# سبر (س-ب-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ب - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والباء معهما
س ر ب، س ب ر، ب س ر، ب ر س، ر س ب، ر ب س  مستعملات
سرب:
السَّرْبُ: مال القوم، والجميع السُّرُبُ، قال:
لعلَّ الخَيْلَ تُعجِلُ سَرْبَ تَيْمٍ
وفلانٌ آمِنُ السِّربِ أي لا تُغزَى نَعَمُه من عزِّهِ.
وقول اللهِ -عزَّ وجلَّ-: وساربٌ بالنهار أي ساعٍ في أموره نهاراً يَسرُبُ في حَوائجه بالنّهار سُروباً.
ويُرادُ بآمِن السِّرْبِ آمِنَ القَلْب.
والسِّربُ: قطيعٌ من الظِّباءِ والجَواري والقَطَا.
والسُّرْبةُ: الطائفة من السِّربِ، قال ذو الرُمّة:
سِوَى ما أصابَ الذِّئبُ منه وسُرْبةٌ		أَطافَتْ به من أمَّهاتِ الجَـوازِلِ
يصف بقيَّةَ ماءٍ في الحَوْض.
وفلانٌ مُنْساحُ السِّرْب يُرادُ به شَعر صدره وبَدَنِه.
والمَسْرَبُ: الموضِعُ الذي يَسْرُبُ فيه الظِّباءُ والوَحشُ لمراعيها.
والماءُ يَسرَب أي يجري فهو سَرِب أي قاطِرٌ من خُرَزِ السِّقاء، وسَرِبَ سَرَباً.
والمَسْرُبة: شَعَراتٌ تَنْبُتُ في وَسَط الصدر إلى أصل السُّرَّةِ كقَضيب.
ومَسارِبُ الدَّوابِّ: مَراقُّها من حَوالَي بطونِها وأرفاغِها وآباطِها.
والسَّرابُ الآلُ.
وسَرَبْتُ سَرَباً وهو المحفور سُفْلاً لا نَفاذَ له، وإِنَّما انسَرَبَ الماءُ في موضعٍ سَرْبٍ اي قَطْعٍ.
وسَرِّبْ قِرْبتَكَ حتى تُعيبها أي تتبَع عُيوبَها فتُذهبَها حتى تكتُمَ الماءَ.
وقوله تعالى: "فاتَّخَذَ سَبيلَه في البَحر سَرَباً" أي دخولاً في الماء.
رسب:
الرُّسُوبُ: الذَّهابُ في الماء سُفْلاً، والفعل: رَسَبَ يرسُبُ.
وسَيْفٌ رَسُوبٌ: يغيب في الضَّريبة ماضياً.
وبَنُو راسبٍ: حَيٌّ من العَرَب، وبنو راسب: اسْمُ ذي الحَيَّتَين وهو الضَّحّاك.
بسر:
البَسْرُ الاِعجال، وبَسَرَ الفَحْلُ قَلوصاً أي ضَرَبَها قبل حِينها.
والباسِرُ: القاهِرُ بَسراً أي قَهراً.
وابتَسَرَ الفَحْلُ الناقة أي قَهَرها على نفسِها حتى يَنُزو عليها.
والبُسُورُ: العُبُوس، ويَبْسُرُ فهو باسِرٌ من هَمٍّ أو فِكرٍ.
والبُسْرُ من التَّمْر قبلَ أن يُرْطِبَ، والواحدة بُسرةٌ، وأبْسَرَ النَّخْل صارَ بُسْراً بعدَ ما كان بَلَحاً، وفي الحديث: لا تَبسُروا أي لا تَخلِطُوا البُسْر بالتَّمْر للنَّبيذ، وقد بَسَر بَسْراً.
والبُسْرةُ: ما قد ارتَفَعَ من النَّبات عن وجه الأرض شيئاً ولم يَطُلُ، وهو غَضٌّ أَطَيبُ ما يكون، وقيل: البُسْرَةٌ البُهْمَى خاصّة تخرج في فَرْعها في وَسَط الربيع ثمَّ يُمسِكْها البَرْد فتَصمَع تلك البُسْرةُ ثم تَتَفَقَّاًُ عن السَّفَى الذي يكون للبُسْرة، قال ذو الرمّة:
رَعَتْ بأرضَ البُهمَمى حميماً وبُسْرةً
والبَياسرةُ: قوم من أهل السِّند يُؤاجِرُون أنفُسَهم من أهل السُّفُن لمُحاربةِ عدوِّهم، وهو رجلٌ بَيْسَريُّ.
والبِسارَ: مطرٌ يُصيبُ أهلَ السِّنْد أيّامَ الصَّيف لا يُقلِعُ عنهم ساعةً قتلك أيّام البِسار.
والباسور مُعَرَّبةٌ.
سبر:
السَّبْرُ: التَّجرِبةُ، وسَبَرَ ما عنده أي جَرَّبَه.
سَبَرَ: الجُرْحَ بالمِسنبار أي نَظَرَ ما مقداره.
والسِّبارُ: فَتيلةٌ تُجْعَلُ في الجُرْحِ، قال:
تَرُدُّ على السابِريِّ السِّبارا
والسَّبْرُ: الأسَدُ.
والسَّبزَة: الغَداة الباردةُ، ومنه إِسباغُ الوُضوءِ في السَّبَراتِ والسُّبَرُ: طائر دونَ الصَّقْر، قال:
حتى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبَرُ
ربس:
الرَّبْسُ منه الارتِباس، يقال: عُنقُود مُرْتَبِس، ومعناه انِهضامُ حَبِّه وتَداخُلُ بعضِه في بعض.
وكبْش رَبيس ورَبيزٌ أي مُكْتَنِزٌ أَعْجَز.
وارتَبَسَ الأمر أي اختَلَطَ بعضه ببعض.
والرِّيباس مُعرَّب.
برس:
البُرْسُ: القُطن، وهو قُطن البَرديِّ قال:
سَبائِخٌ من بُرُسٍ وطُوطِ

