollar ve patikalar; **أسباب السماء**: göğün kapıları.

مختار الصحاح
● [**سبب**] س ب ب: **السَّبُّ** sövme ve kesme ve **الطعن**dır; kapısı **رد**’dir. **التَّسَابُّ**: karşılıklı sövüşme ve karşılıklı kopuş. Ve bu, onun üzerine (ضَمّ ile) bir **سُبَّةٌ**’dir; yani kendisiyle sövülen bir ayıp. Ve bir adam **سُبَّةٌ**’dir: insanlar onu söver. Ve **سُبَبَةٌ** (hemze gibi): insanlara söver. Ve **السَّبَبُ** iptir; ve kendisiyle başkasına ulaşılan her şeydir. Ve **أسْبَابُ السماء**: onun yönleridir.

الراغب
سبب
- **السبب**: hurma ağacına onunla çıkılan ip; çoğulu **أسباب**’dır. Dedi: ﴿**فليرتقوا في الأسباب**﴾ [Sâd/10]; ve işaret, anlam bakımından şu söz gibidir: ﴿**أم لهم سلم يستمعون فيه فليأت مستمعهم بسلطان مبين**﴾ [Tûr/38]. Ve bir şeye onunla tevessül edilen her şeye **سببا** adı verildi. Yüce Allah dedi: ﴿**وآتيناه من كل شيء سببا*** فأتبع سببا**﴾ [Kehf/84 - 85]; bunun anlamı: Allah Teâlâ ona her şeyden bir marifet ve onunla ulaşılan bir vesile verdi; böylece o sebeplerden birini izledi. Ve bunun üzerine Yüce Allah’ın şu sözü: ﴿**لعلي أبلغ الأسباب*** أسباب السموات**﴾ [Gâfir/36 - 37]; yani: belki gökte meydana gelen vesileleri ve sebepleri bilirim de onunla Musa’nın iddia ettiğini bilmeye ulaşırım. Ve sarık ve başörtüsü ve uzun elbiseye **سببا** adı verildi (Lisân’da: **السب**: başörtüsü ve sarık; ve ince ketenden bir parça. Lisân (**سبب**)), uzunlukta ipe benzetme olarak. Ve yol yöntemi de **السبب** ile vasfedildi; bir defa ipliğe benzetmesi gibi, bir defa da uzatılmış elbiseye benzetmesi gibi. Ve **السب**: acıtan sövmedir. Dedi: ﴿**ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم**﴾ [En‘âm/108]. Ve onların Allah’a sövmesi, onu açıkça sövmeleri üzere değildir; fakat onun zikrine dalarlar da onu, ona layık olmayan şeyle anarlar; bunu cedelleşmeyle sürdürürler; böylece onu, Yüce Allah’ın münezzeh olduğu şeyle anmada artarlar. Şairin sözü:
- 220 - فما كان ذنب بني مالك *** بأن سب منهم غلاما فسب
- 221 - بأبيض ذي شطب قاطع *** يقط العظام ويبري العضب
(İki beyit, Zü’l-hırk et-Tahavî’nindir.
Ve bunlar Emâlî el-Kâlî 3/54’te; Lisân (**سبب**)’da; el-Cemhere 1/30’da; birincisi el-Mücmel 2/456’da; ve el-Hattâbî’nin Garîbü’l-hadîs’inde 2/430’dadır. Ve beyitlerin haberi için Emâlî’ye bak.)
Çünkü o, başkasının söylediğine dikkat çekti:  - 222 - ونشتم بالأفعال لا بالتكلم       (Bu, bir beytin aczıdır; yarısı:
وتجهل أيدينا ويحلم رأينا
Ve bu, es-Sınâ‘ateyn s. 60’ta; Şerhu Nehcü’l-belâğa 2/118’de; ve Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn’dedir. Beyit, İyâs b. Katâde’nindir.)
Ve **السب**: **المسايب**’dir. Şair dedi:   - 223 - لا تسبنني فلست بسبي *** إن سبي من الرجال الكريم
(Beyit, Abdurrahman b. Hassân’ındır; Miskîn ed-Dârımî’yi hicveder. Lisân (**سب**)’dadır; el-Mücmel 2/456’da; el-Cemhere 1/31’de; ve el-Hattâbî’nin Garîbü’l-hadîs’inde 2/340’tadır.)
Ve **السبة**: sövülen şeydir; ve onunla, dübür hakkında kinaye yapıldı; onu böyle adlandırması, onu **السوأة** diye adlandırması gibidir. Ve **السبابة** ona, sövmede onunla işaret edildiği için ad verildi; onu böyle adlandırması, onu **المسبحة** diye adlandırması gibidir; tesbihte onunla hareket ettirilmesi için.

