# سبت (س-ب-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Post demektir

- Harfler: س - ب - ت
- Kur'an'da: 9 geçiş · 7 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [السَّبْتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Dinlenme | 4 | 4 | [2:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/2:65.md) |
| [سُبَاتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%B3%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Dinlenmek | 2 | 2 | [25:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/25:47.md) |
| [السَّبْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Dinlenme | 1 | 1 | [16:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/16:124.md) |
| [سَبْتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعْلِهِمْ | Onların dinlenmesi | 1 | 1 | [7:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/7:163.md) |
| [يَسْبِتُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Dinlenirler | 1 | 1 | [7:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/7:163.md) |

## Mücavir kökler — 51 mücavir (68 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
2. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
3. [قرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Maymunlar
4. [خسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
5. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
6. [حوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Balık demektir
7. [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların su içmek için kullandıkları yol demektir
8. [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hemen sildik
9. [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sina’da bir dağın adıdır
10. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
11. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
12. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
13. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
14. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
15. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
16. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
17. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Anlaşma
18. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dışlama
19. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahr deniz demektir
20. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
21. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
22. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
23. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasaba
24. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biley taşı
25. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
26. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yüz demektir
27. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
28. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
29. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
30. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
31. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
32. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
33. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
34. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
35. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
36. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
37. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
38. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
39. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
40. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
41. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
42. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
43. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
44. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
45. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
46. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
47. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
48. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
49. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
50. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
51. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبت |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md), [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kesmek, kıl veya tüyü deriden kazıyarak ayırmak ve bu kesinti yoluyla mutlak bir sükûnet ve dinginliğe kavuşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hareketi, meşgalesi ve bedensel faaliyetleri kesintiye uğratarak varlığı dinlenme ve yenilenme haline geçirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Kesintisiz dünya meşgalesini ve üretim döngüsünü belirli bir eşikte keserek bilinci ve bedeni tefekküre ve ibadete açan ritmik sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Yahudilere ait takvimsel bir güne veya tembellik anlamında edilgen bir uykuya indirgeyerek hayatı tanzim eden ritmik kesinti ve toparlanma ilkesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Kesmek, uzatmak, bir şeyi sürükleyerek veya dille yaralayarak ayırmak; [سبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8.md), [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md), [سبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7.md), [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) köklerinde görülen doğrusal akış ve mesafe katetme hareketi | ت | Çekirdekteki uzama ve akma eylemini sonlandırıcı, nihayete erdirici bir sınırla keserek hareketi durdurma, sükûnete ve dinginliğe erdirme anlamı kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın taşıdığı yapıyı muhafaza etme ve dış etkilere karşı tutunma çabası |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kendi sınırlarına çekilme, içe kapanma ve güvenli alana yerleşme |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Süreci kesin bir sınırla nihayete erdirme, antlaşmalı bir eşikte durdurma |
| سبت | Dış dünyadaki tutunma ve meşgale çabasını س, içe çekilme ve barınma alanına aktararak ب, kesin bir sınır ve işaretle durdurup sükûnete kavuşturma ت hareketini ifade eder |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başın tıraş edilip saçların kökünden kesilmesi, derinin sepicilenip tüylerinden arındırılarak tabaklanması (es-sibt) ve devenin yürüyüşteki sarsıntıyı kesip yumuşak, engelsiz bir akışla ilerlemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere el-Absî, derisi tüylerinden arındırılmış tabaklanmış sahtiyandan yapılan pürüzsüz ayakkabıyı överken bu kökü kullanmıştır: يُحْذَى نِعالَ السِّبُتِ ليس بتَوْأَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd b. Rebîa, dertsiz ve engelsiz geçen uzun bir zaman dilimini nitelemek için kökü şu mısrasında zikretmiştir: وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مُجرى داحِسٍ / لو كان للنَّفس اللَّجُوج خُلُـود |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça سبت kökü, Sami dil ailesinin batı ve kuzeybatı kollarında çok köklü bir ritmik kesinti ve dinlenme matrisine dayanır. İbranicede şavat (שָׁבַת) biçimi doğrudan işi bırakmak, eylemi kesmek, sükûnet bulmak anlamına gelir ve şabbat (שַׁבָּת) dinlenme gününü ifade eder. Süryanicede şabbet (ܫܒܬ) eylemi durdurma ve kutsal dinlenme vaktini karşılarken, Akadcada şabattu veya şapattu kelimesi ayın döngüsündeki dolunay gününü, tanrıların öfkesinin dindiği ve belirli ritüellerle işlerin askıya alındığı dinginlik eşiğini anlatır. Kökün en ilksel Sami çekirdeği meşgale ve hareketin askıya alınması, kesintiye uğratılmasıdır. Arapçada bu arkaik kök hem tabaklanarak kılları kesilmiş pürüzsüz deri (es-sibt), hem bedeni dış dünyadan koparan derin uyku hali (es-subât), hem de haftalık ritmik ibadet ve iş bırakma günü için korunmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Chicago Assyrian Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سبت | Kesmek, traş etmek ve deriyi tüylerinden arındırmak somut anlamından bedensel faaliyeti kesip sükûnete erme soyut haline geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice şavat (שבת), Süryanice şabbet (ܫܒܬ), Akadca şapattu | İşi bırakma, eylemi askıya alma, dinlenme ve ritmik döngüsel mola günü anlamında tam örtüşme | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanmış doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبت | Anlamlı | Kesmek, durdurmak, dinlenmek | Faaliyeti keserek mutlak sükûnete kavuşma hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ستب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [بست](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%AA.md) | Anlamlı | Ayırmak, ufalamak veya yer adı | Farsça kökenli Bust şehir adı veya unufak etme; Arapça asıl kök yapısı zayıftır | Kur'an'da geçmez |
| بتس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| تسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [تبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبت | Merkez | Kesinti, dinlenme, sükûnet | Eylemi ve bağı keserek dinginliğe ve yenilenmeye kavuşturma | سبت |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesmek, ayırmak | Bir nesneyi veya ilişkiyi fiziksel olarak ikiye ayırma; sükûnet veya dinlenme hedefi içermesi gerekmez | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Kökünden kırmak, parçalamak | Şiddetli ve parçalayıcı kesme eylemi; ritmik bir mola niteliği taşımaz | [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Uyku, bilinç kapalılığı | Doğal fizyolojik dinlenme; سبت uykunun faaliyeti kesici ve sükûnet verici yönünü niteler | [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Zıt | Yorulmak, dikilmek, meşakkat çekmek | Dinlenmenin tam tersi olarak bedeni bitkin düşüren sürekli çaba ve didinme | [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبت | İşi kesmek, sükûnet bulmak, dinlenmek | Eylemin durdurulmasıyla elde edilen dinginlik ve yenilenme halini bütünüyle kapsar | Kesin |
| Latince | Cessatio, requies | Durma, dinlenme, ara verme | Eylemin askıya alınmasını karşılar; tüyü kazıma veya somut pürüzsüzleşme boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Cessation, repose, Sabbath | Kesilme, dinginlik, dinlenme vakti | Dinlenme ve meşgaleyi durdurma yönünü karşılar; kökün saç kesme gibi somut fiziksel türevlerini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unterbrechung, Ruhe, Sabbat | Kesinti, dinlenme, mola | Hareketsizlik ve toparlanma yönünü verir; Arapçadaki pürüzsüz tabaklanmış deri çağrışımı yoktur | Güçlü |
| Fransızca | Cessation, repos, sabbat | İşi bırakma, sükûnet, istirahat | Eylemin durması ve bedensel rahatlama anlamını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| السَّبْتِ | Yahudilere meşgaleden el çekip ibadete ayrılmaları emredilen cumartesi günü | Şeriat ve ahid bağlamında balık avlama yasağı ve cumartesi yasağını çiğneyenler; Bakara [2:65](https://lisan.digital/tr/ayet/2:65.md), Nisâ [4:47](https://lisan.digital/tr/ayet/4:47.md), A'râf [7:163](https://lisan.digital/tr/ayet/7:163.md), Nahl [16:124](https://lisan.digital/tr/ayet/16:124.md) |
| سُبَاتًا | Canlıların dış dünya ile bağını ve hareketini keserek sağlanan derin dinlenme ve yenilenme | Gece ve uykunun yaratılış gayesi ve insana lütfedilen fıtri sükûnet bağlamı; Furkân [25:47](https://lisan.digital/tr/ayet/25:47.md), Nebe [78:9](https://lisan.digital/tr/ayet/78:9.md) |
| يَسْبِتُونَ | İbadet ve tatil gününün gereklerini yerine getirmek, dünyevi işi ve avı bırakmak | Cumartesi günü balıkların serbestçe su yüzüne çıkması ve yasağa riayet hali; A'râf [7:163](https://lisan.digital/tr/ayet/7:163.md) |
| سَبْتِهِمْ | Kendilerine has kılınan dinlenme ve ibadet vakti | İlahi imtihan gereği balıkların gelme ve kesilme ritmi bağlamı; A'râf [7:163](https://lisan.digital/tr/ayet/7:163.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve istirahat tasavvuru | Yahudilerin Tanrı'nın altı günde yaratıp yedinci gün dinlendiği iddiasına karşı ilahi yorulmazlığın (Kâf [50:38](https://lisan.digital/tr/ayet/50:38.md)) savunulması | Yaratıcı için acziyet belirten istirahat değil, mahluk için fıtri kesinti ve sükûnet |
| Fıkıh | İbadet vakitleri ve cuma hukuku | Haftalık ibadet gününde ticari ve dünyevi eylemlerin durdurulması gerekliliği | Alışverişin ve dünyevi meşgalenin cuma namazı esnasında kesilmesi ilkesi |
| Tefsir | سُبَاتًا kavramının tahlili | Uykunun ruhun bedenden kısmen ayrılıp meşgaleyi kesmesi ve ölümün küçük bir numunesi olması | Hareketsizlik, dinginlik ve hayat enerjisinin kesintiyle yeniden toparlanması |
| Hadis | Sibtî ayakkabı ve kabir adabı | Hz. Peygamber'in tüyleri dökülmüş, tabaklanmış sığır derisinden pürüzsüz ayakkabı (en-ni‘âlü’s-sibtiyye) giymesi ve kabirler arasında bununla yürünmemesi uyarısı | Kıllardan arındırılmış temiz ve pürüzsüz tabaklanmış deri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve tefekkür ritmi | Ritmik ibadet molası | Dünyevi meşgaleyi keserek dikkati mutlak yaratıcıya yöneltmek | İnsanın sınırsızlaşan dünya ilgisini periyodik olarak dondurur | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ritim ve sinir sistemi | Homeostaz ve nörolojik restorasyon | Zihinsel aşırı yüklenmeyi kesip hafızayı ve dokuları tazelemek | Canlı yapının tükenmesini engelleyen zorunlu biyolojik durma eşiği | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki sınır ve kamu düzeni | Bağlayıcı kamusal kural | Otoritenin koyduğu yasağa riayet derecesini sınamak | A'râf [7:163](https://lisan.digital/tr/ayet/7:163.md) ayetinde görüldüğü üzere hileli yollarla yasağı delmeyi önleyen meşruiyet testi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim döngüsü | Çalışma ve piyasa molası | Kesintisiz sömürü ve tüketim hırsını frenleyerek emeği korumak | Pazarın durmaksızın işlemesini engelleyip insani sürdürülebilirliği güvenceye almak | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesikli sinyal ve periyodik sönümleme | Sürekli akan bir dalganın veya enerjinin belirli aralıklarla sıfır noktasına çekilerek sistemin aşırı ısınmasının veya kararsızlaşmasının önlenmesi mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal grev veya zorunlu tatil hakkı | Sosyal bünyede emeğin metalaşmasını ve tükenmesini engellemek için hukuken tanımlanmış meşru eylemsizlik ve dinlenme alanı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Musevi şeriatının cumartesi gününe veya modern anlamda verimsiz bir tembellik ve boş zamana indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemi, bilinci ve meşgaleyi bilinçli bir sınırla keserek canlının ve toplumun yenilenmesini, yaratılış amacına dönmesini sağlayan ontolojik ve fıtri sükûnet hali |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uykunun سُبَاتًا kılınmasını pasif bir yokluk sanmak ve cumartesi yasağını ahlaki ve ontolojik bir sınır testi yerine biçimsel bir tabu olarak görerek hile-i şer‘iyye zihniyetine kapılmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda hareket kadar durmanın, üretim kadar dinlenmenin ve faaliyet kadar kesintinin de varoluşsal bir yasa olduğunu gösterir; insanın haddini bilmesi kesinti anlarında tecelli eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uykunun ve gecenin nimet ve sükûnet olarak zikredildiği kozmolojik ayetlerde (Nebe [78:9](https://lisan.digital/tr/ayet/78:9.md), Furkân [25:47](https://lisan.digital/tr/ayet/25:47.md)) ve İsrailoğullarının ilahi ahdi ve sınırları çiğnemesini anlatan kıssalarda (Bakara [2:65](https://lisan.digital/tr/ayet/2:65.md), A'râf [7:163](https://lisan.digital/tr/ayet/7:163.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayatın kesintisiz bir dünyevi kazanım ve avlanma hırsı olduğu zannını yıkar; sınırların çiğnendiği yerde insanın maymunlaşacağını (onurunu yitireceğini) hatırlatarak riayetin özünü tahkim eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kıl ve tüyün deriden kazınması, başın tıraş edilmesi veya sarsıntısız bir yürüyüşle ilerleme suretiyle pürüzlerin ve direncin kesilip sükûnete erdirilmesi.
- Soyut anlam: Sürekli devam eden faaliyeti, bilinci ve çabayı belirli bir sınırda kesintiye uğratarak varlığı dinlenme, yenilenme ve dinginlik haline geçirme.
- Sistematik karşılık: Hem kozmolojik planda biyolojik tükenmeyi önleyen uyku ve sükûnet ilkesi, hem de sosyo-dini planda piyasa ve dünya meşgalesini durduran ritmik ibadet ve sınır yasası.
- LaTeX modeli: $$S(t) = A(t) \cdot [1 - \Pi(t)] + R \cdot \Pi(t)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A(t)$ zamana bağlı aktif dünyevi meşgale ve eylemi, $R$ ise dinlenme ve toparlanma durumundaki sükûnet potansiyelini temsil eder. $\Pi(t)$ belirli periyotlarda $1$ değerini alan kesinti ve tatil fonksiyonudur. Bu fonksiyon devreye girdiğinde aktif meşgale sıfırlanarak yerini bütünüyle sükûnet ve yenilenmeye ($R$) bırakır; böylece sistem aşırı yüklenmeden korunarak sürdürülebilir bir ritme kavuşur.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/2:65.md) — السَّبْتِ

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ

Meal (IK): Andolsun ki, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilirsiniz. İşte biz onlara: Aşağılık maymunlar olun, dedik.

### [Nisa 4:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/4:47.md) — السَّبْتِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Ey kitab verilenler; Biz bir takım yüzleri silip de enselerine çevirmezden veya onları Ashab-ı Sebit’i la’netlediğimiz gib la’netlemezden önce, gelin de elinizdekini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allahın emri daima yapılagelmiştir.

### [Nisa 4:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/4:154.md) — السَّبْتِ

وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

Meal (IK): Söz vermelerine karşılık Tur dağını üzerlerine kaldırdık. Ve onlara; Şehrin kapısından secde ederek girin, dedik. Cumartesileri aşırı gitmeyin, dedik. Onlardan ağır bir te’minat aldık.

### [Araf 7:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/7:163.md) — السَّبْتِ · سَبْتِهِمْ · يَسْبِتُونَ

وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Onlara; denizin kıyısındaki o kasabanın durumunu sor. Hani onlar, cumartesi gününü ihlal ederek haddi aşmışlardı. Zira cumartesi günleri balıkları sürüyle geliyor, cumartesi tatili yapmayacakları gün ise gelmiyordu. İşte biz, fasıklık eder oldukları için onları böylece imtihan ediyorduk.

### [Nahl 16:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/16:124.md) — السَّبْتُ

إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Cumartesi; ancak o gün üzerinde ihtilafa düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbın; onların ihtilaf edegeldikleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir.

### [Furkan 25:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/25:47.md) — سُبَاتًا

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا

Meal (IK): O’dur; size geceyi örtü, uykuyu rahatlık kılan ve gündüzü çalışma zamanı yapan.

### [Nebe 78:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/ayet/78:9.md) — سُبَاتًا

وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا

Meal (IK): Uykunuzu dinlenme kıldık.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Post demektir. Dinlenme günü, dinlenme yeri ve dinlenme anlamları kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والتاء والباء معهما
س ب ت، ب س ت يستعملان فقط
سبت:
سَبَتَ اليَهوديُّ يَسُبُتُ يَتَّخِذُّ السَّبْتَ عِيداً.
والسُّباتُ: النَّومُ الغالب الكثير.
والمريضُ يَسْبُتُ سَبْتاً فهو مسبوت. والسُّباتُ من النوم: شِبهُ غَشيةٍ.
وسَبَتَ رأسَه إذا جزّهُ مستأصلا.
والسَّبُتُ بُرهةٌ من الدهر، وقال لبيد:
وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مُجرى داحِسٍ		لو كان للنَّفس اللَّجُوج خُلُـود
والسَّبْتُ: ضَربٌ من السَّير، وبَعيرٌ سَبُوتٌ اذا سارَ تلك السِّيرَة.
والسَّبْت: الجريءُ المُقْدِمُ، وهو السِّنبِتُ، قال ابن أحمر: لأَنتَ خيرٌ من غُلامٍ بَتّا تُصبِحُ سَكْراناً وتُمسي سَبْتا والنَّعْلُ السِّبُتِيَّة: ما دُبِغَ بالقَرَظ، قال عنترة: يُحْذَى نِعالَ السِّبُتِ ليس بتَوْأَمِ
بست:
بُسْت من مَدائِنِ سِجِستانَ، قال:
أيا قَبراً ببُسْتَ يُحِنُّ معنـىً		عليكَ ولا على بُسْتَ السَّلام
والبُسْتانُ معروف.

##### Türkçe

باب **السين** و**التاء** و**الباء** معهما
**س ب ت**، **ب س ت** yalnızca kullanılırlar.

**سبت**:
Yahudi **سَبَتَ** eder, **يَسُبُتُ**: **السَّبْتَ**’i bayram edinir.
**السُّباتُ**: baskın, çok uyku.
Hasta **يَسْبُتُ** **سَبْتاً**; o hâlde o **مسبوت**tur. Ve uykudan **السُّباتُ**: baygınlığa benzer bir hâl.
Ve başını **سَبَتَ** etti: onu kökünden kazıyıp kestiği zaman.
Ve **السَّبُتُ**: zamandan bir müddet. Lebîd dedi ki:
وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مُجرى داحِسٍ		لو كان للنَّفس اللَّجُوج خُلُـود
Ve **السَّبْتُ**: yürüyüşün bir türü; ve deve **سَبُوتٌ**: o yürüyüşle yürüdüğü zaman.
Ve **السَّبْت**: cesur, atılgan; o, **السِّنبِتُ**’tir. İbn Ahmer dedi ki: لأَنتَ خيرٌ من غُلامٍ بَتّا تُصبِحُ سَكْراناً وتُمسي سَبْتا
Ve **النَّعْلُ السِّبُتِيَّة**: **القَرَظ** ile tabaklanmış olan. Antere dedi ki:
يُحْذَى نِعالَ السِّبُتِ ليس بتَوْأَمِ

**بست**:
**بُسْت**: **سِجِستانَ** şehirlerindendir. Dedi ki:
أيا قَبراً ببُسْتَ يُحِنُّ معنـىً		عليكَ ولا على بُسْتَ السَّلام
Ve **البُسْتانُ** bilinen (meşhur)dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَبتُ: الراحة. والسَبْتُ: الدهر. والسَبْتُ: حلْق الرأس. والسَبْتُ: إرسال الشَعَر عن العَقْص. والسَبْتُ: ضربٌ من سَيْر الإبل. قال أبو عمرو: هو العَنَقُ. قال حُمَيْدُ ابن ثَوْر:
ومَطْوِيَّةُ الأقراب أما نهارُها		فَسَبْتٌ وأما ليلها فـذمـيل
وسَبَتَ عِلاوَتَه سَبْتاً، إذا ضرَبَ عنقَه. ومنه سمِّي يومُ السَبْتِ، لانقطاع الأيّام عنده. والجمع أَسْبُتٌ وسُبوتٌ. والسَبْتُ: قيام اليهود بأمرِ سَبْتها. قال الله تعالى: "ويَوْمَ لا يَسْبِتون". وأَس{بَتَتِ اليهودُ، أي دخَلَتْ في السَبْتِ. أبو عمرو: المُسْبِتُ: الذي لا يتحرَّك؛ وقد أَسْبَتَ. والسُباتُ: النوم، وأصله الراحة. ومنه قوله تعالى: "وَجَعلْنا نومَكُمْ سُباتاً". تقول منه: سَبَتَ يَسْبُتُ، هذه وحدَها بالضم. قال ابن أحمر:
وكنّا وهُمْ كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقاسِوىً ثمّ كانا منجِدا وتَهامِيا
قالوا: السُباتُ الدهر. وابْناهُ: الليل والنهار. والمَسْبوتُ: الميّت والمغْشيُّ عليه. وكذلك العليلُ، إذا كان ملقىً كالنائم يُغْمِض عينَه في أكثر أحواله، مَسْبوتٌ. والسِبْتُ، بالكسر: جلود البقر المدبوغة بالقَرَظِ، تُحْذى منه النعال السِبْتِيَّةُ. ورُطَبٌ مُنْسَبِتٌ، إذا عمّه الإِرْطابُ. أبو عمرو: السَبَنْتى والسَبَنْدى: الجريء المُقْدِم من كلِّ شيء. والسَبَنْتى والسَبَنْدى أيضاً: النَمِر، ويشبه أن يكون سمِّيَ به لجراءته. قال الشَّماخ يرثي عمر بن الخطاب رضي الله عنه:
وما كنتُ أخشى أن تكون وفاتـهبِكَفَّيْ سَبَنْتى أزرقِ العينِ مطرق

##### Türkçe

**السَبتُ**: rahatlık. Ve **السَبْتُ**: dehr (zaman). Ve **السَبْتُ**: başın tıraş edilmesi. Ve **السَبْتُ**: saçın örgüden salıverilmesi. Ve **السَبْتُ**: develerin yürüyüşünden bir tür. Ebû Amr dedi: o, **العَنَقُ**tur. Humeyd b. Sevr dedi:
Ve kıvrılmış (toplanmış) su kapları; gündüzü ise		**فَسَبْتٌ** ve gecesi ise **ذمـيل**

Ve **سَبَتَ** onun **عِلاوَتَه**sini **سَبْتاً**, boynunu vurduğu zaman. Ve ondan dolayı **يومُ السَبْتِ** adlandırıldı; çünkü günler onun yanında kesilir. Çoğulu **أَسْبُتٌ** ve **سُبوتٌ**dur. Ve **السَبْتُ**: Yahudilerin kendi **سَبْتها**sının emriyle ayakta durması. Allah Teâlâ dedi: “**ويَوْمَ لا يَسْبِتون**”. Ve **أَسْبَتَتِ اليهودُ**, yani **السَبْتِ**e girdi. Ebû Amr: **المُسْبِتُ**: hareket etmeyen kimsedir; ve gerçekten **أَسْبَتَ**. Ve **السُباتُ**: uyku; aslı rahatlıktır. Ve ondan O’nun sözü: “**وَجَعلْنا نومَكُمْ سُباتاً**”. Ondan şöyle dersin: **سَبَتَ يَسْبُتُ**; bu, yalnızca damme iledir. İbn Ahmer dedi:
Ve biz ve onlar, **سُباتٍ**ın iki oğlu gibi idik; ayrıldılar eşitçe; sonra ikisi de Necdli ve Tihâmeli oldular

Dediler ki: **السُباتُ** dehrdir. Ve onun iki oğlu: gece ve gündüzdür. Ve **المَسْبوتُ**: ölü ve üzerine baygınlık gelen. Aynı şekilde hasta; eğer uyuyan gibi atılmış (yere serilmiş) ise, hâllerinin çoğunda gözünü kapatır; **مَسْبوتٌ**tur. Ve **السِبْتُ**, kesre ile: **القَرَظِ** ile tabaklanmış sığır derileri; ondan **النعال السِبْتِيَّةُ** yapılır. Ve **رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ**, eğer **الإِرْطابُ** onu kaplamışsa. Ebû Amr: **السَبَنْتى** ve **السَبَنْدى**: her şeyden cesur, atılgan olandır. Ve **السَبَنْتى** ve **السَبَنْدى** ayrıca: **النَمِر**; ve onunla adlandırılmış olması, cesaretinden dolayı olmalı. Eş-Şemmâh, Ömer b. el-Hattâb رضي الله عنه için mersiye söylerken dedi:
Ve ben, onun vefatının		**بِكَفَّيْ سَبَنْتى** mavi gözlü, başı eğik (kimse) ile olacağından korkmazdım

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ت ب
سبت
استعمل من وجوهه : ( سبت ) .
سبت : الحرّاني عن ابن السّكيت : السَّبْتُ : الحَلْق ، يقال : قد سَبَتَ رَأسه يَسْبِته سبْتاً ، والسَّبْتُ : السيرُ السّريع ، وأنشد :
ومَطْوِيّةِ الأقرابِ أَمّا نهارُها
فَسَبْتٌ وأمَّا لَيْلُها فَزَمِيلُ
والسَّبْتُ أيضاً : من الأيّام . والسَّبْتُ : السُّبات ، وأنشد الأصمعيّ :
يُصْبِحَ مَخْمُوراً ويُمْسِي سبْتاً
أي : مَسْبُوتاً ، والسَّبْت أيضاً : بُرْهَةٌ من الدَّهر ، وقال لَبِيد :
وغَنِيتُ سبْتاً قَبْلَ مُجْرَى داحِسٍ
لو كان للنّفسِ اللَّجُوجِ خُلُودُ
قال : والسَّبتُ : جُلُودُ البقر المدبوغة بالقَرَظ .
وقال شَمِر : السَّبْتُ : ضَرْبٌ من السَّيْر وأنْشَد :
يَمْشِي بها ذو الشِّرَّةِ السَّبُوتُ
وهْوَ مِنَ الأَيْزِوَجِ نَجِيتُ
أبو عُبَيد عن الأصمعي : فَرَسٌ سبْت : إذا كان جَواداً كثيرَ العدْو .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ في قوله عزّ وجلّ : ( أَزْوَاجاً وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ ) ( النبأ : 9 ) ، أي : قِطَعاً . والسَّبْت : القَطْع ، فكأنه إذا نام فقد انقَطع عن الناس .
وقال الزَّجَّاج : السُّبَاتُ : أن ينقطع عن الحَركة والرّوحُ في بَدَنه ، أي : جعلنا نومَكم راحةً لكم .
وقال ابن الأنباريّ : السَّبْت : القَطْع ، وسُمّي يوم السبت سبْتاً لأن الله جل وعز ابتدأ الخلْقَ وقطع فيه بعض خلق الأرض . ويقال : أُمر فيه بنو إسرائيلَ بقَطع الأعمال وتركها .
قال : وقوله جل وعز : ( جَعَلَ لَكُمُ الَّيْلَ لِبَاساً وَالنَّوْمَ سُبَاتاً ) ( الفرقان : 47 ) ، أي : قطعاً لأعمالكم .
قال : وأَخطأَ من قال سُمِّي السبتُ لأن الله أمر فيه بَني إسرائيلَ بالاستراحة وخلق هو عز وجل السموات والأرض في ستَّة أيام آخرها يوم الجمعة ، ثم استراح . قال : وهذا خطأ ، لأنه لا يُعلم في كلام العَرَب سبَت بمعنى استراح ، وإنّما معنى سبت قَطَع ، ولا يُوصفُ الله تعالى بالاستراحة لأنه لا يَتعب ، والراحة لا
تكون إلاّ بعد تَعَبٍ أو شُغْل ، وكلاهما زائل عن الله جل وعز . قال : واتّفق أهلُ العِلم على أن الله ابتدأَ الخَلْق يوم السبت ، ولم يخلُق يوم الجمعة سماءً ولا أرضاً .
قلت : والدّليلُ على صحة ما قال ، ما حدّثناه أبو إسحاق البزاز عن عثمانَ بن سعيد عن عبدالله بن صالح ، عن خالد بن حُمَيْد ، عن معاوية بن يحيى ، عن مجاهد ، عن عبدالله بن عمر قال : خلَق اللَّهُ التّراب يوم السبت ، وخلق الحجارةَ يومَ الأحد ، وخلق الشجَر يومَ الإثنين ، وخلق الكروم يوم الثلاثاء ، وخلق الملائكة يوم الأربعاء ، وخلق الدوابَّ يوم الخميس ، وخَلَق آدم يوم الجمعة فيما بين العَصر وغُروب الشمس .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : المُسبِتُ الذي لا يتحرّك ، وقد أَسبَت .
وقال الليث : السُّبات من النّوم : شبهُ غَشْية ، يقال : سُبِت المريض فهو مَسبوت .
وقال أبو عُبَيد : ابْنَا سُبات : الليل والنهار ، قال ابن أحمر الباهليّ :
وكنّا وهمْ كابنَيْ سُباتٍ تفرَّقَا
سوًى ثم كانَا مُنْجداً وتِهامِيَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : سبَتَ شعرَه وسلَته وسبَّده وسبَّته : إذا حلَقه . قال : وسبّده إذا أعْفاه ، وهذا من الأضداد .
أبو زيد : السبْتاء : الصَّحْراء وجمعُها السَّباتيّ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا جرى الإرطاب في الرُّطَبة كلّها فهي المُنْسبِتة ، وهو رُطَب مُنْسبِت .
وفي الحديث أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) رأى رجلاً يَمشي بين القبور في نَعْلَيه فقال : ( يا صاحب السِّبْتَين اخلَعْ سِبْتَيْك ) .
قال أبو عُبَيْد : قال الأصمعي : السِّبتُ : الجِلدُ المدبوغ . قال : فإن كان عليه شَعر وصُوف أو وَبَر فهو مُصْحب .
قال : وقال أبو عمرو : النِّعالُ السِّبِتيّة : هي المدبوغة بالقَرَظ .
قلت : وحديثُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يدلُّ على أن السِّبْت ما لا شَعْرَ عليه .
حدّثنا محمد بن سعيد البوشنجي المعروف بالكوفي قال : حدّثنا الحُلْوانيّ ، عن عبد الرزّاق ، عن مالك عن سعيد بن أبي سعيد المَقْبُري عن عُبَيد بن جُريج أنه قال لابن عمر : رأيتُك تلبس النِّعال السِّبتِيَّة ، فقال : رأيتُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يَلبس النعال التي
ليس عليها شعر ويتوضّأ فيها ، وأنا أُحبّ أَن أَلبَسَها .
قلت : كأنها سُمّيتْ سِبْتيّة لأن شَعَرها قد سُبِت عنها . أي : حُلِق وأُزيلَ بعلاج من الدِّباغ معلوم عند دَباغِيها . يقال : سَبَت شَعْرَه : إذا حَلَقَه .
أسبتتِ الحيّة إسباتاً : إذا أطرق لا يتحرك . قال :
أصممُّ أعمى لا يجيب الرُّقى
من طول إطراق وإسبات
قال أبو بكر : أرض سبتاء : إذا كانت مستوية .
قال شمر : قال ابن الأعرابي : سُمّيت النعال المدبوغة سبتية لأنها انسبتت بالدباغ ، أي : لانت . قال : وانسبتت الرَّطبة ، أي : لانت ، فهي منسبتة ، أي : لينة .
وقال عنترة :
بطلٌ كأن ثيابه في سرحة
يُحدَى نعال السِّبت ليس بتوأم
مدحه بأربع خصال كريمة :
أحدها : أنه جعله بطلاً ، أي : شجاعاً .
والثاني : أنه جعله طويلاً ، شبهه بالسَّرحة .
والثالث : أنه جعله شريفاً للُبْسه نعال السِّبت .
والرابع : أنه جعله تام الخلق نامياً ، لأن التوأم يكون أنقص خلقاً وقوّة وعقلاً وخُلقاً .

##### Türkçe

س ت ب
**سبت**
Onun vecihlerinden kullanıldı: (**سبت**).

**سبت**: el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّبْتُ**: tıraş etmektir; “başını tıraş etti” denir: “قد **سَبَتَ** رَأسه يَسْبِته سبْتاً”. Ve **السَّبْتُ**: hızlı yürüyüştür; ve şu beyit okunmuştur:
ومَطْوِيّةِ الأقرابِ أَمّا نهارُها
فَسَبْتٌ وأمَّا لَيْلُها فَزَمِيلُ

Ve **السَّبْتُ** ayrıca: günlerdendir. Ve **السَّبْتُ**: **السُّبات**tır; el-Aṣmaʿî şu beyiti okumuştur:
يُصْبِحَ مَخْمُوراً ويُمْسِي سبْتاً
Yani: **مَسْبُوتاً**. Ve **السَّبْت** ayrıca: zamandan bir müddettir; Lebîd dedi ki:
وغَنِيتُ سبْتاً قَبْلَ مُجْرَى داحِسٍ
لو كان للنّفسِ اللَّجُوجِ خُلُودُ

Dedi ki: ve **السَّبتُ**: **القَرَظ** ile tabaklanmış sığır derileridir.

Şemir dedi ki: **السَّبْتُ**: yürüyüşün bir türüdür; ve şu beyiti okudu:
يَمْشِي بها ذو الشِّرَّةِ السَّبُوتُ
وهْوَ مِنَ الأَيْزِوَجِ نَجِيتُ

Ebû ʿUbeyd, el-Aṣmaʿî’den: **فَرَسٌ سبْت**: eğer koşuda çok olan, iyi koşan ise.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den, O’nun عزّ وجلّ kavli hakkında: (**أَزْوَاجاً وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ**) (النّبأ: 9), yani: parçalar. Ve **السَّبْت**: kesmektir; sanki uyuduğu zaman insanlardan kesilmiş olur.

Ez-Zeccâc dedi ki: **السُّبَاتُ**: hareketten kesilmesi ve ruhun bedeninde (kalması)dır; yani: uykunuzu sizin için bir rahat kıldık.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: **السَّبْت**: kesmektir; ve Cumartesi gününe **سبْتاً** denildi; çünkü Allah جل وعز yaratmayı başlattı ve onda yerin yaratığının bir kısmını kesti. Ve denir ki: onda Benî İsrâîl’e işleri kesmeleri ve onları terk etmeleri emredildi.

Dedi ki: ve O’nun جل وعز kavli: (**جَعَلَ لَكُمُ الَّيْلَ لِبَاساً وَالنَّوْمَ سُبَاتاً**) (الفرقان: 47), yani: işleriniz için bir kesme.

Dedi ki: ve “Cumartesi, Allah onda Benî İsrâîl’e istirahati emretti ve O عز وجل gökleri ve yeri altı günde yarattı; sonu Cuma günü; sonra istirahat etti” diyen hata etmiştir. Dedi ki: bu hatadır; çünkü Arapların كلامında **سبت** “istirahat etti” manasında bilinmez; ancak **سبت**’in manası “kesti”dir. Ve Allah تعالى istirahat ile vasfedilmez; çünkü O yorulmaz; ve rahat ancak bir yorgunluktan veya bir meşguliyetten sonra olur; ikisi de Allah جل وعز’den zâildir. Dedi ki: ilim ehli, Allah’ın yaratmayı Cumartesi günü başlattığı üzerinde ittifak etti; ve Cuma günü ne bir gök ne de bir yer yaratmadı.

