# سبد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: سبد

س د ب
سبد ، دبس : ( مستعملان ) .
سبد : قال الليث : السَّبَد : الشَّعْر . وقولهم : ما لَه سَبَد ولا لَبَد ، أي : ما لَه ذو شَعْر ولا ذو وَبَر متلبِّد ، ولهذا المعنى سُميَ المالُ سَبَداً .
وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : ما له سَبَد ولا لَبَد ، أي : ما لَه قَليل ولا كثير .
وقال غير الأصمعي : السَّبَد من الشَّعْر واللَّبَد من الصوف .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذَكر الخوارجَ فقال : ( التَّسبيد فيهم فاشٍ ) .
وقال أبو عُبَيد : سألتُ أبا عُبيدة عن التسبيد فقال : هو تَرْك التّدهُّن وغَسل الرأس . قال وغيرُه يقول : إنما هو الحَلْق واستئصالُ الشعر .
قال أبو عُبَيدة : وقد يكون الأمران جميعاً ، وقال النابغة في قصر الشَّعر يَذكُر فَرخَ قَطاةٍ حَمَّم :
في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيده زَغَبٌ
وقال : يعني بالتّسبيد طلوعَ الزَّغَب .
قال : وقد رُوِي في الحديث ما يثبِت قول أبي عُبَيدة : قال ابن جريج عن محمدِ بنِ عبّاد بنِ جعفر : رأيتُ ابنَ عباس قَدِمَ مكّة مسبِّداً رأسَه ، فأَتَى الحجَر فقبَّله .
قال أبو عُبَيد : فالتّسبيد ها هنا : تَرْكُ التَّدَهُّن والغَسل . وبعضهم يقول : التسميد بالميم ومعناهما واحد .
وقال غيرُ واحد : سبَّد شَعرَه وسَمَّد : إذا نَبَت بعد الحَلْق حين يَظهر .
وقال أبو تراب سمعتُ سليمانَ بنَ المُغيرة يقول : سبَّد الرجلُ شعرَه : إذا سرَّحه وبَلّه وتَرَكه . قال : والشَّعر لا يُسبِّد ولكنه يُسبَّد .
وقال أبو عُبَيدة : سبّد شعرَه وسَمَّدَه : إذا استأصَلَه حتى ألصقَه بالجلْد . قال : وسبَّد شعرَه : إذا حلَقه ثم نبت منه الشيء اليسير .
وقال أبو عمرو : سَبَد شعره وسَبّده وسبَتَه وأسبته : إذا حلقه . رواه أبو العباس ، عن عمْرو عن أبيه .
أبو عبَيد عن الأصمعي : السُّبَد : طائرٌ ليّن الريش إذا قطر على ظهره قطرتان من ماء جرى ، وجمعه سِبْدان .
شمر عن ابن الأعرابي : السُّبَد : طائر مثلُ العُقاب .
قال : وحَكَى أبو مَنجوف عن الأصمعي قال : السُّبَد هو الخطّاف البَرّيّ .
وقال أبو نصر : هو مِثل الخطّاف إذا أصابه الماءُ جرى عنه سريعاً ، وقال طُفَيل الغَنَوِي :
كأنَّه سُبَدٌ بالماءِ مَغْسولُ
وقال أبو سعيد : السُّبَد : ثوبٌ يُسدّ به الحَوْض المَرْكُوُّ لئلاّ يتكدّر الماءُ ، يفرش فيه وتسقى عليه الإبل ، وإيّاه عَنَى طُفيل .
قلتُ : وقولُ الراجز يحقِّق ما قاله الأصمعيّ :
حتى ترى المئزَر ذا الفُضولِ
مثل جَناح السُّبَد المغسول
وقال الأصمعي : يقال : بأرض بني فلان أسباد ، أي : بقايَا من نَبْت واحدها سِبْد وقال لَبيد :
سَبِداً من التَّنوُّم يَخْبِطُه النّدَى
ونوادراً من حَنظلٍ خُطْبانِ
وقال غيره : أَسبَدَ النَّصيُّ إسباداً ، وتسبَّد تَسْبِيداً : إذا نَبَت منه شيء حديث فيما قَدُم منه ، وقال الطِّرماح :
أو كأسْباد النَّصيةِ لم يجتدِلْ
في حاجزٍ مُستَنامْ
قال أبو سعيد : إِسبادُ النصية ، سَنَمَتُها وتسميها العَرب الفورَان ، لأنها تفور .
وقال أبو عَمرو : أَسبادُ النَّصيِّ : رُؤُوسُه أولَ ما يطلع ، جمع سَبَد .
وقال الطِّرِمَّاح في قصيدة أخرى يصف قِدْحاً فائزاً :
مُجرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ
خَصْلُ الجوارِي طرائفٌ سبَدُه
أراد أنه يُستطرَف فَوْزُه وكسْبُه .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : يقال للرجل الدّاهي في اللُّصوصِيَّة : إنه لسِبْدُ أَسبادٍ .
الليث : السُّبَد : الشؤمُ ، حكاه عن أبي الدُّقَيش في قوله :
امرؤُ القَيْس أين أَرْوَى مؤلياً
إن رَآني لأَبُوأَنْ بسُبَدْ
قلتُ بَجْراً قلتَ قولاً كاذباً
إِنما يمنعُني سَيْفي ويَدْ
دبس : قال الليث : الدِّبْسُ : عُصارة الرُّطَب . والدُّبسة : لونٌ في ذوات الشّعر أحمرُ مُشربٌ سَواداً . وأنشد ابن الأعرابي لرَكّاض الدُّبَيريّ :
لا ذَنْبَ لي إذْ بنتُ زُهْرةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى يُشبِه الحَقَّ باطلُهْ
قال : دَبَّسْتُه : واريتُه ، وأَنشَدَنا :
قَرمٌ إذا رآه فَحل دبسَا
قال : والدَّبُوسُ خِلاص تَمرٍ يُلقَى في مَسلَإِ السمْن فيَذوب فيه ، وهي مطيّبة للسّمن . قال : والدَّبْسُ : الكثيرُ . وقيل : دَبس خُفَّه : إذا رقَّعه ولَدّمه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّبسُ الأسودُ من كل شيء . والدَّبسُ : الجمعُ الكثير من الناس .
قال : ويقال للسماء إذا مَطَرت : دُرِّي دُبَسُ .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : مالٌ ربسٌ ، أي : كثير بالراء وجاء بأمرٍ رِبس ، أي : معكر ، وكلُّ ذلك صحيح .
والدَّبوس معرب . وأخبرني عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال : دبَّسْتُ الشيء : إذا واريتَهْ . ودَبَّس : إذا توارى .
أبو عبيد عن أبي زيد : جئت بأمور دُبس ، وهي الدّواهي في باب الدواهي في المؤلف .