##### Türkçe

باب **السين** و**الراء** و**الباء** معهما
س ر ب، س ب ر، ب س ر، ب ر س، ر س ب، ر ب س  مستعملات

سرب:
**السَّرْبُ**: kavmin malı; çoğulu **السُّرُبُ**’dur. Dedi ki:
لعلَّ الخَيْلَ تُعجِلُ سَرْبَ تَيْمٍ

Ve falan **آمِنُ السِّربِ**’dir; yani izzetinden dolayı onun davarına baskın yapılmaz.

Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: **وساربٌ بالنهار**; yani gündüz işlerinde koşan; gündüz ihtiyaçlarında **يَسرُبُ**; gündüz **سُروباً** (koşup gitmek) ile.

Ve **آمِن السِّرْبِ** ile **آمِنَ القَلْب** (kalbi emin) kastedilir.

Ve **السِّربُ**: ceylanlardan, cariyelerden ve **القَطَا**’dan bir sürü.

Ve **السُّرْبةُ**: **السِّربِ**’den bir taife. Zû’r-Rumme dedi ki:
سِوَى ما أصابَ الذِّئبُ منه وسُرْبةٌ		أَطافَتْ به من أمَّهاتِ الجَـوازِلِ

Havuzdaki suyun bakiyesini vasfeder.

Ve falan **مُنْساحُ السِّرْب**’dir; bununla göğsünün ve bedeninin kılı kastedilir.

Ve **المَسْرَبُ**: ceylanların ve vahşî hayvanın otlaklarına doğru içinde **يَسْرُبُ** (gidip aktığı) yer.

Ve su **يَسرَب**; yani akar; o hâlde o **سَرِب**’dir; yani kırbanın boncuklarından damlayan; ve **سَرِبَ سَرَباً**.

Ve **المَسْرُبة**: göğsün ortasında, göbek deliğinin köküne kadar bir çubuk gibi biten kıllar.

Ve **مَسارِبُ الدَّوابِّ**: karınlarının çevresinden, kasıklarından ve koltuk altlarından olan ince yerleri.

