# سبح — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AD/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: سبح

باب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا، أيْ: كَفاكَ، وأَحْسَبَني ما أعطاني أي: كفاني.
والحِسابُ: عَدُّكَ الأشياء. والحِسابةُ مصدر قولِكَ: حَسَبْتُ حِسابةً، وأنا أحْسُبُه حِساباً. وحِسْبة أيضاً، قال النابغة:
وأَسْرَعَتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
وقوله -عز وجل-: "يرزقُ من يشاءُ بغير حساب" اختُلِفَ فيه، يقال: بغير تقدر على أجْرٍ بالنقصان، ويقال: بغير مُحاسَبةٍ، ما إنْ يخاف أحداً بحاسبه، ويقال: بغير أن حَسِبَ المُعطَى أنّه يعطيه: أعطاه من حيثُ لم يَحتَسِبْ.
واحتَسَبْتُ أيضاً من الحِساب الحِسْبة مصدر احتِسابك الأجْرَ عند الله. ورجلٌ حاسِبٌ وقَوْمٌ حُسّاب.
والحُسْبان من الظنّ، حَسِبَ يحسَبُ، لغتان، حُسْباناً، وقوله -عز وجل -: "الشَّمْسُ والقَمَرُ بحُسْبانٍ"، أي قُدِّرَ لهما حِسابٌ معلوم في مواقيتِهما لا يَعدُوانِه ولا يُجاوزانِه.
وقوله تعالى: "ويرسل عليها حُسْباناً من السَّماء" أيْ ناراً تُحرِقُها.
والحُسْبان: سهِام قِصارُ يُرمى بها عن القِسِيِّ الفارسية، الواحدة بالهاء.
والأَحْسَبُ: الذي ابيضَّتْ جلدتُه من داءٍ ففَسَدَتْ شَعَرتُه فصار أحمَرَ وأبيَضَ، من الناس والإبل وهو الأبرَصُ، قال:
عليه عَقيقتُه أَحْسَبا
عابَه بذلك، أَيْ لم يُعَقِّ له في صِغَره حتى كَبِرَ فشابَتْ عقيقته، يعني شَعَره الذي وُلِدَ معه.
والحَسْبُ والتَحسيب: دَفْن الميِّت في الحجارة، قال:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
أيْ غيرَ مُكَفَّن.
حبس:
الحَبْس والمَحْبِس: موضعان للمحبوس، فالمَحْبِس يكون سِجْناً ويكون فعلاً كالحَبْس. والحَبيس: الفَرَس: يُجْعَل في سبيل الله.
والحِباس: شيء يُحْبَس به نحو الحِباس في المَزْرَفة يُحْبَس به فُضُول لماء.
والحُبِاس في كلام العجم: المكلا، وهي التي تُسَمَّى المَزْرَفة، وهي الحُبِاسات في لأرض قد أحاطت بالدَّبْرة يُحْبَس فيها الماء حتى يَمتلئ ثم يُساق إلى غيرها.
واحتَبَسْتُ الشَيْءَ أي خَصصتُه لنفسي خاصَّةُ.
واحتَبَست الفِراشَ بالمِحْبَس أي بالمِقْرَمة.
سحب:
السَّحْبُ: جَرُّكَ الشَّيْءَ، كسَحْب المرأةِ َذْيَلها، وكسَحْبِ الريحِ التُرابَ.
وسُمِّيَ السَّحابُ لانسحابه في الهواء.
والسَّحْبُ: شدَّة الأكْل والشُّرْب، رجلٌ أُسْحُوب: أَكُولٌ شَروبٌ. ورجل مُتَسَحِّب: حريص على أكل ما يوضَع بين يَدَيْه.
سبح:
قوله -عزَّ وجلَّ- "إن لك في النهار سبحاً طويلاً"، أي: فَراغاً للنَّوم عن أبي الدُّقَيْش، ويكون السَّبْحُ فراغاً باللَّيْل أيضاً.
سُبْحانَ اللهِ: تنزيه لله عن كل ما لا ينبغي أن يُوصَف به، ونَصبُه في موضع فِعْلٍ على معنى: تَسبيحاً لله، تُريدُ: سَبَّحْتُ تَسبيحاً للهِ أي: نزَّهتُه تنزيهاً. ويقال: نُصِبَ سُبحانَ الله على الصَّرْف، وليس بذلك، والأول أجود.
والسُّبُّوح: القُدُّوس، هو اللهُ، وليس في الكلام فُعُّول غير هذين.
والسُّبْحةُ: خَرَزات يُسَبَّح بعددها.
وفي الحديث أن جبريل? ال للنبي -صلى الله عليه وسلم-: "إن لله دون العرش سبعين حِجاباً لو دَنَونا من أحدها لأَحْرَقَتْنا سُبُحاتُ وَجْهِ رَبِّنا" يعني بالسُّبْحة جَلالَه وعَظَمَتَه ونورهَ.
والتَّسبيح يكونُ في معنى الصَّلاة وبه ويُفسَّرُ قولُه -عز وجل- "فسُبْحانَ اللهِ حينَ تُمسُون وحين تُصبِحُون"، الآية تأمُرُ بالصَّلاة في أوقاتِها، قال الأعشى:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
يعني الصلاة.
وقوله تعالى: "فلولا كانَ من المُسَبِّحين" يعني المُصَلِّين.
والسَّبْح مصدرٌ كالسِّباحة، سَبحَ السابحُ في الماء.
والسابح من الخَيْل: الحَسَنُ مَدِّ اليَدَيْن في الجَرْي. والنُجُوم تَسْبَح في الفَلَك: تجري في دَوَرانه. والسُّبْحة من الصلاة: التَطَوُّع.