### Türkçe

س د ب
**سبد** , **دبس** : (ikisi de kullanımdadır).

**سبد** : el-Leys dedi: **السَّبَد** : kıl/saçtır. Ve onların sözü: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i”, yani: onun ne kıllı/saçlı olanı vardır ne de keçeleşmiş yünlü olanı vardır; ve bu mânâ için mala **سَبَداً** adı verilmiştir.
İbnü’s-Sikkît dedi: el-Asma‘î dedi: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i”, yani: onun ne azı vardır ne çoğu.
El-Asma‘î’den başkası dedi: **السَّبَد** saçtandır, **اللَّبَد** yündendir.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki o, Hâricîleri andı da dedi: “(**التَّسبيد** onlarda yaygındır).”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Ubeyde’ye **التسبيد** hakkında sordum; dedi ki: o, yağlanmayı terk etmek ve başı yıkamaktır. Dedi ki: başkası da der ki: o ancak tıraş etmek ve saçı kökünden gidermektir.
Ebû ‘Ubeyde dedi: iki işin ikisi birden de olabilir. Nâbiga, saçın kısalığında, ısınmış bir yaban güvercini yavrusunu anarak dedi:
في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيده زَغَبٌ
Ve dedi: **التّسبيد** ile, ince tüyün çıkmasını kasteder.
Dedi: Ebû ‘Ubeyde’nin sözünü sabitleyen bir şey hadiste rivayet olunmuştur: İbn Cüreyc, Muhammed b. ‘Abbâd b. Ca‘fer’den: İbn ‘Abbâs’ı gördüm; Mekke’ye geldi, başını **مسبِّداً** (tesbîdli) yapmıştı; sonra Hacer’e geldi de onu öptü.
Ebû ‘Ubeyd dedi: burada **التّسبيد**: yağlanmayı ve yıkamayı terk etmektir. Bazıları der ki: **التسميد** (mimli)dir; ikisinin mânâsı birdir.
Birden fazla kişi dedi: saçını **سبَّد** ve **سَمَّد** etti: tıraştan sonra, göründüğü vakit, yeniden bittiğinde.
Ebû Turâb dedi: Süleyman b. el-Muğîra’yı işittim, derdi ki: adam saçını **سبَّد** etti: onu tarayıp ıslattığında ve bıraktığında. Dedi: saç **يُسبِّد** edilmez, fakat **يُسبَّد** edilir.
Ebû ‘Ubeyde dedi: saçını **سبّد** etti ve **سَمَّدَه**: onu kökünden giderdiğinde, ta ki onu deriye yapıştırıncaya kadar. Dedi: saçını **سبَّد** etti: onu tıraş ettiğinde, sonra ondan az bir şey bittiğinde.
Ebû ‘Amr dedi: saçını **سَبَد** etti, **سَبّده** etti, **سبَتَه** etti ve **أسبته** etti: onu tıraş ettiğinde. Bunu Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından rivayet etti.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السُّبَد**: yumuşak tüylü bir kuştur; sırtına akan sudan iki damla damlarsa (üzerinden) akar; çoğulu **سِبْدان**’dır.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّبَد**: kartal gibi bir kuştur.
Dedi: Ebû Mancûf, el-Asma‘î’den nakletti; dedi ki: **السُّبَد** o, kara kırlangıçtır.
Ebû Nasr dedi: o, kırlangıç gibidir; su ona isabet edince ondan çabucak akar. Tufeyl el-Ganevî dedi:
كأنَّه سُبَدٌ بالماءِ مَغْسولُ