Ve **السَّرابُ**: **الآلُ**.

Ve **سَرَبْتُ سَرَباً**: o, aşağıya doğru kazılmış olup geçidi olmayan (şey)dir; ancak su, **سَرْبٍ** bir yerde **انسَرَبَ**; yani bir kesitte.

Ve **سَرِّبْ قِرْبتَكَ** حتى تُعيبها: yani ayıplarını takip edersin de onları giderirsin; ta ki suyu gizleyip tutasın.

Ve O’nun sözü (yüce): **"فاتَّخَذَ سَبيلَه في البَحر سَرَباً"**: yani suya giriş.

رسب:
**الرُّسُوبُ**: suda aşağıya gitmek; fiil: **رَسَبَ يرسُبُ**.

Ve **سَيْفٌ رَسُوبٌ**: darbe yerinde kaybolur; keskin olarak.

Ve **بَنُو راسبٍ**: Araplardan bir kabile. Ve **بنو راسب**: iki yılanın sahibi olanın ismidir; o da **الضَّحّاك**’tır.

بسر:
**البَسْرُ**: acele ettirme; ve **بَسَرَ الفَحْلُ قَلوصاً**: yani vaktinden önce ona vurdu (aştı).

Ve **الباسِرُ**: kahredici; **بَسراً** yani kahren.

Ve **ابتَسَرَ الفَحْلُ الناقة**: yani onu kendi nefsine karşı kahretti; ta ki üzerine atlasın.

Ve **البُسُورُ**: surat asma; ve **يَبْسُرُ**; o hâlde o, bir gamdan yahut bir fikirden dolayı **باسِرٌ**’dir.

Ve **البُسْرُ**: yaşarmadan önce hurmadan olan (şey); teki **بُسرةٌ**’dir. Ve **أبْسَرَ النَّخْل**: **بَلَحاً** olduktan sonra **بُسْراً** oldu. Ve hadiste: **لا تَبسُروا**: yani nebîz için **البُسْر**’ü **التَّمْر** ile karıştırmayın; ve **بَسَر بَسْراً**.

Ve **البُسْرةُ**: bitkiden yer yüzünün üstüne biraz yükselmiş olup uzamamış olan; o tazedir; olduğu hâlin en hoşudur. Ve denildi ki: **البُسْرَةٌ** özellikle **البُهْمَى**’dır; dalında, baharın ortasında çıkar; sonra soğuk onu tutar da o **البُسْرةُ** sertleşir; sonra **البُسْرة** için olan **السَّفَى**’dan yarılıp açılır. Zû’r-Rumme dedi ki:
رَعَتْ بأرضَ البُهمَمى حميماً وبُسْرةً

Ve **البَياسرةُ**: Sind ehlinden bir kavim; düşmanlarıyla savaşmak için gemi ehline nefislerini kiraya verirler; o, **بَيْسَريُّ** bir adamdır.

Ve **البِسارَ**: yaz günlerinde Sind ehlini isabet eden bir yağmur; onlardan bir saat bile kesilmez; **قتلك**: **أيّام البِسار** (bisâr günleri) seni öldürdü.

Ve **الباسور**: Arapçalaştırılmıştır.

سبر:
**السَّبْرُ**: tecrübe; ve **سَبَرَ ما عنده**: yani onu denedi.

**سَبَرَ**: yarayı **بالمِسنبار** ile; yani miktarının ne olduğunu gördü.

Ve **السِّبارُ**: yaraya konulan bir fitil. Dedi ki:
تَرُدُّ على السابِريِّ السِّبارا

Ve **السَّبْرُ**: aslan.

Ve **السَّبزَة**: soğuk sabah. Ondandır: **إِسباغُ الوُضوءِ في السَّبَراتِ**. Ve **السُّبَرُ**: şahinden aşağı bir kuş. Dedi ki:
حتى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبَرُ

ربس:
**الرَّبْسُ**: ondan **الارتِباس** (karışma). Denir: **عُنقُود مُرْتَبِس**; manası: tanesinin ezilip yumuşaması ve bir kısmının bir kısmına girmesi.

