# سبد (س-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ب - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والباء معهما
د ب س، س ب د يستعملان فقط
دبس:
الدَبسُ: الكثير.
والدِّبْس: عُصارةُ الرُّطَب والتَّمْر.
والدُّبسةُ: لَوْن في سَواد الشعر أحمَرُ مُشْرَبٌ سَواداً.
والدَّبوسُ: خِلاصُ تُمْرٍ يُلْقَى في مِسْلأِ السَّمن فيذوب فيه، وهو مُطَيِّبٌ للسَّمْن. والمِسْلأُ: البُرْمَة التي يَسلأَون فيها السَّمْنَ.
والدَّبّوسيّةُ اسمُ كُورةٍ.
سبد:

السَّبَدُ: الشَّعْرُ، وقولهم: ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي مالَه ذو شَعْر ولا وَبَرٍ مُتَلَبِّد، وبه سُمِّيَ سَبَداً.
والسُّبَدُ: الشُّؤمُ: حكاه عن أبي الدُّقيش في قوله:
امرؤ القيسِ بنُ أرْوَى مُؤلياً		اِنْ رآني لأَبُوأَنْ بـسُـبَـدْ
قُلتُ بحراً قُلتُ قولاً كاذبـاً		إنّما يمنعنـي سَـيْفٌ ويَدْ
وسَبَّدَ رأسه وسَمَّدَه اي استَأْصَلَه، ويقال: التسبيد حَلْق الرأس فيَنْبُتُ بعد ايام شَعرُه فذلك التسبيد.
والسُبَدُ طائر مثل الخُطّاف اذ أصابَه المطر سالَ عنه.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الدال** ve **الباء** onlarla birlikte
**د ب س**، **س ب د** yalnızca kullanılırlar

**دبس**:
**الدَبسُ**: çok olan.
**والدِّبْس**: yaş hurma ve hurmanın özsuyu.
**والدُّبسةُ**: saçın siyahlığında, siyahlığa karışmış bir kırmızı renk.
**والدَّبوسُ**: bir hurmanın öz kısmı; **السَّمن**’in **مِسْلأ**’sine atılır da onda erir; o, **السَّمن** için hoş kokulandırıcıdır. **والمِسْلأُ**: içinde **السَّمن**’i **يَسلأَون** oldukları tencere.
**والدَّبّوسيّةُ** bir **كُورة**’nın adıdır.

**سبد**:

**السَّبَدُ**: saç; ve onların sözü: “Onun ne **سَبَدٌ**’i vardır ne **لَبَدٌ**’i” yani onun ne saç sahibi vardır ne de keçesi yapışmış kıl sahibi; ve bununla **سَبَداً** diye adlandırıldı.
**والسُّبَدُ**: uğursuzluk: onu Ebû **الدُّقيش**’ten, şu sözünde nakletti:
امرؤ القيسِ بنُ أرْوَى مُؤلياً		اِنْ رآني لأَبُوأَنْ بـسُـبَـدْ
قُلتُ بحراً قُلتُ قولاً كاذبـاً		إنّما يمنعنـي سَـيْفٌ ويَدْ
Ve **سَبَّدَ** başını ve **سَمَّدَه**; yani onu kökünden kazıdı; ve denilir: **التسبيد** başın tıraş edilmesidir; birkaç günden sonra saçı biter; işte o, **التسبيد**’dir.
Ve **السُبَدُ** bir kuştur; **الخُطّاف** gibidir; yağmur ona isabet ettiğinde ondan akıp gider.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ما لَهُ سَبَدٌ ولا لَبَدٌ، أي قليل ولا كثير، عن الأَصمعيّ. وقال: السَبَدُ من الشَعَرِ، واللَبَدُ من الصوف. وتَسْبيدُ الرَأْس: استئصالُ شَعَرِه. والتَسْبيدُ أيضاً: تَرْك الادِّهان. وفي الحديث: قَدِم ابن عباس رضي الله عنهما مكَّةَ مُسَبِّداً رأسَه. وسَبَّدَ الشَعْر بعد الحَلْقِ: وهو حين يَنْبُتُ ويَسْوَدُّ. يقال: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بَدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. قال النابغة يذكر فَرْخَ القطا:
مُنْهَرِتُ الشِدْقِ لم تنْبُتْ قَوادِمُـهُ		في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيدِهِ زَبَبُ
والسِبْدُ بالكسر: الداهية. يقال: هو سِبْدُ أَسْبادٍ، إذا كان داهِياً في اللُصوصِيّة. أبو عمرو: السَبَنْدى والسَبَنْتى: الجَريءُ من كلّ شيء. قال الأصمعي: السَبَنْدى والسَبَنْتى: النَمِرُ.

##### Türkçe

Onun ne **سَبَد**’i vardır ne de **لَبَد**’i; yani az da değil çok da değil; **الأَصمعيّ**’den. Ve dedi: **السَبَد** kıldandır, **اللَبَد** yündendir. Ve **تَسْبيدُ الرَأْس**: onun saçını kökünden kazımaktır. Ve **التَسْبيد** ayrıca: yağlanmayı terk etmektir. Ve hadiste: İbn Abbas (Allah ikisinden de razı olsun) Mekke’ye, başını **مُسَبِّداً** olarak geldi. Ve tıraştan sonra saçı **سَبَّدَ**: o, (saç) bittiği ve karardığı zamandır. Denilir: yavru kuş **سَبَّدَ** etti; tüyü göründüğü ve sertleştiği zaman. **النابغة** **فَرْخَ القطا**’yı anarak dedi:
مُنْهَرِتُ الشِدْقِ لم تنْبُتْ قَوادِمُـهُ		في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيدِهِ زَبَبُ
Ve kesre ile **السِبْد**: musibet (büyük bela)dır. Denilir: o, **سِبْدُ أَسْبادٍ**’dır; hırsızlıkta kurnaz (dâhi) olduğu zaman. **أبو عمرو**: **السَبَنْدى** ve **السَبَنْتى**: her şeyden cesur olandır. **الأصمعي** dedi: **السَبَنْدى** ve **السَبَنْتى**: **النَمِر**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ب
سبد ، دبس : ( مستعملان ) .
سبد : قال الليث : السَّبَد : الشَّعْر . وقولهم : ما لَه سَبَد ولا لَبَد ، أي : ما لَه ذو شَعْر ولا ذو وَبَر متلبِّد ، ولهذا المعنى سُميَ المالُ سَبَداً .
وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : ما له سَبَد ولا لَبَد ، أي : ما لَه قَليل ولا كثير .
وقال غير الأصمعي : السَّبَد من الشَّعْر واللَّبَد من الصوف .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذَكر الخوارجَ فقال : ( التَّسبيد فيهم فاشٍ ) .
وقال أبو عُبَيد : سألتُ أبا عُبيدة عن التسبيد فقال : هو تَرْك التّدهُّن وغَسل الرأس . قال وغيرُه يقول : إنما هو الحَلْق واستئصالُ الشعر .
قال أبو عُبَيدة : وقد يكون الأمران جميعاً ، وقال النابغة في قصر الشَّعر يَذكُر فَرخَ قَطاةٍ حَمَّم :
في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيده زَغَبٌ
وقال : يعني بالتّسبيد طلوعَ الزَّغَب .
قال : وقد رُوِي في الحديث ما يثبِت قول أبي عُبَيدة : قال ابن جريج عن محمدِ بنِ عبّاد بنِ جعفر : رأيتُ ابنَ عباس قَدِمَ مكّة مسبِّداً رأسَه ، فأَتَى الحجَر فقبَّله .
قال أبو عُبَيد : فالتّسبيد ها هنا : تَرْكُ التَّدَهُّن والغَسل . وبعضهم يقول : التسميد بالميم ومعناهما واحد .
وقال غيرُ واحد : سبَّد شَعرَه وسَمَّد : إذا نَبَت بعد الحَلْق حين يَظهر .
وقال أبو تراب سمعتُ سليمانَ بنَ المُغيرة يقول : سبَّد الرجلُ شعرَه : إذا سرَّحه وبَلّه وتَرَكه . قال : والشَّعر لا يُسبِّد ولكنه يُسبَّد .
وقال أبو عُبَيدة : سبّد شعرَه وسَمَّدَه : إذا استأصَلَه حتى ألصقَه بالجلْد . قال : وسبَّد شعرَه : إذا حلَقه ثم نبت منه الشيء اليسير .
وقال أبو عمرو : سَبَد شعره وسَبّده وسبَتَه وأسبته : إذا حلقه . رواه أبو العباس ، عن عمْرو عن أبيه .
أبو عبَيد عن الأصمعي : السُّبَد : طائرٌ ليّن الريش إذا قطر على ظهره قطرتان من ماء جرى ، وجمعه سِبْدان .
شمر عن ابن الأعرابي : السُّبَد : طائر مثلُ العُقاب .
قال : وحَكَى أبو مَنجوف عن الأصمعي قال : السُّبَد هو الخطّاف البَرّيّ .
وقال أبو نصر : هو مِثل الخطّاف إذا أصابه الماءُ جرى عنه سريعاً ، وقال طُفَيل الغَنَوِي :
كأنَّه سُبَدٌ بالماءِ مَغْسولُ
وقال أبو سعيد : السُّبَد : ثوبٌ يُسدّ به الحَوْض المَرْكُوُّ لئلاّ يتكدّر الماءُ ، يفرش فيه وتسقى عليه الإبل ، وإيّاه عَنَى طُفيل .
قلتُ : وقولُ الراجز يحقِّق ما قاله الأصمعيّ :
حتى ترى المئزَر ذا الفُضولِ
مثل جَناح السُّبَد المغسول
وقال الأصمعي : يقال : بأرض بني فلان أسباد ، أي : بقايَا من نَبْت واحدها سِبْد وقال لَبيد :
سَبِداً من التَّنوُّم يَخْبِطُه النّدَى
ونوادراً من حَنظلٍ خُطْبانِ
وقال غيره : أَسبَدَ النَّصيُّ إسباداً ، وتسبَّد تَسْبِيداً : إذا نَبَت منه شيء حديث فيما قَدُم منه ، وقال الطِّرماح :
أو كأسْباد النَّصيةِ لم يجتدِلْ
في حاجزٍ مُستَنامْ
قال أبو سعيد : إِسبادُ النصية ، سَنَمَتُها وتسميها العَرب الفورَان ، لأنها تفور .
وقال أبو عَمرو : أَسبادُ النَّصيِّ : رُؤُوسُه أولَ ما يطلع ، جمع سَبَد .
وقال الطِّرِمَّاح في قصيدة أخرى يصف قِدْحاً فائزاً :
مُجرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ
خَصْلُ الجوارِي طرائفٌ سبَدُه
أراد أنه يُستطرَف فَوْزُه وكسْبُه .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : يقال للرجل الدّاهي في اللُّصوصِيَّة : إنه لسِبْدُ أَسبادٍ .
الليث : السُّبَد : الشؤمُ ، حكاه عن أبي الدُّقَيش في قوله :
امرؤُ القَيْس أين أَرْوَى مؤلياً
إن رَآني لأَبُوأَنْ بسُبَدْ
قلتُ بَجْراً قلتَ قولاً كاذباً
إِنما يمنعُني سَيْفي ويَدْ
دبس : قال الليث : الدِّبْسُ : عُصارة الرُّطَب . والدُّبسة : لونٌ في ذوات الشّعر أحمرُ مُشربٌ سَواداً . وأنشد ابن الأعرابي لرَكّاض الدُّبَيريّ :
لا ذَنْبَ لي إذْ بنتُ زُهْرةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى يُشبِه الحَقَّ باطلُهْ
قال : دَبَّسْتُه : واريتُه ، وأَنشَدَنا :
قَرمٌ إذا رآه فَحل دبسَا
قال : والدَّبُوسُ خِلاص تَمرٍ يُلقَى في مَسلَإِ السمْن فيَذوب فيه ، وهي مطيّبة للسّمن . قال : والدَّبْسُ : الكثيرُ . وقيل : دَبس خُفَّه : إذا رقَّعه ولَدّمه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّبسُ الأسودُ من كل شيء . والدَّبسُ : الجمعُ الكثير من الناس .
قال : ويقال للسماء إذا مَطَرت : دُرِّي دُبَسُ .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : مالٌ ربسٌ ، أي : كثير بالراء وجاء بأمرٍ رِبس ، أي : معكر ، وكلُّ ذلك صحيح .
والدَّبوس معرب . وأخبرني عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال : دبَّسْتُ الشيء : إذا واريتَهْ . ودَبَّس : إذا توارى .
أبو عبيد عن أبي زيد : جئت بأمور دُبس ، وهي الدّواهي في باب الدواهي في المؤلف .