Dedim ki: onun söylediğinin sıhhatine delil, bize Ebû İshâk el-Bezzâz’ın, ʿUthmân b. Saʿîd’den, ʿAbdullâh b. Ṣâliḥ’ten, Ḫâlid b. Ḥumeyd’den, Muʿâviye b. Yaḥyâ’dan, Mücâhid’den, ʿAbdullâh b. ʿUmar’dan rivayet ettiği şeydir; dedi ki: Allah toprağı Cumartesi günü yarattı; taşları Pazar günü yarattı; ağaçları Pazartesi günü yarattı; asmaları Salı günü yarattı; melekleri Çarşamba günü yarattı; hayvanları Perşembe günü yarattı; ve Âdem’i Cuma günü, ikindi ile güneşin batışı arasında yarattı.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **المُسبِتُ**: hareket etmeyen kimsedir; ve “**أَسبَت**” etmiştir.

Leys dedi ki: uykudan **السُّبات**: bir baygınlık benzeridir; “hasta baygın oldu” denir: “**سُبِت** المريض فهو **مَسبوت**”.

Ebû ʿUbeyd dedi ki: **ابْنَا سُبات**: gece ve gündüzdür. İbn Aḥmar el-Bâhilî dedi ki:
وكنّا وهمْ كابنَيْ سُباتٍ تفرَّقَا
سوًى ثم كانَا مُنْجداً وتِهامِيَا

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “**سبَتَ** saçını, **سلَته** ve **سبَّده** ve **سبَّته**”: eğer onu tıraş ettiyse. Dedi ki: ve “**سبّده**”: eğer onu bıraktıysa (uzattıysa); bu, zıtlardandır.

Ebû Zeyd: **السبْتاء**: çöldür; çoğulu **السَّباتيّ**dir.

Ebû ʿUbeyd, el-Aṣmaʿî’den: eğer **الإرطاب** bütün **الرُّطَبة** içinde akarsa, o **المُنْسبِتة**dir; ve o, **رُطَب مُنْسبِت**tir.

Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir adamı kabirler arasında iki nalını giyerek yürürken gördü; şöyle dedi: (**يا صاحب السِّبْتَين اخلَعْ سِبْتَيْك**).

Ebû ʿUbeyd dedi ki: el-Aṣmaʿî dedi ki: **السِّبتُ**: tabaklanmış deridir. Dedi ki: eğer üzerinde kıl ve yün veya tüy varsa, o **مُصْحب**tur.

Dedi ki: Ebû ʿAmr dedi ki: **النِّعالُ السِّبِتيّة**: **القَرَظ** ile tabaklanmış olanlardır.

Dedim ki: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisi, **السِّبْت**’in üzerinde kıl olmayan şey olduğuna delâlet eder.

Bize Muhammed b. Saʿîd el-Bûşencî, el-Kûfî diye bilinen, rivayet etti; dedi ki: bize el-Ḥulvânî rivayet etti; ʿAbdürrezzâk’tan; Mâlik’ten; Saʿîd b. Ebî Saʿîd el-Maḳburî’den; ʿUbeyd b. Cüreyc’den: İbn ʿUmar’a dedi ki: seni **النِّعال السِّبتِيَّة** giyerken gördüm. O dedi ki: Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) üzerinde kıl olmayan nalları giyerken ve onların içinde abdest alırken gördüm; ben de onları giymeyi severim.

Dedim ki: sanki ona **سِبْتيّة** denildi; çünkü onun kılı ondan **سُبِت** edilmiştir; yani: tabaklamacıları yanında bilinen tabaklama muamelesiyle tıraş edilmiş ve giderilmiştir. “Saçını tıraş etti” denir: “**سَبَت** شَعْرَه”.

Yılan “**أسبتت**” etti, “**إسباتاً**”: eğer başını eğip hareket etmezse. Dedi ki:
أصممُّ أعمى لا يجيب الرُّقى
من طول إطراق وإسبات

Ebû Bekr dedi ki: **أرض سبتاء**: eğer düz ise.

Şemir dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: tabaklanmış nallara **سبتية** denildi; çünkü tabaklama ile **انسبتت**; yani: yumuşadı. Dedi ki: ve **انسبتت** **الرَّطبة**; yani: yumuşadı; o hâlde o **منسبتة**dir; yani: yumuşaktır.

ʿAntere dedi ki:
بطلٌ كأن ثيابه في سرحة
يُحدَى نعال السِّبت ليس بتوأم

Onu dört kerîm hasletle övdü:
Birincisi: onu **بطلاً** kılmasıdır; yani: cesur.
İkincisi: onu uzun kılmasıdır; onu **السَّرحة**ya benzetti.
Üçüncüsü: **نعال السِّبت** giymesi sebebiyle onu şerefli kılmasıdır.
Dördüncüsü: onu yaratılışı tam, gelişen kılmasıdır; çünkü **التوأم** yaratılışça, kuvvetçe, akılca ve huyca daha eksik olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الباء** وما يثلثهما)
(**سبت**) **السين** ve**الباء** ve**التاء** bir tek asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Yumuşak, kolay yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna **السَّبْت** yüklendi: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bu yüzden şaşkına **مَسْبُوت** denir. **السَّبْت**’e gelince, cumadan sonra (olan gün), denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; böylece cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu, fetha iledir. **السِّبْت**’e gelince: * **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**’ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(**سبج**) **السين** ve**الباء** ve**الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler ki: o Farsçada "شَبِي([4])"dir. **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de (böyledir). Bütün bunlarda bir bakış (itiraz) vardır.

(**سبح**) **السين** ve**الباء** ve**الحاء** iki asıldır: birisi ibadetten bir cins, diğeri koşmadan bir cins. Birincisi **السُّبْحة**’dır; o namazdır; ve bununla farz olmayan nafile olan şey tahsis olunur. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve ikisi arasında **يُسبِّح** etmez; yani ikisi arasında bir namazla nafile kılmaz. Babdan **التَّسبيح** vardır; o, Allah’ı—celâl senâsı—her kötülükten tenzih etmektir. **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der: **سبحان** مِن كذا; yani onu ne kadar uzak (kıldı). A‘şâ dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, övündüğü zaman “ona hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—cel ve عز—sıfatlarında: **سُبَّوح** vardır. Onun اشتقاقı, zikrettiğimizdendir: her kendisine yaraşmayan şeyden tenzih olunmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—celâl senâsı—celâli ve azametidir.

Diğer asıl **السَّبْح** ve**السِّباحة**’dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda iki eli (ön ayakları) güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen dönüp bakıyordun, mızrak darbesinden korkuyordun; böylece **أخْدَعُ**’ın, atının kulağı hizasına geldi.

(**سبخ**) **السين** ve**الباء** ve**الخاء** bir tek asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisini soyan bir hırsıza beddua ederken işitti; dedi ki: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"; yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"; yani onu söküp çıkar ve hafiflet. Pamuktan atılan, didikleme sırasında uçuşan şeye **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet olundu ki o, şöyle okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]; dedi ki: bu, **السَّبْخ**’ın manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, işte hafiftir.

(**سبد**) **السين** ve**الباء** ve**الدال**: babının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların "ماله **سَبَدٌ** ولا **لَبَدٌ**" sözüdür. **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. Derler: **سَبَّدَ** **الفَرْخُ**, tüyü göründüğünde ve sertleştiğinde. Denir ki **السُّبدَة** kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı. **التَّسبيد**’e gelince, denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; ve o babdandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**’ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden söktü. Denir ki **التسبيد**, başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.
Bundan şâz olan, onların "هو **سِبْدُ أسبادٍ**" sözüdür; yani inkâr olunan bir dehâ (musibet). Dedi ki:
* يعارض **سِبْدا** في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(**سبر**) **السين** ve**الباء** ve**الراء**: onda, القياس bakımından birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**’dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. Denir: فلان’da olanı **خَبَرْتُ** ve onu **سَبَرْتُ**. Yaralamanın miktarının bilindiği demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**’dir; o, güzellik ve bahadır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ **حِبره** و**سِبْرُهُ**"; yani güzelliği ve bahası gitti. Ebû Amr dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi ki: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما **السِّبْر** فحضريّ". İbn Ahmer dedi ki:
لبِسنا **حِبْرهُ** حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**’dir; o, soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**’ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(**سبط**) **السين** ve**الباء** ve**الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve**السين** ve**الطاء** babına yakındır. Denir: **شعر سَبْط** ve**سَبَِطٌ**, kıvırcık olmadığında. Denir: **أَسْبَطَ** **الرَّجلُ** **إِسباطاً**, vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırıldı; çünkü o saklanmaz ve korunmaz. Ondan hadis: "أتى **سُبَاطَةَ** قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o, **رَطب الحَلِيِّ**’dir; belki onda bir uzama vardır.

(**سبع**) **السين** ve**الباء** ve**العين** iki düzenli, sahih asıldır: birisi sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şeydir.
Birincisi **السَّبْعة**’dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. Denir: **سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم**, mallarının **سُبْع**’ını aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların "هو **سُباعيُّ البدَن**" sözleri vardır; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayıyadır. Diğeri ise **السَّبُع**’dur; yırtıcılardan bir tanedir. **أرض مَسْبَعَةٌ**, yırtıcıları çok olduğunda.
Babdan **سَبعْتُهُ** vardır; içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırmasında bir **سبُع**’a benzetti. **وأسبعته**: ona **السَّبع**’ı yedirdin. **وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم**, onları parçalayıp yediğinde.
Ebû Züeyb’in sözüne gelince:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ **مُسْبَعُ**([14])
onda sözler vardır: birisi, **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisiyle faydalanacağı şeyleri vardır; o yüzden daima canlıdır. Denir ki o, çobandır. Denir: annesi ölen, böylece onu başkası emziren kimsedir. Denir: **المُسبَع** meşru olmayan (nesep) olandır. Denir: yırtıcılar koyunlarına saldırdığı için köpeklere ve yırtıcılara bağıran çobandır. Denir: yedi babaya kadar köle olan kimsedir. Denir: yedi aylık doğandır. Denir: **المُسبَع**: ihmal edilmiş olandır. Araplar der: "لأفعلنَّ به **فِعْل سَبْعة**"; bununla şerde mübalağa isterler. Denir: **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**’yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(**سبغ**) **السين** ve**الباء** ve**الغين** bir tek asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. Denir: **أَسْبَغْتُ** الأمر, ve falan abdestini **أسْبَغَ**. Denir: Allah onun üzerine nimetlerini **أسبغ** etti. **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. **فحل سابغٌ**: **طويل الجُرْدَان**([15]); zıddı **الكَمْش**’tır. Denir: **سَبَّغَت** الناقةُ, yavrusunu attığında ve (yavru) **أَشْعَرَ** olduğu halde.

(**سبق**) **السين** ve**الباء** ve**القاف** bir tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. Denir: **سَبَقَ** **يَسْبِق** **سَبْقاً**. **السَّبَق**’a gelince: o, öne geçenin aldığı bahistir (**الخَطَر**).

(**سبك**) **السين** ve**الباء** ve**الكاف** bir asılcık olup, şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Ondan: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; onu **أَسْبِكُها** **سَبْكَاً**. Bu, eritme dışında da ödünç alınır. [**والسُّنبُك**: tırnağın ucu([17])]. Yere nispetle **السُّنْبُك** ise bir استعارةdır: kalın bir uç, hayrı az.

(**سبل**) **السين** ve**الباء** ve**اللام** bir tek asıldır; bir şeyi yukarıdan aşağıya salıvermeye ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi, senin sözünden: perdeyi **أسبلتُ**; bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَت**. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**’ı bundandır; çünkü o, sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri de bundandır; sanki insanın zikrettiğimiz şeyine benzetilmiştir. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى **أسبالِها**([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**’dir; o yoldur; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل** uzamasından dolayı **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. Denir: ekin **أَسبَلَ**, başağı çıktığında. Ebû Ubeyd dedi: ekinin **سَبَلُ**’i ile **سُنْبُلُه**’u birdir. Ve **سَبَلَ**([19]) ve**أَسْبَلَ** olmuştur.

(**سبه**) **السين** ve**الباء** ve**الهاء** bir kelimedir; ve aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. Denir: **رجل مَسْبُوهٌ** ve**مُسَبَّه**; o, **المسبوت**’a yakındır; ikisinde de kıyas* birdir.

(**سبي**) **السين** ve**الباء** ve**الياء** bir tek asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla götürmeye delâlet eder([20]). Ondan **السَّبْيُ**: denir: cariyeyi **سَبَى**; onu **يَسبيها** **سبْياً**; o **سابٍ**’dir; alınan ise **سَبِيَّة**’dir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile**سَبَأها** arasında فرق yaparlar. **سِباؤها**’ya gelince: onu satın almaktır. Denir: **سَبَأْتها**; ve bu, ancak şarap hakkında söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.
Bu asıldan şâz olan: **السَّابياء**’dır; o, çocuğun içinde bulunduğu deridir. **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**’dır([21]). Denir: falan oğullarına mallarından **سَابِياء** gelir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في **السَّابياء**".
Birinci baba yakın olanlardan: **الأسابيّ**’dir; o, yollardır. Denir: **أسابيُّ الدِّماء**; o, onun yollarıdır. Selâme dedi ki:
والعادِيَاتُ **أسابيُّ الدِّماء** بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**’dan sonra gelen şey hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi: deriyi **سبأت**; yani onu ovdun, ta ki üst kısımlarından bir şeyi yakacak kadar. İkincisi: **سبأت** derisini: onu yüzdüm. [Üçüncüsü: **سَبَأَ** falan([23]) yalan bir yemin üzerine; yani ona aldırmadan geçti.]
Bundan türeyenlerdendir: süt **انْسبَأ**; yani memeden çıktı. **المَسبْأ**: dağdaki yol.
Dördüncü mana onların "ذهبوا **أيادي سبأ**" sözüdür; yani dağınık olarak. Bu, Yemen halkının dağılmasındandır. **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamdır([24]); ve onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل السبت: القطع، ومنه سبت السير: قطعه، وسبت شعره: حلقه، وأنفه: اصطلمه، وقيل: سمي يوم السبت؛ لأن الله تعالى ابتدأ بخلق السموات والأرض يوم الأحد، فخلقها في ستة أيام كما ذكره، فقطع عمله يوم السبت فسمي بذلك، وسبت فلان: صار في السبت وقوله: ﴿يوم سبتهم شرعا﴾ [الأعراف/163]، قيل: يوم قطعهم للعمل، ﴿ويوم لا يسبتون﴾ [الأعراف/163]، قيل: معناه لا يقطعون العمل، وقيل: يوم لا يكونون في السبت، وكلاهما إشارة إلى حالة واحدة، وقوله: ﴿إنما جعل السبت﴾ [النحل/ 124]، أي: ترك العمل فيه، ﴿وجعلنا نومكم سباتا﴾ [النبأ/9]، أي: قطعا للعمل، وذلك إشارة إلى ما قال في صفة الليل: ﴿لتسكنوا فيه﴾ [يونس/67].

##### Türkçe

- **السبت**’in aslı: kesmedir; ondan (şu gelir): **سبت السير**: onu kesti; **وسبت شعره**: onu tıraş etti; ve burnunu: onu kökünden kesti; ve denildi ki: **يوم السبت** diye adlandırıldı; çünkü Allah Teâlâ göklerin ve yerin yaratılışına pazar günü başladı, onu zikrettiği üzere onu altı günde yarattı; sonra işini cumartesi günü kesti, böylece onunla adlandırıldı. Ve **سبت فلان**: cumarteside oldu. Ve O’nun sözü: **﴿يوم سبتهم شرعا﴾** [الأعراف/163] — denildi ki: onların işten kesildikleri gün. **﴿ويوم لا يسبتون﴾** [الأعراف/163] — denildi ki: manası, işi kesmezler; ve denildi ki: cumarteside olmadıkları gün; ve ikisi de tek bir hâle işarettir. Ve O’nun sözü: **﴿إنما جعل السبت﴾** [النحل/ 124], yani: onda işi terk etmek. **﴿وجعلنا نومكم سباتا﴾** [النبأ/9], yani: iş için bir kesme; ve bu, gece sıfatında söylediğine işarettir: **﴿لتسكنوا فيه﴾** [يونس/67].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ت
يلبسون النعال السبتية ونعال السبت وهو الأدم لأن شعره يسقط في الدباغ كأنـه سبـت أي حلق‏.‏
وسبت رأسه ورأس مسبوت‏.‏
وسبتت اليهود وأسبتت‏.‏
وجعل الله النوم سباتاً‏:‏ موتاً وأصبح فلان مسبوتاً‏:‏ ميتاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سبت علاوته إذا قطع رأسه‏.‏
وأروني سبتي‏.‏
واخلع سبتيك‏.‏

##### Türkçe

س ب ت
**يلبسون النعال السبتية** ve **نعال السبت** giyerler; o, **الأدم**’dir; çünkü onun kılı tabaklamada düşer; sanki o **سبت** yani tıraş edilmiş (gibi).
Ve **سبت رأسه**; ve **رأس مسبوت**.
Ve Yahudiler **سبتت** ve **أسبتت**.
Ve Allah uykuyu **سباتاً** kıldı: bir ölüm; ve falan kimse **مسبوتاً** olarak sabahladı: ölü.
Mecazdan: **سبت علاوته**; başını kestiği zaman.
Ve bana **سبتي**’mi gösterin.
Ve **سبتيك**’ini çıkar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السِّبْتُ، بالكسر: كلُّ جلدٍ مدبوغ، وقيل: هو المَدْبُوغ بالقَرَظِ خاصَّةً؛ وخَصَّ بعضُهم به جُلودَ البَِقر، مدبوغة كانت أَم غيرَ مدبوغة. ونِعالٌ سِبْتِيَّة: لا شعر عليها. الجوهري: السِّبْتُ، بالكسر، جلود البقر المدبوغةُ بالقَرَظ، تُحْذَى منه النِّعالُ السِّبْتِيَّة. وخرَج الحجاجُ يَتَوَذَّفُ في سِبْتِيَّتَيْنِ له. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسنلم، رأَى رجلاً يمشي بين القبور في نَعْلَيْه، فقال: يا صاحب السِّبْتَيْنِ، اخْلَعْ سِبْتَيْكَ. قال الأَصمعي: السِّبْتُ الجِلْدُ المدبوغُ، قال: فإِن كان عليه شعر، أَو صوف، أَو وَبَرٌ، فهو مُصْحَبٌ. وقال أَبو عمرو: النعال السِّبْتِيَّة هي المدبوغة بالقَرَط. قال الأَزهري: وحديث النبي، صلى الله عليه وسلم، يَدُلّ على أَن السِّبْتَ ما لا شعر عليه. وفي الحديث: أَن عُبَيْدَ بن جُرَيْج قال لابن عمر: رأَيْتُكَ تَلْبَسُ النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ، فقال: رأَيتُ النبي، صلى الله عليه وسلم، يَلْبَسُ النِّعال التي ليس عليها شعر، ويتوضأُ فيها، فأَنا أُحِبُّ أَن أَلْبَسَها؛ قال: إِنما اعترض عليه، لأَنها نعال أَهل النعْمة والسَّعَةِ. قال الأَزهري: كأَنها سُمِّيَتْ سِبْتِيَّةً، لأَِنَّ شعرها قد سُبِتَ عنها أَي حُلِقَ وأُزِيلَ بعِلاج من الدباغ، معلوم عند دَبَّاغِيها. ابن الأَعرابي: سميت النعال المدبوغة سِبْتِيَّة، لأَِنها انْسَبَتَت بالدباغ أَي لانَتْ. وفي تسمية النعل المُتَّخَذَة من السِّبْت سِبْتاً اتساعٌ، مثل قولهم: فلان يَلْبَسُ الصوفَ والقُطْنَ والإِبْرَيْسَمَ أَي الثياب المُتَّخَذَة منها. ويروى: السِّبْتِيَّتَيْنِ، على النَّسب، وإِنما أَمره بالخَلْع احْتراماً للمقابر، لأَِنه يمشي بينها؛ وقيل: كان بها قَذَر، أَو لاخْتياله في مَشْيِه.
والسَّبْتُ والسُّباتُ: الدَّهْرُ.
وابْنا سُباتٍ: الليل والنهار؛ قال ابن أَحمر:
فكُنَّا وهم كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقا
سِوًى، ثم كانا مُنْجِداً وتِهامِيَا
قال ابن بري: ذكر أَبو جعفر محمد بن حبيب أَن ابْنَيْ سُباتٍ رجلانِ، رأَى أَحدُهما صاحبَه في المنام، ثم انْتَبَه، وأَحدُهما بنَجْدٍ والآخر بِتهامة. وقال غيره: ابنا سُبات أَخوانِ، مضى أَحدُهما إِلى مَشْرِقِ الشمسِ لِيَنْظُرَ من أَين تَطْلُعُ، والآخر إِلى مَغْرِبِ الشمسِ لينظر أَين تَغْرُبُ. والسَّبْتُ: بُرْهةٌ من الدهر؛ قال لبيد:
وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مَجْرَى داحِسٍ،
لو كان، للنَّفْسِ اللَّجُوجِ، خُلودُ
وأَقَمْتُ سَبْتاً، وسَبْتَةً، وسَنْبَتاً، وسَنْبَتَةً أَي بُرْهةً. والسَّبْتُ: الراحةُ.
وسَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً: اسْتَراحَ وسَكَنَ. والسُّباتُ: نوم خَفِيّ، كالغَشْيَةِ. وقال ثعلب: السُّباتُ ابتداءُ النوم في الرأْس حتى يبلغ إِلى القلب. ورجل مَسْبُوتٌ، من السُّباتِ، وقد سُبِتَ، على ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
وتَرَكَتْ راعِيَها مَسْبوتا،
قد هَمَّ، لما نام، أَنْ يموتا
التهذيب: والسَّبْتُ السُّباتُ؛ وأَنشد الأَصمعي:
يُصْبِحُ مَخْمُوراً، ويُمْسِي سَبْتا
أَي مَسْبُوتاً. والمُسْبِتُ: الذي لا يَتَحَرَّكُ، وقد أَسْبَتَ. ويقال: سُبِتَ المريضُ، فهو مَسْبُوت.
وأَسْبَتَ الحَيَّةُ إِسْباتاً إِذا أَطْرَقَ لا يَتَحَرَّكُ، وقال: أَصَمُّ أَعْمَى، لا يُجِيب الرُّقَى،
من طُولِ إِطْرَاقٍ وإِسْباتِ
والمَسْبُوتُ: المَيِّتُ والمَغْشِيُّ عليه، وكذلك العليل إِذا كان مُلْقىً كالنائم يُغَمِّضُ عينيه في أَكثر أَحواله، مَسْبُوتٌ. وفي حديث عمرو بن مسعود، قال لمعاوية: ما تَسْأَلُ عن شيخ نومُه سُباتٌ، وليلُه هُباتٌ؟ السُّباتُ: نوم المريضِ والشيخِ المُسِنِّ، وهو النَّومةُ الخَفيفة، وأَصْلُه من السَّبْتِ، الراحةِ والسُّكونِ، أَو من القَطْع وتَرْكِ الأَعْمال.
والسُّباتُ: النَّومُ، وأَصْلُه الراحةُ، تقول منه: سَبَتَ يَسْبُتُ، هذه بالضم وحدها. ابن الأَعرابي في قوله عز وجل: وجَعَلْنا نومَكم سُباتاً أَي قِطَعاً؛ والسَّبْتُ: القَطْع، فكأَنه إِذا نام، فقد انقطع عن الناس. وقال الزجاج: السُّباتُ أَن ينقطع عن الحركة، والروحُ في بدنه، أَي جعلنا نومكم راحة لكم. والسَّبْتُ: من أَيام الأُسبوع، وإِنما سمي السابعُ من أَيام الأُسبوع سَبْتاً، لأَن الله تعالى ابتدأَ الخلق فيه، وقطع فيه بعضَ خَلْق الأَرض؛ ويقال: أَمر فيه بنو إِسرائيل بقطع الأَعمال وتركها؛ وفي المحكم: وإِنما سمي سَبْتاً، لأَِن ابتداء الخلق كان من يوم الأَحد إِلى يوم الجمعة، ولم يكن في السَّبْتِ شيء من الخلق، قالوا: فأَصبحتْ يومَ السَّبْتِ مُنْسَبِتَةً أَي قد تَمَّتْ، وانْقَطَع العملُ فيها؛ وقيل: سمي بذلك لأَِن اليهود كانوا يَنْقَطِعون فيه عن العمل والتصرف، والجمع أَسبُتٌ وسُبُوتٌ.
وقد سَبَتُوا يَسْبِتُون ويَسْبُتون، وأَسْبَتُوا: دخَلُوا في السَّبْتِ. والإِسْباتُ: الدخولُ في السَّبْتِ. والسَّبْتُ: قيامُ اليهود بأَمر سُنَّتِها. قال تعالى: ويوم لا يَسْبِتُون لا تأْتيهم. وقوله تعالى: وجعَلْنا الليلَ لباساً، والنَّوْمَ سُباتاً؛ قال: قَطْعاً لأَعْمالكم. قال: وأَخطأَ من قال: سُمِّيَ السَبْتَ، لأَن الله أَمر بني إِسرائيل فيه بالاستراحة؛ وخَلَق هو، عز وجل، السموات والأَرضَ في ستة أَيام، آخرها يوم الجمعة، ثم استراح وانقطع العمل، فسمي السابعُ يوم السبت. قال: وهذا خطأٌ لأَنه لا يُعلم في كلام العرب سَبَتَ، بمعنى اسْتَراح، وإِنما معنى سَبَتَ: قَطَعَ، ولا يوصف الله، تعالى وتَقَدَّس، بالاستراحة، لأَنه لا يَتْعَبُ، والراحة لا تكون إِلا بعد تَعَبٍ وشَغَلٍ، وكلاهما زائل عن الله تعالى، قال: واتفق أَهل العلم على أَن الله تعالى ابتدأَ الخلق يوم السَّبْت، ولم يَخْلُقْ يومَ الجمعة سماء ولا أَرضاً. قال الأَزهري: والدليل على صحة ما قال، ما روي عن عبد الله بن عمر، قال: خلق الله التُّربةً يومَ السَّبْت، وخلق الحجارة يوم الأَحد، وخلق السحاب يوم الاثنين، وخَلَق الكُرومَ يوم الثلاثاء، وخلق الملائكة يوم الأَربعاء، وخلق الدواب يوم الخميس، وخلق آدم يوم الجمعة فيما بين العصر وغروب الشمس. وفي الحديث: فما رأَينا الشمسَ سَبْتاً؛ قيل: أَراد أُسبوعاً من السَّبْت إِلى السَّبْت، فأَطلق عليه اسم اليوم، كما يقال: عشرون خريفاً، ويرادُ عشرون سنة؛ وقيل: أَراد بالسَّبْتِ مُدَّةً من الأَزمان، قليلة كانت أَو كثيرة.
وحكى ثعلب عن ابن الأَعرابي: لا تَكُ سَبْتِيًّا أَي ممن يصوم السَّبْتَ وحده.
وسَبَتَ عِلاوَتَه: ضَرَبَ عُنُقَه.
والسَّبْتُ: السير السريع؛ وأَنشد لحميد بن ثور:
ومَطْوِيَّةِ الأَقْرَابِ، أَما نَهارُها
فسَبْتٌ، وأَما ليلُها فزَمِيلُ
وسَبَتَت الناقةُ تَسْبِتُ سَبْتاً، وهي سَبُوتٌ. والسَّبْت: سَيْر فوق العَنَقِ؛ وقيل: هو ضَرْبٌ من السَّيْر، وفي نسخة: سير الإِبل؛ قال رؤْبة:يَمْشِي بها ذو المِرَّةِ السَّبُوتُ،
وهْوَ من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
والسَّبْتُ أَيضاً: السَّبْقُ في العَدْوِ. وفرس سَبْتٌ إِذا كان جواداً، كثير العَدْو.
والسَّبْت: الحَلْقُ، وفي الصحاح: حلق الرأْس. وسَبَتَ رأْسَهُ وشعرَه يسْبُتُه سَبْتاً، وسَلَتَه، وسَبَدَه: حَلَقَه؛ قال: وسَبَدَه إِذا أَعْفَاه، وهو من الأَضدادِ. وسَبَتَ الشيءَ سَبْتاً وسَبَّتَه: قَطَعَه، وخَصَّ به اللحياني الأَعناقَ. وسَبَتَت اللُّقْمةُ حَلْقي وسَبَتَّتْه: قَطَعَتْه،والتخفيف أَكثر.
والسَّبْتاء من الأَرض: كالصَّحْراء، وقيل: أَرض سَبْتاء، لا شجر فيها. أَبو زيد: السَّبْتاء الصحراء، والجمع سَباتي وسباتى. وأَرضٌ سَبْتاء: مُستَوِية. وانْسَبَتَتِ الرُّطَبة: جَرَى فيها كلها الإِرْطابُ. وانْسَبَتَ الرُّطَبُ: عَمَّه كلَّه الإِرْطابُ. ورُطَبٌ مُنسبِتٌ عَمَّه الإِرْطابُ. وانْسَبَتَتِ الرُّطَبَةُ أَي لانَتْ. ورُطَبةٌ مُنْسَبِتَةٌ أَي لَيِّنة؛ وقال عنترة:
بَطَلٌ كأَنَّ ثِبابَه في سَرْحَةٍ،
يُحْذَى نِعالَ السِّبْتِ، ليس بتَوأَمِ
مدحه بأَربع خصال كرام: إِحداها أَنه جعله بطلاً أَي شجاعاً، الثانية أَنه جعله طويلاً، شبهه بالسَّرْحة، الثالثة أَنه جعله شريفاً، للُبْسه نِعالَ السِّبْتِ، الرابعة أَنه جعله تامَّ الخَلْق نامياً، لأَِن التَّوْأَم يكون أَنْقَصَ خَلْقاً وقوَّة وعَقْلاً وخُلُقاً. والسَّبْتُ: إِرسال الشعر عن العَقْصِ. والسُّبْتُ والسَّبْتُ: نَبات شِبْه الخِطْمِيِّ، الأَخيرة عن كراع؛ أَنشد قُطْرُبٌ:
وأَرْضٍ يَحارُ بها المُدْلِجُونْ،
تَرَى السُّبْتَ فيها كرُكنِ الكَثِيبْ
وقال أَبو حنيفة: السِّبِتُ نبت، معرَّب من شِبِتٍّ؛ قال: وزعم بعض الرواة أَنه السَّنُّوتُ.
والسَّبَنْتَى والسَّبَنْدَى: الجَرِيء المُقْدِم مِن كل شيء، والياء للإِلحاق لا للتأْنيث، أَلا ترى أَن الهاء تلحقه والتنوين، ويقال: سَبَنْتاة وسَبَنْداة؟ قال ابن أَحمر يصف رجلاً:
كأَنَّ الليلَ لا يَغْسُو عليه،
إِذا زَجَرَ السَّبَنْتَاةَ الأَمُونَا
يعني الناقة. والسَّبَنْتَى: النَّمِرُ، ويُشْبِهُ أَن يكونَ سمي به لجُرْأَتِه؛ وقيل: السَّبَنْتَى الأَسَدُ، والأُنثى بالهاء؛ قال الشماخ يرثي عمر بن الخطاب رضي الله عنه:
جَزَى اللهُ خيراً من إِمامٍ، وباركَتْ
يَدُ الله في ذاكَ الأَدِيمِ المُمَزَّقِ
وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ وفَاتُه
بكَفَّيْ سَبَنْتَى، أَزْرَقِ العَيْنِ، مُطْرِقِ
قال ابن بري: البيت لمُزَرِّدٍ
(* قوله «البيت لمزرد» تبع في ذلك أَبا
رياش. قال الصاغاني وليس له أَيضاً. وقال أَبو محمد الأَعرابي انه لجزء أَخي الشماخ وهو الصحيح. وقيل ان الجن قد ناحت عليه بهذه الآيات.)، أَخي الشَّماخ. يقول: ما كنتُ أَخْشَى أَن يقتله أَبو لؤلؤة، وأَن يَجْتَرِئَ على قتله. والأَزْرَقُ: العَدُوُّ، وهو أَيضاً الذي يكون أَزْرَقَ العين، وذلك يكون في العَجَم. والمُطْرِقُ: المُسْتَرْخي العين.
وقيل: السَّبَنْتَاة اللَّبُؤَةُ الجَريئة؛ وقيل: الناقة الجَريئة الصدر، وليس هذا الأَخير بقوي، وجمعها سَبانتُ، ومن العرب من يجمعها سَباتَى؛ ويقال للمرأَة السَّلِيطة: سَبَنْتَاة؛ ويقال: هي سَبَنْتَاةٌ في جِلْدِ حَبَنْداة.

##### Türkçe

**السِّبْتُ**، kesre ile: her tabaklanmış deri; ve denildi ki: o, **المَدْبُوغ**tur
özellikle **بالقَرَظِ** ile; ve bazısı onu sığır derilerine tahsis etti, tabaklanmış olsun yahut tabaklanmamış.
Ve **نِعالٌ سِبْتِيَّة**: üzerinde kıl olmayan (ayakkabılar). el-Cevherî: **السِّبْتُ** kesre ile, **بالقَرَظ** ile tabaklanmış sığır derileridir; ondan **النِّعالُ السِّبْتِيَّة** yapılır. Ve Haccâc çıktı,
kendisine ait iki **سِبْتِيَّة** içinde (yürüyerek) **يَتَوَذَّفُ** ederdi. Ve hadiste: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir adamı kabirler arasında iki nalı ile yürürken gördüğü, bunun üzerine: “Ey iki **السِّبْتَيْنِ** sahibi, iki **سِبْتَيْكَ**’ini çıkar” dediği (gelmiştir). el-Asma‘î dedi: **السِّبْتُ** tabaklanmış deridir; dedi ki: eğer üzerinde kıl, yahut yün, yahut **وَبَرٌ** varsa, o **مُصْحَبٌ**dur.
Ebû ‘Amr dedi: **النعال السِّبْتِيَّة** **بالقَرَط** ile tabaklanmış olanlardır. el-Ezherî dedi:
Peygamberin hadisi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **السِّبْتَ**’in üzerinde kıl olmayan şey olduğuna delâlet eder. Ve hadiste: **عُبَيْدَ بن جُرَيْج**’in İbn Ömer’e: seni **النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ** giyerken gördüm, dediği; o da: Peygamberi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, üzerinde kıl olmayan nalı giyerken ve onun içinde abdest alırken gördüm; ben de onu giymeyi severim, dediği (gelmiştir); dedi ki: ona ancak itiraz edildi, çünkü onlar nimet ve genişlik ehlinin nallarıdır. el-Ezherî dedi: sanki ona **سِبْتِيَّة** denildi; çünkü onun kılı ondan **سُبِتَ** edilmiştir, yani tabaklamadan bir tedavi ile tıraş edilmiş ve giderilmiştir; bu, tabaklayıcıları yanında bilinen (bir şeydir). İbnü’l-A‘râbî: tabaklanmış nallara **سِبْتِيَّة** denildi; çünkü tabaklama ile **انْسَبَتَت** etti, yani yumuşadı. **السِّبْت**’ten yapılmış nalın **سِبْتاً** diye adlandırılmasında bir genişletme vardır; onların: falan yün, pamuk ve **الإِبْرَيْسَمَ** giyer, yani onlardan yapılmış elbiseleri (giyer) demeleri gibi. Ve şöyle rivayet edilir: **السِّبْتِيَّتَيْنِ** nisbet üzere; ona çıkarma emri ise kabirlere hürmet içindir, çünkü onların arasında yürüyordu; ve denildi ki: onlarda pislik vardı; yahut yürüyüşündeki kibirlenmesi sebebiyle.