Ve **كبْش رَبيس ورَبيزٌ**: yani iri, kalçalı.

Ve **ارتَبَسَ الأمر**: yani onun bir kısmı bir kısmına karıştı.

Ve **الرِّيباس**: Arapçalaştırılmıştır.

برس:
**البُرْسُ**: pamuk; o, **البَرديِّ** pamuğudur. Dedi ki:
سَبائِخٌ من بُرُسٍ وطُوطِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَبَرْتُ الجُرْحَ أَسْبُرُهُ، إذَا نَظَرْتَ ما غَوْرُهُ. والمِسْبارُ: ما يُسْبَرُ به الجُرْحُ، والسِبار مِثْلُهُ. وكلُّ أمر زُرْتَهُ فقد سَبَرْتَهُ واسْتَبَرْتَهُ. يقال: حَمِدْتُ مَسْبَرَهُ ومَخْبَرَه. والسَبْرَةُ: الغَداةُ البارِدَةُ، وفي الحديث: "إسباغ الوضُوء في السَبَرات". والسِبْرُ بالكسر: الهَيْئَةُ. يقال: فُلانٌ حسَنُ الحِبْرِ والسِبْرِ، إذا كان جميلاً حَسَنَ الهَيْئَةِ. قال الشاعر:
أَنا ابْنُ أبي البَراءِ وكُلُّ قَوْمٍ		لَهُمْ من سِبْرِ والِدِهِمْ رِداءُ
وسِبْري أَنَّني حُرٌّ تَـقِـيٌّ		وأَنِّي لا يُزايلُني الحَـياءُ
والسابِرِيُّ: ضَرْبٌ من الثياب رقيق. وفي المثل: عَرْضٌ سابِريٌّ. يقولُه من يُعْرَضُ عليه الشيء عَرْضاً لا يُبالَغُ فيه؛ لأنَّ السابريَّ من أجود الثياب يُرْغَب فيه بأدنى عَرْضٍ. قال الشاعر:
بِمَنْزِلَةٍ لا يَشْتَكي السِلَّ أَهْلُها		وعَيْشٍ كَمَسِّ السَابِرِيِّ رَقيق
والسابريّ أيضاً: ضربٌ من التمر.

##### Türkçe

**سَبَرْتُ الجُرْحَ أَسْبُرُهُ**: Onun derinliği ne kadardır diye baktığın zaman (yaranın) derinliğine baktım.

**والمِسْبارُ**: Yaranın kendisiyle yoklandığı şey; **والسِبار** onun gibidir.

Her iş ki onu yokladın, artık onu **سَبَرْتَهُ** ve **اسْتَبَرْتَهُ**.

Denir ki: Onun **مَسْبَرَهُ**’ini ve **مَخْبَرَه**’ini övdüm.

**والسَبْرَةُ**: soğuk sabah; hadiste: “**إسباغ الوضُوء في السَبَرات**”.

**والسِبْرُ** (kesre ile): heyet (görünüş). Denir ki: Falan kimse **الحِبْرِ** ve **السِبْرِ** bakımından güzeldir; güzel, heyeti güzel olduğu zaman.

Şair dedi ki:
Ben Ebû’l-Berâ’nın oğluyum; her kavmin de,
babalarının **سِبْرِ**’inden bir elbisesi vardır.
Benim **سِبْري**m, benim hür, takvâ sahibi olmamdır;
ve hayânın benden ayrılmamasıdır.

**والسابِرِيُّ**: ince elbiselerden bir tür.

Meselde: **عَرْضٌ سابِريٌّ**. Onu, kendisine bir şey, onda mübalağa edilmeyen bir arz ile arz olunan kimse söyler; çünkü **السابريَّ** elbiselerin en iyilerindendir, en az bir arz ile ona rağbet edilir.

Şair dedi ki:
Öyle bir menzilde ki, ahalisi veremden şikâyet etmez,
ve öyle bir yaşayış ki, **السَابِرِيِّ**’ye dokunuş gibi incedir.

