# سبخ (س-ب-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ب - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 11 sözlük

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والباء معهما
خ ب س، س خ ب، ب خ س، س ب خ مستعملات خبس: أسد خابِسٌ وخبَاسٌ وخَبُوسٌ وخُنابسٌ، وخَبْسُهُ: أخذه بكفهِ. والخُباسةُ: ما يُخبس، أي: يؤخذ. قال:
خُباساتُ الفوارس كل يومٍ		يواري شمسه رهج الغبارِ
والخُباسةُ: الغنيمة، قال أبو زبيد:
ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ		على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ
سخب: السِّخابُ: قلادة تتخذ من قرنفل وسك ومحلبٍ، ليس فيها من الجوهر شيء، وجمعه: سُخُبٌ.
والسَّخَبُ: الصِّخَبُ بلغة ربيعة.
بخس: البَخَسُ: أرض تنبت من غير سقيٍ، وجمعه: بُخُوسٌ.
والبَخُسُ: فقء العين بالإصبع وغيرها. والبَخْسُ: الظلم، تَبْخَسُ أخاك حقه فتنقصه، كما ينقص الكيال مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: "بثمنٍ بَخَسٍ". أي: ناقص، وقوله عز وجل: "ولا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءهم" أي: لا تنقصوا.
وعن أبي عمرو: الأباخسُ: الأصابعُ. واحدها: أَبْخَس.
سبخ: أرض سَبِخَةٌ: أي ذات ملح ونزٍ، وانتهينا إلى سَبَخه، أي: إلى موضعه، والنعت: أرض سَبِخَة. وأَسْبَخَتِ الأرض وسَبِخَتْ. ويقال: قد علت الماء سَبَخَةٌ شديدة كالطحلب من طول الترك.
والسَّبِيخةُ: قطنة تعرض ليوضع عليها دواء، وتوضع فوق جرحٍ، وما أشبهها من عرمضٍ وغيره، وجمعها: سبائخ، قال:
سبائخُ من بُرسٍ وطوطٍ وبيلم		وقنفعة فيها أليل وحيحهـا
البُرْسُ: القُطن، والطوط: قطن البردي، والبليم: قطن القصب والقُنْفُعة: القُنْفُذة، والأليل: التَوجع. والوَحِيحُ: صوت، من الوَحْوَحة.
والتَّسْبيخ: نحو السِّلِّ والتَّخفيف. وقوله صلى الله عليه وسلم لعائشة: "لا تُسَبِّخي عليه بدعائك"، أي: لا تخففي. ويقال لرئيس الطائر الذي يسقط : سَبيخٌ، لأنه ينسل فيسقط.
والسِّبائخُ: قطع القطن إذا ندف. قال الأخطل:
فأرسلوهن يدزين التراب كما		يذري سَبائخَ قطنٍ ندف أوتارِ

##### Türkçe

باب **الخاء** و**السين** و**الباء** معهما
**خ ب س**، **س خ ب**، **ب خ س**، **س ب خ** مستعملات **خبس**: **أسد خابِسٌ** ve **خبَاسٌ** ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابسٌ**; ve **خَبْسُهُ**: onu avucuyla aldı. Ve **الخُباسةُ**: **ما يُخبس**; yani: alınan şey. Dedi ki:
**خُباساتُ الفوارس كل يومٍ**		**يواري شمسه رهج الغبارِ**
Ve **الخُباسةُ**: ganimet. Ebû Zübeyd dedi ki:
**ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ**		**على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ**

**سخب**: **السِّخابُ**: karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan bir gerdanlık; onda cevherden hiçbir şey yoktur. Çoğulu: **سُخُبٌ**.
Ve **السَّخَبُ**: **الصِّخَبُ**; Rabîa lehçesinde.

**بخس**: **البَخَسُ**: sulama olmaksızın bitki bitiren bir arazi. Çoğulu: **بُخُوسٌ**.
Ve **البَخُسُ**: parmakla ve başkasıyla gözün patlatılması. Ve **البَخْسُ**: zulüm; kardeşinin hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin; tıpkı ölçücünün ölçeğini eksiltip onu eksiltmesi gibi. Aziz ve celil olanın sözü: "**بثمنٍ بَخَسٍ**". Yani: eksik. Aziz ve celil olanın sözü: "**ولا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءهم**" yani: eksiltmeyin.
Ebû Amr’dan: **الأباخسُ**: parmaklar. Tekili: **أَبْخَس**.

**سبخ**: **أرض سَبِخَةٌ**: yani tuz ve sızıntı sahibi. Ve **انتهينا إلى سَبَخه**: yani yerine. Sıfat: **أرض سَبِخَة**. Ve arazi **أَسْبَخَتِ** ve **سَبِخَتْ**. Ve denilir ki: suyun üzerine, uzun süre bırakmadan dolayı yosun gibi şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükselmiştir.
Ve **السَّبِيخةُ**: üzerine ilaç konulması için arz olunan bir pamuk; bir yaranın üstüne konulur; ve onun benzeri olan, **عرمضٍ** ve başkası(ndan). Çoğulu: **سبائخ**. Dedi ki:
**سبائخُ من بُرسٍ وطوطٍ وبيلم**		**وقنفعة فيها أليل وحيحهـا**
**البُرْسُ**: pamuk. Ve **الطوط**: papirüs pamuğu. Ve **البليم**: kamış pamuğu. Ve **القُنْفُعة**: **القُنْفُذة**. Ve **الأليل**: sızlama. Ve **الوَحِيحُ**: bir ses; **الوَحْوَحة**’den.
Ve **التَّسْبيخ**: **السِّلِّ** ve hafifletme gibi. Ve sallallahu aleyhi ve sellem’in Âişe’ye sözü: "**لا تُسَبِّخي عليه بدعائك**"; yani: hafifletme. Ve düşüp düşen kuşun reisine **سَبيخٌ** denilir; çünkü o sıyrılır da düşer.
Ve **السِّبائخُ**: pamuk atıldığı zaman onun parçaları. Ahtal dedi ki:
**فأرسلوهن يدزين التراب كما**		**يذري سَبائخَ قطنٍ ندف أوتارِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَبَخَةُ: واحدة السِباخِ. وأرضٌ سَبِخَةٌ: ذات سِباخٍ. وحفوا فأَسْبَخوا: بلغوا السِباخَ. والسَبيخُ: ما سقط من ريش الطائر. والسَبيخُ من القطن: ما يُسْبَخُ بعد النَدْف، أي يُلَفُّ لتَغزِلَه المرأة. والقطعة منه سَبيخضةٌ؛ وكذلك من الصوف والوبر. ويقال سَبَّخَ الله عنك الحُمَّى، أي خفَّفَها. قال الشاعر:
فَسَبِّخْ عليكَ الهَمَّ واعْلَمْ بأنَّهُ		إذا قَدَّرَ الرحمنُ شيئاً فكائِنُ
وسبَّخ الحُرُّ: فتر وخفَّ. والتَّسْبيخُ أيضاً: النومُ الشديد. والسَبْخُ: النومُ والفراغُ.