ملخص اللسان
1. **السَّبُّ**: kesmedir. **سَبَّه سَبّاً**: onu kesti.
2. Ve **سَبْسَبَ**: rahmini kestiği zaman. Ve **التَّسابُّ**: karşılıklı kopuştur. Ve **السَّبُّ**: sövmedir; o, **سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً**’ın masdarıdır: ona sövdü;
3. Ve **السُّـبَّة**: ayıptır; ve denir: bu iş, onların üzerine (ضَمّ ile) bir **سُبَّةً** oldu; yani kendisiyle sövülen bir ayıp.
4. Ve **السِّبُّ**: örtüdür.
5. Ve **السِّبُّ**: başörtüsüdür.
6. Ve **السِّبُّ**: sarıktır.
7. **السَّبائِبُ**: **سَبِيبَةٍ**’nin çoğuludur; o, elbiselerden herhangi bir türden bir parçadır.
8. **السَّبَّ**: **السَّبَّة**’nin çoğuludur; o, dübürdür.
9. **وسَبَّه يَسُبُّه سَبّاً**: onu **سَبَّتِه**’sinden yaraladı.
10. “Her **سبب** ve **نَسَب** kopar; ancak benim **سَبَبـي** ve **نَسَبــي** (kopmaz)”; **النَّسَب** doğum iledir,
11. ve **السَّبَب** evlilik iledir,
12. ve o, **السَّبَب**dendir; o da, kendisiyle suya ulaşılan iptir; sonra, kendisiyle bir şeye ulaşılan her şey için ödünç alındı; Yüce Allah’ın sözü gibi:
13. “**وتقَطَّعَتْ بهِمُ الأَسبابُ**”: yani bağlantılar ve sevgiler.
14. Ve bir şeye ulaşılan her şey, o bir **سَبَبٌ**’dir.
15. Ve “Falancayı, ihtiyacımda falancaya bir **سَبَباً** ve bir **وَدَجاً** yaptım”: yani bir bağlantı ve bir vesile. Ve tekili **سَبَبٌ**’dir.
16. Ve denildi: **أَسبابُ السماءِ** onun yönleridir.
17. **السِّبُّ**: iptir; ve denildi: kazıktır.
18. **السَّببُ**: yukarıdan aşağı saldığın her iptir. - İp, ucu tavana veya benzerine asılı olmadıkça **سبباً** diye adlandırılmaz.

لسان العرب
● - **سبب**: **السَّبُّ**: kesmedir. **سَبَّه سَبّاً**: onu kesti; Zü’l-hırk et-Tahavî dedi:  “فما كان ذَنْبُ بَني مالِكٍ، *  بأَنْ سُبَّ منهم غُلامٌ، فَسَبْ” ... (metin içindeki şiir ve açıklamalar aynen) ...
Ve **السَّبَبُ**: kendisiyle başkasına ulaşılan her şeydir; ve bir nüshada: kendisiyle kendisinden başka bir şeye tevessül edilen her şey; ve ona **تَسَبَّبَ** etti; çoğulu **أَسْبابٌ**’dır; ve bir şeye ulaşılan her şey, o bir **سَبَبٌ**’dir. Ve “Falancayı, ihtiyacımda falancaya bir **سَبَباً** ve bir **وَدَجاً** yaptım”: yani bir bağlantı ve bir vesile. ...
Ve **السَّبَبُ** (şiirin parçalarından): bir harekeli harf ve bir sâkin harftir; ve o iki kısımdır: **سَبَبانِ مَقرونانِ** ve **سَببانِ مَفْروقان**; ...
Ve **السَّبِـيبُ** (attandır): kuyruk, yele ve perçem kılı; ...
Ve **السَّبِيبَة**: **العِضاهُ**’dır; mekânda çok olur.

مقاييس اللغة:
(**سب**) sîn ve bâ; ehl-i lugattan bazısı — zannederim İbn Düreyd’dir — bu babın aslının kesme olduğunu, sonra sövmenin ondan türetildiğini sınırlandırdı. Bu söylediği doğrudur. Bâbın çoğu bunun üzerine konulmuştur. Bundan: **السِّبّ**: başörtüsü; çünkü o, dokumasından kesilmiş olandır.
Asla gelince: **السَّبّ**: **العَقْر**dır; “**سَبَبْت** deveyi” denir; onu boğazladığın zaman. Şair dedi:
“فما كان ذنبُ بني مالكٍ *** بأنْ سُبّ منهم غلامٌ فَسبّْ”
...
Ve **السَّبّ**: sövmedir; ve sövmeden daha keskin bir kopuş yoktur. Ve karşılıklı sövüşülen kimseye **سِبّ** denir. Şair dedi:
“لا تَسُبَّنَّنِي فلستَ بِسبّي *** إنَّ سَبِّي من الرجال الكريمُ”
...
Ve ip ise **السّبب**’dir; bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve denilebilir ki o, uzunluk ve uzanma delalet eden başka bir asıldır.
...
Ve bu babdan **السِّبسب**: geniş çöldür; ...
Ve **السَّباسِب** ise onların bayram günüdür; onun iştikakının neden olduğunu bilmiyorum. Dedi:
“يُحَيَّوْن بالرَّيحانِ يومَ السَّباسبِ”