**والسابريّ** ayrıca: hurmadan bir tür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ب
سرب ، سبر ، رسب ، ربس ، بسر . برس .
رسب : قال الليث : الرُّسوبُ : الذَّهابُ في الماء سفْلاً . والفعل رَسب يَرْسب .
قال : والسيف الرَّسوبُ : الماضي في الضريبة ، الغائبُ فيها .
وقال غيره : كان لخالد بن الوليد سيفٌ سمَّاه مِرْسباً ، وفيه يقول :
ضَربتُ بالمِرْسَب رأسَ البِطرِيْقِ
بصارمٍ ذي هَبَّةٍ فَتِيق
وأنشد ابن الأعرابي :
قُبِّحْتَ من سالفةٍ ومِن قَفَا
عبدٌ إذا ما رَسَب القومُ طَفَا
قال أبو العبّاس : معناه : أن الحُكَماء إذا ما تَرزَّنوا في مَحافِلهم طَفَا هو بجَهْله ، أي : نَزا بجهله .
وقال ابن الأعرابي : المرسب : الأواسِي . والرَّسُوب : الحكيم . وفي ( النّوادر ) : الرَّوْسَب والرَّوْسَم : الداهية .
ربس : قال الليث : الرَّبْسُ منه الارتباس ؛ يقال : عُنقودٌ مرتَبس ، ومعناه : انهضامُ حَبِّه وتداخُلُ بعضِه في بعض ، وكبشٌ رِبيس ورَبِيز ، أي : مكتنزٌ أَعجَر .
ابن السكيت : الرَّبِيس من الرِّجال : الشُجاع .
وأَنشَد :
ومِثْلِي لُزَّ بالحَمِيسِ الرَّبيسِ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : جاء بمالٍ ربيس ، أي : كثير . وجاء بالدِّبْس والرَّبْس وهما الداهية . وقال أبو زيد : جئت بأمورٍ دُبْس وبأمورٍ رُبْس ، وهي الدّواهي بالدال والراء .
أبو عُبيد عن الأمويّ : اربَسَّ الرجلُ اربساساً ، أي : ذَهب في الأرض .
وقال ابن الأعرابي : ارْبسّ : إذا غَدا في الأرض .
برس : ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء ، وأبو عُبيد عن الأَصْمَعِي : البُرْسُ : القُطْن ، وقال الليث : هو قُطن البَرْدِيّ .
وأَنشَد :
كنَدِيفِ البِرْسِ فوقَ الجُماحْ
وبَرْبَسْتُ فلاناً ، أي : طَلَبتُه .
وأَنشَد :
وبَرْبَسْتُ في تَطْلابِ أرضِ ابن مالكٍ
فأعجَزَني والمرءُ غيرُ أَصيلِ
ابن السكيت : يقال جاء فلان يَتبربس ، أي : يمشي مشياً خفيّاً .
وقال دُكين :
فصبَحَتْه سَلِقٌ تبربس
أي : يمشي مشياً خفيّاً .
وقال أبو عمرو : جاءنا فلان بتبربس : إذا جاء متبختراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البِرْباسُ : البئرُ العَمِيقة . قال : والبَرْس : حَذاقَة الدَّليل . وبرَسَ : إِذا تَشدَّد على غريمه .
سبر : الحرّاني عن ابن السكيت : السَّبْرُ : مَصدرُ سَبَرْت الجرْحَ أسبُره سَبْراً : إذا قِسْتَه لتَعرِف غَوْرَه ، ويقال : إنه لحَسَن السِّبْر : إذا كان حَسَن السَّحَناء والهَيْئة ، والسَّحْناء اللّون ، وجمعُه أَسْبار .
وفي الحديث : ( يَخرُج رجلٌ من النار قد ذَهَب حِبْرُه وسِبْرُه ) ، أي : هيئته .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : السَّبْر : استخراج كُنْه الأَمْر . والسَّبْر : حُسْن الوَجه ، ومنه الحديث : ( قد ذهب حِبْرُه وسِبرهُ ) . والمَسْبور : الحَسْن السبْر . وفي حديث الزُّبير أنّه قيل له : مُرْبَنِيك فليتزوّجوا في الغَرانب ، فقد غَلَب عليهمْ سِبْرُ أبي بكر ونُحولُه .