Ve **السَّبْتُ** ve **السُّباتُ**: dehr (zaman).

Ve **ابْنا سُباتٍ**: gece ve gündüz; İbn Ahmer dedi:
فكُنَّا وهم كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقا
سِوًى، ثم كانا مُنْجِداً وتِهامِيَا
İbn Berrî dedi: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb, **ابْنَيْ سُباتٍ**’ın iki adam olduğunu zikretti; ikisinden biri arkadaşını rüyada gördü, sonra uyandı; ikisinden biri Necd’dedir, diğeri Tihâme’dedir. Başkası dedi: **ابنا سُبات** iki kardeştir; ikisinden biri güneşin doğusuna, nereden doğduğuna bakmak için gitti; diğeri güneşin batısına, nerede battığına bakmak için. Ve **السَّبْتُ**: dehrden bir müddet; Lebîd dedi:
وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مَجْرَى داحِسٍ،
لو كان، للنَّفْسِ اللَّجُوجِ، خُلودُ
Ve **أَقَمْتُ سَبْتاً** ve **سَبْتَةً** ve **سَنْبَتاً** ve **سَنْبَتَةً** yani bir müddet.

Ve **السَّبْتُ**: rahat.

Ve **سَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً**: rahatladı ve sükûn buldu. Ve **السُّباتُ**: baygınlık gibi gizli bir uyku. Sa‘leb dedi: **السُّباتُ** başta uykunun başlangıcıdır; kalbe varıncaya kadar. Ve **رجل مَسْبُوتٌ**: **السُّباتِ**’tan (olan); ve İbnü’l-A‘râbî’ye göre **سُبِتَ** edilmiştir; ve (şu) okudu:
وتَرَكَتْ راعِيَها مَسْبوتا،
قد هَمَّ، لما نام، أَنْ يموتا
**التهذيب**: ve **السَّبْتُ** **السُّباتُ**tır; ve el-Asma‘î (şu) okudu:
يُصْبِحُ مَخْمُوراً، ويُمْسِي سَبْتا
yani **مَسْبُوتاً**. Ve **المُسْبِتُ**: hareket etmeyen kimsedir; ve **أَسْبَتَ** etmiştir.
Ve denilir: hasta **سُبِتَ** edildi; o hâlde o **مَسْبُوت**tur.
Ve yılan **أَسْبَتَ** eder, **إِسْباتاً**; eğer başını eğip hareket etmezse; ve dedi:
أَصَمُّ أَعْمَى، لا يُجِيب الرُّقَى،
من طُولِ إِطْرَاقٍ وإِسْباتِ
Ve **المَسْبُوتُ**: ölü ve üzerine baygınlık gelen; ve aynı şekilde hasta, eğer uyuyan gibi atılmış (yatmış) ise, hâllerinin çoğunda gözlerini kapatır; (o) **مَسْبُوتٌ**tur. Ve Amr b. Mes‘ûd’un hadîsinde: Muâviye’ye dedi ki: uykusu **سُباتٌ**, gecesi **هُباتٌ** olan bir şeyhten ne soruyorsun? **السُّباتُ**: hastanın ve çok yaşlı şeyhin uykusudur; o, hafif uykudur; aslı **السَّبْتِ**’ten, yani rahat ve sükûndan; yahut kesmeden ve işleri terk etmekten.

Ve **السُّباتُ**: uykudur; aslı rahattır; ondan: **سَبَتَ يَسْبُتُ** dersin; bu, yalnızca damme iledir. İbnü’l-A‘râbî, Aziz ve Celil olan sözünde: **وجَعَلْنا نومَكم سُباتاً** yani kesikler (kıldık); ve **السَّبْتُ**: kesmedir; sanki uyuduğu zaman insanlardan kesilmiş olur. ez-Zeccâc dedi: **السُّباتُ** hareketten kesilmesidir; ruhu bedenindedir; yani uykunuzu size rahat kıldık. Ve **السَّبْتُ**: haftanın günlerindendir; haftanın günlerinden yedincisine ancak **سَبْتاً** denildi; çünkü Allah Teâlâ onda yaratmayı başlattı ve onda yerin yaratılışının bir kısmını kesti; ve denilir: onda Benî İsrail’e işleri kesmeleri ve terk etmeleri emredildi; ve **المحكم**’de: ona ancak **سَبْتاً** denildi; çünkü yaratmanın başlangıcı pazar gününden cuma gününe kadardı; **السَّبْتِ**’te yaratmadan bir şey yoktu; dediler ki: böylece **يومَ السَّبْتِ** günü **مُنْسَبِتَةً** oldu, yani tamamlandı ve onda iş kesildi; ve denildi: ona bununla ad verildi; çünkü Yahudiler onda iş ve tasarruftan kesilirlerdi; çoğulu **أَسبُتٌ** ve **سُبُوتٌ**tur.
Ve gerçekten onlar **سَبَتُوا** ederler: **يَسْبِتُون** ve **يَسْبُتون**; ve **أَسْبَتُوا**: **السَّبْتِ**’e girdiler. Ve **الإِسْباتُ**: **السَّبْتِ**’e girmektir. Ve **السَّبْتُ**: Yahudilerin kendi sünnetinin emriyle kıyam etmesidir. Allah Teâlâ dedi: **ويوم لا يَسْبِتُون لا تأْتيهم**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وجعَلْنا الليلَ لباساً، والنَّوْمَ سُباتاً**; dedi ki: işleriniz için kesikler (kıldık). Dedi ki: şu diyen hata etti: **السَبْتَ** ancak Allah’ın Benî İsrail’e onda istirahatı emretmesi sebebiyle adlandırıldı; hâlbuki O, عز وجل, gökleri ve yeri altı günde yarattı; sonu cuma günüdür; sonra istirahat etti ve iş kesildi; böylece yedinciye cumartesi günü denildi. Dedi ki: bu hatadır; çünkü Arapların sözünde **سَبَتَ** “istirahat etti” mânasında bilinmez; **سَبَتَ**’in mânası ancak “kesti”dir; ve Allah Teâlâ ve takaddes, istirahat ile vasfedilmez; çünkü O yorulmaz; rahat ancak yorgunluk ve meşguliyetten sonra olur; ikisi de Allah Teâlâ’dan zâildir. Dedi ki: ilim ehli, Allah Teâlâ’nın yaratmayı **يوم السَّبْت** günü başlattığı üzerinde ittifak etti; ve cuma günü bir gök de bir yer de yaratmadı. el-Ezherî dedi: onun söylediğinin sıhhatine delil, Abdullah b. Ömer’den rivayet edilendir; dedi ki: Allah toprağı **يومَ السَّبْت** günü yarattı; taşları pazar günü yarattı; bulutu pazartesi günü yarattı; asmaları salı günü yarattı; melekleri çarşamba günü yarattı; hayvanları perşembe günü yarattı; Âdem’i cuma günü ikindi ile güneşin batışı arasında yarattı. Ve hadiste: “Biz güneşi bir **سَبْتاً** görmedik”; denildi ki: **السَّبْت**’ten **السَّبْت**’e bir hafta murad etti; günün adını (haftaya) ıtlak etti; yirmi sonbahar denilip yirmi yıl murad edilmesi gibi; ve denildi ki: **بالسَّبْتِ** ile zamanlardan bir müddet murad etti; az olsun çok olsun.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: “**لا تَكُ سَبْتِيًّا**” yani yalnız **السَّبْتَ**’i oruç tutanlardan olma.

Ve **سَبَتَ عِلاوَتَه**: boynunu vurdu.

Ve **السَّبْتُ**: hızlı yürüyüş; Humeyd b. Sevr’den (şu) okudu:
ومَطْوِيَّةِ الأَقْرَابِ، أَما نَهارُها
فسَبْتٌ، وأَما ليلُها فزَمِيلُ
Ve deve **سَبَتَت** eder: **تَسْبِتُ سَبْتاً**; ve o **سَبُوتٌ**tur. Ve **السَّبْت**: **العَنَقِ**’ın üstünde bir yürüyüştür; ve denildi ki: o yürüyüşten bir türdür; ve bir nüshada: develerin yürüyüşü; Ru’be dedi:
يَمْشِي بها ذو المِرَّةِ السَّبُوتُ،
وهْوَ من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
Ve **السَّبْتُ** ayrıca: koşuda öne geçmedir. Ve **فرس سَبْتٌ**: eğer iyi koşan, çok koşan ise.

Ve **السَّبْت**: tıraştır; ve **الصحاح**’ta: başın tıraşı. Ve **سَبَتَ رأْسَهُ وشعرَه**: **يسْبُتُه سَبْتاً**; ve **سَلَتَه** ve **سَبَدَه**: onu tıraş etti; dedi ki: ve **سَبَدَه** eğer onu bıraktı (uzattı) ise; o, zıt anlamlılardandır. Ve **سَبَتَ الشيءَ سَبْتاً** ve **سَبَّتَه**: onu kesti; ve Lihyânî bununla boyunları tahsis etti. Ve lokma boğazımı **سَبَتَت** etti ve onu **سَبَتَّتْه**: onu kesti; hafifletme daha çoktur.

Ve **السَّبْتاء** yerden: çöl gibi; ve denildi ki: **أَرض سَبْتاء**: içinde ağaç olmayan yer. Ebû Zeyd: **السَّبْتاء** çöldür; çoğulu **سَباتي** ve **سباتى**. Ve **أَرضٌ سَبْتاء**: dümdüz. Ve taze hurma **انْسَبَتَت** etti: onda **الإِرْطابُ** bütünüyle aktı.
Ve taze hurmalar **انْسَبَتَ** etti: **الإِرْطابُ** onun tamamını kapladı. Ve **رُطَبٌ مُنسبِتٌ**: **الإِرْطابُ** onun tamamını kapladı. Ve taze hurma **انْسَبَتَت** etti yani yumuşadı. Ve **رُطَبةٌ مُنْسَبِتَةٌ** yani yumuşak; ‘Antere dedi:
بَطَلٌ كأَنَّ ثِبابَه في سَرْحَةٍ،
يُحْذَى نِعالَ السِّبْتِ، ليس بتَوأَمِ
Onu dört keremli hasletle övdü: birincisi, onu **بَطَلٌ** kıldı, yani yiğit; ikincisi, onu uzun kıldı, onu **السَّرْحة**’ya benzetti; üçüncüsü, onu şerefli kıldı, **نِعالَ السِّبْتِ** giymesiyle; dördüncüsü, onu yaratılışı tam, gelişen kıldı; çünkü **التَّوْأَم** yaratılışça, güççe, akılca ve huyca daha eksik olur. Ve **السَّبْتُ**: saçın örgüden salıverilmesidir. Ve **السُّبْتُ** ve **السَّبْتُ**: **الخِطْمِيِّ** benzeri bir bitkidir; sonuncusu Kurâ‘dan; Kutrub (şu) okudu:
وأَرْضٍ يَحارُ بها المُدْلِجُونْ،
تَرَى السُّبْتَ فيها كرُكنِ الكَثِيبْ
Ebû Hanîfe dedi: **السِّبِتُ** bir bitkidir; **شِبِتٍّ**’den Arapçalaştırılmıştır; dedi ki: bazı râviler onun **السَّنُّوتُ** olduğunu zannettiler.

Ve **السَّبَنْتَى** ve **السَّبَنْدَى**: her şeyden cesur, atılgan (olan); ve **الياء** ilhak içindir, te’nîs için değildir; görmüyor musun ki ona **الهاء** ve tenvin eklenir; ve denilir: **سَبَنْتاة** ve **سَبَنْداة**? İbn Ahmer bir adamı vasfederek dedi:
كأَنَّ الليلَ لا يَغْسُو عليه،
إِذا زَجَرَ السَّبَنْتَاةَ الأَمُونَا
yani dişi deve. Ve **السَّبَنْتَى**: kaplandır; ve ona bununla ad verilmiş olması, onun cesaretinden dolayı benzer; ve denildi ki: **السَّبَنْتَى** aslandır; dişisi **بالهاء** ile; eş-Şemmâh, Ömer b. el-Hattâb’ı, Allah ondan razı olsun, mersiye olarak dedi:
جَزَى اللهُ خيراً من إِمامٍ، وباركَتْ
يَدُ الله في ذاكَ الأَدِيمِ المُمَزَّقِ
وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ وفَاتُه
بكَفَّيْ سَبَنْتَى، أَزْرَقِ العَيْنِ، مُطْرِقِ
İbn Berrî dedi: beyit **لِمُزَرِّدٍ**’indir
(“**البيت لمزرد**” sözü: bunda Ebû Riyâş’a tâbi oldu. es-Sâğânî dedi: onun da değildir. Ebû Muhammed el-A‘râbî dedi: o, eş-Şemmâh’ın kardeşinin bir parçasınındır; doğru olan budur. Ve denildi ki: cinler onun üzerine bu beyitlerle ağıt yaktı.), eş-Şemmâh’ın kardeşi. Der ki: Ebû Lü’lüe’nin onu öldürmesinden ve onu öldürmeye cüret etmesinden korkmazdım. Ve **الأَزْرَقُ**: düşmandır; ve o ayrıca gözü mavi olan kimsedir; bu da Acemlerde olur. Ve **المُطْرِقُ**: gözü gevşek (duran)dır.
Ve denildi ki: **السَّبَنْتَاة** cesur dişi aslandır; ve denildi ki: göğsü cesur dişi devedir; fakat bu sonuncusu kuvvetli değildir; çoğulu **سَبانتُ**tur; ve Araplardan onu **سَباتَى** diye çoğul yapan vardır;
ve sivri dilli kadına **سَبَنْتَاة** denilir; ve denilir: o, **جِلْدِ حَبَنْداة** içinde bir **سَبَنْتَاةٌ**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ت * * السَّبْتُ * الراحة والدهر وحلق الرأس وضرب العنق ومنه يسمى يوم السبت لانقطاع الأيام عنده وجمعه * أسْبُتٌ * و * سُبُوتٌ * و * السَّبْتُ * أيضا قيام اليهود بأمر سبتها ومنه قوله تعالى ﴿يوم سبتهم شرعا ويوم لا * يَسْبِتُون *﴾ وباب الأربعة ضرب و * أسْبَتَ * اليهودي دخل في السبت و * السُّبَاتُ * النوم وأصله الراحة ومنه قوله تعالى ﴿وجعلنا نومكم سباتا﴾ وبابه نصر و * المَسْبُوتُ * الميت والمغشي عليه

##### Türkçe

* س ب ت * * **السَّبْتُ** * rahatlık, dehr (zaman), başın tıraş edilmesi ve boynun vurulmasıdır; ondan dolayı günlerin onun yanında kesilmesinden ötürü cumartesi gününe ad verilmiştir. Onun çoğulu * **أسْبُتٌ** * ve * **سُبُوتٌ** *dur. Ve * **السَّبْتُ** * ayrıca Yahudilerin sebtinin emriyle ayakta durmasıdır; ondan (dolayı) Yüce Allah’ın sözü: ﴿**يوم سبتهم** şer‘an ve **يوم لا يَسْبِتُون**﴾; ve (bu) dörtlerin babındandır: **ضرب**. Ve * **أسْبَتَ** *: Yahudi, sebte girdi. Ve * **السُّبَاتُ** *: uykudur; aslı rahatlıktır; ondan (dolayı) Yüce Allah’ın sözü: ﴿ve uykunuzu **سباتا** kıldık﴾; ve onun babı **نصر**’dır. Ve * **المَسْبُوتُ** *: ölü ve üzerine baygınlık gelen (kimsedir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السبت: الراحة والسكون، والقطع، وترك الأعمال. وسبت، يسبت، سبتا: استراح، وسكن. وسبت الشيء، وسبته: قطعه، وخص اللحياني به الأعناق. وسبتت اللقمة حلقي، وسبتته: قطعته، والتخفيف أكثر. والسبت، السبات: الدهر، وسيأتي ما يتعلق به. السبت: الحلق، وفي الصحاح: حلق الرأس، سبت رأسه وشعره، يسبته، سبتا؛ وسلته؛ وسبده: حلقه. السبت: إرسال الشعر عن العقص. السبت: السير السريع، وأنشد لحميد بن ثور يمدح عبد الله بن جعفر:
  ومطوية الأقراب أما نهارها                      فسبت وأما ليلها فـذمـيل والسبت: سير فوق العنق. وقال أبو عمرو: هو العنق، وقيل: هو ضرب من السير. وفي نسخة: سير للإبل. وسبتت. تسبت، سبتا، وهي سبوت؛ قال رؤبة:
  يمشي بها ذو المرة السبوت
  وهو من الأين خف نحيت

  السبت: الحيرة والإطراق. السبت، السبق في العدو. والسبت: الفرس الجواد الكثير العدو. السبت: الغلام العارم الجري أي كثير الجري. السبت: ضرب العنق، ومن المجاز: سبت علاوته: ضرب عنقه. السبت يوم من الأسبوع معروف، وهو السابع منه، وإنما سمي به، لأن الله تعالى ابتدأ الخلق فيه، وقطع فيه بعض خلق الأرض. ويقال: أمر فيه بنوا إسرائيل بقطع الأعمال وتركها. وفي المحكم: إنما سمي سبتا، لأن ابتداء الخلق كان من يوم الأحد إلى يوم الجمعة، ولم يكن في السبت شيء من الخلق قالوا: فأصبحت يوم السبت منسبتة، أي: قد تمت وانقطع العمل فيها. وقيل: سمي بذلك، لأن اليهود كانوا ينقطعون فيه عن العمل والتصرف، ج: أسبت، وسبوت. قال الأزهري وأخطأ من قال: سمي السبت، لأن الله أمر بني إسرائيل فيه بالاستراحة؛ وخلق هو، عز وجل، السموات والأرض في ستة أيام، آخرها يوم الجمعة، ثم استراح، وانقطع العمل، فسمي السابع يوم السبت. قال: هذا خطأ، لأنه لا يعلم في كلام العرب سبت، بمعنى استراح؛ وإنما معنى سبت: قطع، ولايوصف الله تعالى وتقدس بالاستراحة؛ لأنه لا يتعب، والراحة لا تكون إلا بعد تعب وشغل، وكلاهما زائل عن الله تعالى. قال: واتفق أهل العلم على أن الله تعالى ابتدأ الخلق يوم السبت، ولم يخلق يوم الجمعة ساء ولا أرضا. قال: والدليل على صحة ما قال، ما روي عن عبد الله بن عمر، قال:  خلق الله التربة يوم السبت، وخلق الحجارة يوم الأحد، وخلق السحب يوم الاثنين، وخلق الكروم يوم الثلاثاء، وخلق الملائكة يوم الأربعاء، وخلق الدواب يوم الخميس، وخلق آدم يوم الجمعة، فيما بين العصر وغروب الشمس  . قال شيخنا: وصحح في شرح المهذب أن أول الأسبوع الأحد، لما رواه عبد الله بن سلام:  إن الله ابتدأ الخلق، فخلق الأرض يوم الأحد والاثنين؛ والسموات يوم الثلاثاء والأربعاء؛ وما بينهما يوم الخميس والجمعة  . قال القرطبي: وهو قول ابن مسعود، وغيره من الصحابة. وتعقب البيهقي ما رواه مسلم، أي حديث  خلق الله التربة يوم السبت  ، الحديث، بأنه لا يحفظ، ومخالف لأهل النقل والحديث. قال: وهو الذي جزم به أبو عبيدة، وقال: إن السبت هو آخر الأيام، وإنما سمي سبتا: لأنه سبت فيه خلق كل شيء وعمله، أي: قطع، وبه جزم في التفسير في البقرة. وقال الجوهري: وسمي يوم السبت، لانقطاع الأيام عنده. وقال السهيلي في الروض: لم يقل بأن أوله الأحد، إلا ابن جرير، واستدل له في شرح المهذب بخبر مسلم عن أبي هريرة السابق، ولهذا الخبر صوب الإسنوي - كالسهيلي، وابن عساكر - أن أوله السبت، انتهى. السبت: الرجل الكثير السبات: أي: النوم. السبت: الرجل الداهية المطرق كالسبات، بالضم. السبت: قيام اليهود، لعنهم الله تعالى، بأمر السبت. وفي لسان العرب: بأمر سبتها. وقد سبتوا، يسبتون، ويسبتون. قال تعالى  ويوم لا يسبتون لا تأتيهم  ، والفعل: كنصر، وضرب. قال شيخنا: قضيته أن المصادر السابقة كلها في جميع المعاني يبنى منها الفعل بالوجهين، والذي في الصحاح أن الجميع بالكسر، ولا يضم إلا في: سبت، إذا نام. قلت: وكذلك في: سبت، إذا نام. قلت: وكذلك في: سبت اليهود، فإنه يروى فعله بالوجهين كما تقدم. السبت، بالكسر: جلود البقر مدبوغة كانت أو غير مدبوغة كذا في المحكم. ونقله غيره عن أبي زيد. وقال

  أبو حنيفة، عن الأصمعي وأبي زيد: لا يكون السبت إلا من جلد بقر مدبوغ. السبت، أيضا: كل جلد مدبوغ، أو المدبوغ بالقرظ. وفي الصحاح: السبت: جلود البقر المدبوغة بالقرظ، تحذى منه النعال السبتية، انتهى. وقال أبو عمرو: كل مدبوغ فهو سبت. قيل: مأخوذ من السبت، وهو الخلق. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، رأى رجلا يمشي بين القبور في نعليه، فقال:  ياصاحب السبتين، اخلع سبتيك  . قال الأصمعي: السبت: الجلد المدبوغ، قال: فإن كان عليه شعر، أو صوف، أو وبر، فهو مصحب. وقال أبو عمرو: النعال السبتية: هي المدبوغة بالقرظ. قال الأزهري: وحديث النبي، صلى الله عليه وسلم، يدل على أن السبت مالا شعر عليه؛ وقال عنترة:أبو حنيفة، عن الأصمعي وأبي زيد: لا يكون السبت إلا من جلد بقر مدبوغ. السبت، أيضا: كل جلد مدبوغ، أو المدبوغ بالقرظ. وفي الصحاح: السبت: جلود البقر المدبوغة بالقرظ، تحذى منه النعال السبتية، انتهى. وقال أبو عمرو: كل مدبوغ فهو سبت. قيل: مأخوذ من السبت، وهو الخلق. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، رأى رجلا يمشي بين القبور في نعليه، فقال:  ياصاحب السبتين، اخلع سبتيك  . قال الأصمعي: السبت: الجلد المدبوغ، قال: فإن كان عليه شعر، أو صوف، أو وبر، فهو مصحب. وقال أبو عمرو: النعال السبتية: هي المدبوغة بالقرظ. قال الأزهري: وحديث النبي، صلى الله عليه وسلم، يدل على أن السبت مالا شعر عليه؛ وقال عنترة:
  بطل كأن ثيابه في سـرحة                      يحذى نعال السبت ليس بتوأم مدحه بأربع خصال كرام: أحدها أنه جعله بطلا أي شجاعا، الثاني أنه جعله طويلا شبهه بالسرحة الثالث أنه جعله شريفا للبسه نعال السبت؛ الرابع أنه جعله تام الخلق ناميا، لأن التوأم يكون أنقص خلقا وقوة وعقلا وخلقا. كذا في اللسان. وفي الحديث: أن عبيد بن جريج قال لابن عمر: رأيتك تلبس النعال السبتية، فقال: رأيت النبي، صلى الله عليه وسلم، يلبس النعال التي ليس عليها شعر، ويتوضأ فيها، فأنا أحب أن ألبسها. قال: إنما اعترض عليه، لأنها نعال أهل النعمة والسعة. وفي التهذيب: كأنما سميت سبتية، لأن شعرها قد سبت عنها، أي حلق وأزيل بعلاج من الدباغ معلوم عند دباغيها ومثله في الصحاح وقال ابن الأعرابي: سميت النعال المدبوغة سبتية، لأنها انسبتت بالدباغ أن لانت، وهو قول الهروي. ومن المجاز: اخلع سبتيك. وأروني سبتي، كما في الأساس. وهو مثل قولهم: فلان يلبس الصوف والقطن والإبريسم، أي الثياب المتخذة منها، كذا في النهاية. ويروى: ياصاحب السبتيتين، على النسب، وهكذا وجد بخط الأزهري في كتابه. وإنما أمره بالخلع احتراما للمقابر، لأنه يمشي بينها. وقيل: كان بها قذر، أو لاختياله في مشيه. كذا في اللسان. قلت: وعلى قول ابن الأعرابي، والذي قبله في التهذيب، ينبغي أن يكون بفتح السين، وكذا ما نقله ابن التين عن الداوودي أنها منسوبة إلى سوق السبت. وفي المنتهى: أنها منسوبة للسبت، بالضم، وهو نبت يدبغ به، فيكون بالفتح، إلا أن يكون من تغييرات النسب. وأورده شيخنا. السبت، بالضم: نبات كالخطمي، عن كراع، ويفتح؛ أنشد قطرب:
  وأرض يحار بها المدلـجـون                      ترى السبت فيها كركن الكثيب

  والمسبت، كمحسن: الذي لا يتحرك، وقد أسبت. و: الداخل في يوم السبت، هكذا في سائر النسخ، والأولى  في السبت  من غير لفظ  يوم  ، كما هو في الصحاح واللسان وغيرهما؛ لأن المراد بالسبت هنا قيام اليهود بأمره، لا اليوم ،وقد أسبتوا. فتأمل. والسبات، كغراب: النوم، وأصله الراحة، تقول منه: سبت يسبت، هذه بالضم وحدها. وعن ابن الأعرابي في قوله، عز وجل:  وجعلنا نومكم سباتا  ، أي قطعا. والسبت: القطع، فكأنه إذا نام انقطع عن الناس. وقال الزجاج: السبات: أن ينقطع عن الحركة والروح في بدنه، أي: جعلنا نومكم راحة لكم أو السبات: خفته أي النوم، كالغشية، أو ابتداؤه، أي النوم في الرأس حتى يبلغ القلب، قاله ثعلب. ورجل مسبوت، من السبات، وقد سبت، عن ابن الأعرابي؛ وأنشد:
  وتركت راعيها مسبوتا
  قد هم لما نام أن يموتا وفي التهذيب: والسبت: السبات، وأنشد للأصمعي:
  يصبح مخمورا ويمسي سبتا أي مسبوتا. ويقال: سبت المريض، فهو مسبوت وفي حديث عمرو بن مسعود، قال لمعاوية:  ماتسأل عن شيخ نومه سبات، وليله هبات  السبات: نوم المريض والشيخ المسن، وهو النومة الخفيفة. السبات: الدهر كالسبت، ولو ذكره عند السبت، بقوله كالسبات كان أليق بصنعته. سبات، بلا لام: لقب إبراهيم بن دبيس الحداد المحدث عن محمد بن الجهم السمري. والسبت: برهة من الدهر، قال لبيد:
  وغنيت سبتا قبل مجرى داحس                      لو كان للنفس اللجوج خلـود وأقمت سبتا، وسبتة، وسنبتا، وسنبتة، أي: برهة من الدهر. وكفرسبت: ع بالشام بين طبرية والرملة. وكذا سوق السبت موضع آخر. وابنا سبات، بالضم: الليل والنهار، قال ابن أحمر:
  وكنا وهم كابني سبات تفرقا                      سوى ثم كانا منجدا وتهاميا قالوا: السبات: الدهر، وابناه: الليل والنهار. قال ابن بري: ذكر أبو جعفر محمد بن حبيب: أن ابني سبات رجلان، رأى أحدهما صاحبه في المنام، ثم انتبه وأحدهما صاحبه في المنام، ثم انتبه وأحدهما بنجد والآخر بتهامة. وقال غيره: ابنا سبات أخوان مضى أحدهما إلى مشرق الشمس لينظر من أين تطلع، والآخر إلى مغرب الشمس لينظر أين تغرب، كذا في لسان العرب. والمسبوت: الميت والمغشي عليه، وكذلك العليل إذا كان ملقى كالنائم يغمض عينيه في أكثر أحواله: مسبوت، وقد سبت، كما تقدم. انسبتت الرطبة: جرى فيها كلها الإرطاب. وانسبت الرطب، عمه كله الإرطاب. ورطب منسبت:عمه كله الإرطاب. انسبتت الرطبة: أي لانت ورطبة منسبتة، أي: لينة. والسبنتى، والسبندى: الجريء المقدم من كل شيء، والياء للإلحاق لا التأنيث، ألا ترى أن الهاء تلحقه والتنوين، يقال سبنتاة وسبنداة. قال ابن أحمر يصف رجلا:
  كأن الليل لا يغسو عليه                      إذا زجر السبنتاه الأمونا يعني الناقة. السبنتى: النمر، ويشبه أن يكون سمي به لجرأته، وقيل السبنتى: الأسد، والأنثى بالهاء؛ قال الشماخ يرثي عمر بن الخطاب، رضي الله عنه:
  جزى الله خيرا من إمام وباركت                      يد الله في ذاك الأديم المـمـزق
  وما كنت أخشى أن تكون وفاتـه                      بكفي سبنتى أزرق العين مطرق

  قال ابن بري: هكذا في الأصل، وإنما هو لمزرد أخي الشماخ، وروي لهما. يقول: ما كنت أخشى أن يقتله أبو لؤلؤة، وأن يجترئ على قتله، والأزرق: العدو. وقيل: السبنتاه اللبوءة الجريئة وقيل الناقة الجريئة الصدر، وليس هذا الأخير بقوي. ج: سبانت ومن العرب من يمجعها سباتى. ويقال للمرأة السليطة:سبنتاة، ويقال: هي سبنتاة، في جلد خبنداة. والسبتة، بالفتح: المعزى. والسبتان، بالكسر: الأحمق، والمتحير الذاهب اللب. وانسبت الخد: طال، وامتد مع اللين. والسبتاء بالمد: المنتشرة الأذن في طول أو قصر، نقله الصغاني. السبتاء من الأرض: مثل الصحراء وقيل: أرض سبتاء: لا شجر فيها. وقال أبو زيد: السبتاء: الصحراء، والجمع سباتى. وأرض سبتاء: مستوية. وسبتة: د، بالمغرب في العدوة قبالة الأندلس، وقال الشهاب المقري في أزهار الرياض: هي مدينة بساحل بحر الزقاق مشهورة، واختلف في سبب تسميتها بذلك، فقيل: لانقطاعها في البحر، من قولك: سبت الشيء، إذا قطعه، وقيل: لأن مختطها هو سبت بن سام بن نوح، وإليه أشار لسان الدين بن الخطيب التلمساني الغرناطي:
  حييت يا مختط سبت بن نـوح                      بكل مزن يغتـدي أو يروح
  مغنى أبي الفضل عياض الذي                      أضحت برياه رياض تفـوح وفيها يقول أبو الحكم مالك بن المرحل من قصيدة طويلة، مطلعها:
  سلام على سبتة المغرب                      أخية مـكة أو يثـرب وفي مدحها يقول أيضا:
  اخطر على سبتة وانظر إلى                      جمالها تصبو إلى حسـنـه
  كأنها عـود غـنـاء وقـد                      ألقي في البحر على بطنه

  قال شيخنا ثم إن المشهور الجاري على الألسنة أن النسبة إليها بالفتح على لفظها، وجزم الرشاطي أن النسبة إليها: سبتي، بالكسر. وعندي فيه نظر، وإن قبله منه شيوخنا وأقروه، قياسا على البصرة ونحوه، انتهى. ومنها أبو الأصبغ عيسى بن علاء بن يزيد، سمع بقرطبة. وأبو القاسم محمد بن الفقيه المحدث أبي العباس أحمد بن حمد بن أحمد اللخمي الغرفي، ملك سبتة وابن ملكها، روى عن أبيه وغيره. وأبو الحسن علي بن محمد بن يحيى الحافظ، نزيل مالقة، روى عن محمد بن غازي السبتي، وعنه أبو جعفر بن الزبير، وأثنى عليه الاثنان. من تاريخ الذهبي. وأبو الحكم مالك بن المرحل، ناظم الفصيح، أحد شيوخ أبي حيان. والقاضي المحدث عياض بن موسى بن عياض اليحصبي. وهذان من شرح شيخنا. وفي أزهار الرياض: الشريف أبو العباس أحمد بن محمد بن أحمد بن طاهر الحسيني العلوي، آخر أشراف سبتة، كان معاصرا للسان الدين بن الخطيب، وبينهما مصادقة ومكاتبة، وهو من ذرية أبي الطاهر الذي خرج من صقلية، وكانت لهم بسبتة وجاهة، أعادها الله دار إسلام. وبخط ابن خلكان: أبو العباس أحمد بن هارون الرشيد العباسي السبتي الزاهد، قبره ببغداد، منسوب إلى يوم السبت؛ لأنه ترك الدنيا، ورمى ولايته، وكان يتكسب بيده في يوم السبت، وينفقه في بقية الأسبوع، ويتفرغ للعبادة، توفي سنة 283، وذكره ابن الجوزي في صفة الصفوة. والسبت، كفلز: الشبت بوزنه، وسيأتي في الشين، وهما معرباشوذا، بكسر الشين والواو؛ وقال أبو حنيفة: السبت نبت، معرب من شبت، قال: وزعم بعض الرواة أنه السنوت، كذا في اللسان. وقرأت في كتاب المعرب للجواليقي، ما نصه: قال الأزهري: وأما الشبت، لهذه البقلة المعروفة، فهي معربة. قال: وسمعت أهل البحرين يقولون لها  سبت  بالسين غير معجمة وبالتاء، وأصلها بالفارسية شوذ، وفيها لغة أخرى: سبط، بالطاء، انتهى. في الحلية الشريفة: كان في وجهه انسبات، أي: طول وامتداد، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: أسبت الحية، إسباتا: إذا أطرق لا يتحرك، وقال:
  أصم أعمى لا يجيب الرقى                      من طول إطراق وإسبات والسبت: الأسبوع، في الحديث:  فما رأينا الشمس سبتا  قيل: أراد أسبوعا، من السبت إلى السبت، فأطلق عليه اسم اليوم، كما يقال: عشرون خريفا، ويراد عشرون سنة. وقيل: أراد بالسبت: مدة من الزمان. قليلة كانت أو كثيرة. وقد تقدم. وحكى ثعلب عن ابن الأعرابي: لاتك سبتيا، أي ممن يصوم السبت وحده. ومن الأعلام: أبو محمد سبتي بن أبي بكر بن صدقة البغدادي، من شيوخ الدمياطي، هكذا قيده في معجمه بلفظ النسبة، كمكي وحرمي.