##### Türkçe

**السَبَخَةُ**: **السِباخِ**’ın bir tanesi. Ve **أرضٌ سَبِخَةٌ**: **سِباخٍ** sahibi (olan). Ve “hafv ettiler de **فأَسْبَخوا**”: **السِباخَ**’a ulaştılar. Ve **السَبيخُ**: kuşun tüyünden düşen şey. Ve pamuktan **السَبيخُ**: **النَدْف**’den sonra **يُسْبَخُ** edilen şey; yani kadının onu eğirmesi için sarılır. Ve ondan parça **سَبيخضةٌ**’dır; yün ve kıldan da böyledir. Ve denilir: “Allah senden **الحُمَّى**’yı **سَبَّخَ** etti”, yani onu hafifletti. Şair dedi ki:
فَسَبِّخْ عليكَ الهَمَّ واعْلَمْ بأنَّهُ		إذا قَدَّرَ الرحمنُ شيئاً فكائِنُ
Ve **سبَّخ الحُرُّ**: gevşedi ve hafifledi. Ve **التَّسْبيخُ** da: şiddetli uykudur. Ve **السَبْخُ**: uyku ve boşluktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ب
خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة .
خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ
وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ
خَوابِسُ .
أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ
ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته
وغنِمته .
ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ .
سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من
قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من
اللُّؤلؤ شيءٌ .
قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
كانت ذاتَ جوهرٍ أوَ لمْ تكن .
وقال الشاعر :
ويَوْمُ السِّخَابِ مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حَضَّ النِّساءَ
عَلَى الصَّدقةِ ، فَجَعَلَتِ المرأةُ تُلْقِي القُرْطَ
والسِّخَابَ ) ( . يعني القِلادةَ والسَّخَبُ : لُغة
في الصخَب .
وفي الحديث _ في ذكر المنافقين _ :
) ( خُشُبٌ باللّيْلِ سُخُبٌ بالنَّهارِ ) ( .
سبخ : قال الليث : أَرضٌ سبِخَةٌ ، وهي ذات
المِلْح والنَّزِّ .
ويقال : انتهينا إلى سَبَخَةٍ : يعني الموضعَ ،
والنَّعتُ : أرضٌ سَبِخَةٌ ، وأَسْبَخَتِ الأرضُ
وسَبِخَت .
وقال الفرّاء : هي السَّبخَةُ والصَّبَخَةُ .
ويقال : حَفَر بئراً فَأَسْبَخَ _ إذا انتَهى إلى
سَبَخَةٍ ذَكَرَ ذلك أبو عبيد .
ويقال : قد عَلَتِ الماء سَبَخَةٌ شديدة كأنها
الطُّحْلُبُ من طول التَّرْك .
وقال ابنُ السكِّيت : يقال : هذه
سَبِيخَةٌ مِن
قُطْنٍ ، وعَمِيتةٌ من صُوفٍ ، وفَلِيلَةٌ من
شَعَرٍ .
والسَّبِيخَةُ قطعةُ قُطْنَةٍ تُعَرَّضُ ليوضعَ عليها
دواءٌ وتوضَعَ فوق جُرْحٍ ، وجمعُها سبَائخُ .
وقال الشاعر :
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ : القُطن ، والطُّوطُ : قطن البَرْدِي ،
والبَيْلَمُ : قُطنُ القصَب ، والقُنْفُعَةُ : القُنْفُذَةُ ،
والأليلُ : التَّوجُّع ، والوَحِيحُ : ضَرْبٌ من
الْوَحْوَحَةِ .
وفي الحديث : أَنَّ سَارِقاً سَرق مِن بيْتِ
عائشةَ شيئاً فدَعَتْ عليه ، فَقال لها
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( لاَ تُسَبِّخي عنهُ بِدُعائِكِ ) ( .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : يقول :
لا تُخَفِّفِي عنه بدعائك عليه .
قال : وهذا كما قال _ في حديث آخر :
) ( مَنْ دَعَا عَلَى مَن ظَلمه فقد انتَصر ) ( .
وكذلك كلُّ مَن خُفِّف عنه شيءٌ فقد سُبِّخَ
عنه .
ويقال : اللهم سَبِّخْ عنه الحُمَّى _ أي سُلَّها
وخفِّفها .
قال أبو عبيد : ولهذا قيل لِقِطَع القطنِ _ إذا
نُدِفَ _ : سَبَائخُ .
ومنه قول الأخطَل _ يَذكر الكِلاَبَ _ :
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ
وقال أبو زيد : يقال : سَبَّخَ الله عنا
الأذَى ، يعني كَشَفَه وخفَّفَه .
ويقال لرِيش الطائر _ الذي يَسْقُط _ :
سَبيخٌ ، لأنه يَنْسُلُ فيَسقط عنه .
وقال ابن الأعرابيّ : سمعتُ أَعرابيّاً يقول :
) ( الحمد لله على تسبيخ العروق ، وإساغة
الرِّيق ) ( أراد سكون العُروق من ضَرَبَانِ الدَّم
فيها .
وقول الله جلّ وعزّ : ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ المُزّمل : 7 ] وقُرىءَ : ) ( سَبْخاً ) (
بالخاء .
قال الفراء : هو من تَسْبِيخ القطن ، وهو
تَوْسِعَتُه وتَنْفيشُه .
يقال : سَبِّخِي قُطْنَكِ _ أي : نَفِّشِيه
ووَسِّعِيه .
وقال ابن الأعرابيّ : من قرأ ) ( سَبْحاً ) (
فمعناه : اضطراباً ومعاشاً ، ومَن قرأ
) ( سَبْخاً ) ( أراد راحةً وتخفيفاً للأبدان . .
والنومَ .
وقال الزَّجَّاجُ : السَّبْحُ والسبْخُ قريبان من
السَّواءِ .
أبو عبيد _ عن الأمويِّ _ : التسبِيخُ النَّوم
الشديد ، وقد سبّختُ _ إذا نِمْتُ .
ابن شميل : السَّبخَةُ : الأرضُ المالحة .
بخس : أبو عبيد : من أمثالهم في الرجل
_ تحسبه مُغَفَّلاً . وهو ذُو نَكْراءَ _ : تَحْسَبُها
حَمْقاءَ وهي باخِسٌ .
قال أبو العباس : باخِسٌ : بمعنى ظالم
) ولا تبخسوا الناس ( [ الأعراف : 85 ]
لا تظلموهم .
ابن السِّكِّيت : يقال : بَخَصْتُ عينَه
_ بالصَّاد _ ، ولا تَقُل : بَخَسْتُهَا ، إنَّما
البَخْسُ نَقْصُ الحقِّ ، تقول : بَخَسْتُ حَقَّه .
ويقال للبيع _ إذا كان قَصْداً _ : لا بَخْسَ
ولا شُطُوطَ .
وقال الليث : البَخْسُ فَقْءُ العَين بالأصبُعِ
وغيرها ، والْبَخْسُ من الظلم تَبْخَسُ أخاك
حقَّه فتَنْقُصُه ، كما يَبْخَسُ الكَيَّالُ مِكْيَالَه
فَيَنْقُصُهُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وشروه بثمن بخس ( [ يُوسُف : 20 ] _ أيْ : ناقِصٍ . . دُونَ
ثَمنه .
وقال غيرُه : الْبَخْسُ : الخَسيسُ الذي بُخِسَ
به البائعُ .
وقَوْلُه _ جلّ وعزّ _ : ( فلا يخاف بخسا (
[ الجنّ : 13 ] أي : لا يُنْقَصُ من ثوابِ
عَمَلِهِ .
غيرُه : إنه لشديد الأبَاخِس ، وهي اللَّحْمُ
العَصِبُ .
وقيل : الأَبَاخِسُ : ما بين الأصابع
وأصولها .
وقال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا
أبو عبيد _ عن الأُموِيِّ _ : بَخَّسَ المُخ
تَبْخِيساً _ إذا دَخل في السُّلاَمَى والعَينِ
فَذَهَب ، وهو آخر ما يَبْقَى .
والْبَخْسِيُّ _ من الزَّرْعِ _ ما لم يُسْقَ بِماءٍ
عِدٍّ ، إنَّما أَسْقاه ماءُ السَّماءِ .

##### Türkçe

خ س ب
**خبس** , **سخب** , **سبخ** , **بخس** : kullanımdadır.

**خبس** : Leys dedi: **أَسَدٌ خبَّاسٌ** ve **خابِسٌ**
ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابِسٌ**; ve **خَبْسُه** onun almasıdır; ve **أُسْدٌ**
**خَوابِسُ**.

Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _: **الخُبَاسةُ**
senin bir şeyden **تَخَبَّسْتَ**’in; yani: onu aldın
ve ganimet edindin.
Ve ondan denir: **رجلٌ خَبَّاسٌ**.

**سخب** : Leys dedi: **السِّخابُ** bir gerdanlıktır; yapılır
**قَرَنْفُلِ**’den ve **سُكٍّ**’den ve **محلبٍ**’den... onda
**اللُّؤلؤ**’den hiçbir şey yoktur.
Dedim: **السِّخابُ** _ Araplar nezdinde _ her gerdanlık,
cevherli olsun yahut olmasın.
Şair dedi:
ويَوْمُ **السِّخَابِ** مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي

Ve hadiste: ( ( Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kadınları
sadakaya teşvik ettiği; bunun üzerine kadın
küpeyi ve **السِّخَابَ**’ı atar oldu ) ( . yani gerdanlığı; ve **السَّخَبُ**: bir lügattir
**الصخَب** hakkında.

Ve hadiste _ münafıkların zikrinde _:
( ( gecede **خُشُبٌ**; gündüzde **سُخُبٌ** ) ( .

**سبخ** : Leys dedi: **أَرضٌ سبِخَةٌ**; o,
tuz ve sızıntı sahibidir.
Ve denir: **انتهينا إلى سَبَخَةٍ**: yani yeri;
ve sıfat: **أرضٌ سَبِخَةٌ**; ve **أَسْبَخَتِ الأرضُ**
ve **سَبِخَت**.
Ferrâ dedi: o, **السَّبخَةُ** ve **الصَّبَخَةُ**’dır.
Ve denir: bir kuyu kazdı da **فَأَسْبَخَ**; yani ulaştı
**سَبَخَةٍ**’ye; bunu Ebû Ubeyd zikretti.
Ve denir: suyun üzerine şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükseldi; sanki o
uzun terk edişten **الطُّحْلُبُ** gibidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: denir: bu,
**سَبِيخَةٌ**’dir
pamuktan; ve **عَمِيتةٌ** yünden; ve **فَلِيلَةٌ**
kıldan.
Ve **السَّبِيخَةُ** bir pamuk parçasıdır; serilir ki üzerine konulsun
ilaç ve bir yaranın üstüne konulur; çoğulu **سبَائخُ**’tır.
Şair dedi:
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها

**البُرْسُ**: pamuktur; **الطُّوطُ**: **البَرْدِي** pamuğudur;
**والبَيْلَمُ**: kamış pamuğudur; **والقُنْفُعَةُ**: kirpidir;
**والأليلُ**: sızlanmadır; **والوَحِيحُ**:
**الْوَحْوَحَةِ**’den bir türdür.

Ve hadiste: bir hırsızın,
Âişe’nin evinden bir şey çaldığı; o da ona beddua etti; bunun üzerine ona
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( ( ona, bedduanla **لاَ تُسَبِّخي** ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: der ki:
ona karşı bedduanla onun üzerinden hafifletme.
Dedi: ve bu, onun dediği gibidir _ başka bir hadiste _:
( ( kim kendisine zulmedene beddua ederse, artık intikam almıştır ) ( .
Ve böylece her kimden bir şey hafifletilirse, artık ondan **سُبِّخَ**
olunmuştur.
Ve denir: Allah’ım, ondan hummayı **سَبِّخْ**; yani onu söküp çıkar
ve hafiflet.
Ebû Ubeyd dedi: ve bunun için pamuk parçalarına _ atıldığı zaman _
**سَبَائخُ** denildi.
Ve ondan Ahtal’ın sözü _ köpekleri zikrederken _:
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ

Ebû Zeyd dedi: denir: Allah bizden eziyeti **سَبَّخَ**; yani onu
giderdi ve hafifletti.
Ve kuşun tüyüne _ düşen olana _: **سَبيخٌ** denir; çünkü o
sıyrılır da ondan düşer.
İbnü’l-A‘râbî dedi: bir bedevînin şöyle dediğini işittim:
( ( damarların **تسبيخ**’i ve
tükürüğün kolayca yutulması üzerine Allah’a hamd olsun ) ( ; damarların sükûnunu kastetti; içlerindeki kanın
çarpmasından.

Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ **المُزّمل**: 7 ] ve şöyle okunmuştur: ( ( **سَبْخاً** ) (
**الخاء** ile.
Ferrâ dedi: o, pamuğun **تَسْبِيخ**’indendir; o da
onu genişletmek ve kabartmaktır.
Denir: **سَبِّخِي قُطْنَكِ**; yani: onu kabart
ve genişlet.
İbnü’l-A‘râbî dedi: kim ( ( **سَبْحاً** ) ( okursa, manası:
çalkantı ve geçimdir; kim de
( ( **سَبْخاً** ) ( okursa, bedenler için rahatlık ve hafifletme...
ve uykuyu kastetmiştir.
Zeccâc dedi: **السَّبْحُ** ve **السبْخُ** yakınlardır
eşitliğe.
Ebû Ubeyd _ Ümeyyî’den _: **التسبِيخُ** şiddetli uykudur; ve ben **سبّختُ**; yani uyudum.
İbn Şümeyl: **السَّبخَةُ**: tuzlu arazidir.