قال ابن الأعرابي : السِّبر ههنا الشَّبَه . قال : وكان أبو بكر دقيقَ المحاسن نحيف البَدَن ، فأمَرَه الرجُل أن يزوجوهم الغرائبَ ليجتمع لهم حُسنُ أبي بكر وشدّة غيره .
وقال أبو زَيد : السِّبر : ما عرفت به لؤمَ الدابة أو كرمها أو لونها من قِبَل أبيها . والسبْرُ أيضاً : معرفتك الدابة بخِصب أو جَدْب .
ويقال : عرفتُه بسبر أبيه ، أي : بهَيْئته
وشَبَهِه وقال الشاعر :
أَنا ابْنُ المَضْرَحِيِّ أبي شليل
وهَلْ يَخفَى عَلَى النّاسِ النَّهارُ
علينا سبْرُهُ ولِكلّ فَحْلٍ
على أولادِه منه نِجارُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّبْرة : طائر : تصغيرُه سُبَيرة .
وقال في موضع آخَر : السُّبَر والنُّهس : طائران .
وقال الليث : السُّبَر : طائرٌ دونَ الصَّقر . وأَنشَد :
حتّى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبُر
قال : والسَّبر : من أَسماء الأَسَد . ولم أسمعه لغير الليث . وقال المؤرّج في قول الفرزدق :
بجَنْبَيْ خِلال يَدفَع الضَّيم منهمو
خَوادِرُ في الأخْياسِ ما بينها سِبْرُ
قال : معناه : ما بينَها عداوة . قال : والسِّبر : العداوة ، وهذا غريب .
وقال اللّيث : السبر : التجربة ، ويقال : اسْبرُه ما عندَ فلان ، أي : ابلُه . قال : والمِسبار : ما يُقدَّر به غَوْر الجِراحات ، قال : والسِّبار : فَتيلةٌ تُجعَل في الجُرح .
وأَنشَد :
ترُدُّ على السّابرِين السِّبارَا
وحدثنا عبدالله بن عروة قال : حدثنا هارون بن إسحاق الهمداني ، قال : حدثنا المحاربي عن مسافر العجلي عن الحسن عن أنس قال : لم يخرج رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في سفر قطّ إلا قال حين ينهض من جلوسه : ( اللّهم بك ابتسرْت ، وإليك توجهت ، وبك اعتصمت ، أنت ربي ورجائي . اللّهم اكفني ما أهمني وما لم أهتم به ؛ وما أنت أعلم به مني . وزودني التقوى ، واغفر لي ذنبي ، ووجهني للخير حيث توجهت ) ثم يخرج .
قوله صلى الله عليه وآله : ( ابتسرت ) ، أي : ابتدأت سفري . وكلّ شيء أخذتَه غضاً فعد بسرته .
ومنه قول لبيد :
بسرتُ نداه لم تُسَرّب وحوشه
والبَسْرُ : الماء الطري ساعة ينزل من المزن .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذَكَر فضلَ إسباغِ الوضوء في السَّبرَات .
قال أبو عُبيد : السَّبْرة : شِدّة البَرْد .
وأَنشَد قولَ الحطيئة يصف الإبل :
عِظامُ مَقِيل الهامِ غُلْبٌ رِقابُها
يُباكِرْنَ حَدَّ الماء في السبراتِ
يعني شدّه بَرْد الشّتاء والسَّنة .
بسر : قال الله جل وعز : ( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ ) ( القيامة : 24 ) .
وقال تعالى : ( نَظَرَ ثُمَّ عَبَسَ ) ( المدثر : 22 ) .
قال أبو العباس : ( بَسَر ) ، أي : نظر بكراهية شديدة . وقوله عز وجل : ( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ ( ، أي : مقطِّبةٌ قد أيقنَتْ أن العذاب نازِلٌ بها .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : إذا ضُرِبت الناقةُ على غير ضَبَعةٍ فذلك البَسَر ، وقد بَسَرها الفحلُ فهي مَبْسورة .