##### Türkçe

س د ب
**سبد** , **دبس** : (ikisi de kullanımdadır).

**سبد** : el-Leys dedi: **السَّبَد** : kıl/saçtır. Ve onların sözü: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i”, yani: onun ne kıllı/saçlı olanı vardır ne de keçeleşmiş yünlü olanı vardır; ve bu mânâ için mala **سَبَداً** adı verilmiştir.
İbnü’s-Sikkît dedi: el-Asma‘î dedi: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i”, yani: onun ne azı vardır ne çoğu.
El-Asma‘î’den başkası dedi: **السَّبَد** saçtandır, **اللَّبَد** yündendir.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki o, Hâricîleri andı da dedi: “(**التَّسبيد** onlarda yaygındır).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Ubeyde’ye **التسبيد** hakkında sordum; dedi ki: o, yağlanmayı terk etmek ve başı yıkamaktır. Dedi ki: başkası da der ki: o ancak tıraş etmek ve saçı kökünden gidermektir.
Ebû ‘Ubeyde dedi: iki işin ikisi birden de olabilir. Nâbiga, saçın kısalığında, ısınmış bir yaban güvercini yavrusunu anarak dedi:
في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيده زَغَبٌ
Ve dedi: **التّسبيد** ile, ince tüyün çıkmasını kasteder.
Dedi: Ebû ‘Ubeyde’nin sözünü sabitleyen bir şey hadiste rivayet olunmuştur: İbn Cüreyc, Muhammed b. ‘Abbâd b. Ca‘fer’den: İbn ‘Abbâs’ı gördüm; Mekke’ye geldi, başını **مسبِّداً** (tesbîdli) yapmıştı; sonra Hacer’e geldi de onu öptü.
Ebû ‘Ubeyd dedi: burada **التّسبيد**: yağlanmayı ve yıkamayı terk etmektir. Bazıları der ki: **التسميد** (mimli)dir; ikisinin mânâsı birdir.
Birden fazla kişi dedi: saçını **سبَّد** ve **سَمَّد** etti: tıraştan sonra, göründüğü vakit, yeniden bittiğinde.
Ebû Turâb dedi: Süleyman b. el-Muğîra’yı işittim, derdi ki: adam saçını **سبَّد** etti: onu tarayıp ıslattığında ve bıraktığında. Dedi: saç **يُسبِّد** edilmez, fakat **يُسبَّد** edilir.
Ebû ‘Ubeyde dedi: saçını **سبّد** etti ve **سَمَّدَه**: onu kökünden giderdiğinde, ta ki onu deriye yapıştırıncaya kadar. Dedi: saçını **سبَّد** etti: onu tıraş ettiğinde, sonra ondan az bir şey bittiğinde.
Ebû ‘Amr dedi: saçını **سَبَد** etti, **سَبّده** etti, **سبَتَه** etti ve **أسبته** etti: onu tıraş ettiğinde. Bunu Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından rivayet etti.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السُّبَد**: yumuşak tüylü bir kuştur; sırtına akan sudan iki damla damlarsa (üzerinden) akar; çoğulu **سِبْدان**’dır.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّبَد**: kartal gibi bir kuştur.
Dedi: Ebû Mancûf, el-Asma‘î’den nakletti; dedi ki: **السُّبَد** o, kara kırlangıçtır.
Ebû Nasr dedi: o, kırlangıç gibidir; su ona isabet edince ondan çabucak akar. Tufeyl el-Ganevî dedi:
كأنَّه سُبَدٌ بالماءِ مَغْسولُ
Ebû Sa‘îd dedi: **السُّبَد**: su bulanmasın diye, kazılmış havuzu kapatılan bir bezdir; onun içine serilir ve onun üzerinde develer sulanır; Tufeyl’in kastettiği de odur.
Ben dedim: recezin sözü, el-Asma‘î’nin dediğini tahkik eder:
حتى ترى المئزَر ذا الفُضولِ
مثل جَناح السُّبَد المغسول
El-Asma‘î dedi: denir ki: “Falan oğullarının arazisinde **أسباد** vardır”, yani: bitkiden kalıntılar; onun teki **سِبْد**’dir. Lebîd dedi:
سَبِداً من التَّنوُّم يَخْبِطُه النّدَى
ونوادراً من حَنظلٍ خُطْبانِ
Başkası dedi: **أَسبَدَ النَّصيُّ** **إسباداً** etti ve **تسبَّد** **تَسْبِيداً** etti: ondan, eskisinde bulunanın içinde yeni bir şey bittiğinde. Tırmâh dedi:
أو كأسْباد النَّصيةِ لم يجتدِلْ
في حاجزٍ مُستَنامْ
Ebû Sa‘îd dedi: **إِسبادُ النصية**: onun hörgücünün yükselmesidir; Araplar ona **الفورَان** adını verir; çünkü o kaynar/taşar.
Ebû ‘Amr dedi: **أَسبادُ النَّصيِّ**: onun başlarıdır; ilk çıktığı vakit; **سَبَد**’in çoğuludur.
Tırimmâh başka bir kasidede, kazanan bir ok parçasını vasfederek dedi:
مُجرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ
خَصْلُ الجوارِي طرائفٌ سبَدُه
Onun muradı: onun kazanması ve elde edişi taze sayılır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: hırsızlıkta kurnaz adama denir ki: “O, **سِبْدُ أَسبادٍ**’dır.”
el-Leys: **السُّبَد**: uğursuzluktur; bunu Ebû’d-Dukayş’ten, onun şu sözünde nakletti:
امرؤُ القَيْس أين أَرْوَى مؤلياً
إن رَآني لأَبُوأَنْ بسُبَدْ
قلتُ بَجْراً قلتَ قولاً كاذباً
إِنما يمنعُني سَيْفي ويَدْ

**دبس** : el-Leys dedi: **الدِّبْسُ**: taze hurmanın öz suyudur. **الدُّبسة**: kıllı olanlarda, siyahlıkla karışık kırmızı bir renktir. İbnü’l-A‘râbî, Rekkâd ed-Dubeyrî için inşad etti:
لا ذَنْبَ لي إذْ بنتُ زُهْرةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى يُشبِه الحَقَّ باطلُهْ
Dedi: **دَبَّسْتُه**: onu gizledim. Ve bize inşad etti:
قَرمٌ إذا رآه فَحل دبسَا
Dedi: **الدَّبُوسُ**: hurma posasıdır; yağın eritildiği kaba atılır da onun içinde erir; o, yağı güzel kokulandırıcıdır. Dedi: **الدَّبْسُ**: çok olandır. Ve denildi: **دَبس خُفَّه**: onu yamadığında ve yapıştırdığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدَّبسُ**: her şeyden siyah olandır. Ve **الدَّبسُ**: insanlardan çok kalabalık topluluktur.
Dedi: göğe, yağmur yağdığında denir: “**دُرِّي دُبَسُ**.”
İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: “mal **ربس**”, yani: çok (ر ile). Ve “**رِبس** bir iş getirdi”, yani: bulandırılmış. Bunların hepsi doğrudur.
Ve **الدَّبوس** Arapçalaştırılmıştır. Bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: denir ki: “**دبَّسْتُ** şeyi”: onu gizlediğimde. Ve **دَبَّس**: gizlendiğinde.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**دُبس** işler getirdim”; bunlar, müellifin “dâhiyeler” babında dâhiyelerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الباء** وما يثلثهما)

(**سبت**) **السين** ve**الباء** ve**التاء** tek bir asıldır; rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna **السَّبْت** yüklendi: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bundan dolayı şaşkına **مَسْبُوت** denir. Ama cumadan sonraki **السَّبْت**e gelince, denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; böylece cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu fetha iledir. Ama **السِّبْت** ise **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(**سبج**) **السين** ve**الباء** ve**الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler ki: o Farsçada "شَبِي([4])"dir. Ve **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de. Bütün bunlarda bir bakış vardır.

(**سبح**) **السين** ve**الباء** ve**الحاء** iki asıldır: birisi ibadetten bir cins, diğeri koşmadan bir cins. Birincisi **السُّبْحة**dır; o namazdır ve bununla farz olmayan nafile olan şey tahsis olunur. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve ikisi arasında **يُسبِّح** etmez; yani ikisi arasında namazla nafile kılmaz. Babdan **التَّسبيح** vardır; o, Allah’ı—celâl senâsı—her kötülükten tenzih etmektir. Ve **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der: “**سبحان** مِن كذا”, yani onu ne kadar uzak kıldı. **الأعشى** dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, övündüğünde ona “hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—azze ve celle—sıfatlarında: **سُبَّوح** vardır. Onun اشتقاقı, zikrettiğimizdendir: kendisine yaraşmayan her şeyden tenzih olmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—celâl senâsı—celâli ve azametidir.

Diğer asıl **السَّبْح** ve**السِّباحة**dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda iki eli güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen dönüp bakıyordun, saplanmadan korkuyordun; böylece **أخْدَعُ**un atının kulağı hizasına geldi.

(**سبخ**) **السين** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisinden çalan bir hırsıza beddua ederken işitti; dedi ki: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، yani onu sök ve hafiflet. Pamuk atıldığında ondan uçuşana **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi ki:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet olundu ki o okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]. Dedi ki: bu **السَّبْخ**ın manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, işte hafiftir.

(**سبد**) **السين** ve**الباء** ve**الدال**: babının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların “**ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ**” sözüdür. **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. Derler: **سَبَّدَ الفَرْخُ**; tüyü göründüğünde ve dikenleştiğinde. Denir ki **السُّبدَة** kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı. Ama **التَّسبيد** hakkında denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; o babdandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden söktü. Ve denir ki **التسبيد** başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.
Bundan şâz olan, onların “هو **سِبْدُ أسبادٍ**” sözüdür; yani inkâr edilen bir dehâdır. Dedi ki:
* يعارض **سِبْدا** في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(**سبر**) **السين** ve**الباء** ve**الراء**: onda kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. Denir: “**خَبَرْتُ** ما عند فلان ve **سَبَرْتُهُ**.” Ve yaralamanın miktarı kendisiyle bilinen demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**dir; o güzellik ve bahadır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ **حِبره** و**سِبْرُهُ**"، yani güzelliği ve bahası gitti. **أبو عمرو** dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi ki: “أما **اللسانُ** فبدويٌّ، وأما **السِّبْر** فحضريّ.” **ابنُ أحمر** dedi ki:
لبِسنا **حِبْرهُ** حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**dir; o soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **السَّبَرَات**ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(**سبط**) **السين** ve**الباء** ve**الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve**السين** ve**الطاء** babına yakındır. “**شعر سَبْط** و**سَبَِطٌ**” denir; kıvırcık olmadığında. “**أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً**” denir; vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırıldı; çünkü o korunmaz ve saklanmaz. Ondan hadis: "أتى **سُبَاطَةَ** قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o **رَطب الحَلِيِّ**dir; belki onda bir uzama vardır.