**بخس** : Ebû Ubeyd: adam hakkında onların darb-ı mesellerindendir
_ onu gafil sanırsın; hâlbuki o, bir **ذُو نَكْراءَ**’dır _: **تَحْسَبُها**
aptal sanırsın; hâlbuki o **باخِسٌ**’tir.
Ebû’l-Abbâs dedi: **باخِسٌ**: zalim manasındadır:
( ولا تبخسوا الناس ( [ **الأعراف**: 85 ]
onlara zulmetmeyin.
İbnü’s-Sikkît: denir: **بَخَصْتُ عينَه**
_ **بالصَّاد** ile _; ve “**بَخَسْتُهَا**” deme; ancak
**البَخْسُ** hakkı eksiltmektir; dersin: **بَخَسْتُ حَقَّه**.
Ve satış için _ kasıtlı olduğu zaman _: **لا بَخْسَ**
ve **لا شُطُوطَ** denir.
Leys dedi: **البَخْسُ** parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır; ve **الْبَخْسُ** zulümdendir: kardeşinin
hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin; nasıl ki ölçücü ölçüsünü
**يَبْخَسُ** eder de onu eksiltir.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( وشروه بثمن بخس ( [ **يُوسُف**: 20 ] _ yani: eksik...
kıymetinin altında.
Ve başkası dedi: **الْبَخْسُ**: satıcının onunla haksızlığa uğratıldığı
alçak (değersiz) olandır.
Ve O’nun sözü _ Teâlâ _: ( فلا يخاف بخسا (
[ **الجنّ**: 13 ] yani: amelinin sevabından
eksiltilmez.
Başkası: o, şiddetli **الأبَاخِس** sahibidir; o da sinirli ettir.
Ve denildi: **الأَبَاخِسُ**: parmaklar ile
kökleri arasındakidir.
Kümeyt dedi:
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا

Ebû Ubeyd _ Ümeyyî’den _: iliği **بَخَّسَ** eder, **تَبْخِيساً**; yani girdi
**السُّلاَمَى**’ya ve göze de
gitti; ve o, kalanların en sonuncusudur.
Ve **الْبَخْسِيُّ** _ ekinden _: **بِماءٍ عِدٍّ** ile sulanmamış olandır; ancak onu göğün suyu sulamıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب السين والباء وما يثلثهما)

(سبت) **السين** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna göre **السَّبْت** (şu manaya) taşındı: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözü(dür):
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bu yüzden şaşkına **مَسْبُوت** denir. Ama cumadan sonraki **السَّبْت** hakkında, denir ki: yaratma cuma günü bitirilip tamamlandığı için bu ad verilmiştir; böylece cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu, fetha iledir. Ama **السِّبْت** ise: **المدبوغة بالقَرَظِ** deriler(idir); sanki buna **سِبْتاً** denmiştir; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, onda **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(سبج) **السين** ve **الباء** ve **الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler: o, Farsçada "شَبِي([4])"(dir). **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de (böyledir). Bütün bunlarda bir nazar vardır.

(سبح) **السين** ve **الباء** ve **الحاء** iki asıldır: birisi ibadetten bir cins, diğeri koşmadan bir cins. Birincisi **السُّبْحة**dır; o, namazdır; bununla, farz olmayan nafile olan şey tahsis edilir. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve aralarında **يُسبِّح** etmez; yani aralarında bir namazla nafile kılmaz. Babdan **التَّسبيح** da vardır; o, Allah’ı—cellet senâuhu—her türlü kötülükten tenzih etmektir. **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der: **سبحان** مِن كذا; yani onu ne kadar uzak (kıldı). A‘şâ dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, o övündüğünde “ona hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—celle ve azze—sıfatlarında: **سُبَّوح** (vardır). Onun iştikakı, zikrettiğimiz şeydendir: kendisine yaraşmayan her şeyden tenzih olmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—cellet senâuhu—celâli ve azametidir.

Diğer asıl **السَّبْح** ve **السِّباحة**dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda iki elin güzelce uzatılmasıdır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen dönüp bakıyordun, mızrak darbesinden korkuyordun; böylece senin **أخْدَعُ**un, atının kulağı hizasına geldi.

(سبخ) **السين** ve **الباء** ve **الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisinden çalan bir hırsıza beddua ederken işitti; bunun üzerine dedi ki: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، yani onu söküp al ve hafiflet. Pamuk atıldığında (**النَّدْف**) ondan uçuşan şeye **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi ki:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet edilmiştir ki o, şu şekilde okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]. Dedi ki: bu, **السَّبْخ** manasıdır; o da **الفَراغ**dır; çünkü boş olan, iş bakımından hafiftir.

(سبد) **السين** ve **الباء** ve **الدال**: babının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların şu sözüdür: "ماله **سَبَدٌ** ولا **لَبَدٌ**". **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. Derler: **سَبَّدَ** **الفَرْخُ**, tüyü göründüğünde ve sertleştiğinde. Denir ki **السُّبدَة** kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı böyle adlandırılmıştır. Ama **التَّسبيد** hakkında denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; bu babdandır; çünkü sanki onun **سَبَد**ine geldi de onu tıraş edip kökünden söktü. Denir ki **التسبيد**, başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.

Bundan şâz olan onların şu sözüdür: هو **سِبْدُ أسبادٍ**; yani inkâr edilen bir dehâ. Dedi ki:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(سبر) **السين** ve **الباء** ve **الراء**: onda, kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. Denir: فلان’da olanı **خَبَرْتُ** ve onu **سَبَرْتُ**. Yaralamanın miktarının bilindiği demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**dir; o, güzellik ve bahadır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ **حِبره** و**سِبْرُهُ**"; yani güzelliği ve bahası gitmiştir. Ebû Amr dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi ki: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما **السِّبْر** فحضريّ". İbn Ahmer dedi ki:
لبِسنا **حِبْرهُ** حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**dir; o, soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(سبط) **السين** ve **الباء** ve **الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve **السين** ve **الطاء** babına yakındır. Denir: **شعر سَبْط** ve **سَبَِطٌ**, kıvırcık olmadığında. Denir: **أَسْبَطَ** **الرَّجلُ** **إِسباطاً**, vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırılmıştır; çünkü o saklanmaz ve korunmaz. Ondan hadis: "أتى **سُبَاطَةَ** قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o, **الحَلِيِّ**nin tazesidir; belki onda bir uzama vardır.

(سبع) **السين** ve **الباء** ve **العين** iki düzenli sahih asıldır: birisi sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şeydir.
Birincisi **السَّبْعة**dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. Denir: **سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم**, mallarının yedide birini aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların şu sözü: هو **سُباعيُّ البدَن**, bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayı içindir. Diğeri ise **السَّبُع**dur; yırtıcılardan bir tanesidir. **أرض مَسْبَعَةٌ**, yırtıcıları çok olduğunda.

Babdandır: **سَبعْتُهُ**, içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırmasında bir **سبُع**a benzetti. **وأسبعته**: onu yırtıcıya yedirdin. **وسَبعتِ الذّئابُ** الغنَم, onları parçalayıp yediğinde.

Ama Ebû Züeyb’in sözü:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
onda sözler vardır: birincisi, **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; onda faydalanacağı şey vardır; o da daima canlıdır. Denir ki o, çobandır. Denir ki o, annesi ölen, böylece onu başkası emziren kimsedir. Denir ki **المُسبَع**, **مَنْ لم يكن لِرشْدة**dir. Denir ki o, yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Denir ki o, yedi baba boyunca köle olan kimsedir. Denir ki o, yedi aylık doğandır. Denir ki **المُسبَع**: **المُهمَل**dir. Araplar der: لأفعلنَّ به **فِعْل سَبْعة**; bununla şerde mübalağa isterler. Denir ki **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(سبغ) **السين** ve **الباء** ve **الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. Denir: **أَسْبَغْتُ** الأمر, ve falan abdestini **أسْبَغَ**. Denir: Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti. **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. **فحل سابغٌ**: **طويل الجُرْدَان**([15]); zıddı **الكَمْش**tir. Denir: **سَبَّغَت** الناقةُ, yavrusunu attığında ve (yavru) **أَشْعَرَ** olduğu halde.

(سبق) **السين** ve **الباء** ve **القاف** tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. Denir: **سَبَقَ** **يَسْبِق** **سَبْقاً**. Ama **السَّبَق**: öne geçenin aldığı bahistir.

(سبك) **السين** ve **الباء** ve **الكاف** bir asıldır; şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Bundan: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; onu **أَسْبِكُها** **سَبْكَاً**. Bu, eritme dışında da ödünç alınır. [**والسُّنبُك**: tırnağın ucu([17]).] Ama yerden **السُّنْبُك** bir istiâredir: hayrı az, kalın bir uç.

(سبل) **السين** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya salıverilmesine ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi, senin şu sözündendir: **أسبلتُ** **السِّتْرَ**, ve bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَت**. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**ı bundandır; çünkü o, sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri de bundandır; sanki insanın zikrettiğimiz şeyine benzetilmiştir. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**dir; o, yoldur; uzamasından dolayı böyle adlandırılmıştır. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل**e, uzamasından dolayı **سُنْبُلا** denmiştir. Denir: ekin **أَسبَلَ**, başağı çıktığında. Ebû Ubeyd dedi: ekinin **سَبَلُ**ü ile **سُنْبُلُ**ü birdir. **وقد سَبَلَ**([19]) ve **أَسْبَلَ**.

(سبه) **السين** ve **الباء** ve **الهاء** bir kelimedir; o, aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. Denir: **رجل مَسْبُوهٌ** ve **مُسَبَّه**; o, **المسبوت**a yakındır; ikisinde de kıyas* birdir.