قال شمر : ومنه يقال : بَسَرْتُ غَريمي : إذا تقاضيته قبل محلّ المال . وبَسَرْت الدُّمُّل : إذا عَصَرْتَه قبل أن يتقيّح ، وكأن البَسْر منه .
أبو عبيدة : إذا همت الفرس بالفحل وأرادت أن تستودق ، فأول وداقها المباسرة وهي مباسِرة ، ثم تكون وديقاً . والمباسِرَةُ : التي همت بالفحل قبل تمام وداقها : فإذا ضربها الحصان في تلك الحال فهي مبسورة .
قال شمر : وبَسَرْت النباتَ أبسرُه بَسْراً : إذا رعيتَه غَضّاً وكنتَ أوّلَ من رَعاه .
وقال لَبيدٌ يصف غَيْثاً رَعاه أُنُفاً :
بَسَرْتُ نَداهُ لم تُسَرَّبْ وُحوشُه
بغَرْبٍ كجِذْعِ الهاجريِّ المشَّذَّبِ
سَلَمةَ عن الفرّاءِ قال : البُسْرُ : الماءُ الطريّ ساعةَ يَنزل من المُزْن ، والبَسْرُ : حَفْرُ الأنهار إذا عَرا الماءُ أوطانَه .
قلتُ : وهو التبسّر ؛ قال الراعي :
إذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأرض عنه
تبسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا
قال ابن الأعرابي : بَنَاتُ الأرض الأنهارُ الصِّغار ، وهي الغُدْرانُ فيها بَقايا الماء ، ويقال للشمس بُسْرَة : إذا كانت حَمْراء لم تَصْفُ ؛ وقال البَعِيثُ يذكرها :
فَصَبَّحَه والشمسُ حَمْراءُ بُسْرَةٌ
بِسائغةِ الأنْقَاءِ مَوْتٌ مُغَلِّسٌ
وقال أَبو عُبيدة : إذا همّت الفَرسُ بالفحْل ولم تَسْتَوْدِق فهو مباسَرة ، ثم تكون وَدِيقاً ؛ فإذا سفِدَها الحِصان في تلك الحال قيل : تَبَسَّرَها وبَسَرَها .
ورُوِيَ عن الأشجع العَبْدِيّ أنه قال : لا تَبْسُروا ولا تَثْجُروا ؛ فأما البَسْرُ فهو خَلْطُ البُسْر بالرُّطَب وانْتِبَاذُهُما مَعاً . والثَّجْرُ : أن يُؤْخَذ ثَجِيرُ البُسْر فيُلْقَى مع التَّمر ، وكرِه هذا حِذار الخليطين ؛ لنهي النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عنهما . والبُسْر : ما لَوَّنَ ولم يَنضَج ، وإذا نَضِجَ فقد أَرْطَب .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : إذا اخْضَرَّ حَبُّه واستدار فهو جَدالٌ ، فإذا عَظُمَ فهو البُسْرُ ، فإذا احْمَرَّت فهي شِقْحَةٌ .
الليث : البسرَة من النّبات ما قد ارتفع عن وَجْه الأرض ولَم يَطُل وهو غَضٌّ أطيَب
ما يكون ، وأَنشد :
رَعَتْ بارِضَ الْبُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعَاءَ حتى آنَفَتْهَا فِصالْها
والبَيَاسِرَةُ : جِيلٌ من السِّنْد يستأجرهم أهلُ السُّفُن لمحاربة عدوّهم ، ورجُلٌ بَيْسرِي . والبِسَارُ : مَطَرٌ يَدُوم على أَهْلِ السِّنْد في الصَّيف لا يُقلِع عنهم ساعةً ، فتلك أيَّامُ البِسار .
والبَاسورُ : داءٌ مَعروفٌ ، وهو معرَّب ويُجْمَع البواسير .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البسرةُ رأسُ قضيبِ الكلب ، والمبْسُور : طالبُ الحاجة في غير موضعِها . وبَسَر النهرَ : إذا حفر فيه بئراً وهو جافّ ؛ وأنشد :
