# سبخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سبخ

التَّسْبِيخُ: التخفيف، وفي الدعاء: سَبَّخَ اللهُ عنك الشِّدّة. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن سارقاً سرق من بيت عائشة، رضي الله عنها، شيئاً فدعت عليه فقال لها النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تُسَبِّخِي عنه بدعائك عليه؛ أَي لا تُخَفِّفي عنه إِثمه الذي استحقه بالسرقة بدعائك عليه؛ يريد أَن السارق إِذا دعا عليه المسروق منه خفف ذلك عنه؛ قال الشاعر:
فَسَبِّخْ عليك الهَمَّ، واعلم بأَنه
إِذا قَدَّرَ الرحمنُ شيئاً فكائِنُ
وهذا كما قال في الحديث الآخر: من دعا على من ظلمه فقد انتصر؛ وكذلك كل من خُفِّفَ عنه شيء فقد سُبِّخَ عنه. ويقال: اللهم سَبِّخْ عني الحُمَّى أَي خَفِّفْها وسُلَّها، ولهذا قيل لِقطَعِ القُطْن إِذا نَدِفَ: سَبائخ؛ ومنه قول الأَخطل يذكر الكلاب:
فأَرْسَلُوهُنَّ بُذْرِينَ الترابَ، كما
يُذْرِي سبَائخَ قُطنٍ نَدْفُ أَوْتارِ
ويقال: سَبِّخْ عنا الأَذَى يعني اكْشِفْه وخففه.
والتسبيح أَيضاً: التسكين والسكونُ جميعاً. قال بعض العرب: الحمد لله على نوم الليل وتسبيح العروق؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
لما رَمَوْا بي والنَّقانِيقُ تَكِشْ،
في قَعْرِ خَرْقاءَ لها جَوْبٌ عَطِشْ،
سَبَّخْتُ والماءُ بِعطْفَيْها يَنِشْ
ابن الأَعرابي: سمعت أَعرابيّاً يقول: الحمد لله على تسبيح العروق وإِساغة الريق، بمعنى سكون العروق من ضَربَانِ أَلم فيها. والسَّبْخُ والتَّسْبِيخُ: النوم الشديد؛ وقيل: هو رُقادُ كل ساعة. وسَبَّخْتُ أَي نمت. وفي التنزيل: إِن لك في النهار سَبْخاً طويلاً، قرأَ بها يحيى بن يَعْمُرَ وقيل: معناه فَراغاً طويلاً. الفراء: هو من تَسْبيخ القطن وهو توسعته وتنفيشه. يقال: سَبِّخِي قُطْنك أَي نَفِّشِيه ووَسِّعيه. ابن الأَعرابي: من قرأَ سَبْحاً، فمعناه اضطراباً ومعَاشاً، ومن قرأَ سَبْخاً أَراد راحة وتخفيفاً للأَبدان والنوم. أَبو عمرو: السَّبْخُ النوم والفراع. الزجاج: السَّبْحُ والسَّبْخ قريبان من السَّواء. وتَسَبَّخَ الحَرُّ والغَضبُ وسَبَخَ: سكن وفتر، وفي حديث علي، رضي الله عنه: أَمْهِلْنا يُسَبَّخْ عنا الحَرُّ أَي يَخِفُّ. والسَّبِيخة: القُطْنة؛ وقيل: هي القطعة من القطن تُعَرَّضُ ليوضع فيها دواء وتُوضَعَ فوق جُرْحٍ؛ وقيل: هي القطن المنفوش المَنْدُوفُ وجمعها سَبائخ وسَبِيخٌ؛ وأَنشد:
سَبَائخُ من بُرْسٍ وطُوطٍ وبَيْلَمٍ،
وقُنْفُعَةٌ فيها أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ: القطنُ. والطُّوطُ: قطنُ البَرْدِيّ. والبَيْلَمُ: قطن القصب. والقُنْفُعَة: القُنْفُذة. والوحيح: ضرب من الوَحْوَحة.
والسبيخ من القطن: ما يُسَبَّخُ بعد النَّدْفِ أَي يلف لتغزله المرأَة، والقِطْعة منه سَبِيخة، وكذلك من الصوف والوبر. وقطن سَبِيخٌ ومُسَبَّخٌ: مُفَدَّك، مُفَدَّك وهو ما يلف لتغزله المرأَة بعد النَّدْفِ. والسَّبْخُ: شِبْه الاستلال. والسَّبْخُ: سَلُّ الصوف والقطن؛ وأَنشد في ترجمة سخت:
ولو سَبَخْتَ الوَبَرَ العَمُيتا،
وبِعْتَهم طَحِينَكَ السِّخْتِيتا،
إِذاً رَجَوْنا لك أَن تَلُوتا
تقول: سَبِيخةٌ من قطن وعَمِيتةٌ من صوف وفَلِيلة من شعر. ويقال لريش الطائر الذي يَسْقُط: سَبِيخٌ لأَنه يَنْسَلُّ فيسقط عنه. وسبائخ الريش وسَبِيخه: ما تناثر منه وهو المُسَبَّخُ.
والسَّبَخَةُ: أَرض ذات ملح ونَزٍّ، وجمعها سِباخٌ؛ وقد سَبِخَتْ سَبَخاً فهي سَبِخةٌ وأَسْبَخَتْ. وتقول: انتهينا إِلى سَبَخة يعني الموضع، والنعت أَرض سَبِخة. والسَّبَخةُ: الأَرض المالحة. والسَّبَخُ: المكان يَسْبَخُ فَيُنْبِتُ المِلْحَ وتَسُوخُ فيه الأَقدام؛ وقد سَبِخَ سَبَخاً، وأَرض سَبِخة: ذات سِباخ. وفي الحديث أَنه قال لأَنس وذكر البصرة: إِن مررت بها ودخلتها فإِياك وسِباخَها، هو جمع سَبَخَة وهي الأَرض التي تعلوها الملوحة ولا تكاد تُنْبِتُ إِلاَّ بعضَ الشجر. والسَّبَخَة: ما يعلو الماءَ من طُحْلُب ونحوه؛ ويقال: قد علت هذا الماء سَبَخَةٌ شديدة كأَنه الطُّحْلُب من طول الترك.
وحَفَروا فأَسْبَخُوا: بلغوا السَّباخَ؛ تقول: حَفَر بئراً فأَسْبَخَ إِذا اننهى إِلى سَبَخة.