(سبي) **السين** ve **الباء** ve **الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla almaya delâlet eder([20]). Bundan **السَّبْيُ**: denir: cariyeyi **سَبَى**; onu **يَسبيها** **سبْياً**; o, **سابٍ**dir; alınan ise **سَبِيَّة**dir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile **سَبَأها** arasında ayırım yaparlar. Ama onun **سِباؤها**sı: onu satın almaktır. Denir: **سَبَأْتها**; bu, ancak şarapta söylenir. Şarapçıya **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.

Bu asıldan şâz olan: **السَّابياء**dır; o, içinde çocuk bulunan deridir. **والسَّابِيَاء**: **النِّتَاج**dır([21]). Denir ki: falan oğullarına mallarından **سَابِياء** akşamleyin gelir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في **السَّابياء**".

Birinci baba yakın olanlardan: **الأسابيّ**dir; o, yollar/izlerdir. Denir: **أسابيُّ الدِّماء**; o, onun yollarıdır. Selâme dedi ki:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**dan sonra gelen şey hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi: **سبأت** الجِلد, üst taraflarından bir şey yakılıncaya kadar onu ovaladığında. İkincisi: **سبأت** جلده: onu yüzdüm. [Üçüncüsü: **سَبَأَ** فلانٌ([23])] yalan bir yemin üzerine, ona aldırmadan geçtiğinde.

Bundan türeyenlerdendir onların şu sözü: **انْسبَأ** اللّبن, memeden çıktığında. **والمَسبْأ**: dağdaki yoldur.

Dördüncü mana onların şu sözüdür: ذهبوا **أيادي سبأ**, yani dağınık olarak. Bu, Yemen halkının dağılmasındandır. **وسبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamdır([24]); onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) "ليلها" kelimesi asıldan düşmüştür; onun ispatı lisandan (سبت)dır; orada beyit Humeyd b. Sevr’e nispet edilmiştir.
([2]) Lisanda: "يصبح مخمورا".
([3]) **المخثر**: az bir ağrı ve gevşeklikten bir şey bulan kimse.
([4]) Bu kelime, Steingass sözlüğü 732’de, akşam giyilen bir gömlek olarak açıklanmıştır.
([5]) A‘şâ divanı 106 ve lisan (سبح).
([6]) O, şu hadistir: "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) Onu el-Mücmel’de de okuttu.
([8]) Beyit Ahtal’ındır; divanında 115 ve lisan ve تاج (سبخ).
([9]) Bu, lisan’da olduğu üzere Yahyâ b. Ya‘mer’in kıraatidir.
([10]) Mu‘azzal b. Abdullah’ındır. صدره, lisan (سبد)’de olduğu üzere:
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) Asılda: "وآل قضينا".
([12]) Asılda: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، tashif. Lisanda: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) **المأبض**: **الباء**nın kesresiyle: dizin ve dirseğin iç tarafı.
([14]) Ebû Züeyb divanı: 4 ve lisan (سبع).
([15]) **الجرادن**: **الجيم**in zammıyla ve **الراء**dan sonra noktasız **دال**: onun kamışı/penisi. Asılda: "الجرذان"، tashif.
([16]) **الإمهاء**: akıtma. Asılda: "إنهاء الشيء".
([17]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([18]) Beyit Bâ‘is b. Suraym el-Yeşkürî’nindir; lisan (سبل)’de olduğu üzere.
([19]) El-Mücmel’de de böyledir; bilinen bunun yerine "سنبل"(dir).
([20]) Asılda bunun ardından: "المأخوذة"den iki kelime sokulmuştur.
([21]) Asılda: "السباج"، doğrusu lisan’dan sabit kılınan(ıdır).
([22]) Selâme divanı 8 ve lisan (سبي).
([23]) Tekmile; onun ispatında el-Mücmel’den ışık aldım.
([24]) Asılda: "بجميع"، doğrusu el-Mücmel’dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قرئ: (إن لك في النهار سبخا) (سورة المزمل: آية 7، وهي قراءة شاذة، تعزى إلى ابن يعمر وعكرمة وابن أبي عبلة. انظر: البحر المحيط 8/363؛ وأمالي القالي 2/112) أي: سعة في التصرف، وقد سبخ الله عنه الحمى فتسبخ، أي: تغشى، والسبيخ: ريش الطائر، والقطن المندوف، ونحو ذلك مما ليس فيه اكتناز وثقل.

- درع سابغ: تام واسع. قال الله تعالى: ﴿أن اعمل سابغات﴾ [سبأ/11]، وعنه استعير إسباغ الوضوء، وإسباغ النعم قال: ﴿وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة﴾ [لقمان/20].

##### Türkçe

- Okundu: (Şüphesiz senin için gündüzde **سبخا** vardır) (Müzzemmil sûresi: âyet 7; bu şâz bir kıraattir; İbn Ya‘mer’e, İkrime’ye ve İbn Ebî ‘Able’ye nisbet edilir. Bkz.: el-Baḥru’l-Muḥîṭ 8/363; Emâlî el-Ḳālî 2/112); yani: tasarrufta genişlik. Ve Allah ondan hummayı giderdi de **تسبخ** oldu; yani: örter. Ve **السبيخ**: kuşun tüyü, atılmış pamuk ve bunun benzeri; içinde birikme ve ağırlık bulunmayan şeyler.

- **درع سابغ**: tam, geniş. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**أن اعمل سابغات**﴾ [Sebe’/11]; ve ondan **إسباغ الوضوء** (abdestin tamamlanması) ve **إسباغ النعم** (nimetlerin tamamlanması) ödünç alınmıştır. Dedi ki: ﴿**وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة**﴾ [Lokmân/20].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب خ
طارت سبائخ القطن‏.‏
وفي الأرض سبخة وسباخ وأرض سبخة وقد سبخـت وأسبخـت وفيها سباخ بيض كالسبائخ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وردت ماء محوله سبيخ الطير وسبائخه‏:‏ ما نسل من ريشه‏.‏
وسبخ الله عنك الحمى‏:‏ خففها وسبخ عنا الحر‏:‏ خفف‏.‏

##### Türkçe

س ب خ
Pamuğun **سبائخ**’i uçtu.

Yerde **سبخة** ve **سباخ** vardır; ve **أرض سبخة** (tuzlu/çorak yer) vardır; ve **سبخـت** ve **أسبخـت**; ve onda **سباخ** vardır, **السبائخ** gibi beyaz.

Mecazdan: **ماء محوله**’ye vardım; (orada) **سبيخ الطير** ve **سبائخه**: onun tüyünden dökülen şey.

Allah senden **الحمى**’yı **سبخ** etti: onu hafifletti; ve bizden sıcağı **سبخ** etti: hafifletti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّسْبِيخُ: التخفيف، وفي الدعاء: سَبَّخَ اللهُ عنك الشِّدّة. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن سارقاً سرق من بيت عائشة، رضي الله عنها، شيئاً فدعت عليه فقال لها النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تُسَبِّخِي عنه بدعائك عليه؛ أَي لا تُخَفِّفي عنه إِثمه الذي استحقه بالسرقة بدعائك عليه؛ يريد أَن السارق إِذا دعا عليه المسروق منه خفف ذلك عنه؛ قال الشاعر:
فَسَبِّخْ عليك الهَمَّ، واعلم بأَنه
إِذا قَدَّرَ الرحمنُ شيئاً فكائِنُ
وهذا كما قال في الحديث الآخر: من دعا على من ظلمه فقد انتصر؛ وكذلك كل من خُفِّفَ عنه شيء فقد سُبِّخَ عنه. ويقال: اللهم سَبِّخْ عني الحُمَّى أَي خَفِّفْها وسُلَّها، ولهذا قيل لِقطَعِ القُطْن إِذا نَدِفَ: سَبائخ؛ ومنه قول الأَخطل يذكر الكلاب:
فأَرْسَلُوهُنَّ بُذْرِينَ الترابَ، كما
يُذْرِي سبَائخَ قُطنٍ نَدْفُ أَوْتارِ
ويقال: سَبِّخْ عنا الأَذَى يعني اكْشِفْه وخففه.
والتسبيح أَيضاً: التسكين والسكونُ جميعاً. قال بعض العرب: الحمد لله على نوم الليل وتسبيح العروق؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
لما رَمَوْا بي والنَّقانِيقُ تَكِشْ،
في قَعْرِ خَرْقاءَ لها جَوْبٌ عَطِشْ،
سَبَّخْتُ والماءُ بِعطْفَيْها يَنِشْ
ابن الأَعرابي: سمعت أَعرابيّاً يقول: الحمد لله على تسبيح العروق وإِساغة الريق، بمعنى سكون العروق من ضَربَانِ أَلم فيها. والسَّبْخُ والتَّسْبِيخُ: النوم الشديد؛ وقيل: هو رُقادُ كل ساعة. وسَبَّخْتُ أَي نمت. وفي التنزيل: إِن لك في النهار سَبْخاً طويلاً، قرأَ بها يحيى بن يَعْمُرَ وقيل: معناه فَراغاً طويلاً. الفراء: هو من تَسْبيخ القطن وهو توسعته وتنفيشه. يقال: سَبِّخِي قُطْنك أَي نَفِّشِيه ووَسِّعيه. ابن الأَعرابي: من قرأَ سَبْحاً، فمعناه اضطراباً ومعَاشاً، ومن قرأَ سَبْخاً أَراد راحة وتخفيفاً للأَبدان والنوم. أَبو عمرو: السَّبْخُ النوم والفراع. الزجاج: السَّبْحُ والسَّبْخ قريبان من السَّواء. وتَسَبَّخَ الحَرُّ والغَضبُ وسَبَخَ: سكن وفتر، وفي حديث علي، رضي الله عنه: أَمْهِلْنا يُسَبَّخْ عنا الحَرُّ أَي يَخِفُّ. والسَّبِيخة: القُطْنة؛ وقيل: هي القطعة من القطن تُعَرَّضُ ليوضع فيها دواء وتُوضَعَ فوق جُرْحٍ؛ وقيل: هي القطن المنفوش المَنْدُوفُ وجمعها سَبائخ وسَبِيخٌ؛ وأَنشد:
سَبَائخُ من بُرْسٍ وطُوطٍ وبَيْلَمٍ،
وقُنْفُعَةٌ فيها أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ: القطنُ. والطُّوطُ: قطنُ البَرْدِيّ. والبَيْلَمُ: قطن القصب. والقُنْفُعَة: القُنْفُذة. والوحيح: ضرب من الوَحْوَحة.
والسبيخ من القطن: ما يُسَبَّخُ بعد النَّدْفِ أَي يلف لتغزله المرأَة، والقِطْعة منه سَبِيخة، وكذلك من الصوف والوبر. وقطن سَبِيخٌ ومُسَبَّخٌ: مُفَدَّك، مُفَدَّك وهو ما يلف لتغزله المرأَة بعد النَّدْفِ. والسَّبْخُ: شِبْه الاستلال. والسَّبْخُ: سَلُّ الصوف والقطن؛ وأَنشد في ترجمة سخت:
ولو سَبَخْتَ الوَبَرَ العَمُيتا،
وبِعْتَهم طَحِينَكَ السِّخْتِيتا،
إِذاً رَجَوْنا لك أَن تَلُوتا
تقول: سَبِيخةٌ من قطن وعَمِيتةٌ من صوف وفَلِيلة من شعر. ويقال لريش الطائر الذي يَسْقُط: سَبِيخٌ لأَنه يَنْسَلُّ فيسقط عنه. وسبائخ الريش وسَبِيخه: ما تناثر منه وهو المُسَبَّخُ.
والسَّبَخَةُ: أَرض ذات ملح ونَزٍّ، وجمعها سِباخٌ؛ وقد سَبِخَتْ سَبَخاً فهي سَبِخةٌ وأَسْبَخَتْ. وتقول: انتهينا إِلى سَبَخة يعني الموضع، والنعت أَرض سَبِخة. والسَّبَخةُ: الأَرض المالحة. والسَّبَخُ: المكان يَسْبَخُ فَيُنْبِتُ المِلْحَ وتَسُوخُ فيه الأَقدام؛ وقد سَبِخَ سَبَخاً، وأَرض سَبِخة: ذات سِباخ. وفي الحديث أَنه قال لأَنس وذكر البصرة: إِن مررت بها ودخلتها فإِياك وسِباخَها، هو جمع سَبَخَة وهي الأَرض التي تعلوها الملوحة ولا تكاد تُنْبِتُ إِلاَّ بعضَ الشجر. والسَّبَخَة: ما يعلو الماءَ من طُحْلُب ونحوه؛ ويقال: قد علت هذا الماء سَبَخَةٌ شديدة كأَنه الطُّحْلُب من طول الترك.
وحَفَروا فأَسْبَخُوا: بلغوا السَّباخَ؛ تقول: حَفَر بئراً فأَسْبَخَ إِذا اننهى إِلى سَبَخة.