##### Türkçe

**السبت**: rahatlık ve sükûn, ve kesme, ve işleri terk etme. Ve **سبت، يسبت، سبتا**: dinlendi, ve sakinleşti. Ve **سبت الشيء، وسبته**: onu kesti; ve **اللحياني** bununla boyunları tahsis etti. Ve **سبتت اللقمة حلقي، وسبتته**: onu kestim; ve hafifletme daha çoktur. Ve **السبت، السبات**: dehrdir; ve ona taalluk eden şey gelecektir. **السبت**: tıraş; ve **الصحاح**’ta: başın tıraşı; **سبت رأسه وشعره، يسبته، سبتا**; ve onu soydu; ve **سبده**: onu tıraş etti. **السبت**: saçın örgüden salıverilmesi. **السبت**: hızlı yürüyüş; ve **حميد بن ثور**’dan, **عبد الله بن جعفر**’i övdüğü şiir okundu:
  Ve kıvrılmış eyer kayışları; gündüzü ise                      **فسبت**; gecesi ise **فـذمـيل**
Ve **السبت**: boynun üstünde yürüyüş. Ve **أبو عمرو** dedi: o boyundur; ve denildi: o yürüyüşten bir türdür. Ve bir nüshada: develer için bir yürüyüş. Ve **سبتت**. **تسبت، سبتا**; ve o **سبوت**tur; **رؤبة** dedi:
  Onunla yürür, kuvvet sahibi **السبوت**
  O, yorgunluktan, yan çevrilmiş hafif(ayaklı)dır

**السبت**: şaşkınlık ve baş eğip susma. **السبت**: koşuda öne geçme. Ve **السبت**: çok koşan iyi at. **السبت**: koşusu azgın oğlan; yani çok koşan. **السبت**: boyun vurma; ve mecazdan: **سبت علاوته**: boynunu vurdu. **السبت** haftanın bilinen bir günüdür; ve o, ondan yedincidir; ancak onunla adlandırıldı; çünkü Allah Teâlâ yaratmaya onda başladı ve onda yerin yaratılışının bir kısmını kesti. Ve denilir: onda İsrailoğullarına işleri kesmeleri ve terk etmeleri emredildi. Ve **المحكم**’de: ancak **سبتا** diye adlandırıldı; çünkü yaratılışın başlangıcı pazar gününden cuma gününe kadardı; ve cumartesinde yaratılıştan bir şey yoktu; dediler ki: cumartesi günü **منسبتة** olarak sabahladı; yani tamamlanmış oldu ve onda iş kesildi. Ve denildi: bununla adlandırıldı; çünkü Yahudiler onda iş ve tasarruftan kesilirlerdi. Çoğulu: **أسبت** ve **سبوت**. **الأزهري** dedi: ve “**السبت** onunla adlandırıldı; çünkü Allah İsrailoğullarına onda dinlenmeyi emretti; ve O, عز وجل, gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonu cuma günü; sonra dinlendi ve iş kesildi; böylece yedinci **يوم السبت** diye adlandırıldı” diyen hata etti. Dedi: bu hatadır; çünkü Arapların sözünde **سبت** “dinlendi” manasında bilinmez; ancak **سبت**’in manası “kesti”dir; ve Allah Teâlâ ve takaddes dinlenmeyle vasfedilmez; çünkü yorulmaz; ve rahat ancak yorgunluk ve meşguliyetten sonra olur; ve ikisi de Allah Teâlâ’dan zaildir. Dedi: ilim ehli, Allah Teâlâ’nın yaratılışa cumartesi günü başladığı üzerinde ittifak etti; ve cuma günü ne gök ne yer yaratmadı. Dedi: söylediğinin sıhhatine delil, **عبد الله بن عمر**’dan rivayet edilendir; dedi: “Allah toprağı cumartesi günü yarattı; taşları pazar günü yarattı; bulutları pazartesi günü yarattı; asmaları salı günü yarattı; melekleri çarşamba günü yarattı; hayvanları perşembe günü yarattı; Âdem’i cuma günü, ikindi ile güneşin batışı arasında yarattı.” Dedi şeyhimiz: ve **شرح المهذب**’de haftanın evvelinin pazar olduğu tashih edildi; **عبد الله بن سلام**’ın rivayet ettiğine göre: “Allah yaratılışa başladı; yeri pazar ve pazartesi günü yarattı; gökleri salı ve çarşamba günü; ikisinin arasındakini perşembe ve cuma günü.” **القرطبي** dedi: ve o, **ابن مسعود**’un ve sahabeden başkalarının sözüdür. **البيهقي**, Müslim’in rivayet ettiğini, yani “Allah toprağı cumartesi günü yarattı” hadisini, bunun korunmadığı ve nakil ve hadis ehline muhalif olduğu gerekçesiyle tenkit etti. Dedi: ve buna **أبو عبيدة** kesin hüküm verdi; ve dedi: **السبت** günlerin sonudur; ancak **سبتا** diye adlandırıldı: çünkü onda her şeyin yaratılışı ve işi **سبت** oldu; yani kesildi; ve bununla **البقرة**’daki tefsirde kesin hüküm verdi. **الجوهري** dedi: ve **يوم السبت** diye adlandırıldı; çünkü günler onun yanında kesilir. **السهيلي** **الروض**’da dedi: evvelinin pazar olduğunu, yalnız **ابن جرير** söylemiştir; ve **شرح المهذب**’de buna, Müslim’in daha önceki **أبو هريرة** haberini delil getirdi; ve bu haber sebebiyle **الإسنوي** — **السهيلي** ve **ابن عساكر** gibi — evvelinin cumartesi olduğunu doğru buldu; bitti. **السبت**: **السبات**ı çok olan adam; yani uyku. **السبت**: baş eğip susan, **السبات** gibi, (س)’in dammesiyle, deha olan adam. **السبت**: Yahudilerin — Allah Teâlâ onları lânetlesin — cumartesi emriyle ayağa kalkması. Ve **لسان العرب**’da: onun **سبتها** emriyle. Ve onlar **سبتوا، يسبتون، ويسبتون**. Allah Teâlâ dedi: “Ve **ويوم لا يسبتون لا تأتيهم**”; ve fiil: **كنصر، وضرب** gibidir. Dedi şeyhimiz: bunun gereği, önceki masdarların hepsinde, bütün manalarda fiilin iki vecihle bina edilmesidir; ve **الصحاح**’ta olan: hepsinin kesre ile olduğu; ve damme ancak: **سبت** (uyuduğu zaman)da olur. Dedim: ve aynı şekilde: **سبت** (uyuduğu zaman)da. Dedim: ve aynı şekilde: **سبت اليهود**’da; çünkü onun fiili, daha önce geçtiği üzere, iki vecihle rivayet olunur. **السبت** (kesre ile): sığır derileri; tabaklanmış olsun veya tabaklanmamış; **المحكم**’de böyle. Ve başkası onu **أبي زيد**’den nakletti. Ve dedi:

**أبو حنيفة**, **الأصمعي** ve **أبي زيد**’den: **السبت** ancak tabaklanmış sığır derisinden olur. **السبت**, ayrıca: her tabaklanmış deri; yahut **القرظ** ile tabaklanmış olan. Ve **الصحاح**’ta: **السبت**: **القرظ** ile tabaklanmış sığır derileri; ondan **النعال السبتية** yapılır; bitti. **أبو عمرو** dedi: her tabaklanmış olan **سبت**tir. Denildi: **السبت**’ten alınmıştır; ve o, yaratılıştır. Hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, kabirler arasında ayakkabılarıyla yürüyen bir adam gördü; dedi ki: “**ياصاحب السبتين، اخلع سبتيك**.” **الأصمعي** dedi: **السبت**: tabaklanmış deridir; dedi: üzerinde kıl, yahut yün, yahut tüy olursa, o **مصحب**tir. **أبو عمرو** dedi: **النعال السبتية**: **القرظ** ile tabaklanmış olanlardır. **الأزهري** dedi: Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, hadisi, **السبت**’in üzerinde kıl olmayan şey olduğuna delalet eder; ve **عنترة** dedi:
  Yiğit; sanki elbiseleri bir **سـرحة**’dedir                      **نعال السبت** giydirilir; ikiz değildir
Onu dört kerim hasletle övdü: birincisi, onu yiğit yaptı; yani cesur. İkincisi, onu uzun yaptı; onu **السرحة**’ya benzetti. Üçüncüsü, onu şerefli yaptı; ona **نعال السبت** giydirdi. Dördüncüsü, onu yaratılışı tam, gelişen yaptı; çünkü ikiz, yaratılışça ve kuvvetçe ve akılca ve yaratılışça daha eksik olur. **اللسان**’da böyle. Hadiste: **عبيد بن جريج**’in **ابن عمر**’a dediği: seni **النعال السبتية** giyerken gördüm; dedi ki: Peygamberi, صلى الله عليه وسلم, üzerinde kıl olmayan ayakkabıları giyerken ve onlarla abdest alırken gördüm; ben de onları giymeyi severim. Dedi: ona ancak itiraz edildi; çünkü onlar nimet ve genişlik ehlinin ayakkabılarıdır. **التهذيب**’de: sanki **سبتية** diye adlandırıldı; çünkü kılları ondan **سبت** oldu; yani tabaklayıcılarının bildiği tabaklama tedavisinden bir tedavi ile tıraş edildi ve giderildi; ve benzeri **الصحاح**’tadır. **ابن الأعرابي** dedi: tabaklanmış ayakkabılar **سبتية** diye adlandırıldı; çünkü tabaklamayla **انسبتت**; yani yumuşadı; ve bu, **الهروي**’nin sözüdür. Mecazdan: **اخلع سبتيك**. Ve “bana **سبتي**’mi gösterin”, **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve o, onların “falanca yün ve pamuk ve ipek giyer” sözleri gibidir; yani onlardan yapılmış elbiseler; **النهاية**’de böyle. “**ياصاحب السبتيتين**” diye, nisbet üzere, rivayet olunur; ve böylece **الأزهري**’nin kitabında kendi hattıyla bulunmuştur. Ona çıkarmayı ancak kabirlere hürmet için emretti; çünkü onların arasında yürüyordu. Ve denildi: onda pislik vardı; yahut yürüyüşünde kibirlendiği için. **اللسان**’da böyle. Dedim: **ابن الأعرابي**’nin sözüne ve ondan önce **التهذيب**’de olana göre, (س)’in fethasıyla olması gerekir; ve aynı şekilde **ابن التين**’in **الداوودي**’den naklettiği: onun **سوق السبت**’e nisbet olduğu. Ve **المنتهى**’da: onun **السبت**’e nisbet olduğu; (س)’in dammesiyle; ve o, onunla tabaklanan bir bitkidir; böylece fetha ile olur; ancak nisbet değişikliklerinden olursa başka. Ve şeyhimiz onu zikretti. **السبت** (damme ile): **كراع**’dan, hatmi gibi bir bitki; ve fetha da edilir; **قطرب** inşad etti:
  Ve bir yer ki onda gece yürüyenler şaşırır                      onda **السبت**’i kum tepesinin köşesi gibi görürsün

Ve **المسبت** ( **محسن** gibi): hareket etmeyen; ve **أسبت**. Ve: cumartesi gününe giren; işte böyle, diğer bütün nüshalarda; ve daha evlâ olan, **السبت**’te, **يوم** lafzı olmaksızın, **الصحاح**’ta ve **اللسان**’da ve başkalarında olduğu gibidir; çünkü burada **السبت** ile murad, Yahudilerin onun emriyle kaim olmalarıdır, gün değil; ve **أسبتوا**. Öyleyse düşün. Ve **السبات** ( **غراب** gibi): uyku; aslı rahatlıktır; ondan dersin ki: **سبت يسبت**; bu, yalnızca zamme iledir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den, O’nun (Azze ve Celle) sözü hakkında: **وجعلنا نومكم سباتا**; yani: kesme(ler). Ve **السبت**: kesmedir; sanki uyuduğu vakit insanlardan kesilmiş olur. Ve ez-Zeccâc dedi: **السبات**: bedende hareketten ve ruhtan kesilmesidir; yani: uykunuzu size bir rahatlık kıldık; yahut **السبات**: onun hafifliği, yani uyku, baygınlık gibi; yahut onun başlangıcı; yani baştaki uyku, kalbe varıncaya dek; bunu Sa‘leb söyledi. Ve **رجل مسبوت**: **السبات**’tan; ve **سبت**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

  Ve çobanını **مسبوت** bırakmıştım
  Uyuduğu vakit ölmeye niyet etti

Ve **التهذيب**’de: ve **السبت**: **السبات**; ve el-Asma‘î için inşad etti:

  Sabah sarhoş olur, akşam **سبتا** olur

yani **مسبوتا**. Ve denir: **سبت** hasta; o hâlde o **مسبوت**tur. Ve Amr b. Mes‘ûd hadîsinde: Muâviye’ye dedi ki: **ماتسأل عن شيخ نومه سبات، وليله هبات**; **السبات**: hastanın ve çok yaşlı ihtiyarın uykusudur; ve o, hafif uykudur. **السبات**: **السبت** gibi dehrdir; ve onu **السبت** yanında, “**كالسبات**” sözüyle zikretseydi, sanatına daha uygun olurdu. **سبات** (lâmsız): Muhammed b. el-Cehm es-Semerî’den rivayet eden muhaddis İbrâhîm b. Dubeys el-Haddâd’ın lakabıdır. Ve **السبت**: dehrden bir müddet; Lebîd dedi:

  Dâhis’in akışından önce bir **سبتا** zengin oldum
  Eğer inatçı nefse ebedîlik olsaydı

Ve **أقمت سبتا** ve **سبتة** ve **سنبتا** ve **سنبتة**: yani dehrden bir müddet. Ve **كفرسبت**: Şam’da, Taberiyye ile Remle arasında bir yer. Ve yine **سوق السبت** başka bir yerdir. Ve **ابنا سبات** (zamme ile): gece ve gündüz; İbn Ahmer dedi:

  Ve biz ve onlar, **ابني سبات** gibi ayrıldık
  Sonra ikisi de Necdli ve Tihâmeli oldu

Dediler ki: **السبات**: dehrdir; ve onun iki oğlu: gece ve gündüzdür. İbn Berrî dedi: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb zikretti ki: **ابني سبات** iki adamdır; birisi arkadaşını rüyada gördü, sonra uyandı; ve birisi arkadaşını rüyada gördü, sonra uyandı; ve birisi Necd’dedir, diğeri Tihâme’dedir. Ve başkası dedi: **ابنا سبات** iki kardeştir; birisi güneşin doğusuna, nereden doğduğuna bakmak için gitti; diğeri güneşin batısına, nerede battığına bakmak için gitti; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **المسبوت**: ölü ve üzerine baygınlık gelen; ve yine, çoğu hâllerinde gözlerini kapayan, uyuyan gibi atılmış hâlde olan hasta da: **مسبوت**tur; ve **سبت**; daha önce geçtiği gibi. **انسبتت الرطبة**: onda bütünüyle **الإرطاب** aktı. Ve **انسبت الرطب**: bütünüyle **الإرطاب** onu kapladı. Ve **رطب منسبت**: bütünüyle **الإرطاب** onu kapladı. **انسبتت الرطبة**: yani yumuşadı; ve **رطبة منسبتة**: yani yumuşak. Ve **السبنتى** ve **السبندى**: her şeyden cesur, öne atılan; ve **الياء** ilhâk içindir, te’nîs için değil; görmez misin ki **الهاء** ona eklenir ve tenvin (de); denir: **سبنتاة** ve **سبنداة**. İbn Ahmer bir adamı vasfederek dedi:

  Sanki gece onun üzerine çökmüyor
  **السبنتاه** güvenilir(olanı) azarladığı vakit

yani dişi deve. **السبنتى**: kaplandır; ve benzer ki cesaretinden dolayı onunla adlandırılmıştır. Ve denildi: **السبنتى**: aslandır; ve dişisi **الهاء** iledir; eş-Şemmâh, Ömer b. el-Hattâb’ı (Allah ondan razı olsun) mersiye ederken dedi:

  Allah hayırla mükâfatlandırsın bir imamdan; ve bereketlendirdi
  Allah’ın eli, o yırtılmış deride
  Ve ben korkmazdım ki onun vefatı olsun
  Mavi gözlü, başı eğik bir **سبنتى**’nın iki eliyle

İbn Berrî dedi: asılda böyle; hâlbuki o, eş-Şemmâh’ın kardeşi Muzarrad’ındır; ve ikisine de rivayet edildi. Der ki: Ebû Lü’lüe’nin onu öldürmesinden ve onu öldürmeye cüret etmesinden korkmazdım; ve **الأزرق**: düşmandır. Ve denildi: **السبنتاه**: cesur dişi aslan; ve denildi: cesur göğüslü dişi deve; ve bu sonuncusu kuvvetli değildir. Çoğulu: **سبانت**; ve Araplardan onu **سباتى** diye cem‘ eden vardır. Ve sivri dilli kadına denir: **سبنتاة**; ve denir: o, **سبنتاة**dır, **جلد خبنداة** içinde. Ve **السبتة** (fetha ile): keçilerdir. Ve **السبتان** (kesra ile): ahmak; ve şaşkın, aklı gitmiş. Ve **انسبت الخد**: uzadı ve yumuşaklıkla birlikte yayıldı. Ve **السبتاء** (med ile): uzunlukta yahut kısalıkta kulağı yayvan olan; es-Sağânî nakletti. **السبتاء** yerden: **الصحراء** gibidir; ve denildi: **أرض سبتاء**: içinde ağaç olmayan yer. Ebû Zeyd dedi: **السبتاء**: çöl; çoğulu **سباتى**. Ve **أرض سبتاء**: düz. Ve **سبتة**: **د**; Mağrib’de, Endülüs’ün karşısındaki yakada; ve eş-Şihâb el-Makrî **أزهار الرياض**’da dedi: o, **بحر الزقاق** sahilinde meşhur bir şehirdir; ve onun bu adla adlandırılmasının sebebinde ihtilaf edildi; denildi ki: denizde kesik oluşundan; senin “**سبت** الشيء” demenden, onu kestiğin vakit; ve denildi: çünkü onun planlayıcısı **سبت بن سام بن نوح**’tur; ve buna Lisânü’d-Dîn İbnü’l-Hatîb et-Tilimsânî el-Gırnâtî işaret etti:

  Selam sana, Nûh’un oğlu **سبت**’in planladığı (şehir)
  Her bulutla, sabah gider yahut akşam döner
  Ebû’l-Fadl İyâd’ın ikametgâhı ki
  Onun kokusuyla bahçeler koku saçar oldu

Ve onun hakkında Ebû’l-Hakem Mâlik b. el-Merhal, başlangıcı şu olan uzun bir kasideden (dedi):

  Selam, Mağrib’in **سبتة**’sine
  Mekke’nin yahut Yesrib’in kız kardeşi

Ve onu övmede yine der:

  **سبتة** üzerine uğra ve bak
  Güzelliğine; onun güzelliğine meyledersin
  Sanki o, şarkı söyleyen bir ud ve (sanki)
  Denizde sırtı üzerine atılmıştır

Şeyhimiz dedi: Sonra, diller üzerinde cari olan meşhur olan, ona nisbetin fetha ile, lafzı üzere olduğudur; **الرشاطي** ise ona nisbetin: **سبتي** (kesre ile) olduğunu kesinleştirdi. Bende bunda bir nazar vardır; her ne kadar şeyhlerimiz onu ondan kabul etmiş ve ikrar etmişlerse de, Basra ve benzeri üzerine kıyasla; bitti.

Ondan: Ebû’l-Esbağ Îsâ b. Alâ b. Yezîd; Kurtuba’da işitti. Ve Ebû’l-Kâsım Muhammed b. el-fakîh el-muhaddis Ebî’l-Abbâs Ahmed b. Hamd b. Ahmed el-Lahmî el-Gurfî; Sebte meliki ve onun melikinin oğlu; babasından ve başkasından rivayet etti. Ve Ebû’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Yahyâ el-hâfız; Mâleka sakini; Muhammed b. Gâzî **السبتي**’den rivayet etti; ondan da Ebû Ca‘fer b. ez-Zübeyr (rivayet etti); ikisi de ona sena etti. Zehebî’nin tarihinden.

Ve Ebû’l-Hakem Mâlik b. el-Merhal; **الفصيح**’in nâzımı; Ebû Hayyân’ın şeyhlerinden biri. Ve kâdî muhaddis İyâd b. Mûsâ b. İyâd el-Yahsabî. Bu ikisi, şeyhimizin şerhindendir.

Ve **أزهار الرياض**’da: Şerîf Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Tâhir el-Hüseynî el-Alevî; Sebte’nin son eşrâfı; Lisânü’d-dîn b. el-Hatîb ile muasır idi; aralarında dostluk ve mektuplaşma vardı; o, Sicilya’dan çıkan Ebû’t-Tâhir’in zürriyetindendir; Sebte’de onlar için bir itibar vardı; Allah onu İslâm yurdu olarak iade etsin.

Ve İbn Hallikân’ın hattıyla: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Hârûn er-Reşîd el-Abbâsî **السبتي** ez-zâhid; kabri Bağdat’tadır; **يوم السبت**’e nisbetlidir; çünkü dünyayı terk etti, vilâyetini attı; **يوم السبت**’te eliyle kazanç sağlar, onu haftanın geri kalanında infak eder, ibadete boşalırdı; 283 senesinde vefat etti; İbnü’l-Cevzî onu **صفة الصفوة**’de zikretti.

Ve **السبت** (kef-lâm-zâ gibi): **الشبت** onun vezniyle; **الشين**’de gelecektir; ikisi de **معرباشوذا**’dır; **الشين** ve **الواو**’nun kesresiyle. Ebû Hanîfe dedi: **السبت** bir nebattır; **شبت**’ten muarrebdir. Dedi: Bazı râvîler onun **السنوت** olduğunu zannettiler; **اللسان**’da böyledir.

Ve **المعرب** kitabında Cevâlikî’nin, nassı şu olanı okudum: Ezherî dedi: Ama bu bilinen bakla için **الشبت** ise, o muarrebdir. Dedi: Bahreyn ehlinin ona **سبت** (mu‘ceme olmayan **السين** ile ve **التاء** ile) dediklerini işittim; aslı Farsçada **شوذ**’dur; onda başka bir lügat daha vardır: **سبط** (**الطاء** ile); bitti.

**الحلية الشريفة**’de: Yüzünde **انسبات** vardı; yani: uzunluk ve uzanma; Sâgânî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أسبت الحية، إسباتا**: başını eğip hareket etmediği zaman. Ve dedi:

  Sağır kör, rukyeye cevap vermez
  Uzun baş eğme ve **إسبات**’tan.

Ve **السبت**: hafta(dır). Hadiste: “Güneşi **سبتا** görmedik.” Denildi: Bir hafta murad etti; **السبت**’ten **السبت**’e; böylece günün adını ona ıtlak etti; nitekim “yirmi sonbahar” denir, yirmi sene murad edilir. Ve denildi: **السبت** ile zamanın bir müddetini murad etti; az da olsa çok da olsa. Ve geçmiştir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: “Seni **سبتيا** yapma”; yani **السبت**’i tek başına oruç tutanlardan (olma).

Ve a‘lâmdandır: Ebû Muhammed **سبتي** b. Ebî Bekr b. Sadaka el-Bağdâdî; Dımeyâtî’nin şeyhlerindendir; onu mu‘ceminde nisbet lafzıyla böyle kaydetti; **كمكي وحرمي** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبَتَ
1 سَبَتَ ذ , (S, M, Msb,) aor. سَبُتَ (S, Msb) only, (S,) or سَبِتَ , (so written in a copy of the M,) [both of which are said by MF to be indicated, or implied, in the K, but this is not clearly the case,] inf. n. سَبْتٌ, (M, K, * TA,) He rested: (S, M, Msb, K: *) and ceased, or abstained, from works: (TA:) and was, or became, quiet, still, or motionless: (M, TA:) and ↓ اسبت signifies [the same, or] he was, or became, motionless: (S, TA:) Az says that سَبَتَ in the first of these senses is not known in the language of the Arabs: (TA:) [but J says that] the primary signification of سُبَاتٌ is “ rest: ” and hence the former of these verbs signifies he slept. (S.) ― -b2- And سَبَتَتِ اليَهُودُ, (S, * A, K,) aor. سَبِتَ (S, K) and سَبُتَ , (K,) inf. n. سَبْتٌ, (S, K,) The Jews kept, or performed, the ordinances of their سَبْت [or sabbath]: (S, K: *) or سَبَتُوا, aor. سَبِتَ (M, Msb) and سَبُتَ , (M,) inf. n. سَبْتٌ; (Msb;) and ↓ اسبتوا; (S, M, Msb;) they entered upon the سَبْت [or sabbath]: (S, M:) or they (the Jews) ceased from seeking the means of subsistence, and the labouring to acquire gain. (Msb.) It is said in the Kur [vii. 163], وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ And on the day when they were not keeping the ordinances of their سَبْت: (S:) where some read ↓ لا يُسْبِتُونَ, from أَسْبَتَ; and some, ↓ لا يُسْبَتُونَ, in the pass. form, meaning when they were not made to enter upon [the observance of] the سَبْت. (Bd.) -A2- سَبَتَتْ, aor. سَبِتَ , inf. n. سَبْتٌ, She (a camel) went the pace termed سَبْتٌ meaning as expl. below. (M.) ― -b2- And سَبْتٌ signifies also The outstripping in running. (M.) -A3- And as inf. n. of سَبَتَ said of a man, (TK,) سَبْتٌ also signifies The being confounded, or perplexed, unable to see one's right course, (K, TA,) and being [therefore] silent, or lowering the eyes, looking towards the ground. (TA.) -A4- سَبَتَ الشَّىْءَ, (M, TA,) inf. n. سَبْتٌ, (M, A, Mgh, K,) i. q. قَطَعَهُ [meaning He cut the thing; or cut it off; severed it; and intercepted, or interrupted, it; put a stop, or an end, to it; or made it to cease; relating to ideal as well as real objects; for instance, to work, or action, as is shown in the TA]; (M, A, Mgh, K, TA;) as also ↓ سبّتهُ: expl. by Lh as relating particularly to necks. (M, TA.) [Hence,] سَبَتَ عِلَاوَتَهُ, (S, M,) inf. n. سَبْتٌ, (S, K,) He smote his neck [so as to decapitate him]: (S, M, K:) and سُبِتَتْ عِلَاوَتُهُ, His head was cut off. (A. [This is there said to be tropical; but why, I do not see.]) ― -b2- And سَبَتَتِ اللُّقْمَةُ حَلْقِى, and ↓ سَبَّتَتْهُ, i. q. قَطَعَتْهُ [i. e. The morsel, or gobbet, obstructed, or stopped, my fauces]: but the verb without teshdeed is the more usual. (M, TA.) ― -b3- And سَبَتَ رَأْسَهُ, (M, A, Mgh, Msb,) aor. سَبِتَ , (M, Msb, TA,) inf. n. سَبْتٌ, (S, M, A, Msb, K,) He shaved his head: (S, M, A, Mgh, Msb, K:) and in like manner, سَبَتَ شَعَرَهُ, he shaved off his hair; (TA;) as also ↓ سبّتهُ and ↓ اسبتهُ. (AA, TA in art. سبد.) ― -b4- And سَبْتٌ also signifies The letting down the hair, or letting it fall or hang down, after (lit. from, عَن,) [the twisting, or plaiting, termed] العَقْص. (S, K.) -A5- سُبِتَ He (a man) was, or became, affected with [the kind, or degree, or semblance, of sleep termed] سُبَات [q. v.]: (IAar, M, TA:) and (TA) he swooned: (Msb, TA:) and he became prostrated like him who is sleeping, generally closing his eyes; said of a sick man: (TA:) and also he died. (Msb, TA.)

2 سَبَّتَ see 4: -A2- and see also 1, latter half, in three places.

4 أَسْبَتَ see 1, former half, in four places. ― -b2- اسبتت الحَيَّةُ, inf. n. اـِسْبَاتٌ The serpent was, or became, silent; or bent down its head, or lowered its eyes, looking towards the ground. (TA.) -A2- [اسبت It (a drug) produced the kind, or degree, or semblance, of sleep termed سُبَات: and hence, it torpified, or benumbed: often used in this sense in medical works: and ↓ سبّت is also used in this sense in the present day.] -A3- See also 1, near the end of the paragraph.

انسبت
7 انسبت ذ [It became cut off, interrupted, put a stop to, or put an end to, or it ceased: meanings indicated in this art. in the M and TA. ― -b2- ] It became extended: (K:) or long and extended, together with softness. (TA.) It is said in a description of the countenance of the Prophet, (TA,) كَانَ فِى وَجْهِهِ انْسِبَاتٌ There was, in his face, length, and extension. (K, * TA.) ― -b3- It (a hide) became soft by the process of tanning. (IAar, TA.) ― -b4- انسبتت الرُّطَبَةُ The date became wholly pervaded by ripeness: (M, TA:) and became soft. (TA.) And انسبت الرُّطَبُ The dates became all ripe, or ripe throughout. (M, TA.)

سَبْتٌ
سَبْتٌ ذ Rest: (S, K:) and quiet, stillness, or freedom from motion. (TA.) [See 1, of which it is an inf. n.] See also سُبَاتٌ. ― -b2- السَّبْتُ, (M, K,) or يَوْمُ السَّبْتِ, (S, Msb,) [The sabbath, or Saturday;] one of the days of the week; (M, K;) the seventh of those days: (M:) so called because the creation commenced on the first day of the week and continued to [the end of] Friday, and on the سبت there was no creation, the work having ceased thereon: or, as some say, because the Jews ceased thereon from work, and the management of affairs: (M, TA:) or because the days [of the week] end thereon: (S, TA:) Az says that he errs who asserts it to have been so called because God commanded the Children of Israel to rest thereon, and that God created the heavens and the earth in six days, whereof the last was Friday, then rested, and the work ceased, and therefore He named the seventh day يوم السبت: this, he says, is an error, because [he affirms that] سَبَتَ as meaning “ he rested ” is not known in the language of the Arabs, but signifies قَطَعَ; and rest cannot be attributed to God, because He knows not fatigue, and rest is only after fatigue and work: (TA:) the pl. [of pauc.] is أَسْبُتٌ and [of mult.] سُبُوتٌ: (S, M, Msb, K:) it has no dim. (Sb, S in art. امس.) ― -b3- سَبْتٌ also means A week; from the سَبْت to the سَبْت [i. e. from the sabbath to the sabbath]: so in the saying, in a trad., فَمَا رَأَيْنَا الشَّمْسَ سَبْتًا [And we saw not the sun for a week]: as when one says “ twenty autumns ” meaning “ twenty years: ” or it means in this instance a space of time, whether short or long. (TA.) ― -b4- I. q. بُرْهَةٌ [i. e. A space, or period, or a long space or period,] (M, K, TA) مِنَ الدَّهْرِ [of time]: (TA:) so in the saying, أَقَمْتُ سَبْتًا [I remained, staid, dwelt, or abode, a space, or a long space, of time]; as also ↓ سَبْتَةً and ↓ سَنْبَتًا and ↓ سَنْبَتَتًا. (M, K.) ― -b5- And i. q. دَهْرٌ [meaning Time; or a long time; or a space, or period, of time, whether long or short; &c.]; as also ↓ سُبَاتٌ. (S, M, K.) And [hence] ↓ اِبْنَا سُبَاتٍ means (assumed tropical:) The night and the day: (S, M, K:) Ibn Ahmar says,
وَكُنَّا وَهُمْ كَابْنَىْ سُبَاتٍ تَفَرَّقَا
سِوًى ثُمَّ كَانَا مُنْجِدًا وَتَهَامِيَا
[And we were, with them, like the night and the day that parted asunder alike, then became one going towards Nejd and one going towards Tihámeh]: (S, K:) such, they say, is the meaning: (S:) or, as IB says, on the authority of Aboo-Jaafar Mohammad Ibn-Habeeb, ابنا سبات were two men, one of whom saw the other in a dream, and then one of them awoke in Nejd, and the other in Tihámeh: or they were two brothers, one of whom went to the east to see where the sun rose, and the other to the west to see where it set. (L, TA.) -A2- Also A certain pace (S, M, K) of camels: (S, K:) or a quick pace: (TA:) or i. q. عَنَقٌ [q. v.]: (AA, S:) or a pace exceeding that termed العَنَقُ. (M.) -A3- A swift, or an excellent, horse; (K, TA;) that runs much. (TA.) ― -b2- A boy, or young man, of bad disposition, or illnatured, and bold, or daring. (K) ― -b3- A man cunning, i. e. possessing intelligence, or sagacity, or intelligence mixed with craft and forecast; and excellent in judgment; or very cunning &c.; (K, TA;) silent, or lowering his eyes, looking towards the ground; (TA;) and ↓ سُبَاتٌ signifies the same. (K, TA.) ― -b4- A man who sleeps much; (K;) i. e. كَثِيرُ السُّبَاتِ. (TA.) See also مَسْبُوتٌ. -A4- See also what next follows.

سُبْتٌ
سُبْتٌ ذ A certain plant, resembling the خِطْمِىّ [or marsh-mallow]; (Kr, M, K;) as also ↓ سَبْتٌ, (K [there expressly said to be with fet-h],) or ↓ سِبْتٌ: (M [so written in a copy of that work]:) said to be a certain plant used for tanning. (MF.) See the next paragraph.

سِبْتٌ
سِبْتٌ ذ The hides, or skins, of oxen; (M, K;) whether tanned or not tanned: so some say: (M:) or (so accord. to the M, in the K and TA “ and, ” but the و is omitted in the CK,) any tanned hide; (As, AA, M, K;) said to be so called [because the tanning removes the hair,] from السَّبْتُ, “ the act of shaving: ” (AA, TA:) or such. as is tanned with قَرَظ [q. v.]: (M, K:) or only ox-hides tanned: so says AHn on the authority of As and AZ: (TA:) or ox-hides tanned with قَرَظ, (S, Mgh,) whereof are made [the sandals called] ↓ نِعَالٌ سِبْتيَّةٌ: (S) these are hence thus called: (Mgh:) they are sandals having no hair upon them: (M, Msb:) or sandals tanned with قرَظ: (AA, TA:) accord. to Az, they are thus called because their hair has been shaven off (سُبِتَ, i. e. حُلِقَ,) and removed by a wellknown process in tanning, (Mgh, * TA,) so that they are soft; and they are of the sandals of people that lead a life of ease and softness: (Mgh:) IAar says that they are thus called because of their having become soft by the tanning: accord. to this, they should be called ↓ سَبْتِيَّة; and so accord. to a saying of EdDáwoodee, that they are called in relation to سُوقُ السَّبْتِ [“ the Market of the Sabbath ”]: it is also said that they are called in relation to the ↓ سُبْت, with damm, which is a plant used for tanning therewith; so that they should be called ↓ سُبْتِيَّة, unless the appellation be an instance of a rel. n. deviating from its source of derivation [or unless this plant be also termed سِبْتٌ, as it is accord. to a copy of the M]: (TA:) see سُبْتٌ. It is related of the Prophet, that he saw a man walking among the graves wearing his sandals, and said, يَا صَاحِبَ السِّبْتَينِ اِخْلَعْ سِبْتَيْكَ [meaning (tropical:) O wearer of the pair of sandals of سِبْت, pull off thy pair of sandals of سِبْت]: (S, * TA:) and accord. to the A, they are thus termed tropically: it is like the saying “ Such a one wears wool, and cotton, and silk; ” meaning “ garments made thereof; ” as is said in the Nh: but, as some relate it, what he said was, ↓ يَا صَاحِبَ السِّبْتِيَّيْنِ, the last of these words being a rel. n.; and thus it is found in the handwriting of Az, in his book. (TA.)