(**سبع**) **السين** ve**الباء** ve**العين** iki düzenli sahih asıldır: biri sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şeyde.
Birincisi **السَّبْعة**dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. “**سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم**” denir; mallarının **سُبْع**ını aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların “هو **سُباعيُّ البدَن**” sözüdür; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayıyadır. Diğeri ise **السَّبُع**dur; yırtıcılardan biridir. “**أرض مَسْبَعَةٌ**” (yırtıcıları çok olduğunda).
Babdan “**سَبعْتُهُ**” vardır; içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırmasında bir **سبُع**a benzetti. “**أسبعته**”: ona **السَّبع**ı yedirdin. “**سَبعتِ الذّئابُ** الغنَم” denir; parçaladıklarında ve yediklerinde.
Ama **أبو ذؤيب**in sözü:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ **مُسْبَعُ**([14])
onda sözler vardır: birincisi **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisiyle faydalandığı şey vardır; o da daima canlıdır. Denir ki o çobandır. Denir ki annesi ölen, böylece onu başkası emziren kimsedir. Denir ki **المُسبَع** nesebi sahih olmayan kimsedir. Denir ki o, yırtıcıların koyunlarına saldırdığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Denir ki o, yedi babaya kadar köle olan kimsedir. Denir ki o, yedi aylık doğandır. Denir ki **المُسبَع**: ihmal edilmiş olandır. Araplar der: “لأفعلنَّ به **فِعْل سَبْعة**”; bununla şerde mübalağa isterler. Denir ki **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(**سبغ**) **السين** ve**الباء** ve**الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. Denir: “**أَسْبَغْتُ** الأمر” ve “**أسْبَغَ** فلان وضوءَه.” Denir: Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti. Ve **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. Ve **فحل سابغٌ**: **الجُرْدَان**ı([15]) uzun; zıddı **الكَمْش**tır. Denir: “**سَبَّغَت** الناقةُ”; yavrusunu attığında ve o **أَشْعَرَ** iken.

(**سبق**) **السين** ve**الباء** ve**القاف** tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. “**سَبَقَ** **يَسْبِق** **سَبْقاً**” denir. Ama **السَّبَق**: öne geçenin aldığı bahistir.

(**سبك**) **السين** ve**الباء** ve**الكاف** bir asılcık olup şeyin **إمهاء**sında([16]) nihayete ermeye delâlet eder. Ondan: “**سَبَكْتُ** الفضة ve başkasını **أَسْبِكُها سَبْكَاً**.” Bu, eritme dışında da ödünç alınır. [**والسُّنبُك**: toynağın ucu([17]).] Ama yerden **السُّنْبُك** bir استعارةdır: kalın, hayrı az bir uçtur.

(**سبل**) **السين** ve**الباء** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya salınmasına ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi senin “**أسبلتُ** **السِّتْرَ**” sözündendir; ve bulutun suyunu ve suyu ile **أسبل** etmesinden. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**ı da bundandır; çünkü o sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri de bundandır; sanki insanın zikrettiğimiz şeyine benzetildi. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى **أسبالِها**([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**dir; o yoldur; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل** de uzamasından dolayı **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. “**أَسبَلَ** الزّرعُ” denir; başağı çıktığında. **أبو عبيد** dedi: **سَبَلُ الزَّرعِ** ile **سُنْبُلُه** birdir. Ve **سَبَلَ**([19]) ve**أَسْبَلَ**.

(**سبه**) **السين** ve**الباء** ve**الهاء** bir kelimedir; aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. “**رجل مَسْبُوهٌ** ve**مُسَبَّه**” denir; o, **المسبوت**a yakındır; ikisinde de kıyas birdir.

(**سبي**) **السين** ve**الباء** ve**الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla([20]) götürmeye delâlet eder. Ondan **السَّبْيُ**: “**سَبَى** الجاريَةَ **يَسبيها سبْياً**” denir; o **سابٍ**dir; alınan ise **سَبِيَّة**dir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile **سَبَأها** arasında ayırım yaparlar. Ama onun **سِباؤها**sı: onu satın almaktır. “**سَبَأْتها**” denir; bu yalnız şarapta söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.
Bu asıldan şâz olanlardan: **السَّابياء**dır; o, içinde çocuk bulunan deridir. Ve **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**dır([21]). Denir ki: falan oğullarına mallarından **سَابِياء** gelir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في **السَّابياء**".
Birinci baba yakın olanlardan: **الأسابيّ**dir; o yollar/izlerdir. Ve “**أسابيُّ الدِّماء**” denir; o, onun izleridir. **سلامة** dedi ki:
والعادِيَاتُ **أسابيُّ الدِّماء** بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**dan sonra gelen şey hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi “**سبأت** الجِلد”dir; üst taraflarından bir şey yakılıncaya kadar onu ovduğunda. İkincisi “**سبأت** جلده”dir: onu yüzdüm. [Üçüncüsü: **سَبَأَ** فلانٌ([23]) yalan bir yemin üzerine; ona aldırmadan geçtiğinde.]
Bundan türeyenlerden: “**انْسبَأ** اللّبن” denir; memeden çıktığında. **المَسبْأ**: dağdaki yoldur.
Dördüncü mana onların “ذهبوا **أيادي سبأ**” sözüdür; yani dağınık olarak. Bu, Yemen halkının dağılmasındandır. Ve **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamdır([24]); onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) “**ليلها**” kelimesi asıldan düşmüştür; onun ispatı **اللسان** (**سبت**)tendir; orada beyit **حميد بن ثور**a nispet edilmiştir.
([2]) **اللسان**da: "يصبح مخمورا".
([3]) **المخثر**: az bir ağrı ve gevşeklikten bir şey bulan kimsedir.
([4]) Bu kelime **معجم استينجاس** 732’de, akşam giyilen bir gömlek diye açıklanmıştır.
([5]) **ديوان الأعشى** 106 ve**اللسان** (**سبح**).
([6]) O, şu hadistir: "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) Onu **المجمل**de de okuttu.
([8]) Beyit **الأخطل**ındır; **ديوانه** 115 ve**اللسان** ve**التاج** (**سبخ**).
([9]) O, **يحيى بن يعمر** kıraatidir; **اللسان**da olduğu üzere.
([10]) **المعذل بن عبد الله**’ındır. Ve صدرُه **اللسان** (**سبد**)da olduğu üzere:
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) Asılda: "وآل قضينا".
([12]) Asılda: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، tahrif. Ve**اللسان**da: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) **المأبض**: **الباء**nın kesriyle: dizin ve dirseğin iç tarafı.
([14]) **ديوان أبي ذؤيب**: 4 ve**اللسان** (**سبع**).
([15]) **الجرادن**: **الجيم**in zammıyla ve **الراء**dan sonra ihmal edilmiş **دال**: onun penisidir. Asılda: "الجرذان"، tahrif.
([16]) **الإمهاء**: akıtma. Asılda: "إنهاء الشيء".
([17]) Tamamlama **المجمل**dendir.
([18]) Beyit **باعث بن صريم اليشكري**’nindir; **اللسان** (**سبل**)da olduğu üzere.
([19]) Keza **المجمل**de; bilinen bunun yerine "سنبل"dir.
([20]) Asılda bunun ardından “من "المأخوذة" مقحمتان” vardır.
([21]) Asılda: "السباج"; doğrusu **اللسان**dan sabit kılınan gibidir.
([22]) **ديوان سلامة** 8 ve**اللسان** (**سبي**).
([23]) Tamamlama, onu ispatta **المجمل**den ışık aldım.
([24]) Asılda: "بجميع"; doğrusu **المجمل**dedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب د
هو سبد أسباد‏:‏ للداهية‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ ‏"‏ مالـه سبـد ولا لبـد ‏"‏ أي شعـر ولا صـوف لمـن لا شيء له‏:‏ وسبد رأسه‏:‏ استقصى طمّه أو جزه ومنه السبدة‏:‏ العانة كناية عنها‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ التسبيد فيهم فاش ‏"‏‏:‏ في الخوارج‏.‏

##### Türkçe

س ب د
O, **سبد**; **أسباد**: musibet içindir.

Mecazdan olarak: “**ماله سبد ولا لبد**”; yani, hiçbir şeyi olmayan kimse için “ne kıl ne de yün”. Ve **سبد رأسه**: onun tıraşını tamamına erdirdi yahut onu kesti. Ondan **السبدة**: avret yeri; ona kinaye olarak.