##### Türkçe

**التَّسْبِيخُ**: hafifletme; duada: “Allah senden şiddeti **سَبَّخَ** (gidersin/hafifletsin).”

Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, hadiste: Âişe’nin evinden, رضي الله عنها, bir şey çalan bir hırsızın çaldığı, onun da ona beddua ettiği; bunun üzerine Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, ona şöyle dediği: “Ona bedduanla karşı **تُسَبِّخِي** etme”; yani, ona bedduanla, hırsızlıkla hak ettiği günahını ondan hafifletme; hırsızın, kendisinden çalınan kimse ona beddua ederse bunun onu hafiflettiğini kasteder; şair dedi ki:

فَسَبِّخْ عليك الهَمَّ، واعلم بأَنه
إِذا قَدَّرَ الرحمنُ شيئاً فكائِنُ

Bu, diğer hadiste söylediği gibidir: “Kendisine zulmedene beddua eden kimse, gerçekten intikam almıştır”; aynı şekilde, kendisinden bir şey hafifletilen herkes, ondan karşı **سُبِّخَ** edilmiştir. Ve denir: “Allah’ım, benden hummayı karşı **سَبِّخْ** et”; yani onu hafiflet ve söküp al; bunun için, pamuk kesiklerine, didiklenince: **سَبائخ** denilmiştir; ve ondan, el-Ahtal’ın köpekleri anarak sözü:

فأَرْسَلُوهُنَّ بُذْرِينَ الترابَ، كما
يُذْرِي سبَائخَ قُطنٍ نَدْفُ أَوْتارِ

Ve denir: “Bizden eziyeti **سَبِّخْ** et”; yani onu açığa çıkar ve hafiflet.

Ve **التسبيح** da: yatıştırma ve sükûn, ikisi birden. Bazı Araplar dedi ki: “Gece uykusu ve damarların **تسبيح**’i üzerine Allah’a hamd olsun”; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

لما رَمَوْا بي والنَّقانِيقُ تَكِشْ،
في قَعْرِ خَرْقاءَ لها جَوْبٌ عَطِشْ،
سَبَّخْتُ والماءُ بِعطْفَيْها يَنِشْ

İbnü’l-A‘râbî: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Damarların **تسبيح**’i ve tükürüğün kolayca yutulması üzerine Allah’a hamd olsun”; damarların, içlerinde bir ağrının çarpıntısından sükûnu anlamında. Ve **السَّبْخُ** ile **التَّسْبِيخُ**: şiddetli uyku; ve denildi: her saatin uykusudur. Ve **سَبَّخْتُ**: yani uyudum. Ve tenzilde: “Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سَبْخاً** vardır”; bunu Yahyâ b. Ya‘mur okudu; ve denildi: manası uzun bir boşluktur. el-Ferrâ: bu, pamuğun **تَسْبيخ**’indendir; o da onu genişletmesi ve kabartmasıdır. Denir: “Pamuğunu **سَبِّخِي** et”; yani onu kabart ve genişlet. İbnü’l-A‘râbî: Kim **سَبْحاً** okursa, manası çalkantı ve geçimdir; kim **سَبْخاً** okursa, bedenler için rahatlık ve hafifletme ve uyku istemiştir. Ebû Amr: **السَّبْخُ** uyku ve boşluktur. ez-Zeccâc: **السَّبْحُ** ile **السَّبْخُ** eşitliğe yakın ikisidir.

Ve sıcaklık ve öfke **تَسَبَّخَ** oldu ve **سَبَخَ**: sakinleşti ve gevşedi; Ali’nin, رضي الله عنه, hadisinde: “Bize mühlet ver; bizden sıcaklık karşı **يُسَبَّخْ** olsun”; yani hafiflesin. Ve **السَّبِيخة**: pamuk parçası; ve denildi: içine ilaç konulmak üzere sergilenen ve bir yaranın üstüne konulan pamuktan parçadır; ve denildi: kabartılmış, didiklenmiş pamuktur; çoğulu **سَبائخ** ve **سَبِيخٌ**’tir; ve şu beyit okundu:

سَبَائخُ من بُرْسٍ وطُوطٍ وبَيْلَمٍ،
وقُنْفُعَةٌ فيها أَلِيلُ وَحِيحِها

**البُرْسُ**: pamuktur. **الطُّوطُ**: hasır otu pamuğudur. **البَيْلَمُ**: kamış pamuğudur. **القُنْفُعَة**: kirpidir. **الوحيح**: **الوَحْوَحة**’dan bir türdür.

Pamuktan **السبيخ**: didiklemeden sonra **يُسَبَّخُ** edilen şeydir; yani kadının eğirmesi için onu sarması; ondan parça **سَبِيخة**’dir; yün ve kıldan da böyledir. Ve **قُطن سَبِيخٌ** ve **مُسَبَّخٌ**: **مُفَدَّك**; **مُفَدَّك** ise didiklemeden sonra kadının eğirmesi için sardığı şeydir.

Ve **السَّبْخُ**: çekip çıkarma benzeri. Ve **السَّبْخُ**: yün ve pamuğu çekip çıkarma; **سخت** maddesinin tercümesinde şu beyit okundu:

ولو سَبَخْتَ الوَبَرَ العَمُيتا،
وبِعْتَهم طَحِينَكَ السِّخْتِيتا،
إِذاً رَجَوْنا لك أَن تَلُوتا

Dersin ki: pamuktan **سَبِيخة**; yünden **عَمِيتة**; kıldan **فَلِيلة**. Ve düşen kuş tüyüne **سَبِيخٌ** denir; çünkü sıyrılıp çıkar da ondan düşer. Ve tüyün **سبائخ**’i ve **سَبِيخه**: ondan saçılan şeydir; o da **المُسَبَّخُ**tur.

Ve **السَّبَخَةُ**: tuz ve sızıntı sahibi bir yer; çoğulu **سِباخٌ**; ve **سَبِخَتْ** **سَبَخاً**; o hâlde o **سَبِخةٌ**’dir; ve **أَسْبَخَتْ**. Ve dersin ki: bir **سَبَخة**’ye vardık; yani yer; niteleme: **أَرض سَبِخة**. Ve **السَّبَخةُ**: tuzlu toprak. Ve **السَّبَخُ**: tuzu bitiren ve ayakların içine battığı yer; **سَبِخَ** **سَبَخاً** olmuştur; ve **أَرض سَبِخة**: **سِباخ** sahibi. Hadiste: Enes’e söylediği ve Basra’yı andığı: “Eğer oradan geçer ve içine girersen, onun **سِباخ**’ından sakın”; o, **سَبَخَة**’nin çoğuludur; o da üstüne tuzluluk çıkan ve ancak bazı ağaçtan başkasını neredeyse bitirmeyen topraktır. Ve **السَّبَخَة**: suyun üstüne çıkan yosun ve benzeri şeydir; ve denir: “Bu suyun üstüne şiddetli bir **سَبَخَةٌ** çıktı”; sanki uzun süre terk edilişten dolayı yosundur.