سِبِتٌّ
سِبِتٌّ ذ , (M, L, K,) like فِلِزٌّ, (TA,) [in a copy of the M erroneously written سِبْت,] A certain plant; [anethum graveolens, or dill, of the common garden-species;] an arabicized word, from [the Pers.] شِبِتّ [or شِبِتْ]: (AHn, M, L:) or i. q. شِبِتٌّ; both words arabicized from شِوِذْ [or شِوِدْ]: (K:) asserted by some to be the same as سَنُّوتٌ [q. v.]: (M, L:) Az says that شِبِتٌّ, the name of a well-known herb, or leguminous plant, is an arabicized word; that he had heard the people of El-Bahreyn call it سِبِتٌّ, with the unpointed س, and with ت; that it is originally, in Pers., شِوِذْ; and that it has another dial. var., namely, سبط [i. e. سِبِطٌّ]. (El-Jawáleekee, TA.)

سَبْتَةٌ
سَبْتَةٌ ذ : see سَبْتٌ, in the middle of the paragraph. -A2- Also Goats, collectively. (K.)

سَبْتَآءُ
سَبْتَآءُ ذ A [desert such as is termed] صَحْرَآء: (AZ, K:) or أَرْضٌ سَبْتَآءُ is like صَحْرَآءُ: or a land in which are no trees: (M:) and i. q. ↓ مَسْبُوتَةٌ [i. e. a bare land; as though shorn of its herbage]: (TA:) pl. سَبَاتِىُّ. (M.) ― -b2- Also, [in like manner] a fem. epithet, Having spreading, or expanded, ears, whether long or short. (K.)

سَبْتِىٌّ
سَبْتِىٌّ ذ One who fasts alone on the سَبْت [i. e. sabbath, or Saturday]: thus in the saying mentioned by Th, on the authority of IAar, لَا تَكُ سَبْتِيًّا [Be not thou one who fasts &c.]. (M.)

نِعَالٌ سِبْتِيَّةٌ
نِعَالٌ سِبْتِيَّةٌ ذ , and سَبْتِيَّةٌ, and سُبْتِيَّةٌ; and the dual. of سِبْتِىٌّ, applied to a pair of sandals: see سِبْتٌ, in four places.

سِبْتَانٌ
سِبْتَانٌ ذ , with kesr, Foolish, stupid, or of little sense; (K, TA;) confounded, or perplexed, and unable to see his right course; without understanding. (TA.)

سُبَاتٌ
سُبَاتٌ ذ primarily signifies Rest [like سَبْتٌ]: (S, Msb:) and hence, sleep: (S, K:) or heavy sleep: (Msb:) or sleep that is hardly perceptible (خَفِىّ, M, K, [in some copies of the K, as mentioned by Freytag, خَفِيف, i. e. light,]), like a swoon: (M:) or the commencement of sleep in the head [and its continuance] until it reaches the heart: (Th, M, K:) or the sleep of one who is sick; i. e. light sleep: (TA:) and ↓ سَبْتٌ signifies the same as سُبَاتٌ. (T, TA.) Hence, in the Kur [lxxviii. 9, and in like manner the word is used in xxv. 49], وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا; (S;) i. e. قَطْعًا; as though a man, when he slept, were cut off from [the rest of] mankind: (IAar, TA:) or سبات is when one is cut off, or ceases, from motion, while the soul still remains in the body; i. e., the text means, And we have made your sleep to be rest unto you: (Zj, TA:) or we have made your sleep to be a cutting off from sensation and motion, for rest to the animal forces, and for causing their weariness to cease: or, to be death: (Bd:) or, to be rest unto your bodies by the interruption of labour, or work. (Jel.) -A2- See also سَبْتٌ, latter half, in three places.

سَبُوتٌ
سَبُوتٌ ذ A she-camel that goes the pace termed سَبْتٌ: or constantly going the pace termed عَنَقٌ. (M.)

سَبَنْتًى
سَبَنْتًى ذ , (S, M, K,) as also سَبَنْدًى, (S,) Bold, or daring; (S, M, K;) as an epithet applied to anything [i. e. man or brute]: the ى is added to render it quasi-coordinate to the class of quinqueliteral-radical words, not to denote the fem. gender, for it receives ة as a termination [to denote the fem.], becoming سَبَنْتَاةٌ; (S;) and has tenween. (TA.) A poet applies the fem. epithet to a she-camel. (S.) ― -b2- Also The leopard; (S, M, K;) so too with ة; (AHeyth, L in art. سبد;) and so سَبَنْدًى: probably thus called because of his boldness, or daringness: (S:) or, as some ay, the lion: fem. with ة: or the fem, signifies a bold, or daring, lioness: or a she-camel of bold, or daring, breast; but this last is not of valid authority: (M:) and a beast of prey [absolutely]: (L in art. سيد:) pl. سَبَانِتُ; (K, TA;) and some of the Arabs make سَبَاتِى [or rather سَبَاتٍ] to be its pl. (TA.) ― -b3- The fem. also, applied to a woman, signifies Sharp in tongue; or clamorous; or clamorous and foul-tongued; or long-tongued and vehemently clamorous. (TA.)

سَنْبَةٌ
سَنْبَةٌ ذ : see سَبْتٌ, in the middle of the paragraph.

سَنْبَتَةٌ
سَنْبَتَةٌ ذ : see سَبْتٌ, in the middle of the paragraph.

مُسْبِتٌ
مُسْبِتٌ ذ Motionless; not moving. (S, K.) ― -b2- And, accord. to the L and K, Entering upon the day called السَّبْتُ [i. e. the sabbath]: but correctly, entering upon the observance of the سَبْت [or sabbath]. (TA.)

مَسْبُوتٌ
مَسْبُوتٌ ذ Affected with [the kind, or degree, or semblance, of sleep termed] سُبَات [q. v.]: (IAar, M:) or affected with a swoon: and, applied to a sick man, prostrated like him who is sleeping, generally closing his eyes: (S:) or confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (Msb:) and ↓ سَبْتٌ signifies the same as مَسْبُوتٌ; as in the saying, cited by As,
يُصْبِحُ مَخْمُورًا وَيُمْسِى سَبْتَا
[He is in the morning affected with the remains of intoxication, and he is in the evening affected with sleep, or heavy sleep, &c.]. (T, TA.) ― -b2- Also Dead. (S, K.) -A2- رَأْسٌ مَسْبُوتٌ [A head cut off.] (A.) ― -b2- أَرْضٌ مَسْبُوتَةٌ: see سَبْتَآءُ.

رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ
رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ ذ Dates that have become all ripe, or ripe throughout. (S, K.) And رَطَبَةٌ مُنْسَبِتَةٌ [A date that is ripe throughout: and also] a soft date. (TA.)

##### Türkçe

سَبَتَ
1 **سَبَتَ** ذ , (S, M, Msb,) muzâri‘i yalnız **سَبُتَ** (S, Msb) , (S,) yahut **سَبِتَ** , (M’nin bir nüshasında böyle yazılmıştır,) [bunların ikisinin de MF tarafından K’da gösterilmiş yahut ima edilmiş olduğu söylenir; fakat bu açıkça böyle değildir,] mastar ismi **سَبْتٌ**, (M, K, * TA,) O dinlendi: (S, M, Msb, K: *) ve işlerden kesildi yahut işlerden geri durdu: (TA:) ve sakin, durgun yahut hareketsiz oldu yahut hâline geldi: (M, TA:) ve ↓ **اسبت** [aynısını yahut] o hareketsiz oldu yahut hâline geldi mânasına gelir: (S, TA:) Az, **سَبَتَ**’in bu mânaların birincisinde Arapların dilinde bilinmediğini söyler: (TA:) [fakat J der ki] **سُبَاتٌ**’ın aslî delâleti “dinlenme”dir: ve bundan dolayı bu fiillerin ilki “o uyudu” mânasına gelir. (S.) ― -b2- Ve **سَبَتَتِ اليَهُودُ**, (S, * A, K,) muzâri‘i **سَبِتَ** (S, K) ve **سَبُتَ** , (K,) mastar ismi **سَبْتٌ**, (S, K,) Yahudiler kendi **سَبْت**’lerinin [yahut şabatlarının] hükümlerini tuttular yahut yerine getirdiler: (S, K: *) yahut **سَبَتُوا**, muzâri‘i **سَبِتَ** (M, Msb) ve **سَبُتَ** , (M,) mastar ismi **سَبْتٌ**; (Msb;) ve ↓ **اسبتوا**; (S, M, Msb;) onlar **سَبْت**’e [yahut şabata] girdiler: (S, M:) yahut onlar (Yahudiler) geçim vasıtalarını aramaktan ve kazanç elde etmek için çalışmaktan kesildiler. (Msb.) Kur’ân’da [vii. 163] şöyle denilmiştir: وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ “Ve onların **سَبْت**’lerinin hükümlerini tutmadıkları gün”: (S:) burada bazıları ↓ **لا يُسْبِتُونَ** okur; **أَسْبَتَ**’tan; ve bazıları ↓ **لا يُسْبَتُونَ** okur; meçhul sigada; mânası: **سَبْت**’e [onun gözetimine] sokulmadıkları zaman. (Bd.) -A2- **سَبَتَتْ**, muzâri‘i **سَبِتَ** , mastar ismi **سَبْتٌ**, Dişi deve, aşağıda açıklanacağı üzere **سَبْتٌ** denilen yürüyüşle yürüdü. (M.) ― -b2- Ve **سَبْتٌ** ayrıca koşuda öne geçme mânasına gelir. (M.) -A3- Ve bir adam hakkında söylenen **سَبَتَ**’in mastarı olarak, (TK,) **سَبْتٌ** ayrıca şaşırıp kalma yahut bocalama, doğru yolunu görememe, (K, TA,) ve [bundan dolayı] susma yahut gözleri indirip yere bakma mânasına gelir. (TA.) -A4- **سَبَتَ الشَّىْءَ**, (M, TA,) mastar ismi **سَبْتٌ**, (M, A, Mgh, K,) **قَطَعَهُ** ile aynı mânadadır [yani: o şeyi kesti; yahut kopardı; ayırdı; ve onu engelledi yahut kesti; ona bir durdurma yahut son verme yaptı; yahut onu sona erdirdi; bu, zihnî olanlara da gerçek olanlara da ilişir; meselâ işe yahut fiile; TA’da gösterildiği üzere]; (M, A, Mgh, K, TA;) ve ayrıca ↓ **سبّتهُ**: Lh tarafından özellikle boyunlarla ilgili olarak açıklanmıştır. (M, TA.) [Bundan dolayı,] **سَبَتَ عِلَاوَتَهُ**, (S, M,) mastar ismi **سَبْتٌ**, (S, K,) O, onun boynuna vurdu [onu başından ayıracak şekilde]: (S, M, K:) ve **سُبِتَتْ عِلَاوَتُهُ**, Onun başı kesildi. (A. [Burada bunun mecaz olduğu söylenmiştir; fakat niçin, görmüyorum.]) ― -b2- Ve **سَبَتَتِ اللُّقْمَةُ حَلْقِى**, ve ↓ **سَبَّتَتْهُ**, **قَطَعَتْهُ** ile aynı mânadadır [yani: lokma benim boğazımı tıkadı yahut kesti]: fakat şeddesiz fiil daha yaygındır. (M, TA.) ― -b3- Ve **سَبَتَ رَأْسَهُ**, (M, A, Mgh, Msb,) muzâri‘i **سَبِتَ** , (M, Msb, TA,) mastar ismi **سَبْتٌ**, (S, M, A, Msb, K,) O, başını tıraş etti: (S, M, A, Mgh, Msb, K:) ve aynı şekilde, **سَبَتَ شَعَرَهُ**, o saçını tıraş edip aldı; (TA;) ve ayrıca ↓ **سبّتهُ** ve ↓ **اسبتهُ**. (AA, TA, madde **سبد**’de.) ― -b4- Ve **سَبْتٌ** ayrıca **العَقْص** denilen [bükme yahut örme]den sonra (lafzen: -den, **عَن**) saçın salıverilmesi yahut aşağı bırakılması mânasına gelir. (S, K.) -A5- **سُبِتَ** O (bir adam) **سُبَات** denilen [uyku türü yahut derecesi yahut benzeri] ile etkilenmiş oldu yahut hâline geldi: (IAar, M, TA:) ve (TA) o bayıldı: (Msb, TA:) ve o, uyuyan kimse gibi yere serildi; genellikle gözlerini kapatarak; hasta hakkında söylenir: (TA:) ve ayrıca o öldü. (Msb, TA.)

2 **سَبَّتَ** bkz. 4: -A2- ve ayrıca 1’in ikinci yarısına, üç yerde, bkz.

4 **أَسْبَتَ** bkz. 1’in birinci yarısına, dört yerde. ― -b2- **اسبتت الحَيَّةُ**, mastar ismi **اـِسْبَاتٌ** Yılan sustu yahut başını eğdi yahut gözlerini indirip yere baktı. (TA.) -A2- [**اسبت** O (bir ilaç) **سُبَات** denilen uyku türünü yahut derecesini yahut benzerini meydana getirdi: ve bundan dolayı, o uyuşturdu yahut hissizleştirdi: tıbbî eserlerde bu mânada sıkça kullanılır: ve ↓ **سبّت** de günümüzde bu mânada kullanılır.] -A3- Ayrıca 1’e, paragrafın sonuna yakın, bkz.

انسبت
7 **انسبت** ذ [Bu, kesildi, kesintiye uğradı, durduruldu yahut sona erdirildi, yahut sona erdi: bu maddede M ve TA’da gösterilen mânalar. ― -b2- ] Bu uzadı: (K:) yahut yumuşaklıkla birlikte uzun ve uzamış oldu. (TA.) Peygamberin yüzünün vasfında, (TA,) şöyle denilmiştir: كَانَ فِى وَجْهِهِ **انْسِبَاتٌ** Onun yüzünde uzunluk ve uzama vardı. (K, * TA.) ― -b3- O (bir deri) tabaklama işlemiyle yumuşadı. (IAar, TA.) ― -b4- **انسبتت الرُّطَبَةُ** Yaş hurma bütünüyle olgunlukla kaplandı: (M, TA:) ve yumuşadı. (TA.) Ve **انسبت الرُّطَبُ** Yaş hurmaların hepsi olgunlaştı yahut her yanı olgunlaştı. (M, TA.)

**سَبْتٌ**
**سَبْتٌ** ذ Dinlenme: (S, K:) ve sükûnet, durgunluk yahut hareketten beri olma. (TA.) [1’e bak; bunun mastarıdır.] Ayrıca **سُبَاتٌ**’a bak. ― -b2- **السَّبْتُ**, (M, K,) yahut **يَوْمُ السَّبْتِ**, (S, Msb,) [Şabat yahut Cumartesi;] haftanın günlerinden biri; (M, K;) o günlerin yedincisi: (M:) şöyle adlandırılmıştır: çünkü yaratma haftanın birinci gününde başladı ve Cuma’nın [sonuna] kadar sürdü; ve **سبت**’te yaratma yoktu; iş o gün kesilmişti: yahut bazılarına göre, Yahudiler o gün işten ve işlerin idaresinden kesildikleri için: (M, TA:) yahut günler onunla bittiği için: (S, TA:) Az der ki: Allah’ın İsrailoğullarına o gün dinlenmeyi emrettiği için ve Allah’ın gökleri ve yeri altı günde yarattığı, bunların sonuncusunun Cuma olduğu, sonra dinlendiği ve işin kesildiği, bu yüzden yedinci güne **يوم السبت** adını verdiği iddiasında bulunan kimse hata eder; bu, der, hatadır; çünkü [o, şunu ileri sürer:] “o dinlendi” mânasında **سَبَتَ** Arapların dilinde bilinmez; fakat **قَطَعَ** mânasına gelir; ve dinlenme Allah’a nispet edilemez; çünkü O yorgunluğu bilmez; dinlenme ancak yorgunluk ve işten sonradır: (TA:) azlık çoğulu **أَسْبُتٌ** ve çokluk çoğulu **سُبُوتٌ**’tur: (S, M, Msb, K:) bunun küçültmesi yoktur. (Sb, S, madde **امس**’te.) ― -b3- **سَبْتٌ** ayrıca bir hafta mânasına gelir; **سَبْت**’ten **سَبْت**’e [yani şabattan şabata]: bir hadisteki şu sözde olduğu gibi: فَمَا رَأَيْنَا الشَّمْسَ **سَبْتًا** [“Güneşi bir hafta görmedik”]: tıpkı birinin “yirmi sonbahar” deyip “yirmi yıl” demesi gibi: yahut bu örnekte kısa da olsa uzun da olsa bir zaman aralığı mânasına gelir. (TA.) ― -b4- **بُرْهَةٌ** ile aynı mânadadır [yani: bir süre yahut dönem yahut uzun bir süre yahut dönem], (M, K, TA) **مِنَ الدَّهْرِ** [zamandan]: (TA:) şu sözde olduğu gibi: **أَقَمْتُ سَبْتًا** [“Bir süre kaldım”]; ve ayrıca ↓ **سَبْتَةً** ve ↓ **سَنْبَتًا** ve ↓ **سَنْبَتَتًا**. (M, K.) ― -b5- Ve **دَهْرٌ** ile aynı mânadadır [yani: zaman; yahut uzun zaman; yahut uzun da kısa da olabilen bir süre yahut dönem; vb.]; ve ayrıca ↓ **سُبَاتٌ**. (S, M, K.) Ve [bundan dolayı] ↓ **اِبْنَا سُبَاتٍ** (mecaz kabul edilerek) gece ve gündüz mânasına gelir: (S, M, K:) İbn Ahmar der ki,
وَكُنَّا وَهُمْ كَابْنَىْ سُبَاتٍ تَفَرَّقَا
سِوًى ثُمَّ كَانَا مُنْجِدًا وَتَهَامِيَا
[Ve biz, onlarla birlikte, gece ve gündüz gibi idik; eşitçe ayrıldılar; sonra biri Necd’e giden, biri Tihâme’ye giden oldular]: (S, K:) derler ki mânası böyledir: (S:) yahut IB’nin, Aboo-Jaafar Mohammad Ibn-Habeeb’den naklen dediğine göre, **ابنا سبات** iki adam idi; bunlardan biri ötekini rüyada gördü; sonra ikisinden biri Necd’de uyandı, öteki Tihâme’de: yahut onlar iki kardeşti; bunlardan biri güneşin nereden doğduğunu görmek için doğuya gitti, öteki nerede battığını görmek için batıya gitti. (L, TA.) -A2- Ayrıca develerin belirli bir yürüyüşü: (S, M, K) (S, K:) yahut hızlı bir yürüyüş: (TA:) yahut **عَنَقٌ** ile aynı mânada: (AA, S:) yahut **العَنَقُ** denilenden daha ileri bir yürüyüş. (M.) -A3- Hızlı yahut mükemmel bir at; (K, TA;) çok koşan. (TA.) ― -b2- Kötü huylu yahut kötü tabiatlı ve cüretkâr bir oğlan yahut delikanlı. (K) ― -b3- Zeki yahut anlayış sahibi; yahut kurnazlık ve öngörüyle karışık zekâ sahibi; ve hüküm vermede mükemmel; yahut çok kurnaz vb.; (K, TA;) susan yahut gözlerini indirip yere bakan; (TA;) ve ↓ **سُبَاتٌ** da aynı mânaya gelir. (K, TA.) ― -b4- Çok uyuyan bir adam; (K;) yani **كَثِيرُ السُّبَاتِ**. (TA.) Ayrıca **مَسْبُوتٌ**’a bak. -A4- Ayrıca hemen ardından gelene bak.

**سُبْتٌ**
**سُبْتٌ** ذ **خِطْمِىّ**’ye benzeyen belirli bir bitki; (Kr, M, K;) ve ayrıca ↓ **سَبْتٌ**, (K [orada açıkça fetḥa ile olduğu söylenir],) yahut ↓ **سِبْتٌ**: (M [o eserin bir nüshasında böyle yazılmıştır]:) tabaklamada kullanılan belirli bir bitki olduğu söylenir. (MF.) Sonraki paragrafa bak.

**سِبْتٌ**
**سِبْتٌ** ذ Sığır derileri; (M, K;) tabaklanmış olsun tabaklanmamış olsun: bazıları böyle der: (M:) yahut (M’ye göre; K ve TA’da “ve” ile; fakat CK’da **و** düşürülmüştür,) her tabaklanmış deri; (As, AA, M, K;) [tabaklamanın kılı gidermesi sebebiyle] **السَّبْتُ**’ten, “tıraş etme fiili”nden adlandırıldığı söylenir: (AA, TA:) yahut **قَرَظ** ile tabaklanmış olan: (M, K:) yahut yalnız tabaklanmış sığır derileri: As ve AZ’den AHn böyle der: (TA:) yahut **قَرَظ** ile tabaklanmış sığır derileri; (S, Mgh,) bunlardan ↓ **نِعَالٌ سِبْتيَّةٌ** yapılır: (S) bunlar bundan dolayı böyle adlandırılır: (Mgh:) bunlar üzerinde kıl bulunmayan sandaletlerdir: (M, Msb:) yahut **قرَظ** ile tabaklanmış sandaletler: (AA, TA:) Az’a göre, bunlar böyle adlandırılır; çünkü onların kılları (**سُبِتَ**, yani **حُلِقَ**) tıraş edilmiştir ve tabaklamada bilinen bir işlemle giderilmiştir, (Mgh, * TA,) böylece yumuşaktırlar; ve bunlar rahatlık ve yumuşaklık hayatı süren kimselerin sandaletlerindendir: (Mgh:) IAar der ki: bunlar tabaklamayla yumuşamış olmaları sebebiyle böyle adlandırılır; buna göre bunlara ↓ **سَبْتِيَّة** denmeliydi; ve EdDáwoodee’nin bir sözüne göre de böyledir: bunlar **سُوقُ السَّبْتِ** [“Şabat Pazarı”] ile ilişkilendirilerek adlandırılır: ayrıca bunların, tabaklamada kullanılan ve damme ile **سُبْت** olan bitkiyle ilişkilendirilerek adlandırıldığı da söylenir; böylece bunlara ↓ **سُبْتِيَّة** denmeliydi; meğer adlandırma, nisbet isminin türetildiği kaynaktan sapması kabilinden olsun [yahut bu bitki de **سِبْتٌ** diye adlandırılsın; M’nin bir nüshasına göre öyledir]: (TA:) **سُبْتٌ**’a bak. Peygamberden rivayet edilmiştir: o, kabirler arasında sandaletlerini giyerek yürüyen bir adam gördü ve dedi ki: يَا صَاحِبَ السِّبْتَينِ اِخْلَعْ سِبْتَيْكَ [mânası (mecaz): ey **سِبْت** sandaletlerinin çifti sahibi, **سِبْت** sandaletlerinin çiftini çıkar]: (S, * TA:) ve A’ya göre bunlar mecazen böyle adlandırılmıştır: Nh’de söylendiği üzere, “Falanca yün, pamuk ve ipek giyer” sözü gibidir; mânası “bunlardan yapılmış elbiseler”dir: fakat bazıları rivayet eder ki onun dediği şu idi: ↓ يَا صَاحِبَ السِّبْتِيَّيْنِ; bu son kelime nisbet ismidir; ve Az’ın kitabında kendi el yazısında böyle bulunur. (TA.)

**سِبِتٌّ**
**سِبِتٌّ** ذ , (M, L, K,) **فِلِزٌّ** gibi, (TA,) [M’nin bir nüshasında yanlışlıkla **سِبْت** yazılmıştır,] belirli bir bitki; [bahçe türü dereotu;] [Farsça] شِبِتّ [yahut شِبِتْ]’ten Arapçalaştırılmış bir kelime: (AHn, M, L:) yahut **شِبِتٌّ** ile aynı mânada; iki kelime de شِوِذْ [yahut شِوِدْ]’den Arapçalaştırılmıştır: (K:) bazılarınca **سَنُّوتٌ** ile aynı olduğu ileri sürülür: (M, L:) Az der ki: iyi bilinen bir otun yahut baklagil bitkisinin adı olan **شِبِتٌّ** Arapçalaştırılmış bir kelimedir; El-Bahreyn halkının onu noktasız **س** ile ve **ت** ile **سِبِتٌّ** diye adlandırdığını işitmiştir; aslının Farsçada **شِوِذْ** olduğunu; ve onun başka bir lehçe varyantının da bulunduğunu, yani **سبط** [yani **سِبِطٌّ**] olduğunu söyler. (El-Jawáleekee, TA.)

**سَبْتَةٌ**
**سَبْتَةٌ** ذ : paragrafın ortasında **سَبْتٌ**’e bak. -A2- Ayrıca keçiler; topluca. (K.)

**سَبْتَآءُ**
**سَبْتَآءُ** ذ **صَحْرَآء** denilen türden bir [çöl]: (AZ, K:) yahut **أَرْضٌ سَبْتَآءُ** **صَحْرَآءُ** gibidir: yahut içinde ağaç bulunmayan bir arazi: (M:) ve ↓ **مَسْبُوتَةٌ** ile aynı mânadadır [yani: çıplak arazi; sanki otundan tıraş edilmiş gibi]: (TA:) çoğulu **سَبَاتِىُّ**. (M.) ― -b2- Ayrıca, aynı şekilde, dişil bir sıfat olarak, uzun olsun kısa olsun yayvan yahut açılmış kulaklı. (K.)

**سَبْتِىٌّ**
**سَبْتِىٌّ** ذ **سَبْت**’te [yani şabatta yahut Cumartesi] yalnız başına oruç tutan kimse: Th’nin IAar’dan naklen zikrettiği şu sözde böyledir: لَا تَكُ **سَبْتِيًّا** [“**سَبْتِىٌّ** olma”]. (M.)

**نِعَالٌ سِبْتِيَّةٌ**
**نِعَالٌ سِبْتِيَّةٌ** ذ , ve **سَبْتِيَّةٌ**, ve **سُبْتِيَّةٌ**; ve sandalet çifti için kullanılan **سِبْتِىٌّ**’nin tesniyesi: dört yerde **سِبْتٌ**’e bak.

**سِبْتَانٌ**
**سِبْتَانٌ** ذ , kesra ile, ahmak, budala yahut az akıllı; (K, TA;) şaşırıp kalmış yahut bocalayan ve doğru yolunu göremeyen; anlayışsız. (TA.)

**سُبَاتٌ**
**سُبَاتٌ** ذ aslî olarak **سَبْتٌ** gibi dinlenme mânasına gelir: (S, Msb:) ve bundan dolayı, uyku: (S, K:) yahut ağır uyku: (Msb:) yahut baygınlık gibi, güç fark edilen uyku (خَفِىّ, M, K, [K’nın bazı nüshalarında, Freytag’ın zikrettiği üzere, **خَفِيف**, yani hafif]),: (M:) yahut başta uykunun başlaması [ve sürmesi] ve kalbe ulaşıncaya kadar: (Th, M, K:) yahut hastanın uykusu; yani hafif uyku: (TA:) ve ↓ **سَبْتٌ** **سُبَاتٌ** ile aynı mânaya gelir. (T, TA.) Bundan dolayı Kur’ân’da [lxxviii. 9; ve aynı şekilde kelime xxv. 49’da kullanılır], وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ **سُبَاتًا**; (S;) yani **قَطْعًا**; sanki insan uyuduğunda [insanların geri kalanından] kesilmiş olur: (IAar, TA:) yahut **سبات**, kişinin hareketten kesilmesi yahut hareketten kesilmesi iken ruhun bedende kalmasıdır; yani metnin mânası: “Uykunuzu size dinlenme kıldık”: (Zj, TA:) yahut, hayvanî kuvvetlere dinlenme için ve onların yorgunluğunu gidermek için, duyudan ve hareketten bir kesilme kıldık: yahut, ölüm kıldık: (Bd:) yahut, çalışmanın yahut işin kesilmesiyle bedenlerinize dinlenme kıldık. (Jel.) -A2- Ayrıca **سَبْتٌ**’ün ikinci yarısına, üç yerde, bak.

**سَبُوتٌ**
**سَبُوتٌ** ذ **سَبْتٌ** denilen yürüyüşle yürüyen bir dişi deve: yahut sürekli **عَنَقٌ** denilen yürüyüşle yürüyen. (M.)

**سَبَنْتًى**
**سَبَنْتًى** ذ , (S, M, K,) ve ayrıca **سَبَنْدًى**, (S,) cüretkâr; (S, M, K;) herhangi bir şeye [yani insan yahut hayvana] sıfat olarak: **ى** beş harfli kök sınıfına benzetmek için eklenmiştir; dişilliği göstermek için değil; çünkü dişillik için sonuna **ة** alır; **سَبَنْتَاةٌ** olur: (S;) ve tenvin alır. (TA.) Bir şair bu dişil sıfatı bir dişi deveye uygular. (S.) ― -b2- Ayrıca pars; (S, M, K;) **ة** ile de böyledir; (AHeyth, L, madde **سبد**’de;) ve **سَبَنْدًى** da böyledir: muhtemelen cesareti sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (S:) yahut bazıları der ki aslan: dişili **ة** ile: yahut dişil olan, cüretkâr bir dişi aslan mânasına gelir: yahut cüretkâr göğüslü bir dişi deve: fakat bu sonuncusu sahih otoriteye sahip değildir: (M:) ve yırtıcı bir hayvan [mutlak olarak]: (L, madde **سيد**’de:) çoğulu **سَبَانِتُ**; (K, TA;) ve Arapların bazısı **سَبَاتِى** [daha doğrusu **سَبَاتٍ**]’ı onun çoğulu yapar. (TA.) ― -b3- Dişil olanı ayrıca, bir kadına sıfat olarak, dili keskin; yahut yaygaracı; yahut yaygaracı ve ağzı bozuk; yahut dili uzun ve şiddetle yaygaracı mânasına gelir. (TA.)

**سَنْبَةٌ**
**سَنْبَةٌ** ذ : paragrafın ortasında **سَبْتٌ**’e bak.

**سَنْبَتَةٌ**
**سَنْبَتَةٌ** ذ : paragrafın ortasında **سَبْتٌ**’e bak.

**مُسْبِتٌ**
**مُسْبِتٌ** ذ Hareketsiz; hareket etmeyen. (S, K.) ― -b2- Ve L ve K’ya göre, **السَّبْتُ** denilen güne [yani şabata] giren: fakat doğrusu, **سَبْت**’in [yahut şabatın] gözetimine giren. (TA.)

**مَسْبُوتٌ**
**مَسْبُوتٌ** ذ **سُبَات** denilen [uyku türü yahut derecesi yahut benzeri] ile etkilenmiş: (IAar, M:) yahut baygınlıkla etkilenmiş: ve hasta hakkında, uyuyan kimse gibi yere serilmiş, genellikle gözlerini kapatan: (S:) yahut şaşırıp kalmış yahut bocalayan ve doğru yolunu göremeyen: (Msb:) ve ↓ **سَبْتٌ** **مَسْبُوتٌ** ile aynı mânaya gelir; As’ın naklettiği şu sözde olduğu gibi:
يُصْبِحُ مَخْمُورًا وَيُمْسِى **سَبْتَا**
[Sabahleyin sarhoşluğun kalıntısıyla olur, akşamleyin uyku yahut ağır uyku vb. ile olur]. (T, TA.) ― -b2- Ayrıca ölü. (S, K.) -A2- **رَأْسٌ مَسْبُوتٌ** [Kesilmiş bir baş.] (A.) ― -b2- **أَرْضٌ مَسْبُوتَةٌ**: **سَبْتَآءُ**’a bak.

**رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ**
**رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ** ذ Hepsi olgunlaşmış yahut her yanı olgunlaşmış hurmalar. (S, K.) Ve **رَطَبَةٌ مُنْسَبِتَةٌ** [her yanı olgun bir yaş hurma: ve ayrıca] yumuşak bir yaş hurma. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَتَ
سَبَتَ I ,  U ( n. ac. سَبْت 1 ),
a.  Rested; slept; became motionless.

b.  Kept the Sabbath ( Few ).

c.  Cut, cut. off, severed; shaved.

d.  Let hang down ( hair ).

أَسْبَتَ
أَسْبَتَ IV ,
a.  Entered on the Sabbath.

اِنْسَبَتَ
اِنْسَبَتَ VII ,
a.  Was long, extended, oblong.

سَبْت
سَبْت 1 ,
a.  Rest; quiet, stillness.

b.  ( pl. أَسْبُت 16 ,  سُبُوْت 27 ), [ art. ], Saturday, the Sabbath.

c.  A time, a while.

d.  Cunning, crafty.

e.  Sluggard.

سِبْت
سِبْت 2 ,
a.  Hide, skin.

سُبْت
سُبْت 3 ,
a.  Marsh-mallow ( plant ).

سُبَاْت
سُبَاْت 24 ,
a.  Rest; repose; sleep; lethargy, stupor.

b.  see 1 (b) , ( c ).

سُبَاْتِيّ
سُبَاْتِيّ 24yi ,
a.  Lethargic.

سِبْتَاْن
سِبْتَاْن 34 ,
a.  Perplexed, confounded; stupid, foolish.

سَبوتَ
N. P. سَبوتَ I ,
a.  Torpid.

أَسْبَتَ
N. Ag. أَسْبَتَ IV ,
a.  Motionless.

##### Türkçe

سَبَتَ
سَبَتَ I , U ( n. ac. **سَبْت** 1 ),
a. Dinlendi; uyudu; hareketsiz oldu.

b. Şabat’ı tuttu (Az).

c. Kesti, kesti; kopardı; tıraş etti.

d. (Saçı) sarkıttı.

أَسْبَتَ
أَسْبَتَ IV ,
a. Şabat’a girdi.

اِنْسَبَتَ
اِنْسَبَتَ VII ,
a. Uzun oldu, uzadı, uzunumsu oldu.

سَبْت
سَبْت 1 ,
a. Dinlenme; sükûnet, durgunluk.

b. ( pl. **أَسْبُت** 16 , **سُبُوْت** 27 ), [ art. ], Cumartesi, Şabat.

c. Bir vakit, bir süre.

d. Kurnazlık, hilekârlık.

e. Tembel.

سِبْت
سِبْت 2 ,
a. Deri, post.

سُبْت
سُبْت 3 ,
a. Hatmi (bitki).

سُبَاْت
سُبَاْت 24 ,
a. Dinlenme; istirahat; uyku; letarji, sersemlik.

b. 1 (b) , ( c )’ye bak.

سُبَاْتِيّ
سُبَاْتِيّ 24yi ,
a. Letarjik.

سِبْتَاْن
سِبْتَاْن 34 ,
a. Şaşkın, sersemlemiş; aptal, ahmak.

سَبوتَ
N. P. **سَبوتَ** I ,
a. Donuk.