### Türkçe

**التَّسْبِيخُ**: hafifletme; duada: “Allah senden şiddeti **سَبَّخَ** (gidersin/hafifletsin).”

Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, hadiste: Âişe’nin evinden, رضي الله عنها, bir şey çalan bir hırsızın çaldığı, onun da ona beddua ettiği; bunun üzerine Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, ona şöyle dediği: “Ona bedduanla karşı **تُسَبِّخِي** etme”; yani, ona bedduanla, hırsızlıkla hak ettiği günahını ondan hafifletme; hırsızın, kendisinden çalınan kimse ona beddua ederse bunun onu hafiflettiğini kasteder; şair dedi ki:

فَسَبِّخْ عليك الهَمَّ، واعلم بأَنه
إِذا قَدَّرَ الرحمنُ شيئاً فكائِنُ

Bu, diğer hadiste söylediği gibidir: “Kendisine zulmedene beddua eden kimse, gerçekten intikam almıştır”; aynı şekilde, kendisinden bir şey hafifletilen herkes, ondan karşı **سُبِّخَ** edilmiştir. Ve denir: “Allah’ım, benden hummayı karşı **سَبِّخْ** et”; yani onu hafiflet ve söküp al; bunun için, pamuk kesiklerine, didiklenince: **سَبائخ** denilmiştir; ve ondan, el-Ahtal’ın köpekleri anarak sözü:

فأَرْسَلُوهُنَّ بُذْرِينَ الترابَ، كما
يُذْرِي سبَائخَ قُطنٍ نَدْفُ أَوْتارِ

Ve denir: “Bizden eziyeti **سَبِّخْ** et”; yani onu açığa çıkar ve hafiflet.

Ve **التسبيح** da: yatıştırma ve sükûn, ikisi birden. Bazı Araplar dedi ki: “Gece uykusu ve damarların **تسبيح**’i üzerine Allah’a hamd olsun”; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

لما رَمَوْا بي والنَّقانِيقُ تَكِشْ،
في قَعْرِ خَرْقاءَ لها جَوْبٌ عَطِشْ،
سَبَّخْتُ والماءُ بِعطْفَيْها يَنِشْ

İbnü’l-A‘râbî: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Damarların **تسبيح**’i ve tükürüğün kolayca yutulması üzerine Allah’a hamd olsun”; damarların, içlerinde bir ağrının çarpıntısından sükûnu anlamında. Ve **السَّبْخُ** ile **التَّسْبِيخُ**: şiddetli uyku; ve denildi: her saatin uykusudur. Ve **سَبَّخْتُ**: yani uyudum. Ve tenzilde: “Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سَبْخاً** vardır”; bunu Yahyâ b. Ya‘mur okudu; ve denildi: manası uzun bir boşluktur. el-Ferrâ: bu, pamuğun **تَسْبيخ**’indendir; o da onu genişletmesi ve kabartmasıdır. Denir: “Pamuğunu **سَبِّخِي** et”; yani onu kabart ve genişlet. İbnü’l-A‘râbî: Kim **سَبْحاً** okursa, manası çalkantı ve geçimdir; kim **سَبْخاً** okursa, bedenler için rahatlık ve hafifletme ve uyku istemiştir. Ebû Amr: **السَّبْخُ** uyku ve boşluktur. ez-Zeccâc: **السَّبْحُ** ile **السَّبْخُ** eşitliğe yakın ikisidir.