Ve kazdılar da **فأَسْبَخُوا**: **السَّباخَ**’a ulaştılar; dersin ki: bir kuyu kazdı da **فأَسْبَخَ**; yani bir **سَبَخة**’ye vardı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب خ * * الَّبَخَةُ * بفتح الباء واحدة * السِّبَاخُ * وأرض * سَبِخَةٌ * بكسر الباء ذات سباخ قلت أرض سبخة أي ذات ملح ونز ويقال * سَبَّخَ * الله عنه الحمى * تسبِيخاً * أي خففها وفي الحديث ﴿أنه عليه الصلاة والسلام قال لعائشة رضي الله عنها حين دعت على سارق سرقها لا تسبخي عنه بدعائك عليه﴾ أي لا تخففي عنه إثمه و * السَّبْخُ * بوزن الفلْسُ الفراغ والنوم وقرأ بعضهم ﴿إن لك في النهار سبخا طويلا﴾ أي فراغا

##### Türkçe

* س ب خ * **الَّبَخَةُ**: **الباء**’nın fethasıyla; bir tanedir. **السِّبَاخُ**: ve (bu) bir yer (türüdür). **سَبِخَةٌ** bir arazi: **الباء**’nın kesrasıyladır; **سباخ** sahibi (olan). Dedim ki: “**أرض سبخة**” yani tuz ve sızıntı sahibi. Ve denilir: “Allah ondan hummayı **سَبَّخَ** **تسبِيخاً**” yani onu hafifletti. Ve hadiste: “O—salât ve selâm onun üzerine olsun—Âişe’ye—Allah ondan razı olsun—onu çalan bir hırsıza beddua ettiğinde dedi ki: ﴿ona, senin ona bedduanla **لا تسبخي**﴾” yani onun günahını ondan hafifletme. Ve **السَّبْخُ**: **الفلْسُ** vezninde; boşluk ve uyku. Ve bazısı okudu: ﴿“Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبخا** vardır”﴾ yani bir boşluk.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التسبيخ: التخفيف، وهو مجاز. وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم:  أن سارقا سرق من بيت عائشة رضي الله عنها شيئا فدعت عليه، فقال لها النبي صلى الله عليه وسلم: لاتسبخي عنه بدعائك عليه  ، أي لاتخففي عنه إثمه الذي استحقه بالسرقة بدعائك عليه. يريد أن السارق إذا دعا عليه المسروق منه خفف ذلك عنه. قال الشاعر:
  فسبخ عليك الهم واعلم بأنه                      إذا قدر الرحمن شيئا فكائن ويقال: اللهم سبخ عنا الأذى، يعني اكشفه وخففه. والتسبيخ أيضا: التسكين والسكون جميعا. والتسبيخ: لف القطن بعد الندف لتغزله المرأة، ونحوه، كالصوف والوبر. وعن الأعرابي: سمعت أعرابيا يقول: الحمد لله على تسبيخ العروق من ضربان وألم فيه. والتسبيخ: الفراغ، والنوم الشديد، وقيل: هو رقاد كل ساعة. وسبخت أي نمت، كالسبخ فيهما، نقله الفراء عن أبي عمرو. وقال الزجاج: السبح والسبخ قريبان من السواء، وقرىء:  إن لك في النهار سبخا طويلا  قرأ بها يحيى بن يعمر. قال ابن الأعرابي: من قرأ سبحا فمعناه اضطرابا. ومعاشا، ومن قرأ سبخا أراد راحة وتخفيفا للأبدان والنوم. وقال الفراء: هو من تسبيخ القطن وهو توسيعه وتنفيشه، يقال سبخي قطنك، أي نفشيه ووسعيه. والسبيخ، كأمير المعرض من القطن ليوضع عليه الدواء فوق جرح، الواحدة بهاء سبيخة. والسبيخ أيضا: ما لف منه بعد الندف للغزل، وقطن سبيخ ومسبخ مفدك، وكذلك من الصوف والوبر. ومن المجاز: وردت ماء حوله سبيخ الطير، وهو ما تناثر من الريش ونسل، وهو المسبخ، وج الثلاثة سبائخ، قال الأخطل يذكر الكلاب:
  فأرسلوهن يذرن التراب كما                      يذري سبائخ قطن ندف أوتار

  والسبخة، محركة ومسكنة: أرض ذات نز وملح. ج سباخ. وقد سبختء سبخا فهي سبخة وأسبخت الأرض. والسبخ: المكان يسبخ فينبت الملح وتسوخ فيه الأقدام، وقد سبخ سبخا. والسبخة: ع بالبصرة ومنه فرقد بن يعقوب العابد، تفي سنة 131، وفي الحديث أنه قال لأنس وذكر البصرة إن مررت بها ودخلتها فإياك وسباخها وهي الأرض التي تعلوها الملوحة ولا تكاد تنبت إلا بعض الشجر. والسبخة: ما يعلو الماء من طول الترك كالطحلب ونحوه. وسبخ في الرض: تباعد كسبح، وقد تقدم. وتسبخ الحر والغضب: سكن وفتر، كسبخ تسبيخا. وأسبخ في حفره، إذا بلغ السباخ، تقول: حفر بئرا فأسبخ، إذا انتهى إلى سبخة.

##### Türkçe

**التسبيخ**: hafifletme; ve o mecazdır. Ve Peygamber’den صلى الله عليه وسلم hadiste: Âişe’nin رضي الله عنها evinden bir şey çalan bir hırsızın yürüyüp (gidip) çaldığı, bunun üzerine onun aleyhine beddua ettiği; Peygamber صلى الله عليه وسلم ona dedi ki: “Onun hakkında bedduanla **لاتسبخي عنه**”; yani, bedduanla, hırsızlıkla hak ettiği günahını ondan hafifletme. Şunu kasteder: Hırsıza, kendisinden çalınan kimse beddua ederse, bu onu hafifletir. Şair dedi ki:
  “Üzüntü senden hafiflesin; ve bil ki o,                      Rahmân bir şeyi takdir ederse, artık o vâkidir.”

Ve denilir: “Allah’ım, bizden eziyeti **سبخ** et”; yani onu açığa çıkar ve hafiflet. Ve **التسبيخ** ayrıca: teskin ve sükûn, ikisi birden. Ve **التسبيخ**: kadının onu eğirmesi için, atıldıktan sonra pamuğu sarmak; ve benzeri, yün ve kıl gibi. Ve bir bedevîden: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “İki darbe ve içindeki acıdan damarların **تسبيخ**i üzerine Allah’a hamdolsun.” Ve **التسبيخ**: boşluk; ve şiddetli uyku; ve denildi: o, her saatin uykusudur. Ve “**سبخت**” yani uyudum; ikisinde de **السبخ** gibi; bunu Ferrâ, Ebû Amr’dan nakletti. Ve Zeccâc dedi ki: **السبح** ve **السبخ** eşitliğe yakın iki şeydir; ve şöyle okunmuştur: “Gündüz senin için uzun bir **سبخا** vardır”; Yahyâ b. Ya‘mer bununla okudu. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Kim **سبحا** okursa, mânası: çalkantı; ve geçimdir. Kim **سبخا** okursa, bedenler için rahatlık ve hafifletme ve uyku istemiştir. Ferrâ dedi ki: O, pamuğun **تسبيخ**indendir; o da onu genişletmek ve kabartmaktır; “**سبخي** pamuğunu” denilir; yani onu kabart ve genişlet. Ve **السبيخ**, “emîr” vezninde: yara üzerine ilacı koymak için pamuktan hazırlanmış sergi; bir tanesi **سبيخة** (sonunda **هاء** ile). Ve **السبيخ** ayrıca: atıldıktan sonra eğirme için ondan sarılan şeydir; ve **قطن سبيخ** ve **مسبخ**: dövülmüş, yumuşatılmış; yün ve kıldan olan da böyledir. Ve mecazdan: Etrafında kuşun **سبيخ**i bulunan bir suya vardım; o, tüyden ve döküntüden saçılan şeydir; ve o **المسبخ**tir; üçünün çoğulu **سبائخ**tir. Ahtal, köpekleri anarak dedi ki:
  “Onları saldılar; toprağı savururlar, tıpkı                      yay kirişlerinin attığı **سبائخ** pamuk savurması gibi.”

Ve **السبخة**, harekeli ve sâkineli: sızıntılı ve tuzlu bir arazi. Çoğulu **سباخ**. Ve “**سبختء**” **سبخا**; o hâlde o **سبخة**dir; ve “**أسبخت**” yer (arazi). Ve **السبخ**: tuzun bittiği ve ayakların içine gömüldüğü yer; ve “**سبخ**” **سبخا**. Ve **السبخة**: Basra’da bir yer; ondan da âbid Ferkad b. Ya‘kûb; 131 yılında vefat etti. Ve hadiste: Enes’e dediği ve Basra’yı andığı (şöyle): “Eğer oradan geçer ve ona girersen, onun **سباخ**ından sakın; o, üzerinde tuzluluk yükselen ve ancak bazı ağaçtan başka neredeyse bitirmeyen arazidir.” Ve **السبخة**: uzun süre durmaktan suyun üzerine çıkan şey; yosun ve benzeri gibi. Ve “**سبخ**” yerde: **سبح** gibi uzaklaştı; ve daha önce geçti. Ve “**تسبخ**” sıcak ve öfke: sakinleşti ve gevşedi; “**سبخ**” **تسبيخا** gibi. Ve “**أسبخ**” kazmasında: **السباخ**a ulaştığında; “Bir kuyu kazdı da **أسبخ** etti” dersin; bir **سبخة**ya vardığında.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبِخَتِ الأَرْضُ
1 سَبِخَتِ الأَرْضُ ذ , (JK, A, Msb,) aor. سَبَخَ , inf. n. سَبَخٌ; (Msb;) and ↓ اسبخت; (JK, A, Msb, K;) The land, or earth, exuded water and produced salt: (JK, K:) or was, or became, salt; had in it salt. (A, Msb.) And سَبِخَ المَكَانُ, inf. n. as above, The place produced salt, and was such that the feet sank in it. (TA.) -A2- See also 2. -A3- سَبْخٌ, an inf. n. of which the verb is سَبَخَ, aor. سَبُخَ , (TK,) means also (assumed tropical:) The being in a state of sleep: (AA, S:) and ↓ تَسْبِيخٌ (assumed tropical:) The sleeping soundly: (S:) or both have this meaning: (K:) or the former signifies (assumed tropical:) the being in a state of rest, and easing the body by sleep: (IAar, L:) and ↓ the latter, (assumed tropical:) the sleeping every hour: (TA:) and the former signifies also (assumed tropical:) the being unoccupied, at leisure, or free from work or business; (AA, S, K;) and so ↓ the latter. (K.) In the Kur lxxiii. 7, some read سَبْخًا [instead of سَبْحًا, q. v.]; (S, K;) meaning (assumed tropical:) rest, and easing of the body by sleep; (IAar, L;) and said by Fr to be from تَسْبِيخٌ, in the first of the senses expl. in the next paragraph: (L:) or (assumed tropical:) freedom from occupation or work or business. (S.) Accord to Zj, السَّبْحُ and السَّبْخُ are nearly the same in meaning. (TA.) You say also سَبْخٌ مِنْ نَوْمٍ and مَشْىٍ and حَرٍّ [app. meaning (assumed tropical:) A ceasing from sleeping and from walking or journeying and of heat]. (JK.) ― -b2- And سَبَخْتُ النَّوْمَ, inf. n. سَبْخٌ, (assumed tropical:) [I slept long; or] I lengthened sleeping. (JK.) ― -b3- And سَبَخْتُ فِى الأَرْضِ (assumed tropical:) I went, or travelled, far, in, or into, the land, or country; (JK, K, * TA;) like سَبَحْتُ. (TA.)