أَسْبَتَ
N. Ag. **أَسْبَتَ** IV ,
a. Hareketsiz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سبت
سَبَتَ - يَسْبِتُ - سَبْت - سُبَات - سُبَاتَاً
سَبَتَ - يَسْبِتُ + الكائن: يدخل في حال الراحة والسكينة بعد العمل والجهد والحركة
﴿إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبـِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ﴾
سَبْت: اسم فعل " سَبَتَ - يَسْبِتُ ": السكينة والراحة والهدوء بعد العمل والجهد والحركة: وهو كذلك اسم زمان، واصطلاحاً هو يوم " السَّبْت ": اسم يوم من أيام الأسبوع، وهو اليوم الذي فيه يسبت اليهود: يخلدون للراحة والسكون ولا يعملون
سُبَات: على وزن"فـُعال": اسم فعل مبالغة من " سَبَتَ - يَسْبِتُ "
سُبَاتَاً: حال من " سُبَات ": ضد " نشوراً ": فيه الراحة والهدوء والسكينة بعد الجهد والحركة والعمل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف عن الحركة بعد الحركة الانتقالية، والهدوء والاستقرار النسبي"، وهي:
قََرَّ - يَقَرُّ، جَمَدَ - يَجْمُدُ، رَسَا - يَرْسُوْ، رَكَدَ - يَرْكُدُ، سَكَنَ - يَسْكُنُ (اللازم)، سَبَتَ - يَسْبِتُ
يسبتون - سبتهم
 	﴿وَاسْأَلْهُمْ عَنْ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبـِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ(163)﴾ الأعراف
السبت
 ﴿ولقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين(65)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين أوتوا الكتاب آمنوا بما نزلنا مصدقا لما معكم من قبل أن نطمس وجوها فنردها على أدبارها أو نلعنهم كما لعنا أصحاب السبت وكان أمر الله مفعولا(47)﴾ النساء ﴿إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه وإن ربك ليحكم بينهم يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون(124)﴾ النحل
 	﴿ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظا(154)﴾ النساء ﴿واسألهم عن القرية التي كانت حاضرة البحر إذ يعدون في السبت إذ تأتيهم حيتانهم يوم سبتهم شرعا ويوم لا يسبتون لا تأتيهم كذلك نبلوهم بما كانوا يفسقون(163)﴾ الأعراف
سباتا
 ﴿وهو الذي جعل لكم الليل لباسا والنوم سباتا وجعل النهار نشورا(47)﴾ الفرقان ﴿وجعلنا نومكم سباتا(9)﴾ النبأ
مختار الصحاح
● [سبت] س ب ت: السَّبْتُ الراحة والدهر وحلق الرأس وضرب العنق ومنه يسمى يوم السبت لانقطاع الأيام عنده وجمعه أسْبُتٌ و سُبُوتٌ و السَّبْتُ أيضا قيام اليهود بأمر سبتها ومنه قوله تعالى ﴿يوم سبتهم شرعا ويوم لا يَسْبِتُون﴾ وباب الأربعة ضرب و أسْبَتَ اليهودي دخل في السبت و السُّبَاتُ النوم وأصله الراحة ومنه قوله تعالى ﴿وجعلنا نومكم سباتا﴾ وبابه نصر و المَسْبُوتُ الميت والمغشي عليه
الراغب
سبت
- أصل السبت: القطع، ومنه سبت السير: قطعه، وسبت شعره: حلقه، وأنفه: اصطلمه، وقيل: سمي يوم السبت؛ لأن الله تعالى ابتدأ بخلق السموات والأرض يوم الأحد، فخلقها في ستة أيام كما ذكره، فقطع عمله يوم السبت فسمي بذلك، وسبت فلان: صار في السبت وقوله: }يوم سبتهم شرعا﴿[الأعراف/163]، قيل: يوم قطعهم للعمل،﴾ويوم لا يسبتون﴿[الأعراف/163]، قيل: معناه لا يقطعون العمل، وقيل: يوم لا يكونون في السبت، وكلاهما إشارة إلى حالة واحدة، وقوله:﴾إنما جعل السبت﴿[النحل/ 124]، أي: ترك العمل فيه،﴾وجعلنا نومكم سباتا﴿[النبأ/9]، أي: قطعا للعمل، وذلك إشارة إلى ما قال في صفة الليل:﴾لتسكنوا فيه{ [يونس/67].
ملخص اللسان
1.    السِّبْتُ، بالكسر:كلُّ جلدٍ مدبوغ
2.     والسَّبْتُ والسُّباتُ: الدَّهْرُ.وابْنا سُباتٍ: الليل والنهار
3.     والسَّبْتُ: بُرْهةٌ من الدهر؛
4.     والسَّبْتُ: الراحةُ.وسَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً: اسْتَراحَ وسَكَنَ.والسُّباتُ: نوم خَفِيّ،كالغَشْيَةِ. وقال ثعلب: السُّباتُ ابتداءُ النوم في الرأْس حتى يبلغ  إِلى القلب. ورجل مَسْبُوتٌ، من السُّباتِ، وقد سُبِتَ،
5.     والمُسْبِتُ: الذي لا يَتَحَرَّكُ،وقد أَسْبَتَ.ويقال: سُبِتَ المريضُ،فهو مَسْبُوت.وأَسْبَتَ الحَيَّةُ إِسْباتاً إِذا أَطْرَقَ لا يَتَحَرَّكُ،
6.    السُّباتُ: نوم المريضِ والشيخِ المُسِنِّ، وهو النَّومةُ الخَفيفة،  وأَصْلُه من السَّبْتِ، الراحةِ والسُّكونِ، أَو من القَطْع وتَرْكِ  الأَعْمال.والسُّباتُ: النَّومُ، وأَصْلُه الراحةُ، تقول منه: سَبَتَ يَسْبُتُ،  هذه بالضم وحدها. ابن الأَعرابي في قوله عز وجل: وجَعَلْنا نومَكم سُباتاً  أَي قِطَعاً؛ والسَّبْتُ: القَطْع، فكأَنه إِذا نام، فقد انقطع عن الناس.
لسان العرب
● -   سبت: السِّبْتُ، بالكسر: كلُّ جلدٍ مدبوغ، وقيل: هو المَدْبُوغ  بالقَرَظِ خاصَّةً؛ وخَصَّ بعضُهم به جُلودَ البَِقر، مدبوغة كانت أَم غيرَ  مدبوغة. ونِعالٌ سِبْتِيَّة: لا شعر عليها. الجوهري: السِّبْتُ، بالكسر، جلود  البقر المدبوغةُ بالقَرَظ، تُحْذَى منه النِّعالُ السِّبْتِيَّة. وخرَج  الحجاجُ يَتَوَذَّفُ في سِبْتِيَّتَيْنِ له. وفي الحديث: أَن النبي، صلى  الله عليه وسنلم، رأَى رجلاً يمشي بين القبور في نَعْلَيْه، فقال: يا صاحب  السِّبْتَيْنِ، اخْلَعْ سِبْتَيْكَ. قال الأَصمعي: السِّبْتُ الجِلْدُ  المدبوغُ، قال: فإِن كان عليه شعر، أَو صوف، أَو وَبَرٌ، فهو مُصْحَبٌ.  وقال أَبو عمرو: النعال السِّبْتِيَّة هي المدبوغة بالقَرَط. قال الأَزهري:  وحديث النبي، صلى الله عليه وسلم، يَدُلّ على أَن السِّبْتَ ما لا شعر  عليه. وفي الحديث: أَن عُبَيْدَ بن جُرَيْج قال لابن عمر: رأَيْتُكَ  تَلْبَسُ النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ، فقال: رأَيتُ النبي، صلى الله عليه وسلم،  يَلْبَسُ النِّعال التي ليس عليها شعر، ويتوضأُ فيها، فأَنا أُحِبُّ أَن  أَلْبَسَها؛ قال: إِنما اعترض عليه، لأَنها نعال أَهل النعْمة  والسَّعَةِ. قال الأَزهري: كأَنها سُمِّيَتْ سِبْتِيَّةً، لأَِنَّ شعرها قد سُبِتَ  عنها أَي حُلِقَ وأُزِيلَ بعِلاج من الدباغ، معلوم عند دَبَّاغِيها. ابن  الأَعرابي: سميت النعال المدبوغة سِبْتِيَّة، لأَِنها انْسَبَتَت  بالدباغ أَي لانَتْ. وفي تسمية النعل المُتَّخَذَة من السِّبْت سِبْتاً اتساعٌ،  مثل قولهم: فلان يَلْبَسُ الصوفَ والقُطْنَ والإِبْرَيْسَمَ أَي الثياب  المُتَّخَذَة منها. ويروى: السِّبْتِيَّتَيْنِ، على النَّسب، وإِنما  أَمره بالخَلْع احْتراماً للمقابر، لأَِنه يمشي بينها؛ وقيل: كان بها قَذَر،  أَو لاخْتياله في مَشْيِه.  والسَّبْتُ والسُّباتُ: الدَّهْرُ.  وابْنا سُباتٍ: الليل والنهار؛ قال ابن أَحمر:  فكُنَّا وهم كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقا  سِوًى، ثم كانا مُنْجِداً وتِهامِيَا  قال ابن بري: ذكر أَبو جعفر محمد بن حبيب أَن ابْنَيْ سُباتٍ رجلانِ،  رأَى أَحدُهما صاحبَه في المنام، ثم انْتَبَه، وأَحدُهما بنَجْدٍ والآخر  بِتهامة. وقال غيره: ابنا سُبات أَخوانِ، مضى أَحدُهما إِلى مَشْرِقِ  الشمسِ لِيَنْظُرَ من أَين تَطْلُعُ، والآخر إِلى مَغْرِبِ الشمسِ لينظر أَين  تَغْرُبُ. والسَّبْتُ: بُرْهةٌ من الدهر؛ قال لبيد:  وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مَجْرَى داحِسٍ،  لو كان، للنَّفْسِ اللَّجُوجِ، خُلودُ  وأَقَمْتُ سَبْتاً، وسَبْتَةً، وسَنْبَتاً، وسَنْبَتَةً أَي بُرْهةً.  والسَّبْتُ: الراحةُ.  وسَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً: اسْتَراحَ وسَكَنَ. والسُّباتُ: نوم خَفِيّ،  كالغَشْيَةِ. وقال ثعلب: السُّباتُ ابتداءُ النوم في الرأْس حتى يبلغ  إِلى القلب. ورجل مَسْبُوتٌ، من السُّباتِ، وقد سُبِتَ، على ابن الأَعرابي؛  وأَنشد:  وتَرَكَتْ راعِيَها مَسْبوتا،  قد هَمَّ، لما نام، أَنْ يموتا  التهذيب: والسَّبْتُ السُّباتُ؛ وأَنشد الأَصمعي:  يُصْبِحُ مَخْمُوراً، ويُمْسِي سَبْتا  أَي مَسْبُوتاً. والمُسْبِتُ: الذي لا يَتَحَرَّكُ، وقد أَسْبَتَ.  ويقال: سُبِتَ المريضُ، فهو مَسْبُوت.  وأَسْبَتَ الحَيَّةُ إِسْباتاً إِذا أَطْرَقَ لا يَتَحَرَّكُ، وقال:  أَصَمُّ أَعْمَى، لا يُجِيب الرُّقَى،  من طُولِ إِطْرَاقٍ وإِسْباتِ  والمَسْبُوتُ: المَيِّتُ والمَغْشِيُّ عليه، وكذلك العليل إِذا كان  مُلْقىً كالنائم يُغَمِّضُ عينيه في أَكثر أَحواله، مَسْبُوتٌ. وفي حديث عمرو  بن مسعود، قال لمعاوية: ما تَسْأَلُ عن شيخ نومُه سُباتٌ، وليلُه  هُباتٌ؟ السُّباتُ: نوم المريضِ والشيخِ المُسِنِّ، وهو النَّومةُ الخَفيفة،  وأَصْلُه من السَّبْتِ، الراحةِ والسُّكونِ، أَو من القَطْع وتَرْكِ  الأَعْمال.  والسُّباتُ: النَّومُ، وأَصْلُه الراحةُ، تقول منه: سَبَتَ يَسْبُتُ،  هذه بالضم وحدها. ابن الأَعرابي في قوله عز وجل: وجَعَلْنا نومَكم سُباتاً  أَي قِطَعاً؛ والسَّبْتُ: القَطْع، فكأَنه إِذا نام، فقد انقطع عن الناس.  وقال الزجاج: السُّباتُ أَن ينقطع عن الحركة، والروحُ في بدنه، أَي  جعلنا نومكم راحة لكم. والسَّبْتُ: من أَيام الأُسبوع، وإِنما سمي السابعُ من  أَيام الأُسبوع سَبْتاً، لأَن الله تعالى ابتدأَ الخلق فيه، وقطع فيه  بعضَ خَلْق الأَرض؛ ويقال: أَمر فيه بنو إِسرائيل بقطع الأَعمال وتركها؛  وفي المحكم: وإِنما سمي سَبْتاً، لأَِن ابتداء الخلق كان من يوم الأَحد  إِلى يوم الجمعة، ولم يكن في السَّبْتِ شيء من الخلق، قالوا: فأَصبحتْ يومَ  السَّبْتِ مُنْسَبِتَةً أَي قد تَمَّتْ، وانْقَطَع العملُ فيها؛ وقيل:  سمي بذلك لأَِن اليهود كانوا يَنْقَطِعون فيه عن العمل والتصرف، والجمع  أَسبُتٌ وسُبُوتٌ.  وقد سَبَتُوا يَسْبِتُون ويَسْبُتون، وأَسْبَتُوا: دخَلُوا في  السَّبْتِ. والإِسْباتُ: الدخولُ في السَّبْتِ. والسَّبْتُ: قيامُ اليهود بأَمر  سُنَّتِها. قال تعالى: ويوم لا يَسْبِتُون لا تأْتيهم. وقوله تعالى:  وجعَلْنا الليلَ لباساً، والنَّوْمَ سُباتاً؛ قال: قَطْعاً لأَعْمالكم. قال:  وأَخطأَ من قال: سُمِّيَ السَبْتَ، لأَن الله أَمر بني إِسرائيل فيه  بالاستراحة؛ وخَلَق هو، عز وجل، السموات والأَرضَ في ستة أَيام، آخرها يوم  الجمعة، ثم استراح وانقطع العمل، فسمي السابعُ يوم السبت. قال: وهذا خطأٌ  لأَنه لا يُعلم في كلام العرب سَبَتَ، بمعنى اسْتَراح، وإِنما معنى سَبَتَ:  قَطَعَ، ولا يوصف الله، تعالى وتَقَدَّس، بالاستراحة، لأَنه لا يَتْعَبُ،  والراحة لا تكون إِلا بعد تَعَبٍ وشَغَلٍ، وكلاهما زائل عن الله تعالى،  قال: واتفق أَهل العلم على أَن الله تعالى ابتدأَ الخلق يوم السَّبْت،  ولم يَخْلُقْ يومَ الجمعة سماء ولا أَرضاً. قال الأَزهري: والدليل على صحة  ما قال، ما روي عن عبد الله بن عمر، قال: خلق الله التُّربةً يومَ  السَّبْت، وخلق الحجارة يوم الأَحد، وخلق السحاب يوم الاثنين، وخَلَق الكُرومَ  يوم الثلاثاء، وخلق الملائكة يوم الأَربعاء، وخلق الدواب يوم الخميس،  وخلق آدم يوم الجمعة فيما بين العصر وغروب الشمس. وفي الحديث: فما رأَينا  الشمسَ سَبْتاً؛ قيل: أَراد أُسبوعاً من السَّبْت إِلى السَّبْت، فأَطلق  عليه اسم اليوم، كما يقال: عشرون خريفاً، ويرادُ عشرون سنة؛ وقيل: أَراد  بالسَّبْتِ مُدَّةً من الأَزمان، قليلة كانت أَو كثيرة.  وحكى ثعلب عن ابن الأَعرابي: لا تَكُ سَبْتِيًّا أَي ممن يصوم السَّبْتَ  وحده.  وسَبَتَ عِلاوَتَه: ضَرَبَ عُنُقَه.  والسَّبْتُ: السير السريع؛ وأَنشد لحميد بن ثور:  ومَطْوِيَّةِ الأَقْرَابِ، أَما نَهارُها  فسَبْتٌ، وأَما ليلُها فزَمِيلُ  وسَبَتَت الناقةُ تَسْبِتُ سَبْتاً، وهي سَبُوتٌ. والسَّبْت: سَيْر فوق  العَنَقِ؛ وقيل: هو ضَرْبٌ من السَّيْر، وفي نسخة: سير الإِبل؛ قال  رؤْبة:يَمْشِي بها ذو المِرَّةِ السَّبُوتُ،  وهْوَ من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ  والسَّبْتُ أَيضاً: السَّبْقُ في العَدْوِ. وفرس سَبْتٌ إِذا كان  جواداً، كثير العَدْو.  والسَّبْت: الحَلْقُ، وفي الصحاح: حلق الرأْس. وسَبَتَ رأْسَهُ وشعرَه  يسْبُتُه سَبْتاً، وسَلَتَه، وسَبَدَه: حَلَقَه؛ قال: وسَبَدَه إِذا  أَعْفَاه، وهو من الأَضدادِ. وسَبَتَ الشيءَ سَبْتاً وسَبَّتَه: قَطَعَه،  وخَصَّ به اللحياني الأَعناقَ. وسَبَتَت اللُّقْمةُ حَلْقي وسَبَتَّتْه:  قَطَعَتْه،والتخفيف أَكثر.  والسَّبْتاء من الأَرض: كالصَّحْراء، وقيل: أَرض سَبْتاء، لا شجر فيها.  أَبو زيد: السَّبْتاء الصحراء، والجمع سَباتي وسباتى. وأَرضٌ سَبْتاء:  مُستَوِية. وانْسَبَتَتِ الرُّطَبة: جَرَى فيها كلها الإِرْطابُ.  وانْسَبَتَ الرُّطَبُ: عَمَّه كلَّه الإِرْطابُ. ورُطَبٌ مُنسبِتٌ عَمَّه  الإِرْطابُ. وانْسَبَتَتِ الرُّطَبَةُ أَي لانَتْ. ورُطَبةٌ مُنْسَبِتَةٌ أَي  لَيِّنة؛ وقال عنترة:  بَطَلٌ كأَنَّ ثِبابَه في سَرْحَةٍ،  يُحْذَى نِعالَ السِّبْتِ، ليس بتَوأَمِ  مدحه بأَربع خصال كرام: إِحداها أَنه جعله بطلاً أَي شجاعاً، الثانية  أَنه جعله طويلاً، شبهه بالسَّرْحة، الثالثة أَنه جعله شريفاً، للُبْسه  نِعالَ السِّبْتِ، الرابعة أَنه جعله تامَّ الخَلْق نامياً، لأَِن  التَّوْأَم يكون أَنْقَصَ خَلْقاً وقوَّة وعَقْلاً وخُلُقاً. والسَّبْتُ: إِرسال  الشعر عن العَقْصِ. والسُّبْتُ والسَّبْتُ: نَبات شِبْه الخِطْمِيِّ،  الأَخيرة عن كراع؛ أَنشد قُطْرُبٌ:  وأَرْضٍ يَحارُ بها المُدْلِجُونْ،  تَرَى السُّبْتَ فيها كرُكنِ الكَثِيبْ  وقال أَبو حنيفة: السِّبِتُ نبت، معرَّب من شِبِتٍّ؛ قال: وزعم بعض  الرواة أَنه السَّنُّوتُ.  والسَّبَنْتَى والسَّبَنْدَى: الجَرِيء المُقْدِم مِن كل شيء، والياء  للإِلحاق لا للتأْنيث، أَلا ترى أَن الهاء تلحقه والتنوين، ويقال:  سَبَنْتاة وسَبَنْداة؟ قال ابن أَحمر يصف رجلاً:  كأَنَّ الليلَ لا يَغْسُو عليه،  إِذا زَجَرَ السَّبَنْتَاةَ الأَمُونَا  يعني الناقة. والسَّبَنْتَى: النَّمِرُ، ويُشْبِهُ أَن يكونَ سمي به  لجُرْأَتِه؛ وقيل: السَّبَنْتَى الأَسَدُ، والأُنثى بالهاء؛ قال الشماخ يرثي  عمر بن الخطاب رضي الله عنه:  جَزَى اللهُ خيراً من إِمامٍ، وباركَتْ  يَدُ الله في ذاكَ الأَدِيمِ المُمَزَّقِ  وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ وفَاتُه  بكَفَّيْ سَبَنْتَى، أَزْرَقِ العَيْنِ، مُطْرِقِ  قال ابن بري: البيت لمُزَرِّدٍ  (* قوله «البيت لمزرد» تبع في ذلك أَبا  رياش. قال الصاغاني وليس له أَيضاً. وقال أَبو محمد الأَعرابي انه لجزء  أَخي الشماخ وهو الصحيح. وقيل ان الجن قد ناحت عليه بهذه الآيات.)، أَخي  الشَّماخ. يقول: ما كنتُ أَخْشَى أَن يقتله أَبو لؤلؤة، وأَن يَجْتَرِئَ  على قتله. والأَزْرَقُ: العَدُوُّ، وهو أَيضاً الذي يكون أَزْرَقَ العين،  وذلك يكون في العَجَم. والمُطْرِقُ: المُسْتَرْخي العين.  وقيل: السَّبَنْتَاة اللَّبُؤَةُ الجَريئة؛ وقيل: الناقة الجَريئة  الصدر، وليس هذا الأَخير بقوي، وجمعها سَبانتُ، ومن العرب من يجمعها سَباتَى؛  ويقال للمرأَة السَّلِيطة: سَبَنْتَاة؛ ويقال: هي سَبَنْتَاةٌ في جِلْدِ  حَبَنْداة.
مقاييس اللغة:
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
القاموس المحيط:
السَّبْتُ الرَّاحةُ، والقَطْعُ، والدَّهْرُ، وحَلْقُ الرأسِ، وإرْسالُ الشَّعَرِ عن العَقْصِ، وسَيْرٌ للْإِبِلِ، والحَيْرَةُ، والفَرَسُ الجَوادُ، والغُلامُ العارِمُ الجَرِيءُ، وضَرْبُ العُنُقِ، ويومٌ من الْأُسْبوعِ، ج أسْبُتٌ وسُبوتٌ، والرجُلُ الكثيرُ النَّوْمِ، والرجُلُ الدَّاهِيَةُ، كالسُّبَاتِ، وقيامُ اليَهُودِ بِأَمْرِ السَّبْتِ، والفِعْلُ كَنَصَرَ وضَرَبَ، وبالكسر جُلُودُ البَقَرِ، وكُلُّ جِلْدٍ مَدْبُوغٍ، أو بالقَرَظِ، وبالضمِّ نَباتٌ كالخِطْمِيِّ، ويُفْتَحُ. والمُسْبِتُ الذي لا يَتَحَرَّكُ، والداخِلُ في يومِ السَّبْتِ. والسُّباتُ، كغُرابٍ النَّوْمُ، أو خِفَّتُهُ، أو ابْتِداؤُه في الرأسِ حتى يَبْلُغَ القَلْبَ، والدَّهْرُ، وبلا لامٍ لَقَبُ إبراهيمَ بنِ دُبَيْسٍ المُحَدِّثِ. وأقَمْت سَبْتاً وسَبْتَةً وسَنْبَتاً وسَنْبَتَةً بُرْهَةً. وكَفْرُ سَبْتٍ بالشامِ. وابْنا سُباتٍ اللَّيْلُ والنهارُ. والمَسْبوتُ المَيِّتُ. ورُطَبٌ مُنْسَبِتٌ عَمَّهُ الْإِرْطابُ. والسَّبَنْتى الجَرِيءُ، والنَّمِرُ، ج سَبائِتُ. والسَّبْتَةُ المِعْزى. والسِّبْتانُ، بالكسر الْأَحْمَقُ. وانْسَبَتَ امْتَدَّ. والسَّبْتاءُ المُنْتَشِرَةُ الْأُذُنِ في طولٍ أو قِصرٍ، والصَّحْراءُ. وسَبْتَةُ د بالمَغْرِبِ. والسِّبِتُّ، كفِلِزٍّ الشِّبتُّ، مُعَرَّبَا شِوِذَّ. وفي وجْهِهِ انْسِباتٌ طولٌ وامْتِدادٌ.
تاج العروس:
س ب ت
السَّبْت : الرَّاحَةُ والسُّكونُ والقَطْعُ وتَرْكُ الأَعْمَالِ . وسَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً : استراحَ وسَكَنَ . وَسَبَتَ الشّيْءَ وَسَبَّتَهُ : قَطَعَه وخَصّ اللِّحْيَانيُّ به الأَعْنَاقَ . وسَبَتَتِ اللُّقْمَةُ حَلْقِي وسَبَّتَتْهُ : قَطَعَتْهُ والتَّخفيف أَكثرُ . والسَّبْتُ السَّبَات : الدَّهْرُ وسيأْتي ما يَتعلَّق به . السَّبْتُ : الحَلْقُ وفي الصَّحاح : حَلْقُ الرَّأْسِ سَبَتَ رَأْسَهُ وشَعَرَه يَسْبَتُهُ سَبْتاً ؛ وسَلَتَهُ ؛ وسَبَدَهُ : حَلَقَهُ . السَّبْتُ : إِرْسَالُ الشَّعَرِ عن العَقْصِ . السَّبْتُ : السَّيْرُ السَّرِيعُ وأَنشد لِحُمَيْدِ بْنِ ثَوْرٍ يمدحُ عبدَ اللهِ بْنَ جعفر :
وَمَطْوِيَّة الأَقْراب أَمّا نَهارُهَا ... فَسَبْتٌ وأَمّا لَيْلُهَا فذَمِيلُ والسَّبْتُ : سَيرٌ فَوقَ العَنَقِ . وقال أَبو عَمْرٍو : هو العَنَقُ وقيل : هو ضَرْبٌ من السَّيْر . وفي نسخة : سَيْرٌ للإِبِل . وسَبتَتْ . تَسْبِتُ سَبْتاً وهي سَبُوتٌ ؛ قال رُؤبَةُ :
" يَمشِي بِها ذُو المِرّةِ السَّبُوتُ
" وَهْوَ مِنَ الأَيْنِ خَفِ نَحِيتُ
السَّبْتُ : الحَيْرَةُ والإِطراقُ . السَّبْتُ السَّبْقُ في العَدْوِ . والسَّبْتُ : الفَرَسُ الجَوَادُ الكثيرُ العَدْو . السَّبْتُ : الغُلامُ العَارِمُ الجَرِيّ أَي كثير الجَرْيِ . السَّبْتُ : ضَرْبُ العُنُقِ ومن المجاز : سَبَتَ عِلاَوَتَهُ : ضَرَب عُنُقَهُ . السَّبْتُ يَوْمٌ من الأًسْبُوعِ معروفٌ وهو السابعُ منه وإِنّمَا سُمِّيَ به لأَنَّ الله تعالَى ابتدأَ الخَلْقَ فيه وقطَعَ فيه بعضَ خَلْقِ الأَرْض . ويُقَال : أُمِرَ فيه بنوا إسرائيلَ بقطع الأَعْمال وتَرْكِها . وفي المحكم : إِنّمَا سَمِّيَ سَبْتاً لأَن ابتداءَ الخلْق كان من يوم الأَحَد إِلى يوم الجُمْعَة ولم يكن في السَّبْت شيءٌ من الخَلْق قالوا : فأَصبَحَتْ يومَ السَّبت مُنْسَبِتَةً أَي : قد تَمَّتْ وانقَطَعَ العملُ فيها . وقيل : سُمِّيَ بذلك لأَنَّ اليهودَ كانوا يَنقطعون فيه عن العَمل والتَّصَرُّف ج : أَسْبُتٌ وسُبُوتٌ . قال الأَزهريّ وأَخطأَ من قال : سَمِّيَ السَّبتَ لأَنَّ الله أَمَرَ بني إِسرائِيلَ فيه بالاستراحة ؛ وخَلَقَ هو عَزّ وجَلَّ السّمواتِ والأَرْضَ في ستَّةِ أَيّام آخِرُهَا يومُ الجُمُعَة ثم استراحَ وانقطعَ العملُ فسُمِّيَ السّابعُ يومَ السَّبْت . قال : هذا خطأٌ لأَنه لا يُعْلَمُ في كلام العرب سَبَتَ بمعنى استراحَ ؛ وإِنّمَا معنى سَبَتَ : قَطَعَ ولايُوصَفُ الله تعالَى وتَقدَّسَ بالاستراحَة ؛ لأَنّه لا يَتعَبُ والرّاحَةُ لا تكون إِلاّ بعد تَعَبٍ وشُغل وكِلاهما زائلٌ عن الله تعالى . قال : واتَّفَقَ أَهلُ العِلْم على أَنّ الله تعالَى ابتدأَ الخلقَ يوم السَّبْتِ ولم يَخْلُقْ يومَ الجُمْعَة ساءً ولا أَرضاً . قال : والدَّلِيلُ على صِحَّةِ ما قال ما رُوِيَ عن عبد الله بْنِ عُمَرَ قال : " خَلَقَ اللهُ التُّرْبَةَ يوم السَّبْتِ وخلق الحِجارةَ يومَ الأَحَد وخلق السُّحُبَ يومَ الاثْنَيْنِ وخلق الكُرومَ يومَ الثُّلاثاءِ وخلق الملائكةَ يومَ الأَرْبعاءِ وخلق الدَّوابَّ يوم الخَميس وخلق آدَمَ يومَ الجُمُعَة فيما بينَ العصر وغروب الشَّمْس " . قال شيخُنا : وصحّح في شرح المُهّذَّبِ أَنَّ أَوّل الأًسبوع الأَحدُ لِما رواه عبدُ اللهِ بن سلامٍ : " إِنّ الله ابتدأَ الخَلْقَ فَخَلَقَ الأَرْضَ يومَ الأَحَد والاثنين ؛ والسَّمواتِ يومَ الثُّلاثاءِ والأَربِعاءِ ؛ وما بينهما يومَ الخَمِيس والجُمُعَة " . قال القُرْطُبِيّ : وهو قولُ ابنِ مسعود وغيرِه من الصَّحابة . وتَعَقَّب البَيْهَقِيُّ ما رواه مُسْلِمٌ أَي حديث " خَلَقَ اللهَ التُّرْبةَ يومَ السَّبْت " الحديثَ بأَنَّه لا يُحْفَظُ ومُخَالِفٌ لأَهْل النَّقْل والحديثِ . قال : وهو الَّذي جزَمَ به أَبُو عُبَيْدَةَ وقال : إِنَّ السَّبْتَ هو آخِرُ الأَيّام وإِنّمَا سَمِّيَ سَبْتًا : لأَنَّهُ سُبِتَ فيه خَلْقُ كُلِّ شيْءٍ وعَمَله أَي : قُطِعَ وبه جزم في التفسير في البَقَرة . وقال الجوهَرِيُّ : وسُمِّيَ يومَ السَّبْت لاِنْقطَاع الأَيّام عندَه . وقال السُّهَيْلِيّ في الرّوْض : لم يَقُلْ بأَنَّ أَوَّلَهُ الأَحَدُ إِلاّ ابْنُ جَرِيرٍ واستدلّ له في شرح المُهّذَّب بخَبَرِ مُسْلم عن أَبي هُرَيْرَةَ السّابقِ ولهذا الخَبَر صَوَّب الإِسْنَوِيُّ - كالسُّهَيْلِيِّ وابن عَسَاكر - أَنّ أَوّلَهُ السَّبْت انتهى . السَّبْتُ : الرَّجُلُ الكَثِيرُ السُّبَاتِ : أَي : النَّوْم . السَّبْت : الرَّجُلُ الدَّاهِيَةُ المُطْرَقُ كالسُّباتِ بالضَّمِّ . السَّبْتُ : قِيامُ اليُّهُودِ لعَنَهُم الله تعَالى بأَمْرِ السَّبْتِ . وفي لسان العرب : بأَمْرِ سَبْتِهَا . وقد سَبَتوا يَسْبِتُون ويَسْبُتُون . قال تعَالى " ويَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِم " والفِعْل : كَنَصَرَ وضَرَبَ . قال شيخُنَا : قَضِيَّتُه أَنّ المصادر السابقة كلها في جميع المَعاني يُبْنَى منها الفعلُ بالوَجْهَيْنِ والّذي في الصِّحاح أَنَّ الجميعَ بالكَسْر ولا يُضَمُّ إِلاّ في : سَبَت إِذا نامَ . قلتُ : وكذلك في : سَبَتَ إِذا نامَ . قلتُ : وكذلك في : سَبَتَ اليهودُ فإِنّه يُرْوَى فَعْلُه بالوَجْهينِ كما تقدّم . السِّبْتُ بالكَسْرِ : جُلُودُ البَقَرِ مَدبوغَةً كانَتْ أَو غَيْرَ مَدْبُوغَةٍ كذا في المُحْكَم . ونقْلَه غيرُه عن أَبي زيد . وقال
أَبو حَنِيفَةَ عن الأَصمعيّ وأَبي زيد : لا يكونُ السِّبْتُ إِلاّ من جِلْدِ بقرٍ مَدْبوغ . السِّبْتُ أَيضاً : كُلُّ جِلْدٍ مَدْبُوغٍ أَو المدبوغُ بالقَرَظِ . وفي الصِّحاح : السِّبْتُ : جُلودُ البقَرِ المدبوغةُ بالقَرَظ تُحْذَى مِنه النِّعالُ السِّبْتِيّةُ انتهى . وقال أَبو عَمْرٍو : كُلّ مدبوغٍ فهو سِبْتٌ . قيل : مأْخُوذٌ من السَّبْت وهو الخَلْق . وفي الحديث : أَنّ النَّبيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم رأَى رَجُلاً يمشي بينَ القُبُورِ في نَعْلَيْهِ فقال : " ياصاحِبَ السِّبْتَيْنِ اخْلَعْ سِبْتَيْكِ " . قال الأَصمَعيّ : السِّبْتُ : الجِلْدُ المدبوغُ قال : فإِن كانَ عَلَيْه شَعَرٌ أَو صُوفٌ أَو وَبَرٌ فهو مُصْحَبٌ . وقال أَبو عَمْرٍو : النِّعَالُ السِّبْتِيَّة : هي المدبوغة بالقَرَظ . قال الأَزهريّ : وحديثُ النَّبيِّ صلّى الله عليه وسلّم يدُلُّ على أَنّ السِّبْتَ مالا شَعَرَ عليه ؛ وقالَ عَنْتَرَةُ : أَبو حَنِيفَةَ عن الأَصمعيّ وأَبي زيد : لا يكونُ السِّبْتُ إِلاّ من جِلْدِ بقرٍ مَدْبوغ . السِّبْتُ أَيضاً : كُلُّ جِلْدٍ مَدْبُوغٍ أَو المدبوغُ بالقَرَظِ . وفي الصِّحاح : السِّبْتُ : جُلودُ البقَرِ المدبوغةُ بالقَرَظ تُحْذَى مِنه النِّعالُ السِّبْتِيّةُ انتهى . وقال أَبو عَمْرٍو : كُلّ مدبوغٍ فهو سِبْتٌ . قيل : مأْخُوذٌ من السَّبْت وهو الخَلْق . وفي الحديث : أَنّ النَّبيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم رأَى رَجُلاً يمشي بينَ القُبُورِ في نَعْلَيْهِ فقال : " ياصاحِبَ السِّبْتَيْنِ اخْلَعْ سِبْتَيْكِ " . قال الأَصمَعيّ : السِّبْتُ : الجِلْدُ المدبوغُ قال : فإِن كانَ عَلَيْه شَعَرٌ أَو صُوفٌ أَو وَبَرٌ فهو مُصْحَبٌ . وقال أَبو عَمْرٍو : النِّعَالُ السِّبْتِيَّة : هي المدبوغة بالقَرَظ . قال الأَزهريّ : وحديثُ النَّبيِّ صلّى الله عليه وسلّم يدُلُّ على أَنّ السِّبْتَ مالا شَعَرَ عليه ؛ وقالَ عَنْتَرَةُ :
بَطَلٌ كأَنَّ ثِيَابَهُ في سَرْحَةٍ ... يَحْذَى نَعَالَ السِّبْتِ ليس بَتَوْأَمِ مَدَحه بأَرْبَعِ خِصالٍ كِرام : أَحدهَا أَنّه جعله بطلاً أَي شجاعاً الثاني أنَّهُ جعلهُ طويلاً شبهه بالسَّرْحَة الثالث أَنَّه جعله شريفاً لِلُبْسه نِعَالَ السِّبْتِ ؛ الرابع أَنّه جَعلَه تامَّ الخَلْقِ نامِياً لأنَّ التَّوْأَم يكون أَنْقصَ خَلْقاً وقُوَّةً وعَقْلاً وخُلُقاً . كذا في اللسان . وفي الحديث : أَنّ عُبَيْدَ بْن جُرَيْج قال لابْنِ عُمَرَ : رأَيتُك تَلْبَسُ النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ فقال : رأَيتُ النَبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَلْبَس النِّعالَ التي ليس عليها شَعَرٌ ويَتوَضَّأُ فيها فأَنا أُحِبُّ أَنْ أَلْبَسَها . قال : إِنَّمَا اعترضَ عليه لأَنَّها نَعالُ أَهلِ النَّعْمَة والسَّعَة . وفي التَّهْذِيب : كأَنّما سُمّيَت سِبْتِيَّةً لأَنّ شَعرَها قد سُبِتَ عنها أَي حُلِقَ وأُزِيلَ بِعِلاجٍ من الدِّباغ معلومٍ عند دَبَّاغِيها ومثلُه في الصِّحاح وقال ابنُ الأَعْرَابي : سُمِّيت النِّعَالُ المدبوغةُ سِبْتِيَّةً لأَنّها انسبتَتْ بالدِّباغ أَن لاَنَتْ وهو قول الهَرَوِيّ . ومن المجاز : اخْلعْ سِبْتَيْك . وأَروُنِي سِبْتَيَّ كما في الأَساس . وهو مثل قولهم : فلانٌ يَلْبَس الصّوفَ والقُطْن والإِبْرِيسَمَ أَي الثِّيَابَ المتَّخذة منها كذا في النهاية . ويُرْوَى : ياصاحِبَ السِّبْتِيَّتَيْنِ على النَّسَب وهكذا وُجِدَ بخطّ الأَزهريّ في كتابه . وإِنَمَا أَمَرَه بالخَلْعِ احتراماً للمَقابر لأَنّه يَمشِي بينها . وقيل : كان بها قذَرٌ أَو لاخْتِيَالِه في مَشْيِه . كذا في اللِّسان . قلتُ : وعلى قولِ ابنِ الأَعْرَابيّ والّذِي قبْلَه في التَّهْذِيب يَنبغِي أَن يكون بفتح السِّين وكذا ما نقله ابنُ التِّين عن الدَّاوُوديّ أَنّهَا منسوبةٌ إِلى سُوقِ السَّبْت . وفي المنتهَى : أَنّها منسوبةٌ للسُّبْت بالضَّمّ وهو نَبْتٌ يُدْبَغُ به فيكون بالفتح إِلاّ أَنْ يكون من تَغييرات النَّسَب . وأَوردَه شيخُنا . السُّبْتُ بالضَّمِّ : نَبَاتٌ كالخِطْمِيِّ عن كُراع ويُفْتحُ ؛ أَنشد قُطْربٌ :
وأَرْض يَحارُ بها المُدْلِجونَ ... تَرى السُّبْتَ فِيهَا كرُكْنِ الكثِيبِ
والمُسبِتُ كمُحْسِنٍ : الَّذِي لا يَتَحرَّكُ وقد أَسْبَتَ . و : الدَّاخِلُ في يَوْمِ السَّبْتِ هكذا في سائر النُّسَخ والأَوْلَى " في السَّبْتِ " من غيرِ لفظِ " يوم " كما هو في الصِّحاحِ واللّسان وغيرَهما ؛ لأَنّ المُرادَ بالسَّبْتِ هُنا قيامُ اليهود بأَمْرِه لا اليوم وقد أَسْبَتُوا . فتأَمّلْ . والسُّبَات كغُرَابٍ : النَّوْمُ وأَصلُه الرّاحَةُ تقولُ منه : سَبَتَ يَسْبُت هذه بالضَّمّ وحدَهَا . وعن ابن الأَعْرَابِيّ في قوله عَزَّ وجَلَّ : " وجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً " أَي قَطْعاً . والسَّبْتُ : القَطْع فكأَنّه إِذا نام انقطعَ عن النّاس . وقال الزَّجّاجُ : السُّبَات : أَنْ يَنقطِعَ عن الحَركة والرُّوح في بَدَنه أَي : جَعَلْنا نَومكم راحةً لكم أَو السُّبَات : خِفَّتُه أَي النَّوْمِ كالغَشْيَة أَو ابْتداؤُهُ أَي النَّوْمِ في الرَّأْسِ حَتَّى يَبْلُغَ القلْبَ قاله ثعلب . ورجلٌ مَسْبُوتٌ من السُّبات وقد سُبِتَ عن ابْن الأَعرابيّ ؛ وأَنشد :
" وَترَكَتْ راعِيَهَا مَسْبُوتَا
" قدْ هَمَّ لمّا نامَ أَنْ يَمُوتَا وفي التَّهْذِيب : والسَّبْتُ : السُّبات وأَنشد للأَصمعيّ :
" يُصْبِحُ مَخْموراً ويُمْسِي سَبْتَا أَي مَسْبُوتاً . ويُقال : سُبِتَ المريضُ فهو مسبوتٌ وفي حديثِ عَمْرِو بن مسعودٍ قال لمُعاوِيَةَ : " ماتَسأَلُ عن شيخٍ نَوْمُهُ سُبَاتٌ وَليْلُهُ هُبَاتٌ " السُّبات : نومَ المريضِ والشِّيْخِ المُسِنّ وهو النَّوْمَةُ الخفِيفة . السُّبات : الدَّهْرُ كالسَّبْتِ ولو ذكرَه عند السَّبْت بقوله كالسُّباتِ كان أَلْيَقَ بصَنْعته . سُباتٌ بِلا لامٍ : لقبُ إِبراهِيمَ بْنِ دُبَيْسٍ الحَدَّاد المُحَدِّث عن مُحَمّدِ بن الجَهْم السّمري . والسَّبْتُ : بُرْهَةٌ من الدُّهْر قال لبِيدٌ :
وَغنِيتُ سَبْتاً قبلَ مَجْرَى داحِسٍ ... لوْ كان للنَّفْسِ اللَّجُوجِ خُلُودُ وأَقمْتُ سَبْتاً وسَبْتَةً وسنْبَتاً وسنْبَتَةً أَي : بُرْهةً من الدَّهْر . وكفْرُسَبْتٍ : ع بالشّامِ بين طَبَرِيَّة والرَّمْلةِ . وكذا سُوقُ السَّبْتِ موضِعٌ آخَرُ . وابنَا سُبَاتٍ بالضم : الليلُ والنَّهارُ قال ابْنُ أَحمر :
وكُنَّا وهُم كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقَا ... سِوًى ثمَّ كانا مُنْجِداً وتِهَامِيَا قالوا : السُّباتُ : الدُّهْرُ وابناهُ : اللَّيْلُ والنَّهَارُ . قال ابنُ بَرِّيّ : ذكر أَبو جعفر محمّدُ بنُ حبيب : أَنّ ابْنيْ سُبَاتٍ رَجُلانِ رأَى أَحدُهما صاحِبَهُ في المَنام ثمّ انتبَه وأَحدُهما صاحِبَهُ في المَنام ثمّ انتبَه وأَحَدُهما بنجْدٍ والآخرُ بتِهامَة . وقال غيرُه : ابْنا سُبَاتٍ أَخَوانِ مَضَى أَحدُهما إِلى مَشْرِقِ الشَّمْسِ ليَنْظُرَ مِنْ أَيْن تَطْلُع والآخرُ إِلى مَغْرِبِ الشّمْس لينظُرَ أَين تَغْرُبُ كذا في لسان العرب . والمسْبُوتُ : المَيِّتُ والمَغْشِيّ عليه وكذلك العَلِيلُ إِذا كان مُلْقًى كالنّائم يُغمِّضُ عَيْنيْه في أَكثرِ أَحْواله : مسبوتٌ وقد سُبِتَ كما تقدَّم . انْسَبَتتِ الرُّطَبةُ : جَرَى فيها كلِّها الإِرطابُ . وانْسَبَتَ الرُّطَبُ عَمُّه كُلَّه الإِرطابُ . ورُطَبٌ مُنْسَبِتٌ : عمَّه كلَّه الإِرْطابُ . انْسَبَتتِ الرُّطَبَةُ : أَي لانَتْ ورُطَبَةٌ مُنْسَبِتَةٌ أَي : ليِّنة . والسَّبَنْتَى والسَّبَنْدَى : الجَرِيءُ المُقْدِمُ من كلّ شيْءٍ والياءُ للإِلحاق لا التّأْنيث أَلا ترَى أَن الهاءَ تَلحَقُه والتّنوين يقال سَبَنْتَاةٌ وسَبَنْدَاةٌ . قال ابنُ أَحْمَرَ يَصف رَجُلاً :
كأَنَّ اللَّيْلَ لا يَغْسُو عَليْهِ ... إِذا زَجَرَ السَّبَنْتَاهَ الأَمُونَا يعني النّاقةَ . السَّبَنْتَى : النَّمِرُ ويُشْبِه أَنْ يكون سُمِّيَ به لجُرْأَته وقيل السَّبَنْتَى : الأَسَدُ والأُنثى بالهاءِ ؛ قال الشَّمّاخ يَرْثي عُمَرَ بْنَ الخطّاب رضِي الله عنه :
جَزَى اللهُ خَيراً من إِمامٍ وبارَكَتْ ... يَد اللهِ في ذاك الأَدِيمِ المُمَزَّقِ
وما كُنْتُ أَخْشَى أَنْ تكونَ وَفاته ... بكَفَّيْ سَبَنْتَى أَزْرَقِ العَيْنِ مُطْرِقِ
قال ابنُ بَرِّيّ : هكذا في الأَصل وإِنّما هو لِمُزَرِّدٍ أَخي الشَّمّاخ ورُوِي لهما . يقول : ما كنتُ أَخْشَى أَن يَقْتُلَهُ أَبو لُؤْلُؤةَ وأَن يَجْترِئَ على قتلِه والأزرقُ : العَدُوُّ . وقيل : السبنتاه اللبوءةُ الجَريئة وقيلَ النّاقةُ الجَرِيئةُ الصّدْر وليس هذا الأَخِيرُ بقَويّ . ج : سَبَانِتُ ومن العرب مَنْ يمجَعُها سَباتَى . ويُقالُ للمرأَة السَّليطة : سَبَنْتَاةٌ ويقال : هي سَبنْتاةٌ في جلْدِ خَبَندَاة . والَّسَّبْتَةُ بالفتْح : المِعْزَى . والسِّبْتَانُ بالكسْرِ : الأَحْمَقُ والمُتحَيِّرُ الذّاهِبُ اللُّبِّ . وانْسَبَتَ الخّدُّ : طالَ وامْتَدَّ مع اللِّينِ . والسَّبْتَاءُ بالمَدّ : المُنْتشِرَةُ الأُذُنِ في طُولٍ أَو قِصَرٍ نقله الصَّغانيُّ . السَّبْتاءُ من الأرْض : مثلُ الصَّحْرَاء وقيل : أَرضٌ سَبْتاءُ : لا شَجَر فيها . وقال أَبو زيد : السَّبْتاءُ : الصَّحْرَاءُ والجمع سَبَاتَى . وأَرْضٌ سَبْتَاءُ : مُستوِيَة . وسَبْتَةُ : د بالمَغْرِب في العُدْوَة قُبَالةَ الأَنْدَلُسِ وقال الشِّهابُ المَقَّرِيُّ في أَزهار الرِّياض : هي مدينةٌ بساحلِ بحر الزُّقاقِ مشهورةٌ واخْتُلِف في سَببِ تَسميتها بذلك فقيل : لاِنْقِطاعها في البحر من قولك : سَبَتَ الشَّيْءَ إِذا قَطعَه وقيل : لأَن مُخْتَطَّها هو سَبْتُ بْنُ سام بن نُوح وإِليه أَشار لسانُ الدِّين بْنُ الخطِيب التِّلِمْسانيّ الغَرْناطيّ :
حُيِّيتَ يا مُخْتطَّ سَبْتِ بْنِ نُوحْ ... بكلِّ مُزْنٍ يَغْتدِي أَو يَرُوحْ
مغْنى أَبِي الفَضْلِ عِياضِ الّذِي ... أَضْحَتْ برَيّاهُ رِيَاضٌ تَفوحْ وفيها يقول أَبو الحكم مالكُ بنُ المُرَحَّل من قصيدة طويلة مَطْلعُها :
سَلامٌ على سَبْتةِ المَغْرِبِ ... أُخَيَّةِ مَكَّةَ أَو يَثْرِبِ وفي مدحها يقولُ أَيضاً :
اخْطِر على سَبْتَةَ وانظُرْ إِلى ... جَمالِها تَصْبُو إِلى حُسْنِهِ
كأَنَّها عُودُ غِناءٍ وقدْ ... أُلْقِيَ في البَحْرِ على بَطْنِهِ
قال شيخنا ثم إِنّ المشهور الجاريَ على الألْسنة أَنّ النِّسبة إِليها بالفتح على لفْظِها وجزم الرّشاطيّ أَنّ النِّسبة إِليها : سِبْتِيٌّ بالكسر . وعندي فيه نظر وإِنْ قبِلَهُ منه شُيوخُنا وأَقرُّوه قياساً على البَصْرة ونحوه انتهى . ومنها أَبو الأَصْبَغ عِيسى بن عَلاءِ بن يَزِيدَ سَمِع بقُرْطُبَةَ . وأَبو القاسم مُحَمّدُ بن الفقِيه المُحَدِّث أَبي العَبّاس أَحمدَ بن حَمَدِ بنِ أَحمدَ اللَّخْمِيّ الغرفيّ مَلِكُ سَبْتةَ وابْنُ مَلِكها روى عن أَبِيه وغيره . وأَبو الحَسَن عليُّ بنُ محمّد بنِ يَحْيَى الحافظ نزيل مالَقَةَ رَوَى عن محمّد بنِ غازِي السَّبْتِيّ وعنه أَبو جَعْفرِ بنِ الزُّبيْر وأًثنى عليه الاثنانِ . من تاريخ الذهبِيّ . وأَبو الحَكم مالِكُ بن المُرحَّل ناظِمُ الفصِيح أَحدُ شُيُوخ أَبي حَيّان . والقاضي المحدِّث عِياضْ بنُ موسى بن عِياضٍ اليَحْصُبِيّ . وهذان من شرحِ شيخنا . وفي أَزهار الرّياض : الشَّرِيفُ أَبو العَبّاس أَحْمَدُ بنُ مُحَمَّدِ بن أَحمدَ بنِ طاهرٍ الحُسَيْنِيّ العَلوِيّ آخِر أَشراف سَبْتةَ كان معاصراً لِلِسان الدِّين بن الخَطيب وبينهما مُصَادَقَةٌ ومُكاتبَة وهو من ذُرِّيَّة أَبِي الطّاهر الّذي خرَجَ من صِقِلِّيَة وكانت لهم بَسبَتةَ وَجَاهَةٌ أَعادُها الله دارَ إِسلامٍ . وبخطّ ابْنِ خِلِّكان : أَبو العَبّاس أَحْمَد بنُ هارون الرَّشِيدِ العَبّاسِيّ السَّبْتِيّ الزّاهد قبرُه ببغدادَ منسوبٌ إِلى يوم السَّبْت ؛ لأَنّه تركَ الدُّنيا ورَمَى ولايَته وكان يَتكسَّبُ بيدِه في يوم السّبت ويُنْفِقُه في بقيَّة الأُسبوع ويتفرّغ للعبادة تُوُفّيَ سنة 283 ، وذكره ابنُ الجوْزي في صفة الصّفوة . والسِّبِتّ كِفِلِزٍّ : الشِّبِتّ بوزنه وسيأْتي في الشِّين وهما مُعَرَّبَاشِوِذَّا بكسر الشّين والواو ؛ وقال أَبو حنيفةَ : السِّبِتٌّ نَبتٌ معرَّبٌ من شِبِتٍّ قال : وزعَم بعضُ الرُّواة أَنّه السَّنُّوتُ كذا في اللٍّسان . وقرأْتُ في كتاب المُعَرَّب للجَوالِيقيّ ما نصه : قال الأَزهريُّ : وأَمّا الشِبِتّ لهذه البَقْلةِ المعروفة فهي مُعَرّبة . قال : وسَمِعتُ أَهل البَحْرَيْنِ يقولون لها " سِبِتٌّ " بالسّين غيرَ معجمةٍ وبالتّاءِ وأَصلها بالفارسيّة شِوِذْ وفيها لُغَة أُخرَى : سِبِط بالطّاءِ انتهى . في الحِلْيَةِ الشّرِيفَة : كان في وَجْهِهِ انْسِباتٌ أَي : طُولٌ وامْتِدادٌ نقله الصّاغَانيّ . ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : أَسْبَتَ الحَيَّةُ إِسْبَاتاً : إِذا أَطْرَقَ لا يَتَحَرَّكُ وقال :
أَصَمُّ أَعْمَى لا يُجِيبُ الرُّقَى ... من طُولِ إِطْراقٍ وإِسْبَاتِ والسَّبْتُ : الأُسبُوع في الحديث : " فما رأْينا الشَّمْسَ سَبْتاً " قيل : أَرادَ أُسْبُوعاً من السَّبْت إِلى السَّبْت فأَطلقَ عليه اسمَ اليومِ كما يُقَال : عِشرونَ خَرِيفاً ويُراد عِشْرُونَ سَنةً . وقيل : أَراد بالسَّبْتِ : مُدّةً من الزّمان . قليلةً كانت أَو كثيرَةً . وقد تقدّم . وحكى ثَعْلَب عن ابن الأَعرابيّ : لاتَكُ سَبْتِيًّا أَي ممّن يَصوم السَّبْتَ وَحْدَهُ . ومن الأَعْلام : أَبو محمّدٍ سَبْتِيُّ بنُ أَبي بكرِ بنِ صَدَقَةَ البغداديّ من شُيوخ الدِّمْياطيّ هكذا قَيَّده في مُعجَمه بلفظ النِّسْبَة كمَكِّيٍّ وحَرَمِيٍّ