Hadiste: “**التسبيد فيهم فاش**”: Haricîler hakkında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّبَدُ: ما يطلع من رؤوس النبات قبل أَن ينتشر، والجمع أَسباد؛ قال الطرماح:
أَو كأَسبادِ النَّصِيَّةِ، لم
تَجْتَدِلْ في حاجر مُسْتَنامْ
وقد سَبَّدَ النباتُ. يقال: بأَرض بني فلان أَسبادٌ أَي بقايا من نبت، واحدها سَبَدٌ؛ وقال لبيد:
سَبَداً من التَّنُّومِ يَخْبِطُه النَّدَى،
ونَوادراً من حَنْظلٍ خُطْبَانِ
وقال غيره: أَسبَدَ النَّصِيُّ إِسباداً، وتسبد تسبداً إِذا نبت منه شيء حديث فيما قَدُمَ منه، وأَنشد بيت الطرماح وفسره فقال: قال أَبو سعيد: إِسباد النَّصِيَّةِ سَنَمَتها وتسميها العرب الفوران لأَنها تفور؛ قال أَبو عمرو: أَسبادُ النَّصِيِّ رؤُوسه أَوّل ما يَطلع، جمع سَبَدٍ؛ قال الطرماح يصف قِدحاً فائزاً:
مُجَرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ،
خَصْلُ الجَوارِي، طرائفٌ سَبَدُهْ
أَراد أَنه مُسْتَطْرَف فَوْزه وكسبه. والسُّبَدُ: الشُّؤْم؛ حكاه الليث عن أَبي الدُّقيش في قوله:
امرُؤُ القيس بن أَرْوَى مولياً،
إِن رآني لأَبُوأَنْ بِسُبَدْ
قلت: بحراً قلت: قولاً كاذباً،
إِنما يمنعني سيفي ويَدْ
والسَّبَدُ: الوَبَر، وقيل: الشعر. والعرب تقول: ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أَي ما له ذو وبر ولا صوف متلبد، يكنى بهما عن الإِبل والغنم؛ وقيل يكنى به عن المعز والضأْن؛ وقيل: يكنى به عن الإِبل والمعز، فالوبر للإِبل والشعر للمعز؛ وقال الأَصمعي: ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أَي ما له قليل ولا كثير؛ وقال غير الأَصمعي: السبد من الشعر واللبد من الصوف، وبهذا الحديث سمي المال سبَداً. والسَّبُّود: الشعر. وسَبَّدَ شعره: استأْصله حتى أَلزقه بالجلد وأَعفاه جميعاً، فهو ضد؛ وقوله:
بأَنَّا وقعنا من وليدٍ ورَهْطهِ
خِلافَهمُ، في أُمِّ فَأْرٍ مُسَبَّدِ
عنى بأُم فأْر الداهية، ويقال لها: أُم أَدراص. والدِّرْصُ يقع على ابن الكلبة والذِّئبة والهرة والجُرَذ واليَرْبُوع فلم يستقم له الوزن؛ وهذا كقوله:
عَرَق السِّقاء على القَعودِ اللاغِبِ
أَراد عَرَقَ القِرْبَة فلم يستقم له. وقوله مُسَبَّد إِفراط في القول وغلوّ، كقول الآخر:
ونحن كشفنا من معاويةَ التي
هي الأُمُّ، تغشى كلَّ فَرْخٍ مُنَقْنِقِ
عنى الدماغ لأَن الدماغ يقال لها فرخ، وجعله منقنقاً على الغلوِّ. والتسبيد: أَن ينبت الشعر بعد أَيام. وقيل: سَبَّدَ الشعرُ إِذا نبت بعد الحلق فبدا سواده. والتسبيد: التشعيث. والتسبيد: طلوع الزَّغَب؛ قال الراعي:
لَظَلَّ قُطاميٌّ وتحتَ لَبانِه
نَواهِضُ رُبْدٌ، ذاتُ ريشٍ مُسَبَّدِ
وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه ذكر الخوارج فقال: التسبيد فيهم فاشٍ. قال أَبو عبيد: سأَلت أَبا عبيدة عن التسبيد فقال: هو ترك التدهن وغسل الرأْس؛ وقال غيره: هو الحلق واستئصال الشعر؛ وقال أَبو عبيد؛ وقد يكون الأَمران جميعاً. وفي حديث آخر: سيماهم التحليق والتسبيد. وسَبَّدَ الفرخُ إِذا بدا ريشه وشوّك؛ وقال النابغة الذبياني في قصر الشعر: مُنْهَرِتُ الشِّدْقِ لم تَنْبُتْ قوادِمُه
في حاجب العين، من تسْبيدِه، زَبَبُ
يصف فرخ قطاة حَمَّمَ وعنى بتسبيده طلوع زغبه.
والمنهرت: الواسع الشدق. وقوادمه: أَوائل ريش جناحه. والزبب: كثرة الزغب؛ قال: وقد روي في الحديث ما يثبت قول أَبي عبيدة؛ روي عن ابن عباس أَنه قدم مكة مُسَبِّداً رأْسه فأَتى الحجر فقبله؛ قال أَبو عبيد: فالتسبيد ههنا ترك التدهن والغسل، وبعضهم يقول التسميد، بالميم، ومعناهما واحد؛ وقال غيره: سَبَّدَ شعرُه وسَمَّدَ إِذا نبت بعد الحلق حتى يظهر. وقال أَبو تراب: سمعت سليمان بن المغيرة يقول: سَبَّدَ الرجل شعره إِذا سَرَّحَه وبله وتركه، قال: لا يُسَبِّدُ ولكنَّه يُسَبِّدُ
(* قوله «لا يسبد ولكنه
يسبد» كذا بالأصل. ولعل معناه: لا يستأصل شعره بالحلق ولا يترك دهنه ولكنه يسرحه ويغسله ويتركه فيكون بينهما الجناس التام) . وقال أَبو عبيد: سَبَّدَ شعرَه وسَمَّدَه إِذا استأْصله حتى أَلحقه بالجلد. قال: وسَبَّدَ شعرَه إِذا حلقه ثم نبت منه الشيء اليسير. وقال أَبو عمرو: سَبَدَ شعرَه وسَبَّده وأَسْبَدَه وسَبَتَه وأَسبَتَه وسَبَّتَه إِذا حلقه.
والسُّبَدُ: طائر إِذا قَطَرَ على ظهره قطرةٌ من ماء جَرى؛ وقيل: هو طائر لين الريش إِذا قطر الماء على ظهره جرى من فوقه للينه؛ قال الراجز: أَكُلَّ يوم عرشُها مَقِيلي،
حتى ترى المِئْزَرَ ذا الفُضولِ،
مِثلَ جناح السُّبَدِ الغسيلِ
والعرب تسمي الفرس به إِذا عرق؛ وقيل: السُّبَدُ طائر مثل العُقاب؛ وقيل: هو ذكر العقبان، وإِياه عنى ساعدة بقوله:
كأَنَّ شُؤُونَه لَبَّاتُ بُدْنٍ،
غَدَاةَ الوَبْلِ، أَو سُبَدٌ غَسِيلُ
وجمعه سِبْدانٌ؛ وحكى أَبو منجوف عن الأَصمعي قال: السُّبَدُ هو الخُطَّاف البَرِّيُّ، وقال أَبو نصر: هو مثل الخطاف إِذا أَصابه الماء جرى عنه سريعاً، يعني الماء؛ وقال طفيل الغنوي:
تقريبُه المَرَطَى والجَوزُ مُعْتَدِلٌ،
كأَنه سُبَدٌ بالماءِ مغسولُ
المرطى: ضرب من العدو. والجوز: الوسط.
والسُّبَدُ: ثوب يُسَدُّ به الحوضُ المَرْكُوُّ لئلا يتكدر الماء يفرش فيه وتسقى الإِبل عليه وإِياه عنى طفيل؛ وقول الراجز يقوي ما قال الأَصمعي:حتى ترى المئزر ذا الفضول،
مثل جناح السُّبَدِ المغسول
والسُّبَدَةُ: العانة
(* قوله «والسبدة العانة» وكذلك السبد كصرد كما في
القاموس وشرحه).
والسِّبَدَةُ: الداهية.
وإِنه لَسِبْدُ أَسباد أَي داه في اللصوصية.
والسَّبَنْدَى والسِّبِنْدَى والسَّبَنْتى: النمر، وقيل الأَسد؛ وأَنشد يعقوب:
قَرْمٌ جَوادٌ من بني الجُلُنْدى،
يمشي إِلى الأَقران كالسَّبَنْدَى
وقيل: السبندى الجريء من كل شيء، هذلية؛ قال الزَّفَيَان: لمَّا رأَيتُ الظُّعْنَ شالتْ تُحْدَى،
أَتبعْتُهُنَّ أَرْحَبِيّاً مَعْدَا
أَعيَسَ جَوّابَ الضُّحَى سَبَنْدَى،
يَدَّرِعُ الليلَ إِذا ما اسْوَدَّا
وقيل: هو الجريء من كل شيء على كل شيء، وقيل: هي اللَّبْوَةُ الجريئة، وقيل: هي الناقة الجريئة الصدر وكذلك الجمل؛ قال:
على سَبَنْدَى طالما اعْتَلى به
الأَزهري في الرباعي: السَّبَنْدى الجريء، وفي لغة هذيل: الطويل، وكل جريء سَبَنْدى وسَبَنْتى. وقال أَبو الهيثم: السَّبَنْتاةُ النَّمِرُ ويوصف بها السبع؛ وقول المُعَذَّلِ بن عبد الله:
من السُّحِّ جَوَّالاً كأَنَّ غُلامَه
يُصَرِّفُ سِبْداً، في العِيانِ، عَمَرَّدا
ويروى سِيداً. قوله من السح يريد من الخيل التي تسح الجري أَي تصب. والعمرَّد: الطويل، وظن بعضهم أَن هذا البيت لجرير وليس له، وبيت جرير هو قوله:
على سابِحٍ نَهْدٍ يُشَبَّهُ بالضُّحَى،
إِذا عاد فيه الركضُ سِيداً عَمرَّدا

##### Türkçe

**السَّبَدُ**: bitki başlarından yayılmadan önce çıkan şey; çoğulu **أَسباد**’dır;
طرماح dedi ki:
أَو كأَسبادِ النَّصِيَّةِ، لم
تَجْتَدِلْ في حاجر مُسْتَنامْ
Ve bitki **سَبَّدَ** etti. Denir: “Benî falanın arazisinde **أَسباد** vardır” yani bitkiden kalıntılar,
tekili **سَبَد**’dir; ve Lebîd dedi ki:
سَبَداً من التَّنُّومِ يَخْبِطُه النَّدَى،
ونَوادراً من حَنْظلٍ خُطْبَانِ
Ve başkası dedi: **أَسبَدَ النَّصِيُّ إِسباداً** ve **تسبد تسبداً**; ondan bir şey bittiği zaman,
ondan önce olanına nispetle yeni (olan) bir (şey) olarak; ve طرماح’ın beytini inşad etti ve onu açıkladı, şöyle dedi: Ebû Saîd dedi:
**إِسباد النَّصِيَّةِ** onun hörgüçleridir; Araplar ona **الفوران** adını verirler, çünkü o kaynar (gibi fışkırır); Ebû Amr dedi: **أَسبادُ النَّصِيِّ** onun başlarıdır, ilk çıktığı zaman; **سَبَد**’in cemidir; طرماح, kazanan bir ok parçasını vasfederek dedi:
مُجَرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ،
خَصْلُ الجَوارِي، طرائفٌ سَبَدُهْ
Onun muradı: onun kazanması ve kazancı yeni edinilmiş (bir şey)dir. Ve **السُّبَدُ**: uğursuzluk; Leys, Ebû’d-Dukayş’ten şu sözünde nakletti:
امرُؤُ القيس بن أَرْوَى مولياً،
إِن رآني لأَبُوأَنْ بِسُبَدْ
قلت: بحراً قلت: قولاً كاذباً،
إِنما يمنعني سيفي ويَدْ

Ve **السَّبَدُ**: tüy (yünlü hayvan tüyü); ve denildi: kıl. Araplar der: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i” yani onun ne tüy sahibi (hayvanı) vardır ne de keçeleşmiş yün (sahibi); bu ikisiyle develer ve koyunlar kinaye edilir; ve denildi: onunla keçiler ve koyunlar kinaye edilir; ve denildi: onunla develer ve keçiler kinaye edilir; tüy develer içindir, kıl keçiler içindir; Asmaî dedi: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i” yani onun ne azı vardır ne çoğu; Asmaî’den başkası dedi: **السَّبَد** kıldandır, **اللَّبَد** yündendir; ve bu hadis ile mala **سَبَداً** adı verildi. Ve **السَّبُّود**: kıl. Ve “Saçını **سَبَّدَ** etti”: onu kökünden aldı; ta ki onu deriye yapıştırdı ve hepsini bıraktı; o ise zıddır; ve onun sözü:
بأَنَّا وقعنا من وليدٍ ورَهْطهِ
خِلافَهمُ، في أُمِّ فَأْرٍ مُسَبَّدِ
**أُمِّ فَأْر** ile felaketi kastetti; ona **أُم أَدراص** da denir. Ve **الدِّرْصُ** köpek yavrusu, kurt yavrusu, kedi, sıçan ve jerboa üzerine vaki olur; böylece vezin ona düzgün gelmedi; bu, onun sözü gibidir:
عَرَق السِّقاء على القَعودِ اللاغِبِ
**عَرَقَ القِرْبَة**’yi murad etti; ona (da) düzgün gelmedi. Ve onun sözü **مُسَبَّد** sözde aşırılık ve taşkınlıktır; diğerinin sözü gibi:
ونحن كشفنا من معاويةَ التي
هي الأُمُّ، تغشى كلَّ فَرْخٍ مُنَقْنِقِ
Beyni kastetti; çünkü beyne **فرخ** denir; ve onu taşkınlık üzere **مُنَقْنِق** yaptı.