### Türkçe

باب **الحاء** **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح س ب**، **ح ب س**، **س ح ب**، **س ب ح**، kullanılagelenler

**حسب**:
**الحَسَبُ**: atalarda sabit olan şeref. **الحَسَب**’i kerîm bir adam: **حسيبٌ**; ve bir kavim: **حُسَباءُ**. Hadiste: “**الحَسَبُ** maldır, **الكَرَمُ** takvâdır.”
Ve dersin: ecir bunun **حَسَب**’ına göredir, yani onun miktarınca. Hâlid b. Ca‘fer, el-Hâris b. Zâlim’e dedi: Bana şükretmez misin, seni kavminin efendisi kıldığımda? Dedi: Bunun **حَسَبُ**’ı sana şükrederim.
Ama cezmedilmiş **حَسْب** ise, manası senin dediğin gibidir: **حَسْبُك** هذا, yani: sana yeter. Ve **أَحْسَبَني** ما أعطاني, yani: bana yetti.
Ve **الحِسابُ**: senin şeyleri saymandır. Ve **الحِسابةُ** senin sözünün masdarıdır: **حَسَبْتُ** **حِسابةً**; ve ben onu **حِساباً** sayarım. Ve **حِسْبة** de (böyledir). en-Nâbiğa dedi:
وأَسْرَعَتْ **حِسْبةً** في ذلك العَدَدِ
Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “Dilediğine hesapsız rızık verir” hakkında ihtilaf edildi. Denir ki: eksiltme ile bir ecir takdirine güç yetirmeksizin. Ve denir ki: muhasebesiz; yani onu hesaba çekecek bir kimseden korkmaz. Ve denir ki: verenin, ona vereceğini **حَسِبَ** etmesi olmaksızın; ona, **يَحتَسِبْ** etmediği yerden verdi.
Ve **احتَسَبْتُ** da **الحِساب**’tan (gelir); **الحِسْبة** senin Allah katında ecri **احتِساب** etmenin masdarıdır. Ve bir adam: **حاسِبٌ**; ve bir kavim: **حُسّاب**.
Ve **الحُسْبان** zandan (gelir). **حَسِبَ** **يحسَبُ**, iki lugattır; **حُسْباناً**. Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “Güneş ve ay **بحُسْبانٍ**” yani: ikisine, vakitlerinde bilinen bir hesap takdir edildi; onu aşmazlar ve onu geçmezler.
Ve O’nun sözü تعالى: “Ve onun üzerine gökten **حُسْباناً** gönderir” yani: onu yakan bir ateş.
Ve **الحُسْبان**: Fars yaylarından atılan kısa oklar; bir tanesi **الهاء** iledir.
Ve **الأَحْسَبُ**: bir hastalıktan derisi beyazlayan, sonra saçı bozulup kırmızı ve beyaz olan; insanlardan ve develerden; o, **الأبرَصُ**’tur. Dedi:
عليه عَقيقتُه **أَحْسَبا**
Bunu ona ayıpladı; yani küçüklüğünde onun için **عقيقة** kesmedi de büyüdü, böylece **عقيقته** ağardı; yani onunla doğduğu saçı.
Ve **الحَسْبُ** ve **التَحسيب**: ölüyü taşların içine gömmek. Dedi:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ **مُحَسَّبِ**
Yani kefenlenmemiş.