القاموس المحيط:
**سَبَّهُ**: onu kesti; ve onu **السَّبَّةِ**’sinden, yani dübürden yaraladı; ve ona **سَبًّا** ve **سِبِّيبَى** ile sövdü; **كَخِلِّيفَى**; **كسبَّبَه**; ve onu boğazladı.
Ve **السَّبَّابَةُ**: başparmağı izleyendir. Ve **تَسَابَّا**: karşılıklı koptular. Ve **السُّبَّةُ** (ضَمّ ile): ayıp; ve insanların sövmesini çoklaştırdığı kimse; ve (kesra ile): **الإصْبَعُ السَّبَّابَةُ**; ...
Ve **السِّبُّ** (kesra ile): ip; başörtüsü; sarık; kazık; ince bir parça; **السَّبِيبَة** gibi; çoğulu: **سُبوبٌ** ve **سَبائِبُ**. ...
Ve **السَّبَبُ**: ip; ve kendisiyle başkasına ulaşılan şey; ve akrabalık bağı; ve şiirin parçalarından: bir harekeli harf ve bir sâkin harf; çoğulu: **أسْبابٌ**. Ve **أسْبابُ السماءِ**: onun merdivenleri veya yönleri veya kapılarıdır. Ve “Allah onunla **السَّبَبَ**ı kesti”: hayatı. ...

تاج العروس:
**سبب**
**سَبّه سَبّاً**: onu kesti. Zü’l-hırk et-Tahavî dedi:
“فما كَانَ ذَنْبُ بَنِي مَالِكٍ ... بأَنْ سُبَّ مِنْهُم غُلاَمٌ فَسَبّْ”
...
Ve **التَّسَابُّ**: karşılıklı kopuştur. Mecazdan: **سَبَّه يَسُبُّه سَبّاً**: onu **السَّبَّةِ**’sinden, yani dübürden yaraladı. ...
**السَّبُّ**: sövmedir. Ve ona **سَبّاً** ve **سِبِّيبَى** ile sövdü; **كخِلِّيفَى**; **كسَبَّبَه**; ve o, **سَبَّه**’den daha çoktur. ...
Ve **السَّبَّابة**: başparmağı izleyen parmaktır; o, onunla orta parmak arasındadır; galip bir sıfattır; ve namaz kılanlar yanında o, **المُسَبِّحَةُ**’dır. ...
Ve **السُّبَّةُ** (ضَمّ ile): ayıptır. ...
Ve **السِّبُّ** (kesra ile): Hüzeyl dilinde iptir. Ebû Züeyb dedi:
“تَدَلَّى عليها بَيْنَ سِبٍّ وخَيْطَةٍ ...”
...
Ve **السَّبَبُ**: iptir; **السِّبّ** gibi; çoğulu çoğul gibi. ...
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاء**”: yani öfkesinden ölsün; yani tavanına bir ip uzatsın, sonra kessin; yani ipi kopuncaya kadar uzatsın da boğularak ölsün. ...
Ve **السَّبَبُ**: kendisiyle başkasına ulaşılan her şeydir. ...
Ve **السَّبَبُ** (şiirin parçalarından): bir harekeli harf ve bir sâkin harftir; iki kısımdır: **سَبَبَانِ مَقْرُونَانِ** ve **سَبَبَانِ مَفْرُوقَان**. ...
Ve **السَّبِيبُ**: saçtan tutamdır; **السَّبِيبَة** gibi; çoğulu **سَبَائِب**’dir. ...
Ve **السَّبِيبَةُ**: **العِضَاهُ**’dır; mekânda çok olur. ...
Ve **تَسَبْسَبَ** su: aktı ve yayıldı. ...
Ve **السَّبَاسِبُ**: **السَّعانِين** günleridir. ...
Ve mecazdan onların sözü: **سَبَّابُ العَرَاقِيبِ**; bununla kılıcı kastederler; çünkü o, onları keser. ...
Ve “**المُسَبِّي**” anlamında Recez’de geldi: yani **المُسَبِّب**’i kastetti.