Ve **التسبيد**: saçın günlerden sonra bitmesidir. Ve denildi: saç **سَبَّدَ** eder; tıraştan sonra bittiği zaman, siyahlığı göründü. Ve **التسبيد**: saçın dağınık olması. Ve **التسبيد**: ince tüyün çıkması; Râî dedi ki:
لَظَلَّ قُطاميٌّ وتحتَ لَبانِه
نَواهِضُ رُبْدٌ، ذاتُ ريشٍ مُسَبَّدِ
Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu: Hâricîleri andı da şöyle dedi: “**التسبيد** onlarda yaygındır.” Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde’ye **التسبيد** hakkında sordum; dedi ki: o, yağ sürmeyi ve başı yıkamayı terk etmektir; başkası dedi: o, tıraş etmek ve saçı kökünden almaktır; Ebû Ubeyd dedi: ve iki işin ikisi birden de olabilir. Ve başka bir hadiste: “Onların alâmeti **التحليق** ve **التسبيد**’dir.” Ve yavru kuş **سَبَّدَ** eder; tüyü göründüğü ve sertleştiği zaman; Nâbiga ez-Zübyânî, saçın kısalığında dedi:
مُنْهَرِتُ الشِّدْقِ لم تَنْبُتْ قوادِمُه
في حاجب العين، من تسْبيدِه، زَبَبُ
Keklik yavrusunu vasfeder; tüylenmişti; ve onun **تسبيد**’i ile ince tüyünün çıkmasını kastetti.
Ve **المنهرت**: geniş ağız yarığı (olan). Ve **قوادمه**: kanadının tüyünün ilkleri. Ve **الزبب**: ince tüyün çokluğu; dedi ki: hadiste Ebû Ubeyde’nin sözünü sabitleyen şey rivayet olunmuştur; İbn Abbâs’tan rivayet olundu: Mekke’ye başını **مُسَبِّداً** ederek geldi; sonra Hacer’e geldi ve onu öptü; Ebû Ubeyd dedi: burada **التسبيد**, yağ sürmeyi ve yıkamayı terk etmektir; bazısı **التسميد** der, **الميم** ile; ikisinin manası birdir; başkası dedi: saçı **سَبَّدَ** etti ve **سَمَّدَ** etti; tıraştan sonra bitip görünür oluncaya kadar. Ebû Turâb dedi: Süleyman b. Muğîre’yi şöyle derken işittim: adam saçını **سَبَّدَ** eder; onu taradığı, ıslattığı ve bıraktığı zaman; dedi ki: “**لا يُسَبِّدُ** fakat o **يُسَبِّدُ** eder”
(* “لا يسبد ولكنه يسبد” sözü: asılda böyle. Belki manası: saçını tıraşla kökünden almaz ve yağını da terk etmez; fakat onu tarar ve yıkar ve bırakır; böylece ikisi arasında tam cinas olur). Ebû Ubeyd dedi:
Saçını **سَبَّدَ** etti ve **سَمَّدَ** etti; onu kökünden alıp deriye bitiştirinceye kadar. Dedi ki: ve saçını **سَبَّدَ** etti; onu tıraş ettiği, sonra ondan az bir şey bittiği zaman. Ebû Amr dedi: saçını **سَبَدَ** etti ve **سَبَّده** etti ve **أَسْبَدَه** etti ve **سَبَتَه** etti ve **أَسبَتَه** etti ve **سَبَّتَه** etti; onu tıraş ettiği zaman.

Ve **السُّبَدُ**: bir kuş; sırtına sudan bir damla damladığı zaman akar; ve denildi: yumuşak tüylü bir kuştur; su sırtına damladığı zaman, yumuşaklığından dolayı onun üstünden akar; Recez söyleyen dedi ki:
أَكُلَّ يوم عرشُها مَقِيلي،
حتى ترى المِئْزَرَ ذا الفُضولِ،
مِثلَ جناح السُّبَدِ الغسيلِ
Ve Araplar, terlediği zaman ata onunla ad verir; ve denildi: **السُّبَدُ** kartal gibi bir kuştur; ve denildi: o, kartalların erkeğidir; Sâide’nin şu sözüyle kastettiği de odur:
كأَنَّ شُؤُونَه لَبَّاتُ بُدْنٍ،
غَدَاةَ الوَبْلِ، أَو سُبَدٌ غَسِيلُ
Onun çoğulu **سِبْدان**’dır; Ebû Mencûf, Asmaî’den nakletti, dedi ki: **السُّبَدُ** kara kırlangıçtır; Ebû Nasr dedi: o, kırlangıç gibidir; su ona isabet ettiği zaman ondan çabucak akar; yani su; Tufeyl el-Ganevî dedi ki:
تقريبُه المَرَطَى والجَوزُ مُعْتَدِلٌ،
كأَنه سُبَدٌ بالماءِ مغسولُ
**المرطى**: koşunun bir türü. **الجوز**: orta.

Ve **السُّبَدُ**: su bulanmasın diye, kazılmış havuzun kapatıldığı bir bez; onun içine serilir ve develer onun üzerinde sulanır; Tufeyl’in kastettiği de odur; Recez söyleyenin sözü, Asmaî’nin dediğini kuvvetlendirir: “حتى ترى المئزر ذا الفضول،
مثل جناح السُّبَدِ المغسول”
Ve **السُّبَدَةُ**: kasık kılları
(* “والسبدة العانة” sözü: ve **السَّبَد** de **صرد** gibi; Kâmûs’ta ve şerhinde olduğu üzere).
Ve **السِّبَدَةُ**: felaket.
Ve şüphesiz o, **لَسِبْدُ أَسباد**’dır; yani hırsızlıkta deha.

Ve **السَّبَنْدَى** ve **السِّبِنْدَى** ve **السَّبَنْتى**: kaplan; ve denildi: aslan; Ya‘kûb inşad etti:
قَرْمٌ جَوادٌ من بني الجُلُنْدى،
يمشي إِلى الأَقران كالسَّبَنْدَى
Ve denildi: **السبندى** her şeyden her şeye karşı cesur olandır; Huzeylîdir; Zefeyân dedi ki:
لمَّا رأَيتُ الظُّعْنَ شالتْ تُحْدَى،
أَتبعْتُهُنَّ أَرْحَبِيّاً مَعْدَا
أَعيَسَ جَوّابَ الضُّحَى سَبَنْدَى،
يَدَّرِعُ الليلَ إِذا ما اسْوَدَّا
Ve denildi: o, her şeyden her şeye karşı cesur olandır; ve denildi: o, cesur dişi aslandır; ve denildi: o, göğsü cesur dişi devedir; erkek deve de böyledir; dedi ki:
على سَبَنْدَى طالما اعْتَلى به
Ezherî, rubâîde (dörtlü kökte) dedi: **السَّبَنْدى** cesur olandır; Huzeyl dilinde: uzun (olan)dır; ve her cesur **سَبَنْدى** ve **سَبَنْتى**’dir. Ebû’l-Heysem dedi: **السَّبَنْتاةُ** kaplandır; yırtıcı hayvan onunla vasfedilir; Mu‘azzal b. Abdullah’ın sözü:
من السُّحِّ جَوَّالاً كأَنَّ غُلامَه
يُصَرِّفُ سِبْداً، في العِيانِ، عَمَرَّدا
Ve **سِيداً** diye de rivayet olunur. “**من السح**” sözüyle, koşuyu akıtan yani döken atlardan (olan)ı kasteder. Ve **العمرَّد**: uzun (olan). Bazısı zannetti ki bu beyit Cerîr’indir; hâlbuki onun değildir; Cerîr’in beyti onun sözü olan şudur:
على سابِحٍ نَهْدٍ يُشَبَّهُ بالضُّحَى،
إِذا عاد فيه الركضُ سِيداً عَمرَّدا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب د * ماله * سَبَدٌ * ولا لبد بفتح الباء فيهما أي قليل ولا كثير والسَّبَدُ من الشعر واللبد من الصوف و * التَّسْبِيدُ * ترك الأذهان وفي الحديث ﴿قدم بن عباس رضي الله عنه مكة * مُسَبِّداً * رأسه﴾

##### Türkçe

* س ب د *: Onun için ne **سَبَدٌ** vardır ne de **لبد**; ikisinde de **الباء**’nın fethiyle; yani ne az ne çok. **السَّبَدُ** kıldandır; **اللبد** ise yündendir. Ve **التَّسْبِيدُ**: zihinleri terk etmektir. Hadiste: “Kadem b. Abbas (Allah ondan razı olsun) Mekke’ye geldi; başı **مُسَبِّداً** idi.” {

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السبد، بفتح فسكون: حلق الشعر واستئصاله، كالإسباد، والتسبيد.
 وقال أبو عمرو: سبد شعره وسبده وأسبده وسبته، إذا حلقه. والسبد بالكسر: الذئب أخذه من قول المعذل بن عبد الله:
  من السح جوالا كأن غـلامـه                      يصرف سبدا في العنأن عمردا

  ويروى سيدا: والسبد: الداهية، كالسبدة. ويقال: هو سبد أسباد، أي دأهية وفي بعض الأمهات: داه في اللصوصية. والسبد، بالتحريك: القليل من الشعر، ومن ذلك قولهم: فلان ماله سبد ولا لبد، محركتان، أي لا قليل ولا كثير، وهذا قول الأصمعي. وهو مجاز، أي لا شيء له.
 وفي اللسان: أي ماله ذو وبر ولا صوف متلبد، يكنى بهما عن الإبل والغنم، وقيل يكنى به عن المعز والضأن، وقيل يكنى به عن الإبل ولامعز، فالوبر للإبل والشعر للمعز. وقيل: السبد من الشعر، واللبد من الصوف. وبهذا الحديث سمي المال سبدا. والسبدة، والسبد كصرد: العانة، لكونها منبت الشعر، من سبد رأسه، إذا جزه، كما في الأساس. والسبد: ثوب يسد به الحوض المركو لئلا يتكدر الماء، يفرش فيه وتسقى الإبل عليه، وإياه عنى طفيل الغنوي:
  تقريبهأ المرطى والجوز معتدل                      كأنه سبد بالماء مـغـسـول المرطى: ضرب من العدو، والجوز: الوسط. وسبد ع قرب مكة شرفها الله تعالى: أو جبل أو واد بها، كما في معجم البكري. وقال بعضهم: السبد في قول طفيل: طائر لين الريش إذا وقع عليه، أي على ظهره قطرتان وفي بعض الأمهات: قطرة، من الماء جرى من فوقه للينه، وأنشد قول الراجز:
  أكل يوم عرشها مقيلي
  حتى ترى المئزر ذا الفضول
  مثل جناح السبد المغسول والعرب تسمي الفرس به إذا عرق وقيل: السبد: طائر مثل العقاب، وقيل: ذكر العقبان، وإيأه عنى ساعدة بقوله:
  كأن شئونه لبـات بـدن                      غداة الوبل أو سبد غسيل وجمعه: سبدان. وحكى أبو منجوف عن الأصمعي، قال: السبد: هو الخطاف البري. وقال أبو نصر: هو مثل الخطاف، إذا أصابه الماء جرى عنه سريعا. قلت: وهكذا في شرح أبي سعيد السكري لأشعار هذيل عن الأصمعي، وقبله:
  إذا سبل العماء دنا عليه                      يزل بريده ماء زلول وغسيل: أصابه المطر. والسبد: الشؤم، حكاه الليث عن أبي الدقيش في قول أبي دواد الإيادي:
  امرؤ القيس بن أروى موليا                      إن رآني لأبوأن بـسـبـد
  قلت بجرا قلت قولا كاذبـا                      إنما يمنعني سـيفـي ويد وسبد بن رزام بن مازن بن ثعلبة بن ذبيان، في أنساب قيس. والسبد، ككتف: البقية من الكلإ.
 والتسبيد: التشعيث وترك الادهان وبه فسر الحديث في حق الخوارج: التسبيد فيهم فاش حكاه أبو عبيد، عن أبي عبيدة وقال غيره: هو الحلق. واستئصال الشعر، وقال أبو عبيد: وقد يكون الأمران جميعا. وفي حديث آخر:  سيماهم التحليق والتسبيد  . وروي عن ابن عباس رضي الله عنهما: أنه قدم مكة مسبدا رأسه فأتى الحجر فقبله قال أبو عبيد: فالتسبيد هنا ترك التدهن والغسل. وبعضهم يقول: التسميد، بالميم ومعناهما واحد. والتسبيد: بدو ريش الفرخ وتشويكه، قال النابغة:
  منهرت الشدق لم تنبت قوادمـه                      في حاجب العين من تسبيده زبب