**حبس**:
**الحَبْس** ve **المَحْبِس**: hapsedilen için iki yerdir. **المَحْبِس** zindan olur ve **الحَبْس** gibi bir fiil de olur. Ve **الحَبيس**: at; Allah yolunda (tahsis edilip) konulur.
Ve **الحِباس**: onunla hapsedilen bir şey; **المَزْرَفة**’deki **الحِباس** gibi; onunla suyun fazlalıkları hapsedilir.
Ve **الحُبِاس** acemlerin sözünde: **المكلا**; o, **المَزْرَفة** diye adlandırılandır. Ve o, **الحُبِاسات**’tır: etrafı **الدَّبْرة** ile çevrilmiş arazide; su, doluncaya kadar onda hapsedilir, sonra başkasına sevk edilir.
Ve **احتَبَسْتُ** **الشَيْءَ**: onu özellikle kendime tahsis ettim.
Ve **احتَبَست** **الفِراشَ** **بالمِحْبَس** yani **بالمِقْرَمة** ile.

**سحب**:
**السَّحْبُ**: senin şeyi sürüklemendir; kadının eteğini sürüklemesi gibi ve rüzgârın toprağı sürüklemesi gibi.
Ve **السَّحابُ**, havada sürüklenmesinden dolayı adlandırıldı.
Ve **السَّحْبُ**: yeme ve içmenin şiddeti. Bir adam: **أُسْحُوب**; çok yiyen çok içen. Ve bir adam **مُتَسَحِّب**: önüne konulanı yemeye hırslı.

**سبح**:
O’nun sözü -azze ve celle-: “Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبحاً** vardır”; yani: Ebû’d-Dukayş’ten (rivayetle) uyku için bir boşluk. Ve **السَّبْحُ** geceyle de bir boşluk olur.
**سُبْحانَ اللهِ**: Allah’ı, kendisiyle vasfedilmesi uygun olmayan her şeyden tenzih etmektir. Ve onun nasbı, “Allah’a tesbih” manasında bir fiil mevkiinde olur; yani: Allah’a **تَسبيحاً** (dersin). İstersin ki: Allah’a **تَسبيحاً** **سَبَّحْتُ**; yani: onu **تنزيهاً** tenzih ettim. Ve denir ki: **سُبحانَ الله** sarf üzere nasb edildi; öyle değildir; birincisi daha iyidir.
Ve **السُّبُّوح**: **القُدُّوس**; O Allah’tır. Ve sözde bu ikisinden başka **فُعُّول** yoktur.
Ve **السُّبْحةُ**: sayılarıyla tesbih edilen boncuklardır.
Ve hadiste: Cebrâil’in peygambere -sallallahu aleyhi ve sellem- dediği (rivayet edilir): “Şüphesiz Allah’ın, arşın altında yetmiş perde vardır; onlardan birine yaklaşsaydık, Rabbimizin yüzünün **سُبُحاتُ**’ı bizi yakardı.” **السُّبْحة** ile O’nun celâlini, azametini ve nurunu kasteder.
Ve **التَّسبيح** namaz manasında olur ve onunla O’nun sözü -azze ve celle-: “Öyleyse Allah’ı tesbih edin, akşamladığınız vakit ve sabahladığınız vakit” tefsir edilir; âyet, vakitlerinde namazı emreder. el-A‘şâ dedi:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
Yani namaz.
Ve O’nun sözü تعالى: “Eğer **المُسَبِّحين**’den olmasaydı” yani **المُصَلِّين**.
Ve **السَّبْح** **السِّباحة** gibi bir masdardır: **سَبحَ** yüzücü suda yüzdü.
Ve atlardan **السابح**: koşuda iki eli uzatmasının güzel olmasıdır. Ve yıldızlar **تَسْبَح** felekte: onun dönüşünde akar. Ve namazdan **السُّبْحة**: nafiledir.