##### Türkçe

سبت
**سَبَتَ - يَسْبِتُ - سَبْت - سُبَات - سُبَاتَاً**
**سَبَتَ - يَسْبِتُ** + varlık: iş, emek ve hareketten sonra rahatlık ve sükûnet hâline girer.
﴿**إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبـِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ**﴾

**سَبْت**: fiil ismi “ **سَبَتَ - يَسْبِتُ** ”: iş, emek ve hareketten sonra sükûnet, rahatlık ve dinginlik; o aynı zamanda zaman ismidir; ıstılah olarak ise “ **السَّبْت** ” günü: haftanın günlerinden bir günün adı; o, Yahudilerin içinde **يسبت** ettikleri gündür: rahatlığa ve sükûna dalarlar ve çalışmazlar.

**سُبَات**: “**فـُعال**” vezni üzere: “ **سَبَتَ - يَسْبِتُ** ”den mübalağa fiil ismi.

**سُبَاتَاً**: “ **سُبَات** ”dan hâl: “ **نشوراً** ”nın zıddı: onda emek, hareket ve işten sonra rahatlık, dinginlik ve sükûnet vardır.

Ve lafız, “geçişli hareketten sonra hareketten durma, dinginlik ve nispi istikrar” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قََرَّ - يَقَرُّ**، **جَمَدَ - يَجْمُدُ**، **رَسَا - يَرْسُوْ**، **رَكَدَ - يَرْكُدُ**، **سَكَنَ - يَسْكُنُ** (lâzım), **سَبَتَ - يَسْبِتُ**

**يسبتون - سبتهم**
﴿**وَاسْأَلْهُمْ عَنْ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبـِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ(163)**﴾ الأعراف

**السبت**
﴿**ولقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين(65)**﴾ البقرة ﴿**ياأيها الذين أوتوا الكتاب آمنوا بما نزلنا مصدقا لما معكم من قبل أن نطمس وجوها فنردها على أدبارها أو نلعنهم كما لعنا أصحاب السبت وكان أمر الله مفعولا(47)**﴾ النساء ﴿**إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه وإن ربك ليحكم بينهم يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون(124)**﴾ النحل
﴿**ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظا(154)**﴾ النساء ﴿**واسألهم عن القرية التي كانت حاضرة البحر إذ يعدون في السبت إذ تأتيهم حيتانهم يوم سبتهم شرعا ويوم لا يسبتون لا تأتيهم كذلك نبلوهم بما كانوا يفسقون(163)**﴾ الأعراف

**سباتا**
﴿**وهو الذي جعل لكم الليل لباسا والنوم سباتا وجعل النهار نشورا(47)**﴾ الفرقان ﴿**وجعلنا نومكم سباتا(9)**﴾ النبأ

مختار الصحاح
● [**سبت**] **س ب ت**: **السَّبْتُ** rahatlık, dehr, başı tıraş etmek ve boyun vurmak; ondan dolayı cumartesi günü adlandırılır; çünkü günler onun yanında kesilir; çoğulu **أسْبُتٌ** ve **سُبُوتٌ**dur. Ve **السَّبْتُ** ayrıca Yahudilerin **سبتها** emriyle kıyamı (yerine getirmesi)dir; ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**يوم سبتهم شرعا ويوم لا يَسْبِتُون**﴾. Ve “dört” babı: **ضرب**. Ve **أسْبَتَ** Yahudi: **السبت**e girdi. Ve **السُّبَاتُ** uyku; aslı rahatlıktır; ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وجعلنا نومكم سباتا**﴾. Ve onun babı: **نصر**. Ve **المَسْبُوتُ**: ölü ve baygın.

الراغب
**سبت**
- **السبت**in aslı: kesmedir; ondan: **سبت السير**: onu kesti; **وسبت شعره**: onu tıraş etti; ve burnunu: onu kesti; ve denildi ki: **يوم السبت** adlandırıldı; çünkü Allah Teâlâ göklerin ve yerin yaratılışına pazar günü başladı; onu, zikrettiği üzere altı günde yarattı; sonra işini cumartesi günü kesti; böylece onunla adlandırıldı. Ve **سبت فلان**: **السبت**te oldu. Ve O’nun sözü: }**يوم سبتهم شرعا**﴿[الأعراف/163]: denildi ki: işten kesilmelerinin günü. Ve﴾**ويوم لا يسبتون**﴿[الأعراف/163]: denildi ki: manası, işi kesmezler. Ve denildi ki: **السبت**te olmadıkları gün. Ve ikisi de tek bir hâle işarettir. Ve O’nun sözü:﴾**إنما جعل السبت**﴿[النحل/ 124]: yani onda işi terk etmek. Ve﴾**وجعلنا نومكم سباتا**﴿[النبأ/9]: yani işten kesmeler; ve bu, gecenin sıfatında söylediğine işarettir:﴾**لتسكنوا فيه**{ [يونس/67].

ملخص اللسان
1. **السِّبْتُ**, kesre ile: her tabaklanmış deri.
2. Ve **السَّبْتُ** ve **السُّباتُ**: dehr. Ve **ابْنا سُباتٍ**: gece ve gündüz.
3. Ve **السَّبْتُ**: dehrden bir müddet.
4. Ve **السَّبْتُ**: rahatlık. Ve **سَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً**: dinlendi ve sakinleşti. Ve **السُّباتُ**: gizli bir uyku; baygınlık gibi. Ve Sa‘leb dedi: **السُّباتُ** başta uykunun başlangıcıdır; kalbe varıncaya kadar. Ve **رجل مَسْبُوتٌ**, **السُّباتِ**ten; ve **قد سُبِتَ**.
5. Ve **المُسْبِتُ**: hareket etmeyen; ve **قد أَسْبَتَ**. Ve denilir: **سُبِتَ المريضُ**; o hâlde o **مَسْبُوت**tur. Ve **أَسْبَتَ الحَيَّةُ إِسْباتاً**: eğer başını eğip hareket etmezse.
6. **السُّباتُ**: hastanın ve çok yaşlı ihtiyarın uykusu; o hafif uykudur. Ve aslı **السَّبْتِ**ten, rahatlık ve sükûndan; yahut kesmekten ve işleri terk etmekten. Ve **السُّباتُ**: uykudur; aslı rahatlıktır. Ondan dersin: **سَبَتَ يَسْبُتُ**; bu, yalnızca damme iledir. İbnü’l-A‘râbî, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: **وجَعَلْنا نومَكم سُباتاً**: yani kesikler. Ve **السَّبْتُ**: kesmedir; sanki uyuduğu zaman insanlardan kesilmiş olur.

لسان العرب

● -   سبت: **السِّبْتُ**, kesre ile: her tabaklanmış deri; ve denildi ki: o, özellikle **القَرَظِ** ile tabaklanmış olandır; ve bazısı onu sığır derilerine tahsis etti, tabaklanmış olsun yahut tabaklanmamış olsun. Ve **نِعالٌ سِبْتِيَّة**: üzerinde kıl olmayan (ayakkabılar). el-Cevherî: **السِّبْتُ**, kesre ile, **القَرَظ** ile tabaklanmış sığır derileridir; ondan **النِّعالُ السِّبْتِيَّة** yapılır. Ve Haccâc, kendisine ait iki **سِبْتِيَّة** içinde (onlarla) hızlı yürüyerek çıktı. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, kabirler arasında iki nalıyla yürüyen bir adam gördü; dedi ki: “Ey iki **السِّبْتَيْنِ** sahibi, iki **سِبْت**’ini çıkar.” el-Asmaî dedi ki: **السِّبْتُ** tabaklanmış deridir; dedi ki: eğer üzerinde kıl, yahut yün, yahut tüy varsa, o **مُصْحَبٌ**’dır. Ebû Amr dedi ki: **النعال السِّبْتِيَّة** **القَرَط** ile tabaklanmış olanlardır. el-Ezherî dedi ki: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisi, **السِّبْتَ**’in üzerinde kıl olmayan şey olduğuna delâlet eder. Ve hadiste: **عُبَيْدَ بن جُرَيْج** İbn Ömer’e dedi ki: seni **النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ** giyerken gördüm; dedi ki: Peygamberi, sallallahu aleyhi ve sellem, üzerinde kıl olmayan nalı giyerken ve onun içinde abdest alırken gördüm; ben de onu giymeyi severim; dedi ki: ona ancak itiraz etti, çünkü onlar nimet ve genişlik ehlinin nallarıdır. el-Ezherî dedi ki: sanki ona **سِبْتِيَّة** denildi; çünkü onun kılı ondan **سُبِتَ** edilmiştir, yani tıraş edilmiş ve tabaklamadan bir işlemle giderilmiştir; (bu) tabaklayıcıları yanında bilinen (bir şeydir). İbnü’l-A‘râbî: tabaklanmış nallara **سِبْتِيَّة** denildi; çünkü tabaklama ile **انْسَبَتَت** etti, yani yumuşadı. **السِّبْت**’ten yapılmış nalın **سِبْتاً** diye adlandırılmasında bir genişlik vardır; onların “falanca yün, pamuk ve ipek giyer” sözleri gibi; yani onlardan yapılmış elbiseler. Ve rivayet edilir: **السِّبْتِيَّتَيْنِ**, nisbet üzere; ve ona çıkarma emrini ancak kabirlere hürmet için verdi; çünkü onların arasında yürüyordu; ve denildi ki: onda pislik vardı; yahut yürüyüşündeki çalımından dolayı.

Ve **السَّبْتُ** ve **السُّباتُ**: dehr (zaman).

Ve **ابْنا سُباتٍ**: gece ve gündüz; İbn Ahmer dedi ki:

فكُنَّا وهم كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقا
سِوًى، ثم كانا مُنْجِداً وتِهامِيَا

İbn Berrî dedi ki: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb, **ابْنَيْ سُباتٍ**’in iki adam olduğunu zikretti; ikisinden biri arkadaşını rüyada gördü, sonra uyandı; ikisinden biri Necd’dedir, diğeri Tihâme’dedir. Başkası dedi ki: **ابنا سُبات** iki kardeştir; ikisinden biri güneşin doğusuna, nereden doğduğuna bakmak için gitti; diğeri güneşin batısına, nerede battığına bakmak için (gitti). Ve **السَّبْتُ**: dehrden bir müddet; Lebîd dedi ki:

وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مَجْرَى داحِسٍ،
لو كان، للنَّفْسِ اللَّجُوجِ، خُلودُ

Ve **سَبْتاً**, ve **سَبْتَةً**, ve **سَنْبَتاً**, ve **سَنْبَتَةً** ikamet ettim; yani bir müddet.

Ve **السَّبْتُ**: rahat.

Ve **سَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً**: rahat etti ve sükûn buldu. Ve **السُّباتُ**: baygınlık gibi gizli bir uyku. Sa‘leb dedi ki: **السُّباتُ**, başta uykunun başlangıcıdır; kalbe varıncaya kadar. Ve **رجل مَسْبُوتٌ**, **السُّباتِ**’tan; ve **سُبِتَ** edilmiştir; İbnü’l-A‘râbî’ye göre; ve (şu beyti) okudu:

وتَرَكَتْ راعِيَها مَسْبوتا،
قد هَمَّ، لما نام، أَنْ يموتا

**التهذيب**: ve **السَّبْتُ** **السُّباتُ**’tır; ve el-Asmaî okudu:

يُصْبِحُ مَخْمُوراً، ويُمْسِي سَبْتا

yani **مَسْبُوتاً**. Ve **المُسْبِتُ**: hareket etmeyen kimsedir; ve **أَسْبَتَ** etmiştir. Ve denilir: hasta **سُبِتَ** edildi; o hâlde o **مَسْبُوت**’tur. Ve yılan **أَسْبَتَ** eder, **إِسْباتاً**, başını eğip hareket etmediği zaman; ve dedi ki:

أَصَمُّ أَعْمَى، لا يُجِيب الرُّقَى،
من طُولِ إِطْرَاقٍ وإِسْباتِ

Ve **المَسْبُوتُ**: ölü ve üzerine baygınlık gelen; ve aynı şekilde hasta, eğer uyuyan gibi yere atılmış olup hâllerinin çoğunda gözlerini yumuyorsa, **مَسْبُوت**’tur. Amr b. Mes‘ûd’un hadisinde: Muâviye’ye dedi ki: “Uykusu **سُباتٌ**, gecesi **هُباتٌ** olan bir şeyh hakkında ne soruyorsun?” **السُّباتُ**: hastanın ve çok yaşlı şeyhin uykusudur; o, hafif uykudur; aslı **السَّبْتِ**’ten, yani rahat ve sükûndan; yahut kesmekten ve işleri terk etmekten.

Ve **السُّباتُ**: uykudur; aslı rahattır; ondan: **سَبَتَ يَسْبُتُ** dersin; bu, yalnızca damme iledir. İbnü’l-A‘râbî, Aziz ve Celil olan sözünde: “**وجَعَلْنا نومَكم سُباتاً**” yani kesikler (parçalar) (demektir); ve **السَّبْتُ**: kesmektir; sanki uyuduğu zaman insanlardan kesilmiş olur. Zecâc dedi ki: **السُّباتُ**, hareketten kesilmesidir; ruhu bedenindedir; yani uykunuzu size rahat kıldık. Ve **السَّبْتُ**: haftanın günlerindendir; haftanın günlerinden yedinciye ancak **سَبْتاً** denildi; çünkü Allah Teâlâ onda yaratmaya başladı ve onda yerin yaratılışının bir kısmını kesti; ve denilir: onda İsrailoğullarına işleri kesmeleri ve terk etmeleri emredildi; **المحكم**’de: ancak **سَبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü yaratmanın başlangıcı pazar gününden cuma gününe kadardı; ve **السَّبْتِ**’te yaratmadan bir şey yoktu; dediler ki: cumartesi günü **مُنْسَبِتَةً** oldu, yani tamamlandı ve onda iş kesildi; ve denildi ki: bununla adlandırıldı; çünkü Yahudiler onda iş ve tasarruftan kesilirlerdi; çoğulu **أَسبُتٌ** ve **سُبُوتٌ**’tur.

Ve onlar **سَبَتُوا** ederler: **يَسْبِتُون** ve **يَسْبُتون**; ve **أَسْبَتُوا**: **السَّبْتِ**’e girdiler. Ve **الإِسْباتُ**: **السَّبْتِ**’e girmektir. Ve **السَّبْتُ**: Yahudilerin onun sünnetinin emrini yerine getirmesidir. Allah Teâlâ dedi ki: “**ويوم لا يَسْبِتُون لا تأْتيهم**.” Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**وجعَلْنا الليلَ لباساً، والنَّوْمَ سُباتاً**”; dedi ki: işleriniz için bir kesme (kılma). Dedi ki: “**السَبْتَ** ancak Allah İsrailoğullarına onda istirahatı emrettiği için adlandırıldı; ve O, azze ve celle, gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonu cuma günüdür; sonra istirahat etti ve iş kesildi; böylece yedinciye cumartesi günü denildi” diyen hata etti. Dedi ki: bu hatadır; çünkü Arapların sözünde **سَبَتَ**’in “istirahat etti” mânasında olduğu bilinmez; ancak **سَبَتَ**’in mânası: kesti’dir. Ve Allah Teâlâ ve Tekaddes, istirahat ile vasfedilmez; çünkü yorulmaz; ve rahat ancak yorgunluk ve meşguliyetten sonra olur; ikisi de Allah Teâlâ’dan zâildir. Dedi ki: ilim ehli, Allah Teâlâ’nın yaratmaya cumartesi günü başladığı ve cuma günü ne gök ne yer yarattığı üzerinde ittifak etti. el-Ezherî dedi ki: onun söylediğinin sıhhatine delil, Abdullah b. Ömer’den rivayet edilendir; dedi ki: Allah toprağı cumartesi günü yarattı; taşları pazar günü yarattı; bulutu pazartesi günü yarattı; asmayı salı günü yarattı; melekleri çarşamba günü yarattı; hayvanları perşembe günü yarattı; Âdem’i cuma günü ikindi ile güneşin batışı arasında yarattı. Ve hadiste: “Güneşi bir **سَبْتاً** görmedik”; denildi ki: cumartesiden cumartesiye bir hafta murat etti; günün adını ona (haftaya) ıtlak etti; “yirmi sonbahar” denilip yirmi yıl murat edilmesi gibi; ve denildi ki: **السَّبْتِ** ile zamanlardan bir müddet murat etti; az olsun çok olsun.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: “**لا تَكُ سَبْتِيًّا**” yani yalnız cumartesiyi tek başına oruç tutanlardan olma.

Ve **سَبَتَ عِلاوَتَه**: boynunu vurdu.

Ve **السَّبْتُ**: hızlı yürüyüş; Humeyd b. Sevr’den (şu beyit) okudu:

ومَطْوِيَّةِ الأَقْرَابِ، أَما نَهارُها
فسَبْتٌ،

Ve onun gecesine gelince, o **زَمِيلُ**’dür. Ve dişi deve **سَبَتَت** eder; **تَسْبِتُ** **سَبْتاً**; ve o **سَبُوتٌ**’tur. Ve **السَّبْت**: **العَنَقِ**’ın üstünde yürüyüştür; ve denildi: o yürüyüşten bir türdür; ve bir nüshada: develerin yürüyüşü; **رؤْبة** dedi:
يَمْشِي بها ذو المِرَّةِ السَّبُوتُ،
وهْوَ من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ

Ve **السَّبْتُ** ayrıca: koşmada öne geçmedir. Ve **سَبْتٌ** bir at: eğer çevik/seri ise, koşması çok ise.