تَسْبِيخٌ
2 تَسْبِيخٌ ذ [inf. n. of سبّخ] The separating, or plucking asunder, and loosening, of cotton, and making it [or spreading it out] wide. (Fr, L.) ― -b2- And The winding of cotton and the like, (K, TA,) such as wool, and soft hair (وَبَر), after the separating and loosening, for a woman to spin it; (TA;) [as also سَبْخٌ, inf. n. of ↓ سَبَخَ; see سَبِيخٌ.] ― -b3- [Hence,] (tropical:) The act of lightening, or alleviating. (S, A, K.) It is related in a trad. that the Prophet said to 'Áïsheh, when she had cursed a thief, (S, A, TA,) who had stolen something from her, (S, A, TA,) who had stolen something from her, (S, TA,) لَا تُسَبِّخِى عَنْهُ بِدُعَائِكِ عَلَيْهِ, (S, A, * TA,) meaning (tropical:) Do not thou alleviate (S, A, TA) the merited punishment of his crime by thy cursing him. (S, * TA.) And a poet says,
فَسَبِّخْ عَلَيْكَ الهَمَّ وَاعْلَمْ بِأَنَّهُ
اـِذَا قَدَّرَ الرَّحْمٰنُ شَيْئًا فَكَائِنُ
[Then alleviate thou the disquietude of thy mind; and know that, when the Compassionate decreeth a thing, it happeneth]. (S.) One says also, سَبَّخَ اللّٰهُ عَنْكَ الحُمَّى May God alleviate thy fever. (S.) And اَللّٰهُمَّ سَبِّخْ عَنَّا الأَذَى O God, remove from us, or alleviate to us, that which harms, or hurts. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) The act of stilling, quieting, rendering motionless, appeasing, tranquillizing, calming, allaying, assuaging, or quelling. (K.) -A2- Also (assumed tropical:) The becoming [alleviated, or lightened,] still, quiet, motionless, appeased, tranquil, calm, allayed, assuaged, or quelled. (K, * TA.) One says of heat, (S, K,) and of anger, (TA,) سبّخ, (S, K,) inf. n. as above; and ↓ تسبّخ; (K;) (assumed tropical:) It became abated, or allayed, (S, K, TA,) and alleviated. (S.) ― -b2- Also (assumed tropical:) The ceasing of veins from the throbbing occasioned by pain therein. (IAar, L, K. *) ― -b3- See also 1, in three places.

سابخ
3 سابخ ذ expl. by Freytag as meaning He contended with another in swimming is a mistake for سابح.]

اسبخ
4 اسبخ ذ He reached salt earth in digging (S, K) a well. (TA.) ― -b2- See also 1, first sentence.

5 تَسَبَّخَ see 2, near the end of the paragraph.

سَبَخٌ
[ سَبَخٌ ذ is expl. by Freytag as applied in the Deewán of Jereer to A dense cloud that is seen suspended apart from other clouds.]

سَبِخٌ
سَبِخٌ ذ ; and its fem., with ة: see سَبَخَةٌ, in three places.

سَبْخَةٌ
سَبْخَةٌ ذ : see the next paragraph, in three places.

سَبَخَةٌ
سَبَخَةٌ ذ and ↓ سَبْخَةٌ [A piece, or tract, of] land that exudes water and produces salt: (K:) pl. (of the former, S, or of the latter, Msb) سِبَاخٌ: (S, A, Msb, K:) ↓ أَرْضٌ سَبِخَةٌ [also] signifies as above; (JK;) or land containing سِبَاخ, (S, A,) i. e. [places that exude water and produce salt, or simply] salt; (A;) or salt land or earth, as also ↓ ارض سَبْخَةٌ, in which the latter word is a contraction of سَبِخَةٌ, and ارض سَبَخَةٌ also: (Msb:) and ↓ سَبِخٌ signifies a place producing salt, (Msb, * TA,) and in which the feet sink: (TA:) the pl. of ↓ سَبِخَةٌ is سَبِخَاتٌ. (Msb.) The Prophet said to Anas, on his mentioning El-Basrah, اـِنْ مَرَرْتَ بِهَا وَدَخَلْتَهَا فَاـِيَّاكَ وَسِبَاخَهَا, meaning [If thou pass by it and enter it, then beware thou of] its tracts of land overspread with saltness, that seldom, or never, give growth to anything but some trees, or shrubs. (L.) ― -b2- Also, (K,) or the latter, i. e. ↓ سَبْخَةٌ, (JK,) A thing that overspreads water (JK, K, TA) in consequence of its having been long left, (TA,) resembling [the green substance called] طُحْلُب, (JK, K,) or such as طحلب and the like. (TA.)

سَبِيخٌ
سَبِيخٌ ذ Cotton, and wool, and soft hair (وَبَر), separated, or plucked asunder, and loosened; as also ↓ مُسَبَّخٌ: (TA:) [and ↓ سَبِيخَةٌ, in which the ة is added to convert the epithet into a subst., signifies a portion, i. e. a loose flock, thereof; and its pl. is سَبَائِخُ, whence] one says, طَارَتْ سَبَائِخُ القُطْنِ [The loose flocks of the cotton flew about]. (A.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) Feathers (رِيش) that fall off (S, A, K) and become scattered: (K:) as also ↓ مُسَبَّخٌ: (TA:) the pl. of the former (K, TA) [used as a subst.], in this and in the following senses, (TA,) [or rather of ↓ سَبِيخَةٌ as a n. un. thus used,] is سَبَائِخُ. (K, TA.) One says, وَرَدْتُ مَآءً حَوْلَهُ سَبِيخُ الطَّيْرِ, and ↓ سَبَائِخُهُ, i. e. (tropical:) [I came to water around which were] the feathers that had fallen off [and become scattered] of birds. (A.) ― -b3- Also Cotton made wide for a medicament to be put upon it (K, TA) and for it to be applied upon a wound: (TA:) and ↓ سَبِيخَةُ signifies a portion of cotton thus prepared for this purpose. (JK, K. *) ― -b4- And Cotton, (S, K,) and wool, and soft hair (وَبَر), (S,) wound, after the separating and loosening, (S, K, in the former بَعْدَ النَّدْفِ ↓ يُسْبَخُ i. e. يُلَفُّ,) to be spun (S, K) by a woman: (S:) and ↓ سَبِيخَةٌ signifies a portion thereof. (S.)

سَبِيخَةٌ
سَبِيخَةٌ ذ ; and its pl., سَبَائِخُ: see the next preceding paragraph, in five places.

مُسَبَّخٌ
مُسَبَّخٌ ذ : see سَبِيخٌ, in two places.

##### Türkçe

سَبِخَتِ الأَرْضُ
1 **سَبِخَتِ الأَرْضُ** ذ , (JK, A, Msb,) muzâri‘i **سَبَخَ** , mastar ismi **سَبَخٌ**; (Msb;) ve ↓ **اسبخت**; (JK, A, Msb, K;) Yer, yahut toprak, su sızdırdı ve tuz çıkardı: (JK, K:) yahut tuzlu idi, yahut tuzlu oldu; içinde tuz vardı. (A, Msb.) Ve **سَبِخَ المَكَانُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Mekân tuz çıkardı ve ayakların onda battığı bir hâlde idi. (TA.) -A2- Ayrıca 2’ye bak. -A3- **سَبْخٌ**, fiili **سَبَخَ**, muzâri‘i **سَبُخَ** olan bir mastar ismidir, (TK,) ayrıca (mecaz olduğu varsayılan:) Uyku hâlinde olma demektir: (AA, S:) ve ↓ **تَسْبِيخٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) Derin uyuma: (S:) yahut ikisi de bu mânâdadır: (K:) yahut birincisi (mecaz olduğu varsayılan:) dinlenme hâlinde olmayı ve uykuyla bedeni rahatlatmayı ifade eder; (IAar, L:) ve ↓ ikincisi, (mecaz olduğu varsayılan:) her saat uyumayı: (TA:) ve birincisi ayrıca (mecaz olduğu varsayılan:) meşgul olmamayı, boş vakitte olmayı, yahut işten veya meşguliyetten azade olmayı ifade eder; (AA, S, K;) ve bunun gibi ↓ ikincisi. (K.) Kur’ân’da lxxiii. 7’de bazıları **سَبْخًا** [**سَبْحًا** yerine, bk. o] okur; (S, K;) (mecaz olduğu varsayılan:) dinlenme ve uykuyla bedenin rahatlatılması mânâsında; (IAar, L;) ve Fr tarafından **تَسْبِيخٌ**’den olduğu söylenmiştir; bir sonraki paragrafta açıklanan mânâların birincisinde: (L:) yahut (mecaz olduğu varsayılan:) meşguliyetten veya işten yahut uğraştan azade olma. (S.) Zj’ye göre **السَّبْحُ** ve **السَّبْخُ** mânâca birbirine yakındır. (TA.) Ayrıca **سَبْخٌ مِنْ نَوْمٍ** ve **مَشْىٍ** ve **حَرٍّ** dersin [görünüşe göre (mecaz olduğu varsayılan:) uykudan ve yürüyüşten yahut yolculuktan ve sıcaktan kesilme]. (JK.) ― -b2- Ve **سَبَخْتُ النَّوْمَ**, mastar ismi **سَبْخٌ**, (mecaz olduğu varsayılan:) [uzun uyudum; yahut] uykuyu uzattım. (JK.) ― -b3- Ve **سَبَخْتُ فِى الأَرْضِ** (mecaz olduğu varsayılan:) Yerde, yahut ülkeye, çok gittim, yahut çok yolculuk ettim; (JK, K, * TA;) **سَبَحْتُ** gibi. (TA.)