  والتسبيد: بدو شعر الرأس يقال سبد شعره، استأصله حتى ألزقه بالجلد، وأعفاه جميعا، فهو ضد. وقال أبو عبيد: سبد شعره وسمده، إذا استأصله حتى ألحقه بالجلد، قال: وسبد شعره، إذا حلقه ثم نبت منه الشيء اليسير. والتسبيد: نبات حديث النصي في قديمه، كالإسباد، وقد سبد، وأسبد. والتسبيد: أن تسرح شعر رأسك وتبله ثم تتركه، قاله أبو تراب عن سليمان بن المغيرة. والأسباد، بالفتح: ثياب سود، جمع سبد، و الأسباد من النصي: رؤوسها أول ما تطلع، جمع سبد:. قاله أبو عمرو، وأنشد قول الطرماح يصف قدحا فائزا:
  مجرب بالرهان مسـتـلـب                      خصل الجواري طرائف سبده أارد أنه مستطرف فوزه وكسبه. ويقال: بأرض بني فلان أسباد، أي بقايا من نبت، واحدهأ: سبد، ككتف، وقال لبيد:
  سبدا من التنوم يخبطه الندى                      ونوادرا من حنظل خطبان والسبد: ما يطلع من رؤوس النبات قبل أن ينتشر. والسبندى بفتحتين الطويل في لغة هذيل، وقيل: الجري. وقل: هو الجرئ من كل شيء على كل شيء، هذلية. وأورده الأزهري في الرباعي. وكل جريء سبندى وسبنتي. وقيل: هي اللبوة الجريئة. وقيل: هي الناقة الجريئة الصدر، وكذلك الجمل، قال:
  على سبندى طالما اعتلى به والسبندى: النمر، وقال أبو الهيثم: السبنتاة النمر، ويوصف بها السبع. والسبندى والسبندى والسبنتى: النمر، وقيل: الأسد، أنشد يعقوب:
  قرم جواد من بني الجلند
  يمشي إلى الأقران كالسبندي ج: سباند وسباندة.
 أو هي الفراغ وأصحاب اللهو والتبطل، كالسنادرة كما في نوادر الأعراب.
 ومما يتسدرك عليه: السبود كسفود: الشعر، نقله ابن دريد عن بعض أهل اللغة، قال وليس يثبت. وسبد كزفر: بطن من قريش. وسبد، محركة: جبب أو واد، أظنه حجازيا. كذا في المعجك. وسبد شاربه: طال حتى سبغ على الشفة. والإسبيدة، بالكسر: داء يأخذ الصبي من حموضة اللبن والإكثار منه، فيضخم بطنه لذلك، يقال: صبي مسبود، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**السبد**، فتح ile sonra sükûn ile: saçın tıraş edilmesi ve kökünden kazınmasıdır; **الإسباد** ve **التسبيد** gibi.
Ebu Amr dedi: **سبد** onun saçını, ve **سبده** ve **أسبده** ve **سبته**; onu tıraş ettiğinde. **السبد** kesre ile: kurttur; onu, Muʿazzal b. Abdullah’ın sözünden aldı:
  Seherden dolaşan olarak, sanki onun delikanlısı                      **سبدا**’yı **العنأن** içinde **عمردا** olarak çevirip durur

Ve **سيدا** diye rivayet olunur: ve **السبد**: musibettir; **السبدة** gibi. Ve denilir: o, **سبد أسباد**’dır; yani bir musibettir. Ve bazı ana kaynaklarda: hırsızlıkta kurnaz. **السبد** harekeli olarak: saçtan az olandır; ve bundan, onların sözü: falanın ne **سبد**’i vardır ne **لبد**’i; ikisi de harekeli; yani ne az ne çok; ve bu, Asmaʿî’nin sözüdür. Ve o mecazdır; yani onun için hiçbir şey yoktur.
Ve Lisân’da: yani onun için ne tüy sahibi vardır ne de keçeleşmiş yün; ikisiyle develer ve koyunlar kinaye edilir; ve denildi: onunla keçiler ve koyunlar kinaye edilir; ve denildi: onunla develer ve keçi(ler) kinaye edilir; böylece tüy develer içindir, kıl keçiler içindir. Ve denildi: **السبد** kıldandır, **اللبد** yündendir. Ve bu hadis ile mal **سبدا** diye adlandırıldı. **السبدة** ve **السبد** ( **صرد** gibi): kasıktır; saçın bittiği yer olması sebebiyle; **سبد** onun başını, onu kırptığında; **الأساس**’ta olduğu gibi. **السبد**: su bulanmasın diye, sıvanmış havuzu kapatılan bir bezdir; onun içine serilir ve develer onun üzerinde sulanır; ve bunu, Tufeyl el-Ganevî kastetti:
  Onu, **المرطى** yaklaştırır ve **الجوز** mutedildir                      sanki o, su ile yıkanmış bir **سبد**’dir
**المرطى**: koşunun bir türüdür; **الجوز**: ortadır. Ve **سبد**: Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu şereflendirsin: yahut onda bir dağ yahut bir vadi; Bekrî’nin Muʿcem’inde olduğu gibi. Ve bazıları dedi: Tufeyl’in sözünde **السبد**: yumuşak tüylü bir kuştur; onun üzerine, yani sırtına, iki damla düştüğünde; ve bazı ana kaynaklarda: bir damla; yumuşaklığı sebebiyle onun üzerinden akan sudan. Ve Recez söyleyenin sözünü inşad etti:
  Her gün onun arşı, benim öğle istirahatimdir
  Ta ki, fazlalık sahibi peştamalı görürsün
  Yıkanmış **السبد**’in kanadı gibi
Ve Araplar, terlediğinde ata onunla ad verirler. Ve denildi: **السبد**: kartal gibi bir kuştur. Ve denildi: akbabaların erkeğidir; ve bunu, Sâʿide şu sözüyle kastetti:
  Sanki onun akıntıları, semiz bedenlerin gerdanlarıdır                      sağanak sabahında yahut yıkanmış bir **سبد**
Onun çoğulu: **سبدان**’dır. Ebu Mencûf, Asmaʿî’den nakletti; dedi: **السبد**: o, yabanî kırlangıçtır. Ebu Nasr dedi: o, kırlangıç gibidir; su ona isabet ettiğinde ondan çabucak akar. Dedim: Asmaʿî’den, Ebu Saʿîd es-Sukkerî’nin Huzeyl şiirlerine şerhinde de böyledir; ve ondan önce:
  Bulut döküldüğünde ona yaklaşır                      onun postacısı, kaygan suyu giderip durur
Ve **غسيل**: ona yağmur isabet etti. **السبد**: uğursuzluktur; Leys, Ebu’d-Dukayş’ten, Ebu Duvâd el-Îyâdî’nin sözünde hikâye etti:
  İmru’ul-Kays b. Ervâ yüz çevirerek                      beni görürse, mutlaka bir **سبد** ile konaklarım
  “Erken” dedim; yalan bir söz söyledim                      beni ancak kılıcım ve elim engeller
Ve **سبد بن رزام بن مازن بن ثعلبة بن ذبيان**: Kays’ın neseblerinde. **السبد** ( **كتف** gibi): otun kalıntısıdır.
Ve **التسبيد**: saçın dağınık bırakılması ve yağ sürmeyi terk etmektir; ve bununla, Haricîler hakkında hadiste tefsir edildi: “**التسبيد** onlarda yaygındır”; Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den hikâye etti. Ve başkası dedi: o, tıraştır ve saçın kökünden kazınmasıdır. Ebu Ubeyd dedi: iki iş de birlikte olabilir. Ve başka bir hadiste: “Onların alâmeti **التحليق** ve **التسبيد**’dir.” Ve İbn Abbâs’tan (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet olundu: Mekke’ye başı **مسبدا** olarak geldi; sonra Hacer’e geldi ve onu öptü. Ebu Ubeyd dedi: burada **التسبيد**, yağlanmayı ve yıkanmayı terk etmektir. Ve bazısı **التسميد** der; **الميم** ile; ikisinin manası birdir. **التسبيد**: civcivin tüyünün belirmesi ve dikenlenmesidir. Nâbiga dedi:
  Ağzı yarık; ön telekleri bitmemiş                      göz kaşında, onun **تسبيده**’sinden **زبب** vardır

Ve **التسبيد**: baş saçının belirmesidir; denilir: **سبد** onun saçını; onu kökünden kazıdı, ta ki onu deriye yapıştırdı; ve onu bütünüyle uzattı; böylece o zıttır. Ebu Ubeyd dedi: **سبد** onun saçını ve **سمده**; onu kökünden kazıyıp deriye bitiştirdiğinde. Dedi: ve **سبد** onun saçını; onu tıraş ettiğinde, sonra ondan az bir şey bittiğinde. **التسبيد**: eskisinde yeni **النصي** bitmesidir; **الإسباد** gibi; ve **سبد** etmiştir, ve **أسبد** etmiştir. **التسبيد**: başının saçını taraman ve onu ıslatman, sonra onu bırakmandır; Ebu Turâb, Süleyman b. el-Muğîre’den söyledi. **الأسباد** فتح ile: siyah elbiselerdir; **سبد**’in cemʿidir. Ve **الأسباد** **النصي**’den: ilk çıktığında onun başlarıdır; **سبد**’in cemʿidir. Bunu Ebu Amr söyledi; ve Tırimmâh’ın, kazanan bir oku vasfederken sözünü inşad etti:
  Bahis ile denenmiş, ganimetle alınmış                      cariyelerin saç tutamları, onun **سبده**’sinin tazeleri
Yani onun kazanmasını ve elde edişini yeni edinilmiş kılmak istedi. Ve denilir: falan oğullarının arazisinde **أسباد** vardır; yani bitkiden kalıntılar; onun teki: **سبد** ( **كتف** gibi). Lebîd dedi:
  **سبدا** olarak **التنوم**’dan; çiğ onu döver                      ve **حنظل**’dan nadirler; iki saplı
Ve **السبد**: yayılmadan önce bitkinin başlarından çıkan şeydir. Ve **السبندى** iki fetha ile: Huzeyl dilinde uzun olandır; ve denildi: koşmadır. Ve denildi: o, her şeyden her şeye karşı cüretkâr olandır; Huzeylcedir. Ezherî onu rubâʿîde zikretti. Ve her cüretkâr **سبندى** ve **سبنتي**’dir. Ve denildi: o, cüretkâr dişi aslandır. Ve denildi: o, göğsü cüretkâr dişi devedir; ve aynı şekilde erkek deve. Dedi:
  Üzerinde, onunla çokça yükselmiş olduğu bir **سبندى** üzerine
Ve **السبندى**: kaplandır. Ebu’l-Heysem dedi: **السبنتاة** kaplandır; ve yırtıcı onunla vasfedilir. Ve **السبندى** ve **السبندى** ve **السبنتى**: kaplandır; ve denildi: aslandır. Yakub inşad etti:
  **الجلند** oğullarından, cömert bir aygır
  Akranlara doğru, **السبندي** gibi yürür
Onun cemʿi: **سباند** ve **سباندة**’dir.
Yahut o, boş vakit ve eğlence ve aylaklık sahipleridir; **السنادرة** gibi; Aʿrâb’ın Nevâdir’inde olduğu üzere.
Ve üzerine telâfi edilenlerdendir: **السبود** ( **سفود** gibi): saçtır; İbn Düreyd onu bazı dil ehlinden nakletti; dedi: fakat sabit olmaz. Ve **سبد** ( **زفر** gibi): Kureyş’ten bir batındır. Ve **سبد** harekeli: bir dağ geçidi yahut bir vadidir; onu Hicazî sanıyorum; Muʿcem’de böyle. Ve **سبد** onun bıyığını: uzadı, ta ki dudağın üzerine sarktı. Ve **الإسبيدة** kesre ile: çocuğu, sütün ekşiliğinden ve ondan çok içmekten tutan bir hastalıktır; bununla karnı büyür; denilir: **صبي مسبود**; Sâğânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 سَبڤدَ see what next follows.