Ve **السَّبْت**: tıraştır; ve **الصحاح**’ta: başın tıraşı. Ve **سَبَتَ** başını ve saçını, **يسْبُتُه** **سَبْتاً**; ve **سَلَتَه**; ve **سَبَدَه**: onu tıraş etti; dedi ki: ve **سَبَدَه** eğer onu bıraktıysa (uzattıysa); ve o zıt anlamlılardandır.

Ve **سَبَتَ** şeyi **سَبْتاً** ve **سَبَّتَه**: onu kesti; ve bununla **اللحياني** özellikle boyunları tahsis etti. Ve **سَبَتَت** lokma boğazımı ve **سَبَتَّتْه**: onu kesti; ve hafifletme (şeddeli olmayan) daha çoktur.

Ve yerden **السَّبْتاء**: çöl gibi; ve denildi: **أَرض سَبْتاء**: içinde ağaç olmayan yer. **أَبو زيد**: **السَّبْتاء** çöldür; çoğulu **سَباتي** ve **سباتى**. Ve **أَرضٌ سَبْتاء**: dümdüzdür. Ve **انْسَبَتَتِ الرُّطَبة**: onda bütünüyle **الإِرْطابُ** aktı (yayıldı). Ve **انْسَبَتَ الرُّطَبُ**: onu bütünüyle **الإِرْطابُ** kapladı. Ve **رُطَبٌ مُنسبِتٌ**: onu **الإِرْطابُ** kapladı. Ve **انْسَبَتَتِ الرُّطَبَةُ**: yani yumuşadı. Ve **رُطَبةٌ مُنْسَبِتَةٌ**: yani yumuşak; **عنترة** dedi:
بَطَلٌ كأَنَّ ثِبابَه في سَرْحَةٍ،
يُحْذَى نِعالَ السِّبْتِ، ليس بتَوأَمِ

Onu dört keremli hasletle övdü: birincisi, onu **بطلاً** yaptı, yani yiğit; ikincisi, onu uzun yaptı, onu **السَّرْحة**’ya benzetti; üçüncüsü, onu soylu yaptı, **نِعالَ السِّبْتِ** giymesi sebebiyle; dördüncüsü, onu yaratılışı tam, gelişen yaptı; çünkü **التَّوْأَم** yaratılışça, güççe, akılca ve huyca daha eksik olur.

Ve **السَّبْتُ**: saçın örgüden salıverilmesidir. Ve **السُّبْتُ** ve **السَّبْتُ**: **الخِطْمِيِّ**’ye benzer bir bitkidir; sonuncusu **كراع**’dan. **قُطْرُبٌ** inşad etti:
وأَرْضٍ يَحارُ بها المُدْلِجُونْ،
تَرَى السُّبْتَ فيها كرُكنِ الكَثِيبْ

Ve **أَبو حنيفة** dedi: **السِّبِتُ** bir bitkidir; **شِبِتٍّ**’den Arapçalaştırılmıştır; dedi ki: ve bazı râviler onun **السَّنُّوتُ** olduğunu iddia etti.

Ve **السَّبَنْتَى** ve **السَّبَنْدَى**: her şeyden cesur, atılgan olandır; ve **الياء** ilhak içindir, dişillik için değildir; görmez misin ki ona **الهاء** ve tenvin eklenir; ve denilir: **سَبَنْتاة** ve **سَبَنْداة**? **ابن أَحمر** bir adamı vasfederek dedi:
كأَنَّ الليلَ لا يَغْسُو عليه،
إِذا زَجَرَ السَّبَنْتَاةَ الأَمُونَا

Yani dişi deve. Ve **السَّبَنْتَى**: kaplandır; ve ona cesaretinden dolayı bu ad verilmiş olması benzer; ve denildi: **السَّبَنْتَى** aslandır; dişisi **الهاء** iledir; **الشماخ** Ömer b. el-Hattâb’ı (Allah ondan razı olsun) mersiyeleyerek dedi:
جَزَى اللهُ خيراً من إِمامٍ، وباركَتْ
يَدُ الله في ذاكَ الأَدِيمِ المُمَزَّقِ
وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ وفَاتُه
بكَفَّيْ سَبَنْتَى، أَزْرَقِ العَيْنِ، مُطْرِقِ

**ابن بري** dedi: beyit **مُزَرِّدٍ**’indir.
(* “Beyit Muzerrid’indir” sözü: bunda **أَبا رياش**’a tâbi oldu. **الصاغاني** dedi: o da onun değildir. Ve **أَبو محمد الأَعرابي** dedi ki: o, **أَخي الشماخ**’ın bir parçasınındır ve doğru olan budur. Ve denildi: cinler bu beyitlerle onun üzerine ağıt yaktı.)

**أَخي الشَّماخ**. Der ki: **أَبو لؤلؤة**’nin onu öldürmesinden ve onu öldürmeye cüret etmesinden korkmazdım. Ve **الأَزْرَقُ**: düşmandır; ve o ayrıca gözü mavi olan kimsedir; bu da Acemlerde olur. Ve **المُطْرِقُ**: gözü gevşek (sarkık) olandır.

Ve denildi: **السَّبَنْتَاة** cesur dişi aslandır; ve denildi: göğsü cesur dişi devedir; ve bu sonuncusu güçlü değildir; çoğulu **سَبانتُ**’dur; ve Araplardan onu **سَباتَى** diye çoğul yapan vardır; ve sivri dilli kadına denilir: **سَبَنْتَاة**; ve denilir: o, **حَبَنْداة** derisinde bir **سَبَنْتَاةٌ**’dır.

مقاييس اللغة:
(**سبت**) **السين** ve **الباء** ve **التاء** bir tek asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
Ve yakınlıkları dürülmüş (deve)ler; gündüzü ise *** **سَبْتٌ** ve gecesi ise **ذَمِيل**([1])
Sonra bunun üzerine **السَّبْت** taşındı: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözü olup:
* Sabahlar sarhoş olur ve akşamlar **سَبْتَا**([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bundan dolayı şaşkına **مَسْبُوت** denir. Cuma’dan sonraki **السَّبْت**e gelince, denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış Cuma günü bitirildi ve tamamlandı; böylece Cuma’dan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu fetha iledir. **السِّبْت**e gelince, o, **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, onda **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

القاموس المحيط:
**السَّبْتُ**: rahatlık, kesme, dehr, başı tıraş etmek, saçın örgüden salıverilmesi, develer için bir yürüyüş, hayret, iyi koşan at, azgın cesur oğlan, boyun vurma, haftadan bir gün; çoğulu **أسْبُتٌ** ve **سُبوتٌ**; çok uyuyan adam, felâket (adam), **السُّبَاتِ** gibi; Yahudilerin **السَّبْتِ** emriyle kaim oluşu; fiil **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ** gibi; kesre ile sığır derileri, ve her tabaklanmış deri, yahut **القَرَظِ** ile; damme ile **الخِطْمِيِّ** gibi bir bitki; ve fetha da edilir. **المُسْبِتُ**: hareket etmeyen, ve **السَّبْتِ** gününe giren. **السُّباتُ**, **غُرابٍ** gibi: uyku; yahut onun hafifliği; yahut başta başlayıp kalbe ulaşıncaya dek onun başlangıcı; ve dehr; lamsız olarak İbrahim b. Dubeys el-muhaddis’in lakabı. **سَبْتاً** ve **سَبْتَةً** ve **سَنْبَتاً** ve **سَنْبَتَةً** bir müddet ikamet ettim. Şam’da **كَفْرُ سَبْتٍ**. **ابْنا سُباتٍ**: gece ve gündüz. **المَسْبوتُ**: ölü. **رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ**: **الْإِرْطابُ** onu kaplamıştır. **السَّبَنْتى**: cesur; ve kaplan; çoğulu **سَبائِتُ**. **السَّبْتَةُ**: keçi. **السِّبْتانُ**, kesre ile: ahmak. **انْسَبَتَ**: uzadı. **السَّبْتاءُ**: kulağı uzunlukta veya kısalıkta yayılmış olan; ve çöl. **سَبْتَةُ**: Mağrib’de bir belde. **السِّبِتُّ**, **فِلِزٍّ** gibi: **الشِّبتُّ**, **شِوِذَّ**’ın muarrebidir. Yüzünde **انْسِباتٌ**: uzunluk ve uzama.

تاج العروس:
س ب ت
**السَّبْت**: rahatlık ve sükûn ve kesme ve işleri terk etme. **سَبَتَ يَسْبُتُ سَبْتاً**: dinlendi ve sakinleşti. **سَبَتَ** şeyi ve **سَبَّتَهُ**: onu kesti; **اللِّحْيَانيُّ** bunu boyunlara tahsis etti. **سَبَتَتِ اللُّقْمَةُ حَلْقِي** ve **سَبَّتَتْهُ**: onu kesti; hafifletme daha çoktur. **السَّبْتُ السَّبَات**: dehr; ona taalluk eden şey gelecektir. **السَّبْتُ**: tıraş; ve **الصَّحاح**’ta: başı tıraş etmek; **سَبَتَ رَأْسَهُ وشَعَرَه يَسْبَتُهُ سَبْتاً**; ve **سَلَتَهُ**; ve **سَبَدَهُ**: onu tıraş etti. **السَّبْتُ**: saçın örgüden salıverilmesi. **السَّبْتُ**: hızlı yürüyüş; ve Abdullah b. Ca‘fer’i öven Humeyd b. Sevr’den inşad etti:
Ve yakınlıkları dürülmüş (deve)ler; gündüzü ise ... **فَسَبْتٌ** ve gecesi ise **فذَمِيلُ** ve **السَّبْتُ**: **العَنَقِ**in üstünde bir yürüyüş. Ebû Amr dedi ki: o **العَنَقُ**tur; ve denildi ki: yürüyüşten bir darbedir. Bir nüshada: develer için bir yürüyüş. **سَبتَتْ**. **تَسْبِتُ سَبْتاً** ve o **سَبُوتٌ**dur; Rü’be dedi ki:
" Onunla yürür, kuvvet sahibi **السَّبُوتُ**
" Ve o, **الأَيْنِ**den (dolayı) hafif; uzaklaştırılmıştır

**السَّبْتُ**: şaşkınlık ve başı eğip susma.

**السَّبْتُ**: koşmada öne geçme.

Ve **السَّبْتُ**: çok koşan, iyi koşucu at.

**السَّبْتُ**: koşucu, azgın delikanlı; yani çok koşan.

**السَّبْتُ**: boyun vurma. Mecazdan: **سَبَتَ عِلاَوَتَهُ**: boynunu vurdu.

**السَّبْتُ**: haftadan bilinen bir gündür; o, ondan (haftadan) yedincidir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü Allah Teâlâ onda yaratmaya başladı ve onda yerin yaratığının bir kısmını kesti. Ve denilir: onda İsrailoğullarına işleri kesmeleri ve terk etmeleri emredildi.

Ve **المحكم**’de: ancak **سَبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü yaratmanın başlangıcı **يوم الأَحَد**’den **يوم الجُمْعَة**’ye idi ve **السَّبْت**’te yaratmadan hiçbir şey yoktu; dediler ki: böylece **يومَ السَّبت** **مُنْسَبِتَةً** oldu; yani tamamlandı ve onda iş kesildi. Ve denildi: bununla adlandırıldı; çünkü Yahudiler onda işten ve tasarruftan kesiliyorlardı. Çoğulu: **أَسْبُتٌ** ve **سُبُوتٌ**.

El-Ezherî dedi: “**السَّبت** diye adlandırıldı; çünkü Allah onda İsrailoğullarına dinlenmeyi emretti; ve O عزّ وجلّ gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonu **يومُ الجُمُعَة**; sonra dinlendi ve iş kesildi; böylece yedinci **يومَ السَّبْت** diye adlandırıldı” diyen hata etti. Dedi: bu hatadır; çünkü Arapların sözünde **سَبَتَ** “dinlendi” manasında bilinmez; ancak **سَبَتَ**’in manası: “kesti”dir. Ve Allah Teâlâ ve takaddes dinlenme ile vasfedilmez; çünkü O yorulmaz; dinlenme ancak yorgunluk ve meşguliyetten sonra olur; ikisi de Allah Teâlâ’dan zaildir. Dedi: ilim ehli, Allah Teâlâ’nın yaratmaya **يوم السَّبْتِ**’te başladığı ve **يومَ الجُمْعَة**’de ne gök ne yer yaratmadığı üzerinde ittifak etti. Dedi: söylediğinin sıhhatine delil, Abdullah b. Ömer’den rivayet edilendir; dedi ki: “Allah toprağı **يوم السَّبْتِ** yarattı; taşları **يومَ الأَحَد** yarattı; bulutları **يومَ الاثْنَيْنِ** yarattı; asmaları **يومَ الثُّلاثاءِ** yarattı; melekleri **يومَ الأَرْبعاءِ** yarattı; hayvanları **يوم الخَميس** yarattı; Âdem’i **يومَ الجُمُعَة**’de ikindi ile güneşin batışı arasında yarattı.”

Şeyhimiz dedi: ve **شرح المُهّذَّب**’de, Abdullah b. Selâm’ın rivayet ettiğine binaen haftanın evvelinin **الأَحدُ** olduğu tashih edildi: “Allah yaratmaya başladı; yeri **يومَ الأَحَد** ve **الاثنين**’de yarattı; gökleri **يومَ الثُّلاثاءِ** ve **الأَربِعاءِ**’de; ikisinin arasındakini **يومَ الخَمِيس** ve **الجُمُعَة**’de.” Kurtubî dedi: bu, İbn Mes‘ûd ve sahabeden başkalarının sözüdür. Beyhakî, Müslim’in rivayet ettiğini, yani “Allah toprağı **يومَ السَّبْت** yarattı” hadisini, “mahfuz değildir ve nakil ve hadis ehline muhaliftir” diye tenkit etti. Dedi: buna kesin hükmeden Ebû Ubeyde’dir; ve dedi: **السَّبْت** günlerin sonudur; ancak **سَبْتًا** diye adlandırıldı; çünkü onda her şeyin yaratması ve işi **سُبِتَ** oldu; yani kesildi. Ve tefsirde **البَقَرة**’de bununla kesin hükmetti. Cevherî dedi: günlerin onda kesilmesi sebebiyle **يومَ السَّبْت** diye adlandırıldı. Süheylî **الرّوْض**’da dedi: evvelinin **الأَحَدُ** olduğunu, ancak İbn Cerîr söyledi; ve **شرح المُهّذَّب**’de, Müslim’in Ebû Hureyre’den önceki haberine dayanarak onun için delil getirdi; ve bu haber sebebiyle İsnâvî — Süheylî ve İbn Asâkir gibi — evvelinin **السَّبْت** olduğunu doğru buldu; bitti.

**السَّبْتُ**: çok **السُّبَاتِ** sahibi adam; yani uyku.

**السَّبْت**: **السُّباتِ** (damme ile) gibi, başı eğik, kurnaz adam.

**السَّبْتُ**: Allah Teâlâ onları lânetlesin, Yahudilerin **أَمْرِ السَّبْتِ** ile kıyamı. **لسان العرب**’da: **بأَمْرِ سَبْتِهَا** ile. Ve onlar **سَبَتوا**; **يَسْبِتُون** ve **يَسْبُتُون**. Teâlâ dedi: “**ويَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِم**”. Fiil: **كَنَصَرَ** ve **ضَرَبَ** gibidir. Şeyhimiz dedi: bunun gereği, önceki masdarların hepsinden bütün manalarda fiilin iki vecihle bina edilmesidir; ve **الصِّحاح**’ta olan: hepsinin kesre iledir; ancak “uyudu” manasında **سَبَت**’te damme yapılır. Dedim: ve aynı şekilde “uyudu” manasında **سَبَتَ**’te de. Dedim: ve aynı şekilde **سَبَتَ اليهودُ**’da; çünkü fiili, geçtiği üzere iki vecihle rivayet olunur.

**السِّبْتُ** (kesre ile): sığır derileri; tabaklanmış olsun veya tabaklanmamış olsun; **المُحْكَم**’de böyledir. Ve başkası onu Ebû Zeyd’den nakletti. Ve Ebû Hanîfe, Asma‘î ve Ebû Zeyd’den: **السِّبْتُ** ancak tabaklanmış sığır derisinden olur, dedi.

**السِّبْتُ** ayrıca: her tabaklanmış deri; yahut **القَرَظِ** ile tabaklanmış olan. **الصِّحاح**’ta: **السِّبْتُ**: **القَرَظ** ile tabaklanmış sığır derileri; ondan **النِّعالُ السِّبْتِيّةُ** yapılır; bitti. Ebû Amr dedi: her tabaklanmış olan **سِبْتٌ**’tir. Denildi: **السَّبْت**’ten alınmıştır; o da yaratmadır. Hadiste: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, kabirler arasında iki nalını giyerek yürüyen bir adam gördü; dedi ki: “**ياصاحِبَ السِّبْتَيْنِ اخْلَعْ سِبْتَيْكِ**”. Asma‘î dedi: **السِّبْتُ**: tabaklanmış deridir. Dedi: eğer üzerinde kıl veya yün veya tüy varsa o **مُصْحَبٌ**’dır. Ebû Amr dedi: **النِّعَالُ السِّبْتِيَّة**: **القَرَظ** ile tabaklanmış olanlardır. Ezherî dedi: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’in hadisi, **السِّبْت**’in üzerinde kıl olmayan şey olduğuna delalet eder. Ve Antere dedi:

بَطَلٌ كأَنَّ ثِيَابَهُ في سَرْحَةٍ ... يَحْذَى نَعَالَ السِّبْتِ ليس بَتَوْأَمِ

Onu dört kerim hasletle övdü: birincisi, onu **بَطَلٌ** yaptı; yani yiğit. İkincisi, onu uzun yaptı; onu **السَّرْحَة**’ye benzetti. Üçüncüsü, onu **نِعَالَ السِّبْتِ** giymesi sebebiyle şerefli yaptı. Dördüncüsü, onu tam yaratılışlı, gelişen yaptı; çünkü **التَّوْأَم** yaratılışça, kuvvetçe, akılca ve huyca daha eksik olur. **اللسان**’da böyledir.

Hadiste: Ubeyd b. Cüreyc, İbn Ömer’e dedi: seni **النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ** giyerken gördüm. O dedi: Peygamber صلى الله عليه وسلم’i, üzerinde kıl olmayan nalları giyerken ve onlarla abdest alırken gördüm; ben de onları giymeyi severim. Dedi: ona ancak, onların nimet ve genişlik ehlinin nalları olması sebebiyle itiraz etti.

**التَّهْذِيب**’de: sanki **سِبْتِيَّةً** diye adlandırıldı; çünkü kılları ondan **سُبِتَ** olmuştur; yani tıraş edildi ve, tabaklayıcıları yanında bilinen tabaklamadan bir tedavi ile giderildi. Benzeri **الصِّحاح**’tadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: tabaklanmış nallar **سِبْتِيَّةً** diye adlandırıldı; çünkü tabaklama ile **انسبتَتْ**; yani yumuşadı; bu, Herevî’nin sözüdür.

Mecazdan: **اخْلعْ سِبْتَيْك**. Ve **أَروُنِي سِبْتَيَّ**; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Bu, onların “falanca yün, pamuk ve ipek giyer” sözü gibidir; yani onlardan yapılmış elbiseler; **النهاية**’de böyledir. Ve “**ياصاحِبَ السِّبْتِيَّتَيْنِ**” nisbet üzere rivayet olunur; ve böylece Ezherî’nin kitabında kendi hattıyla bulunmuştur. Ona çıkarma emrini ancak kabirlere hürmet için verdi; çünkü onların arasında yürüyordu. Ve denildi: onlarda pislik vardı; yahut yürüyüşündeki kibirlenme sebebiyle. **اللِّسان**’da böyledir. Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin ve ondan önce **التَّهْذِيب**’de olanın sözüne göre, sîn’in fetha ile olması gerekir; ve aynı şekilde İbnü’t-Tîn’in Dâvûdî’den naklettiği: onun **سُوقِ السَّبْت**’e nisbet olduğu. **المنتهَى**’da: onun, damme ile **السُّبْت**’e nisbet olduğu; o, kendisiyle tabaklama yapılan bir bitkidir; böylece fetha ile olur; ancak nisbetin değişikliklerinden olması müstesna. Şeyhimiz onu zikretti.

**السُّبْتُ** (damme ile): Kura‘dan, **كالخِطْمِيِّ** gibi bir bitkidir; ve fetha ile de okunur. Kutrub inşad etti:

وأَرْض يَحارُ بها المُدْلِجونَ ... تَرى السُّبْتَ فِيهَا كرُكْنِ الكثِيبِ

Ve **المُسبِتُ** ( **مُحْسِنٍ** gibi): hareket etmeyen kimsedir; ve **أَسْبَتَ**.

Ve: **يَوْمِ السَّبْتِ**’e giren; diğer nüshalarda da böyledir; ve daha evlâ olan “**في السَّبْتِ**”tir, “**يوم**” lafzı olmaksızın; **الصِّحاح**’ta, **اللّسان**’da ve başkalarında olduğu gibi; çünkü burada **السَّبْتِ** ile murad, Yahudilerin onun emriyle kaim olmalarıdır, gün değildir; ve **أَسْبَتُوا**. Öyleyse düşün.

Ve **السُّبَات** ( **غُرَابٍ** gibi): uykudur; aslı rahatlıktır. Ondan dersin: **سَبَتَ يَسْبُت**; bu, yalnızca damme iledir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: “**وجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً**”: yani kesme. Ve **السَّبْتُ**: kesmedir; sanki uyuduğu vakit insanlardan kesilmiş olur. Ve ez-Zeccâc dedi: **السُّبَات**: bedendeki hareketten ve ruhtan kesilmesidir; yani: uykunuzu size bir rahatlık kıldık; yahut **السُّبَات**: onun hafifliğidir, yani uykunun; baygınlık gibi; yahut onun başlangıcıdır, yani uykunun, başta, kalbe varıncaya kadar; bunu Sa‘leb söyledi.

Ve **رجلٌ مَسْبُوتٌ** **السُّبات**’tandır; ve **سُبِتَ**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
" وَترَكَتْ راعِيَهَا مَسْبُوتَا
" قدْ هَمَّ لمّا نامَ أَنْ يَمُوتَا

Ve **التَّهْذِيب**’de: ve **السَّبْتُ**: **السُّبات**; ve el-Asma‘î için inşâd etti:
" يُصْبِحُ مَخْموراً ويُمْسِي سَبْتَا
yani: **مَسْبُوتاً**. Ve denilir: **سُبِتَ المريضُ**; o hâlde o **مسبوتٌ**tur. Ve Amr b. Mes‘ûd hadîsinde, Muâviye’ye dedi ki: “**ماتَسأَلُ عن شيخٍ نَوْمُهُ سُبَاتٌ وَليْلُهُ هُبَاتٌ**”. **السُّبات**: hastanın ve çok yaşlı ihtiyarın uykusudur; ve o, hafif uykudur.

**السُّبات**: dehrdir; **السَّبْت** gibi. Ve onu **السَّبْت** yanında “**كالسُّباتِ**” sözüyle zikretseydi, sanatına daha lâyık olurdu.

**سُباتٌ** lamsız: Muhammed b. el-Cehm es-Semerî’den rivayet eden muhaddis demirci İbrâhîm b. Dubeys’in lakabıdır.

Ve **السَّبْتُ**: dehrden bir müddettir. Lebîd dedi ki:
وَغنِيتُ سَبْتاً قبلَ مَجْرَى داحِسٍ ... لوْ كان للنَّفْسِ اللَّجُوجِ خُلُودُ

Ve **أَقمْتُ سَبْتاً** ve **سَبْتَةً** ve **سنْبَتاً** ve **سنْبَتَةً**: yani dehrden bir müddet.

Ve **كفْرُسَبْتٍ**: Şam’da, Taberiyye ile Remle arasında bir yerleşimdir. Ve yine **سُوقُ السَّبْتِ** başka bir yerdir.

Ve **ابنَا سُبَاتٍ** (damme ile): gece ve gündüzdür. İbn Ahmer dedi ki:
وكُنَّا وهُم كابْنَيْ سُباتٍ تَفَرَّقَا ... سِوًى ثمَّ كانا مُنْجِداً وتِهَامِيَا

Dediler ki: **السُّباتُ**: dehrdir; ve onun iki oğlu: gece ve gündüzdür. İbn Berrî dedi: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb zikretti ki: **ابْنيْ سُبَاتٍ** iki adamdır; birisi arkadaşını rüyada gördü, sonra uyandı; ve birisi arkadaşını rüyada gördü, sonra uyandı; ve birisi Necd’dedir, diğeri Tihâme’dedir. Ve başkası dedi: **ابْنا سُبَاتٍ** iki kardeştir; birisi güneşin doğusuna gitti, nereden doğduğuna bakmak için; diğeri güneşin batısına, nerede battığına bakmak için; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **المسْبُوتُ**: ölü ve üzerine baygınlık gelen kimsedir; ve yine hasta, eğer uyuyan gibi yere serilmiş ise, hâllerinin çoğunda iki gözünü yumar: **مسبوتٌ**tur; ve **سُبِتَ**; daha önce geçtiği gibi.

**انْسَبَتتِ الرُّطَبةُ**: onda, tamamında **الإِرطابُ** aktı. Ve **انْسَبَتَ الرُّطَبُ**: **الإِرطابُ** onun tamamını kapladı. Ve **رُطَبٌ مُنْسَبِتٌ**: **الإِرْطابُ** onun tamamını kapladı.

**انْسَبَتتِ الرُّطَبَةُ**: yani yumuşadı. Ve **رُطَبَةٌ مُنْسَبِتَةٌ**: yani yumuşak.

Ve **السَّبَنْتَى** ve **السَّبَنْدَى**: her şeyden cesur, atılgan olandır; ve **الياءُ** ilhâk içindir, te’nîs için değildir; görmüyor musun ki **الهاءُ** ona eklenir ve tenvin (de gelir); denilir: **سَبَنْتَاةٌ** ve **سَبَنْدَاةٌ**. İbn Ahmer bir adamı vasfederek dedi ki:
كأَنَّ اللَّيْلَ لا يَغْسُو عَليْهِ ... إِذا زَجَرَ السَّبَنْتَاهَ الأَمُونَا
yani dişi deveyi.

**السَّبَنْتَى**: kaplandır; ve ona, cesaretinden dolayı bu adın verilmiş olması benzer. Ve denildi: **السَّبَنْتَى**: aslandır; ve dişisi **الهاءِ** iledir. eş-Şemmâh, Ömer b. el-Hattâb’ı (Allah ondan razı olsun) mersiye ederken dedi ki:
جَزَى اللهُ خَيراً من إِمامٍ وبارَكَتْ ... يَد اللهِ في ذاك الأَدِيمِ المُمَزَّقِ
وما كُنْتُ أَخْشَى أَنْ تكونَ وَفاته ... بكَفَّيْ سَبَنْتَى أَزْرَقِ العَيْنِ مُطْرِقِ

İbn Berrî dedi: asılda böyledir; hâlbuki o, Şemmâh’ın kardeşi Müzerred’indir; ve ikisine de rivayet edilmiştir. Der ki: Ebû Lu’lu’e’nin onu öldürmesinden ve onu öldürmeye cüret etmesinden korkmazdım. Ve **الأزرقُ**: düşmandır. Ve denildi: **السبنتاه**: cesur dişi aslandır. Ve denildi: göğsü cesur dişi devedir; ve bu sonuncusu kuvvetli değildir. Çoğulu: **سَبَانِتُ**. Ve Araplardan onu **سَباتَى** diye cem‘ eden vardır.

Ve küstah kadına denilir: **سَبَنْتَاةٌ**; ve denilir: o, **خَبَندَاة** derisinde **سَبنْتاةٌ**dur.

Ve **الَّسَّبْتَةُ** (fetha ile): keçidir.

Ve **السِّبْتَانُ** (kesra ile): ahmak ve şaşkın, aklı gitmiş olandır.

Ve **انْسَبَتَ الخّدُّ**: yumuşaklıkla uzadı ve yayıldı.

Ve **السَّبْتَاءُ** (med ile): uzunluk veya kısalıkta kulağı yaygın olandır; bunu es-Sagânî nakletti.

**السَّبْتاءُ** yerden: **الصَّحْرَاء** gibidir. Ve denildi: **أَرضٌ سَبْتاءُ**: onda ağaç yoktur. Ebû Zeyd dedi: **السَّبْتاءُ**: çöldür; çoğulu **سَبَاتَى**’dır. Ve **أَرْضٌ سَبْتَاءُ**: düzdür.

Ve **سَبْتَةُ**: Mağrib’de, Endülüs’ün karşısındaki yakada bir şehirdir. Ve eş-Şihâb el-Makkarî, **أَزهار الرِّياض**’da dedi: o, **بحر الزُّقاقِ** sahilinde meşhur bir şehirdir; ve onun bu adla adlandırılmasının sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki, denizde kesik oluşundan; “**سَبَتَ الشَّيْءَ**” dediğin vakit, onu kestiğin içindir. Ve denildi: çünkü onun planlayanı, Nûh’un oğlu Sâm’ın oğlu **سَبْتُ**’tur; ve buna Lisânü’d-Dîn b. el-Hatîb et-Tilimsânî el-Gırnâtî işaret etti:
حُيِّيتَ يا مُخْتطَّ سَبْتِ بْنِ نُوحْ ... بكلِّ مُزْنٍ يَغْتدِي أَو يَرُوحْ
مغْنى أَبِي الفَضْلِ عِياضِ الّذِي ... أَضْحَتْ برَيّاهُ رِيَاضٌ تَفوحْ

Ve onun hakkında Ebû’l-Hakem Mâlik b. el-Murahhal, matla‘ı şu olan uzun bir kasideden dedi ki:
سَلامٌ على سَبْتةِ المَغْرِبِ ... أُخَيَّةِ مَكَّةَ أَو يَثْرِبِ

Ve onu övmede yine der ki:
اخْطِر على سَبْتَةَ وانظُرْ إِلى ... جَمالِها تَصْبُو إِلى حُسْنِهِ
كأَنَّها عُودُ غِناءٍ وقدْ ... أُلْقِيَ في البَحْرِ على بَطْنِهِ

Dedi ki şeyhimiz; sonra, diller üzerinde yürüyüp giden meşhur olan şudur ki: ona nisbet fetha ile, lafzı üzere olur; ve er-Reşâtî, ona nisbetin: **سِبْتِيٌّ** kesra ile olduğunu kesinleştirdi. Ve bende bunda bir bakış vardır; her ne kadar şeyhlerimiz onu ondan kabul etmiş ve Basra ve benzeri üzerine kıyasla onu ikrar etmiş olsalar da. Bitti.

Ve onlardan: **أَبو الأَصْبَغ** Îsâ b. Alâ’ b. Yezîd; Kurtuba’da işitti. Ve **أَبو القاسم** Muhammed b. el-fakîh el-muhaddis **أَبي العَبّاس** Ahmed b. Hamad b. Ahmed el-Lahmî el-Gurfî, Sebte meliki ve onun melikinin oğlu; babasından ve başkasından rivayet etti. Ve **أَبو الحَسَن** Ali b. Muhammed b. Yahyâ el-hâfız, Mâlaka sakini; Muhammed b. Gâzî **السَّبْتِيّ**’den rivayet etti; ondan da **أَبو جَعْفرِ** b. ez-Zübeyr rivayet etti; ve ikisi ona övgüde bulundu. Zehebî’nin tarihinden. Ve **أَبو الحَكم** Mâlik b. el-Murahhal, **الفصِيح**’in nâzımı, Ebû Hayyân’ın şeyhlerinden biridir. Ve kadı muhaddis **عِياضْ** b. Mûsâ b. İyâd el-Yahsûbî. Ve bu ikisi, şeyhimizin şerhindendir.

Ve **أَزهار الرّياض**’da: Şerîf **أَبو العَبّاس** Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Tâhir el-Hüseynî el-Alevî, Sebte eşrafının sonuncusu; Lisânü’d-dîn b. el-Hatîb ile muasır idi ve ikisi arasında dostluk ve mektuplaşma vardı; ve o, Sicilya’dan çıkan Ebû’t-Tâhir’in zürriyetindendir; ve onların Sebte’de bir itibarı vardı; Allah onu İslâm yurdu olarak iade etsin.

Ve İbn Hallikân’ın hattıyla: **أَبو العَبّاس** Ahmed b. Hârûn er-Reşîd el-Abbâsî **السَّبْتِيّ**, zâhid; kabri Bağdat’tadır; **السَّبْت** gününe nisbetlidir; çünkü dünyayı terk etti ve vilâyetini attı; ve **السّبت** gününde eliyle kazanç edinir, onu haftanın geri kalanında harcar, ibadete boşalırdı; 283 senesinde vefat etti; ve İbnü’l-Cevzî onu **صفة الصّفوة**’de zikretti.

Ve **السِّبِتّ** (kiflizz gibi): **الشِّبِتّ** onun vezninde; ve **الشِّين**’de gelecektir; ve ikisi, **شِوِذَّا**’nın şîn ve vâv kesrası ile muarrebidir. Ve Ebû Hanîfe dedi ki: **السِّبِتّ** muarreb bir nebttir, **شِبِتّ**’ten; dedi ki: bazı râviler onun **السَّنُّوتُ** olduğunu zannettiler; **اللٍّسان**’da böyledir. Ve el-Cevâlîkî’nin **المُعَرَّب** kitabında onun nassını okudum: el-Ezherî dedi ki: Bu bilinen bakla için **الشِبِتّ** ise, o muarrebdir. Dedi ki: Bahreyn ehlinin ona “**سِبِتٌّ**” dediğini işittim; sin ile, mu‘ceme olmayan; ve tâ ile; ve aslı Farsçada **شِوِذْ**’dir. Ve onda başka bir lügat daha vardır: **سِبِط** tâ ile. Bitti.

**الحِلْيَةِ الشّرِيفَة**’de: “Onun yüzünde **انْسِباتٌ** vardı” yani: uzunluk ve uzama; es-Sâgânî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أَسْبَتَ** yılan, **إِسْبَاتاً**: eğer başını eğip hareket etmezse. Ve dedi ki:
أَصَمُّ أَعْمَى لا يُجِيبُ الرُّقَى ... من طُولِ إِطْراقٍ وإِسْبَاتِ

Ve **السَّبْتُ**: hadiste **الأُسبُوع**’dur: “**فما رأْينا الشَّمْسَ سَبْتاً**”; denildi ki: **السَّبْت**’ten **السَّبْت**’e bir **أُسْبُوع** murad etti; böylece günün adını, “yirmi sonbahar” denilip “yirmi sene” murad edilmesi gibi, ona ıtlak etti. Ve denildi ki: **السَّبْت** ile zamanın bir müddetini murad etti; az da olsa çok da olsa. Ve geçmişti.

Ve Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: “**لاتَكُ سَبْتِيًّا**” yani **السَّبْت**’i tek başına oruç tutanlardan olma.

Ve a‘lâmdandır: **أَبو محمّدٍ سَبْتِيُّ** b. Ebî Bekr b. Sadaka el-Bağdâdî, ed-Dimyâtî’nin şeyhlerindendir; onu mu‘ceminde nisbet lafzıyla, **مَكِّيٍّ** ve **حَرَمِيٍّ** gibi, böyle kaydetti.