Ve sıcaklık ve öfke **تَسَبَّخَ** oldu ve **سَبَخَ**: sakinleşti ve gevşedi; Ali’nin, رضي الله عنه, hadisinde: “Bize mühlet ver; bizden sıcaklık karşı **يُسَبَّخْ** olsun”; yani hafiflesin. Ve **السَّبِيخة**: pamuk parçası; ve denildi: içine ilaç konulmak üzere sergilenen ve bir yaranın üstüne konulan pamuktan parçadır; ve denildi: kabartılmış, didiklenmiş pamuktur; çoğulu **سَبائخ** ve **سَبِيخٌ**’tir; ve şu beyit okundu:

سَبَائخُ من بُرْسٍ وطُوطٍ وبَيْلَمٍ،
وقُنْفُعَةٌ فيها أَلِيلُ وَحِيحِها

**البُرْسُ**: pamuktur. **الطُّوطُ**: hasır otu pamuğudur. **البَيْلَمُ**: kamış pamuğudur. **القُنْفُعَة**: kirpidir. **الوحيح**: **الوَحْوَحة**’dan bir türdür.

Pamuktan **السبيخ**: didiklemeden sonra **يُسَبَّخُ** edilen şeydir; yani kadının eğirmesi için onu sarması; ondan parça **سَبِيخة**’dir; yün ve kıldan da böyledir. Ve **قُطن سَبِيخٌ** ve **مُسَبَّخٌ**: **مُفَدَّك**; **مُفَدَّك** ise didiklemeden sonra kadının eğirmesi için sardığı şeydir.

Ve **السَّبْخُ**: çekip çıkarma benzeri. Ve **السَّبْخُ**: yün ve pamuğu çekip çıkarma; **سخت** maddesinin tercümesinde şu beyit okundu:

ولو سَبَخْتَ الوَبَرَ العَمُيتا،
وبِعْتَهم طَحِينَكَ السِّخْتِيتا،
إِذاً رَجَوْنا لك أَن تَلُوتا

Dersin ki: pamuktan **سَبِيخة**; yünden **عَمِيتة**; kıldan **فَلِيلة**. Ve düşen kuş tüyüne **سَبِيخٌ** denir; çünkü sıyrılıp çıkar da ondan düşer. Ve tüyün **سبائخ**’i ve **سَبِيخه**: ondan saçılan şeydir; o da **المُسَبَّخُ**tur.

Ve **السَّبَخَةُ**: tuz ve sızıntı sahibi bir yer; çoğulu **سِباخٌ**; ve **سَبِخَتْ** **سَبَخاً**; o hâlde o **سَبِخةٌ**’dir; ve **أَسْبَخَتْ**. Ve dersin ki: bir **سَبَخة**’ye vardık; yani yer; niteleme: **أَرض سَبِخة**. Ve **السَّبَخةُ**: tuzlu toprak. Ve **السَّبَخُ**: tuzu bitiren ve ayakların içine battığı yer; **سَبِخَ** **سَبَخاً** olmuştur; ve **أَرض سَبِخة**: **سِباخ** sahibi. Hadiste: Enes’e söylediği ve Basra’yı andığı: “Eğer oradan geçer ve içine girersen, onun **سِباخ**’ından sakın”; o, **سَبَخَة**’nin çoğuludur; o da üstüne tuzluluk çıkan ve ancak bazı ağaçtan başkasını neredeyse bitirmeyen topraktır. Ve **السَّبَخَة**: suyun üstüne çıkan yosun ve benzeri şeydir; ve denir: “Bu suyun üstüne şiddetli bir **سَبَخَةٌ** çıktı”; sanki uzun süre terk edilişten dolayı yosundur.

Ve kazdılar da **فأَسْبَخُوا**: **السَّباخَ**’a ulaştılar; dersin ki: bir kuyu kazdı da **فأَسْبَخَ**; yani bir **سَبَخة**’ye vardı.