Ebû Sa‘îd dedi: **السُّبَد**: su bulanmasın diye, kazılmış havuzu kapatılan bir bezdir; onun içine serilir ve onun üzerinde develer sulanır; Tufeyl’in kastettiği de odur.
Ben dedim: recezin sözü, el-Asma‘î’nin dediğini tahkik eder:
حتى ترى المئزَر ذا الفُضولِ
مثل جَناح السُّبَد المغسول
El-Asma‘î dedi: denir ki: “Falan oğullarının arazisinde **أسباد** vardır”, yani: bitkiden kalıntılar; onun teki **سِبْد**’dir. Lebîd dedi:
سَبِداً من التَّنوُّم يَخْبِطُه النّدَى
ونوادراً من حَنظلٍ خُطْبانِ
Başkası dedi: **أَسبَدَ النَّصيُّ** **إسباداً** etti ve **تسبَّد** **تَسْبِيداً** etti: ondan, eskisinde bulunanın içinde yeni bir şey bittiğinde. Tırmâh dedi:
أو كأسْباد النَّصيةِ لم يجتدِلْ
في حاجزٍ مُستَنامْ
Ebû Sa‘îd dedi: **إِسبادُ النصية**: onun hörgücünün yükselmesidir; Araplar ona **الفورَان** adını verir; çünkü o kaynar/taşar.
Ebû ‘Amr dedi: **أَسبادُ النَّصيِّ**: onun başlarıdır; ilk çıktığı vakit; **سَبَد**’in çoğuludur.
Tırimmâh başka bir kasidede, kazanan bir ok parçasını vasfederek dedi:
مُجرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ
خَصْلُ الجوارِي طرائفٌ سبَدُه
Onun muradı: onun kazanması ve elde edişi taze sayılır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: hırsızlıkta kurnaz adama denir ki: “O, **سِبْدُ أَسبادٍ**’dır.”
el-Leys: **السُّبَد**: uğursuzluktur; bunu Ebû’d-Dukayş’ten, onun şu sözünde nakletti:
امرؤُ القَيْس أين أَرْوَى مؤلياً
إن رَآني لأَبُوأَنْ بسُبَدْ
قلتُ بَجْراً قلتَ قولاً كاذباً
إِنما يمنعُني سَيْفي ويَدْ

**دبس** : el-Leys dedi: **الدِّبْسُ**: taze hurmanın öz suyudur. **الدُّبسة**: kıllı olanlarda, siyahlıkla karışık kırmızı bir renktir. İbnü’l-A‘râbî, Rekkâd ed-Dubeyrî için inşad etti:
لا ذَنْبَ لي إذْ بنتُ زُهْرةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى يُشبِه الحَقَّ باطلُهْ
Dedi: **دَبَّسْتُه**: onu gizledim. Ve bize inşad etti:
قَرمٌ إذا رآه فَحل دبسَا
Dedi: **الدَّبُوسُ**: hurma posasıdır; yağın eritildiği kaba atılır da onun içinde erir; o, yağı güzel kokulandırıcıdır. Dedi: **الدَّبْسُ**: çok olandır. Ve denildi: **دَبس خُفَّه**: onu yamadığında ve yapıştırdığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدَّبسُ**: her şeyden siyah olandır. Ve **الدَّبسُ**: insanlardan çok kalabalık topluluktur.
Dedi: göğe, yağmur yağdığında denir: “**دُرِّي دُبَسُ**.”
İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: “mal **ربس**”, yani: çok (ر ile). Ve “**رِبس** bir iş getirdi”, yani: bulandırılmış. Bunların hepsi doğrudur.
Ve **الدَّبوس** Arapçalaştırılmıştır. Bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: denir ki: “**دبَّسْتُ** şeyi”: onu gizlediğimde. Ve **دَبَّس**: gizlendiğinde.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**دُبس** işler getirdim”; bunlar, müellifin “dâhiyeler” babında dâhiyelerdir.