تَسْبِيخٌ
2 **تَسْبِيخٌ** ذ [**سبّخ**’ın mastar ismi] Pamuğu ayırma, yahut didik didik koparma, ve gevşetme, ve onu [yahut onu yaymayı] geniş yapma. (Fr, L.) ― -b2- Ve Pamuğu ve benzerini, (K, TA,) yün gibi, ve yumuşak kıl (**وَبَر**) gibi, ayırıp gevşettikten sonra, kadının onu eğirmesi için sarması; (TA;) [↓ **سَبْخٌ** da böyledir, ↓ **سَبَخَ**’ın mastar ismidir; **سَبِيخٌ**’e bak.] ― -b3- [Bundan dolayı,] (mecaz:) hafifletme, yahut giderme fiili. (S, A, K.) Bir rivayette, Peygamberin, hırsıza lânet ettiğinde ‘Âişe’ye—(S, A, TA,) kendisinden bir şey çalmış olan—(S, A, TA,) kendisinden bir şey çalmış olan—(S, TA,) şöyle dediği nakledilir: **لَا تُسَبِّخِى عَنْهُ بِدُعَائِكِ عَلَيْهِ**, (S, A, * TA,) (mecaz:) Onun suçunun hak edilmiş cezasını ona lânet etmenle hafifletme demektir. (S, * TA.) Ve bir şair der ki,
فَسَبِّخْ عَلَيْكَ الهَمَّ وَاعْلَمْ بِأَنَّهُ
اـِذَا قَدَّرَ الرَّحْمٰنُ شَيْئًا فَكَائِنُ
[Öyleyse, üzerindeki kederi hafiflet; ve bil ki, Rahmân bir şeyi takdir ettiğinde, o vâkidir]. (S.) Ayrıca şöyle denir: **سَبَّخَ اللّٰهُ عَنْكَ الحُمَّى** Allah senden hummayı hafifletsin. (S.) Ve **اَللّٰهُمَّ سَبِّخْ عَنَّا الأَذَى** Ey Allah, bize zarar veren, yahut inciten şeyi bizden gider, yahut bize hafiflet. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz olduğu varsayılan:) dindirme, sakinleştirme, hareketsiz kılma, yatıştırma, sükûnete erdirme, teskin etme, azaltma, hafifletme, yahut bastırma fiili. (K.) -A2- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılan:) [hafiflemiş, yahut azalmış olarak] durulma, sakinleşme, hareketsiz olma, yatışma, sükûnete erme, sakin olma, azalmak, hafiflemek, yahut bastırılmak. (K, * TA.) Sıcaklık hakkında, (S, K,) ve öfke hakkında, (TA,) **سبّخ**, (S, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi; ve ↓ **تسبّخ**; (K;) (mecaz olduğu varsayılan:) azaldı, yahut yatıştı, (S, K, TA,) ve hafifledi. (S.) ― -b2- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılan:) içindeki ağrı sebebiyle damarların zonklamadan kesilmesi. (IAar, L, K. *) ― -b3- Ayrıca 1’e, üç yerde, bak.

سابخ
3 **سابخ** ذ Freytag tarafından “yüzmede bir başkasıyla çekişti” mânâsıyla açıklanmıştır; bu, **سابح** için bir hatadır.]

اسبخ
4 **اسبخ** ذ Bir kuyu (S, K) kazmada tuzlu toprağa ulaştı. (TA.) ― -b2- Ayrıca 1’in ilk cümlesine bak.

5 **تَسَبَّخَ** 2’ye, paragrafın sonuna yakın, bak.

سَبَخٌ
[ **سَبَخٌ** ذ Freytag tarafından Jereer’in Dîvân’ında, diğer bulutlardan ayrı asılı görülmüş yoğun bir buluta uygulanmış olarak açıklanır.]

سَبِخٌ
**سَبِخٌ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: **سَبَخَةٌ**’ye, üç yerde, bak.

سَبْخَةٌ
**سَبْخَةٌ** ذ : bir sonraki paragrafa, üç yerde, bak.

سَبَخَةٌ
**سَبَخَةٌ** ذ ve ↓ **سَبْخَةٌ** [Bir parça, yahut bir kesim] su sızdıran ve tuz çıkaran arazi: (K:) çoğulu (birincinin, S, yahut ikincinin, Msb) **سِبَاخٌ**: (S, A, Msb, K:) ↓ **أَرْضٌ سَبِخَةٌ** [ayrıca] yukarıdaki gibi mânâya gelir; (JK;) yahut **سِبَاخٌ** içeren arazi, (S, A,) yani [su sızdıran ve tuz çıkaran yerler, yahut sadece] tuz; (A;) yahut tuzlu arazi yahut toprak; bunun gibi ↓ **ارض سَبْخَةٌ**, ki bu ikincideki kelime **سَبِخَةٌ**’nin kısaltmasıdır; ve **ارض سَبَخَةٌ** da: (Msb:) ve ↓ **سَبِخٌ** tuz çıkaran bir yeri ifade eder, (Msb, * TA,) ve ayakların battığı yeri: (TA:) ↓ **سَبِخَةٌ**’nin çoğulu **سَبِخَاتٌ**’tır. (Msb.) Peygamber, Basra’yı anması üzerine Enes’e şöyle dedi: **اـِنْ مَرَرْتَ بِهَا وَدَخَلْتَهَا فَاـِيَّاكَ وَسِبَاخَهَا**, yani [Eğer oradan geçer ve içine girersen, o hâlde sakın] tuzlulukla kaplı, nadiren yahut hiç, bazı ağaçlar yahut çalılar dışında bir şey bitirmeyen arazi parçalarından. (L.) ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut ikincisi yani ↓ **سَبْخَةٌ**, (JK,) uzun süre bırakılmış olması sebebiyle (TA,) suyun üzerini kaplayan bir şey; (JK, K, TA) [**طُحْلُب** denilen yeşil maddeye] benzeyen, (JK, K,) yahut **طحلب** ve benzeri gibi. (TA.)

سَبِيخٌ
**سَبِيخٌ** ذ Pamuk, ve yün, ve yumuşak kıl (**وَبَر**), ayrılmış, yahut didik didik koparılmış, ve gevşetilmiş; bunun gibi ↓ **مُسَبَّخٌ**: (TA:) [ve ↓ **سَبِيخَةٌ**, ki onda ة sıfatı isme çevirmek için eklenmiştir, onun bir parçasını, yani ondan gevşek bir tutamı ifade eder; ve onun çoğulu **سَبَائِخُ**’tur; buradan] şöyle denir: **طَارَتْ سَبَائِخُ القُطْنِ** [Pamuğun gevşek tutamları uçuştu]. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) dökülen (S, A, K) ve dağılan: (K:) tüyler (**رِيش**); bunun gibi ↓ **مُسَبَّخٌ**: (TA:) birincinin çoğulu (K, TA) [isim olarak kullanılmış], bu ve sonraki mânâlarda, (TA,) [daha doğrusu ↓ **سَبِيخَةٌ**’nin bir tekil isim olarak böyle kullanılmışının], **سَبَائِخُ**’tur. (K, TA.) Şöyle denir: **وَرَدْتُ مَآءً حَوْلَهُ سَبِيخُ الطَّيْرِ**, ve ↓ **سَبَائِخُهُ**, yani (mecaz:) [etrafında] kuşların dökülmüş [ve dağılmış] tüyleri bulunan suya geldim. (A.) ― -b3- Ayrıca, üzerine ilaç konulması için (K, TA) geniş yapılmış pamuk ve onun bir yara üzerine uygulanması için: (TA:) ve ↓ **سَبِيخَةُ** bu maksat için böyle hazırlanmış pamuğun bir parçasını ifade eder. (JK, K. *) ― -b4- Ve Pamuk, (S, K,) ve yün, ve yumuşak kıl (**وَبَر**), (S,) ayırıp gevşettikten sonra, (S, K, birincide **بَعْدَ النَّدْفِ** ↓ **يُسْبَخُ** yani **يُلَفُّ**,) kadının eğirmesi için sarılmış: (S:) ve ↓ **سَبِيخَةٌ** onun bir parçasını ifade eder. (S.)

سَبِيخَةٌ
**سَبِيخَةٌ** ذ ; ve onun çoğulu, **سَبَائِخُ**: bir önceki paragrafa, beş yerde, bak.

مُسَبَّخٌ
**مُسَبَّخٌ** ذ : **سَبِيخٌ**’e, iki yerde, bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَخَ
سَبَخَ U ( n. ac. سَبْخ 1 ),
a.  Was at leisure; slept soundly.

سَبَّخَ
سَبَّخَ II
a.  [ acc. &  'An ], Alleviated, allayed, assuaged ( the fever &  c. of ).

b.  see I .

سَبْخَة
سَبْخَة 1t ,  سَبَخَة 4t , ( pl. سِبَاْخ 23 ),
a.  Salt land; salt marsh.

b.  Green scum.

سَبِيْخ
سَبِيْخ 25 ,
a.  Flock ( of cotton ); loose cotton.

b.  Feathers.

سَبِيْخَة
سَبِيْخَة 25t , ( pl. سَبَاْئِخُ 46 ),
a.  see 25 .

##### Türkçe

سَبَخَ
**سَبَخَ** U ( n. ac. **سَبْخ** 1 ),
a.  Boş vakitte oldu; sağlam uyudu.

سَبَّخَ
**سَبَّخَ** II
a.  [ acc. &  'An ], (ateşi ve … ile birlikte) hafifletti, yatıştırdı, dindirdi.

b.  I’e bak.

سَبْخَة
**سَبْخَة** 1t ,  **سَبَخَة** 4t , ( pl. **سِبَاْخ** 23 ),
a.  Tuzlu arazi; tuzlu bataklık.

b.  Yeşil köpük.

سَبِيْخ
**سَبِيْخ** 25 ,
a.  Pamuk yumağı (pamuktan); gevşek pamuk.

b.  Tüyler.

سَبِيْخَة
**سَبِيْخَة** 25t , ( pl. **سَبَاْئِخُ** 46 ),
a.  25’e bak.