سبّد شَعَرَهُ
2 سبّد شَعَرَهُ ذ , (AA, TA,) inf. n. تَسْبِيدٌ, (K, TA,) He shaved off his hair; (AA, K, TA;) as also ↓ سَبَدَهُ, (AA, K,) inf. n. سَبْدٌ; (K, TA;) and ↓ اسبدهُ, (AA, TA,) inf. n. اـِسْبَادٌ: (K, TA:) or all signify he shaved off his hair and [so] removed it utterly: and سَبَتَ شَعَرَهُ and سبّتهُ and اسبتهُ also have the former signification accord. to AA: (TA:) [and] تَسْبِيدُ الرَّأْسِ signifies the removing utterly the hair of the head [by shaving]: (S:) or سبّد شَعَرَهُ signifies he shaved off his hair and then left it until it had grown a little: (A'Obeyd, L:) or he removed utterly his hair, making it to be [shaven] close to the skin; (A'Obeyd, M, L;) as also سمّدهُ. (A'Obeyd, L.) ― -b2- And He let the whole of his hair grow ample and long: thus it has two contr. significations. (M.) ― -b3- And تَسْبِيدٌ signifies also The combing, or combing down, or letting down and loosing, and then moistening, and leaving, the hair of the head. (Suleymán Ibn-El-Mugheyreh, L, K. *) ― -b4- And The rendering [one's hair] matted, or compacted, and dusty. (M, L.) ― -b5- And [hence, app., the objective complement being meant to be understood,] The leaving off, or neglecting, the anointing of oneself [or of one's hair], (A'Obeyd, S, K, TA,) and washing: and some say تَسْمِيدٌ, which signifies the same. (A'Obeyd, TA.) -A2- تَسْبِيدٌ is also used [intransitively,] as signifying The appearing of the hair of the head: (K:) or the growing after some days: (M:) or سبّد الشَّعَرُ means The hair grew so that its blackness appeared after the shaving. (S, M.) ― -b2- And The coming forth of the down [of a young bird]: (M:) or the appearing of the feathers of a young bird. (K.) You say, سبّد الفَرْخُ The young bird began to show its feathers, or to become fledged. (S.) ― -b3- And The growing of fresh shoots upon, or among, the old portions of the [plant called] نَصِىّ; as also ↓ اـِسْبَادٌ: (K:) you say [of that plant], سبّد and ↓ اسبد: (TA:) or سبّد النَّبَاتُ The plant had heads coming forth, before the spreading thereof. (M.)

4 أَسْبَدَ see 2, in three places; first and last sentences.

سِبْدٌ
سِبْدٌ ذ i. q. دَاهِيَةٌ [as meaning Cunning, or very cunning: and perhaps also as meaning a calamity: pl. أَسْبَادٌ]. (S, M, K.) You say, هُوَ سِبْدُ أَسْبَادٍ He is cunning, or very cunning, (دَاهٍ, S, M, or دَاهِيَةٌ, K,) in theft, or robbery. (S, M, K.) ― -b2- And [hence, perhaps, or the reverse may be the case,] A wolf: (K:) it occurs, in the accus. case, in a verse, in this sense, (TA,) or in the former sense; (S;) or, as some relate it, the word in this instance is سِيدًا [which has the latter meaning]. (S, TA.)

سَبَدٌ
سَبَدٌ ذ Hair [of goats]; syn. شَعَرٌ; (As, S, M;) as also ↓ سَبُّودٌ: (M:) or a small quantity thereof: (K:) or fur [of camels]; syn. وَبَرٌ. (M.) One says, مَا لَهُ سَبَدٌ وَلَا لَبَدٌ (As, S, M, K) He has neither goats' hair nor wool: (As, * S, * M:) or neither camels' fur nor wool: or neither camels' fur nor goats' hair: meaning (tropical:) he has neither goats nor sheep: or (tropical:) neither camels nor sheep: or (tropical:) neither camels nor goats: (M:) or (tropical:) neither little nor much; (As, S, K, TA;) i. e. he has not anything. (TA.) [See also لَبَدٌ.] Hence سَبَدٌ is an appellation for (assumed tropical:) Cattle (مَالٌ). (TA.) Hence also the saying of' Átikeh Bint-Zeyd,
لَمْ يَدَعْهُ اللّٰهُ يَمْشِى بِسَبَدْ
[i. e. (assumed tropical:) God let him not walk with goats, &c.]; meaning (assumed tropical:) God reduced him to poverty, so that He left not [to him] anything. (Ham p. 495.) ― -b2- Also sing. of أَسْبَادٌ (TA) which signifies Black garments or cloths [app. of goats' hair or of camels' fur]. (K, TA.) ― -b3- أَسْبَادٌ, (K, TA,) as pl. of سَبَدٌ, (TA,) signifies also The heads of the [plant called] نَصِىّ when they first come forth: (K, TA:) or, as pl. of سَبَدٌ, the heads of plants coming forth, before spreading. (M.) ― -b4- And, likewise as pl. of سَبَدٌ, Remains of plants or herbage in a land. (TA.) [See also سَبِدٌ.] -A2- سَبَدٌ also signifies Unluckiness, ill luck, or evil fortune: (M:) or so ↓ سُبَدٌ: (K, TA:) so says Lth, on the authority of ADk. (TA.)

سَبِدٌ
سَبِدٌ ذ A remnant of herbage or pasturage. (K.) [See also سَبَدٌ, last sentence but one.]

سُبَدٌ
سُبَدٌ ذ A certain bird, (S, M, K,) having plumage so soft, or smooth, that when two drops of water drop upon it, (S, M, * K,) upon its back, (S, M,) they run off from it; (S, * M, K, * TA;) or such that when a drop of water drops upon its back, it runs [off] (M:) the Arabs liken to it a horse when he sweats: (S:) or a certain bird like the eagle: (TA:) or the male eagle: (M, TA:) or the swallow of the desert (خُطَّاف بَرِّىّ): (As, TA:) or a bird like the خُطَّاف; when water falls upon it, it runs off from it quickly: so says Aboo-Nasr; and so Skr in his Expos. of the poetry of Hudheyl, on the authority of As: (TA:) said by As to be a certain black bird: (so in a marg. note in one of my copies of the S:) pl. سِبْدَانٌ. (S, M.) ― -b2- Also A piece of cloth with which the watering-trough (K, TA) such as is termed مَرْكُوّ [q. v.] (TA) is rendered close, or firm, [in its bottom and sides,] (يُسَدُّ, [in the L يُسْبَدُ, but I know not any apposite meaning of this verb,]) in order that the water may not become turbid: (K:) it is spread therein; and the camels are made to drink [the water] above it. (L.) ― -b3- See also سِبْدَةٌ. -A2- And see سَبَدٌ, last sentence.

سِبْدَةٌ
سِبْدَةٌ ذ , (M, L,) or ↓ سُبَدٌ, (K,) or both, (TA,) The pubes. (M, L, K.)

سَبُّودٌ
سَبُّودٌ ذ : see سَبَدٌ, first sentence.

سَبَنْدًى
سَبَنْدًى ذ Tall, or long; (K;) in the dial. of Hudheyl: (TA:) and also bold, or daring; (S, M, K;) applied to anything [i. e. to any creature]; (S, K;) of the dial. of Hudheyl: (M:) as also سَبَنْتًى: (S, TA:) or, so applied, bold, or daring, to undertake anything: and the fem. [سَبَنْدَاةٌ, like سَبَنْتَاةٌ,] is said to signify a bold lioness: and a bold-breasted she-camel: and in like manner [the masc. signifies] a bold-breasted he-camel: (M, L:) and, (S, M, L, K,) as also سِبِنْدًى, (M, L,) the leopard; (As, S, M, L, K;) and so سَبَنْتًى, (As, S, L,) or سَبَنْتَاةٌ, which is also applied to a beast of prey [absolutely]: (A Heyth:) or the lion: (M, L:) pl. سَبَانِدُ and سَبَانِدَةٌ: or the meaning of this, or these, [i. e. of the latter pl. or of both, for the pronoun (هِىَ) may relate to the latter or to both,] is idle, and sportful, and vain, or frivolous, persons; (K, TA;) like سَبَادِرَةٌ. (TA.)

مُسَبَّدٌ
مُسَبَّدٌ ذ , like مُعَظَّمٌ, (TA,) or ↓ مُسَبِّدٌ, (accord. to a copy of the M,) as meaning (assumed tropical:) Consummate, (M, * TA,) is applied as an epithet to a calamity, دَاهِيَة, (M, TA,) which a poet terms, for the sake of the measure, أَمُّ فَأْرٍ, because it is termed أُمُّ أَدْرَاصٍ, and دِرْصٌ is applied to a young one of a bitch, and of a she-wolf, and of a she-cat, and of the [species of فَأْر called] جُرَذ, and of the jerboa. (M.)

مُسَبِّدٌ
مُسَبِّدٌ ذ [act. part. n. of 2]. It is said of Ibn-'Abbás, قَدِمَ مَكَّةَ مُسَبِّدًا رَأْسُهُ, meaning He came to Mekkeh having his head unanointed and unwashed. (A'Obeyd, S.) -A2- See also the next preceding paragraph.

##### Türkçe

1 **سَبڤدَ**: ardından gelen şeye bak.

**سبّد شَعَرَهُ**
2 **سبّد شَعَرَهُ** ذ, (AA, TA,) mastar ismi **تَسْبِيدٌ**, (K, TA,) Saçını tıraş etti; (AA, K, TA;) bunun gibi ↓ **سَبَدَهُ**, (AA, K,) mastar ismi **سَبْدٌ**; (K, TA;) ve ↓ **اسبدهُ**, (AA, TA,) mastar ismi **اـِسْبَادٌ**: (K, TA:) yahut hepsi, saçını tıraş etti ve [böylece] onu bütünüyle giderdi, anlamına gelir: ve **سَبَتَ شَعَرَهُ** ve **سبّتهُ** ve **اسبتهُ** da AA’ya göre önceki anlamı taşır: (TA:) [ve] **تَسْبِيدُ الرَّأْسِ** başın saçını [tıraş ederek] bütünüyle gidermek demektir: (S:) yahut **سبّد شَعَرَهُ** saçını tıraş etti ve sonra onu biraz uzayıncaya kadar bıraktı demektir: (A'Obeyd, L:) yahut saçını bütünüyle giderdi; onu deriye bitişik [tıraşlı] kılarak; (A'Obeyd, M, L;) bunun gibi **سمّدهُ**. (A'Obeyd, L.) ― -b2- Ve saçının tamamını bol ve uzun olarak uzattı: böylece onun iki zıt anlamı vardır. (M.) ― -b3- Ve **تَسْبِيدٌ** ayrıca, başın saçını taramak, yahut aşağı doğru taramak, yahut salıvermek ve çözmek, sonra ıslatmak ve bırakmak, demektir. (Suleymán Ibn-El-Mugheyreh, L, K. *) ― -b4- Ve [saçı] keçeleşmiş, yahut sıkışmış, ve tozlu kılmak. (M, L.) ― -b5- Ve [bundan, görünüşe göre, mef’ûlün anlaşılması kastedilerek,] kişinin [yahut saçının] yağlanmasını bırakması yahut ihmal etmesi, (A'Obeyd, S, K, TA,) ve yıkamayı: ve bazıları **تَسْمِيدٌ** der; o da aynı anlama gelir. (A'Obeyd, TA.) -A2- **تَسْبِيدٌ** ayrıca [geçişsiz olarak] başın saçının görünmesi anlamında da kullanılır: (K:) yahut birkaç günden sonra uzaması: (M:) yahut **سبّد الشَّعَرُ** tıraştan sonra siyahlığı görünecek şekilde saç uzadı demektir. (S, M.) ― -b2- Ve yavru kuşun tüylerinin çıkması: (M:) yahut yavru kuşun tüylerinin görünmesi. (K.) Şöyle dersin: **سبّد الفَرْخُ** Yavru kuş tüylerini göstermeye başladı, yahut tüylendi. (S.) ― -b3- [نَصِىّ] denilen bitkinin eski kısımları üzerinde yahut arasında taze sürgünlerin bitmesi; bunun gibi ↓ **اـِسْبَادٌ**: (K:) [o bitki hakkında] **سبّد** ve ↓ **اسبد** dersin: (TA:) yahut **سبّد النَّبَاتُ** Bitki, yayılmasından önce, başçıklar çıkarır oldu. (M.)

4 **أَسْبَدَ**: 2’ye bak; üç yerde; ilk ve son cümleler.

**سِبْدٌ**
**سِبْدٌ** ذ **دَاهِيَةٌ** ile aynı anlamdadır [kurnazlık, yahut çok kurnazlık: ve belki ayrıca bir musibet anlamında da: çoğulu **أَسْبَادٌ**]. (S, M, K.) Şöyle dersin: **هُوَ سِبْدُ أَسْبَادٍ** O, hırsızlıkta yahut soygunda kurnazdır, yahut çok kurnazdır, (**دَاهٍ**, S, M, yahut **دَاهِيَةٌ**, K). (S, M, K.) ― -b2- Ve [bundan, belki, yahut bunun tersi de olabilir,] bir kurt: (K:) bu anlamda bir beyitte mansup olarak vârid olmuştur, (TA,) yahut önceki anlamda; (S;) yahut bazılarınca rivayet edildiğine göre, bu örnekte kelime **سِيدًا**’dır [ki bu, son anlamı taşır]. (S, TA.)

**سَبَدٌ**
**سَبَدٌ** ذ Keçi kılı; eş anlamlısı **شَعَرٌ**; (As, S, M;) bunun gibi ↓ **سَبُّودٌ**: (M:) yahut ondan az bir miktar: (K:) yahut deve tüyü; eş anlamlısı **وَبَرٌ**. (M.) Şöyle denir: **مَا لَهُ سَبَدٌ وَلَا لَبَدٌ** (As, S, M, K) Onun ne keçi kılı vardır ne yün: (As, * S, * M:) yahut ne deve tüyü vardır ne yün: yahut ne deve tüyü ne keçi kılı: anlamı (mecaz:) onun ne keçisi vardır ne koyunu: yahut (mecaz:) ne devesi vardır ne koyunu: yahut (mecaz:) ne devesi vardır ne keçisi: (M:) yahut (mecaz:) ne az ne çok; (As, S, K, TA;) yani onun hiçbir şeyi yoktur. (TA.) [Ayrıca **لَبَدٌ**’e bak.] Bundan dolayı **سَبَدٌ**, (varsayılan mecaz olarak:) sığır ( **مَالٌ** ) için bir adlandırmadır. (TA.) Bundan dolayı ayrıca ‘Átikeh Bint-Zeyd’in sözü:
لَمْ يَدَعْهُ اللّٰهُ يَمْشِى بِسَبَدْ
[yani (varsayılan mecaz:) Allah onun keçilerle vb. yürümesini bırakmadı]; anlamı (varsayılan mecaz:) Allah onu fakirliğe düşürdü; öyle ki [ona] hiçbir şey bırakmadı. (Ham p. 495.) ― -b2- Ayrıca **أَسْبَادٌ**’ın tekilidir (TA); bu da siyah elbiseler yahut kumaşlar [görünüşe göre keçi kılından yahut deve tüyünden] demektir. (K, TA.) ― -b3- **أَسْبَادٌ**, (K, TA,) **سَبَدٌ**’ün çoğulu olarak, (TA,) ayrıca [نَصِىّ] denilen bitkinin ilk çıktıklarında başçıkları demektir: (K, TA:) yahut **سَبَدٌ**’ün çoğulu olarak, yayılmadan önce çıkan bitki başçıkları. (M.) ― -b4- Ve, yine **سَبَدٌ**’ün çoğulu olarak, bir arazide bitkilerin yahut otların kalıntıları. (TA.) [Ayrıca **سَبِدٌ**’e bak.] -A2- **سَبَدٌ** ayrıca uğursuzluk, kötü talih, yahut kötü baht demektir: (M:) yahut bunun gibi ↓ **سُبَدٌ**: (K, TA:) Lth, ADk’nin rivayetine dayanarak böyle der. (TA.)

**سَبِدٌ**
**سَبِدٌ** ذ Otun yahut meranın bir kalıntısı. (K.) [Ayrıca **سَبَدٌ**’e, sondan bir önceki cümleye bak.]

**سُبَدٌ**
**سُبَدٌ** ذ Belli bir kuş, (S, M, K,) tüyleri öyle yumuşak yahut pürüzsüzdür ki üzerine iki damla su düştüğünde, (S, M, * K,) sırtına, (S, M,) ondan akıp gider; (S, * M, K, * TA;) yahut sırtına bir damla su düştüğünde, [üzerinden] akıp gider: (M:) Araplar, terlediğinde bir atı ona benzetirler: (S:) yahut kartala benzer belli bir kuş: (TA:) yahut erkek kartal: (M, TA:) yahut çöl kırlangıcı ( **خُطَّاف بَرِّىّ** ): (As, TA:) yahut **خُطَّاف**’a benzer bir kuş; su onun üzerine düştüğünde ondan çabucak akıp gider: Ebu-Nasr böyle der; ve Hudheyl şiirinin şerhinde Skr da As’ın rivayetine dayanarak böyle der: (TA:) As tarafından, belli bir siyah kuş olduğu söylenmiştir: (S’nin nüshalarımın birindeki kenar notunda böyle:) çoğulu **سِبْدَانٌ**. (S, M.) ― -b2- Ayrıca, sulama oluğu (K, TA) — **مَرْكُوّ** diye adlandırılan türden olan (TA) — suyun bulanıklaşmaması için [tabanında ve yanlarında] sıkı yahut sağlam kılınan, ( **يُسَدُّ**, [L’de **يُسْبَدُ**, fakat bu fiilin uygun bir anlamını bilmiyorum,]) bir parça bez: (K:) onun içine serilir; ve develere onun üstünden [su] içirilir. (L.) ― -b3- Ayrıca **سِبْدَةٌ**’ye bak. -A2- Ve **سَبَدٌ**’e, son cümleye bak.

**سِبْدَةٌ**
**سِبْدَةٌ** ذ, (M, L,) yahut ↓ **سُبَدٌ**, (K,) yahut ikisi, (TA,) kasık kılları. (M, L, K.)

**سَبُّودٌ**
**سَبُّودٌ** ذ: **سَبَدٌ**’e bak, ilk cümle.

**سَبَنْدًى**
**سَبَنْدًى** ذ Uzun boylu, yahut uzun; (K;) Hudheyl lehçesinde: (TA:) ve ayrıca cesur, yahut atılgan; (S, M, K;) herhangi bir şeye [yani herhangi bir canlıya] söylenir; (S, K;) Hudheyl lehçesindendir: (M:) bunun gibi **سَبَنْتًى**: (S, TA:) yahut, böyle uygulanınca, herhangi bir şeye girişmede cesur yahut atılgan: ve müennesi [**سَبَنْدَاةٌ**, **سَبَنْتَاةٌ** gibi,] cesur bir dişi aslan demektir, denir: ve göğsü cesur bir dişi deve: ve aynı şekilde [müzekkeri] göğsü cesur bir erkek deve: (M, L:) ve, (S, M, L, K,) bunun gibi **سِبِنْدًى**, (M, L,) pars; (As, S, M, L, K;) ve böylece **سَبَنْتًى**, (As, S, L,) yahut **سَبَنْتَاةٌ**, ki bu ayrıca bir yırtıcı hayvana [mutlak olarak] da söylenir: (A Heyth:) yahut aslan: (M, L:) çoğulu **سَبَانِدُ** ve **سَبَانِدَةٌ**: yahut bunun, yahut bunların, [yani son çoğulun yahut ikisinin birden; çünkü zamir (هِىَ) sonuncuya yahut ikisine birden dönebilir,] anlamı, boş, ve oyunbaz, ve batıl, yahut laubali kimselerdir; (K, TA;) **سَبَادِرَةٌ** gibi. (TA.)

**مُسَبَّدٌ**
**مُسَبَّدٌ** ذ, **مُعَظَّمٌ** gibi, (TA,) yahut ↓ **مُسَبِّدٌ**, (M’nin bir nüshasına göre,) (varsayılan mecaz olarak:) pekişmiş, olgunlaşmış, (M, * TA,) bir musibete, **دَاهِيَة**’ye, (M, TA,) sıfat olarak kullanılır; bir şair onu vezin gereği **أَمُّ فَأْرٍ** diye adlandırır; çünkü ona **أُمُّ أَدْرَاصٍ** denir; ve **دِرْصٌ**, bir köpek dişisinin, ve bir dişi kurdun, ve bir dişi kedinin, ve [**فَأْر** türünden] **جُرَذ**’ın, ve jerboanın yavrusuna söylenir. (M.)

**مُسَبِّدٌ**
**مُسَبِّدٌ** ذ [2’nin ism-i fâili]. İbn-‘Abbás hakkında şöyle denmiştir: **قَدِمَ مَكَّةَ مُسَبِّدًا رَأْسُهُ**, anlamı: Mekke’ye, başı yağlanmamış ve yıkanmamış olarak geldi. (A'Obeyd, S.) -A2- Ayrıca bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَدَ
سَبَدَ U ( n. ac. سَبْد 1 ),
a.  Shaved the hair off.

سَبَّدَ
سَبَّدَ II ,
a.  see I .

b.  Combed, combed down ( hair ).

c.  Became fledged ( bird ).

أَسْبَدَ
أَسْبَدَ IV ,
a.  see I .

سِبْد
سِبْد 2 , ( pl. أَسْبَاْد 38 ),
a.  Cunning.

b.  Terrible.

c.  Wolf.

d.  Goat's hair.

e.  Garment ( of goat's hair ).

f.  Unluckiness.

سُبَد
سُبَد 9 ,
a.  A certain bird.

سَبَنْدًى
سَبَنْدًى
a.  Bold, daring.

b.  Tall, long.

c.  Vain, frivolous; sportful.

##### Türkçe

سَبَدَ
**سَبَدَ** U ( n. ac. **سَبْد** 1 ),
a. Saçı tıraş etti (kökünden kazıdı).

سَبَّدَ
**سَبَّدَ** II ,
a. I’e bak.

b. (Saçı) taradı, aşağı doğru taradı.

c. (Kuş) tüylendi (kanatlandı).

أَسْبَدَ
**أَسْبَدَ** IV ,
a. I’e bak.

سِبْد
**سِبْد** 2 , ( pl. **أَسْبَاْد** 38 ),
a. Kurnazlık.

b. Korkunç.

c. Kurt.

d. Keçi kılı.

e. Elbise (keçi kılından).

f. Uğursuzluk.

سُبَد
**سُبَد** 9 ,
a. Belli bir kuş.

سَبَنْدًى
**سَبَنْدًى**
a. Cesur, atılgan.

b. Uzun, boylu.

c. Kibirli, boş; eğlenceci.