تَبَسّرَ يَبْتَغِي فيها البِسَارَا
وقال : انبَسَر وبَسَرَ : إذا خَلَط البُسْرَ بالتمر أو الرطب فَنَبَذَهُما . وأَبْسرَ وبَسَرَ : إذا عَصَرَ الحِبْنَ قبل إقْرَافِه ، وأَبْسَرَ : إذا حَفَرَ في أرضٍ مَظْلومة .
سرب : قال الفرّاء في قول الله جل وعز : ( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ ) ( الرعد : 10 ) ، قال : ساربٌ بالنهار أي ظاهرٌ بالنهار ؛ ونحو ذلك قال الزّجاج .
قال : ( وسارِبٌ بالنهار ) ظاهرٌ بالنهار في سِرْبِه ؛ يقال : خَلِّ له سِرْبَه ، أي : طَرِيقَه . فالمعنى : الظاهرُ في الطُّرُقات ، والمستخفِي في الظُّلُماتِ ، والجاهرُ بِنُطْقه ، والمُضْمِرُ في نفسه ، عِلْمُ الله تعالى فيهم سواء .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس قال : قال الأخفش في قوله عز وجل : ( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ ( ، أي : ظاهر . والسارب : المتواري .
وقال أبو العبّاس : المستخفِي : المستتر . قال : والساربُ : الظاهر ، المعنى الظاهر والخفِيّ عنده واحِدٌ .
وقال قَتَادة في قوله : ( وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ ( : ظاهر ، ونحو ذلك رُوِيَ عن ابن عبَّاس .
وقال قُطْرُب : ( ساربٌ بالنّهار ) ومستتر ، يقال : انسَرَبَ الوحشُ : إذا دخلَ في كِنَاسِه .
قلت : تقول العَرَب : سَرَبَت الإبلُ تَسْرُبُ ، وسَرَبَ الفحلُ سُرُوباً ، أي : مضتْ في الأرض ظاهرة حيث شاءت . وقال الأخنس بن شهاب التّغْلبي :
وكلّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ
ونحن خَلَعْنَا قَيْدَه فهو سَارِبُ
وأمّا الانسِراب فهو الدخول في السّرَب كما قال . وفي الحديث : ( من أصبحَ آمناً في سِرْبِه ) أَخْبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : السِّرْبُ : النَّفْسُ ، بكسر السين . وفلانٌ آمِنٌ في سِرْبِه ، أي : في نَفْسِه ، وكذلك قال ابن السكّيت . قال : والسِّرْبُ أيضاً بالكَسْر : القَطيع من
الظِّبَاء والبَقَر والنِّساء .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : السِّرْب والسُّرْبة من القَطا والظِّباء والشَّاء : القَطِيعُ .
ويقال : فلانٌ وَاسِعُ السِّرْب ، أي : وَاسعُ الصَّدر ، بَطِيءُ الغَضَب . قال : وفلانٌ آمنٌ في سِرْبه بالكسر . وأما السَّرْبُ بالفتح فإن ابن السكّيت قال : السَّرْبُ : المالُ الرّاعي يقال : أَغير على مال سَرْب بني فلان ويقال للمرأة عند الطلاق : اذهبِي فلا أَنْدَهُ سَرْبَكِ . ونحو ذلك .
حَكَى أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ قال : ومعناه : أني لا أَرُدُّ إبلك لتذهب حيث شاءت وأَصْلُ النَّدْه : الزَّجْرُ . وقال غيره : كان هذا من طَلاق أهلِ الجاهلية .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : خَلِّ سَرْبَ الرجل بالفتح ، أي : خَلِّ طريقَه قال : وقال أبو عمرو : خل سِرْبَ الرَّجُل بالكسر . وأنشد بيت ذي الرّمة :
خَلَّى لها سِرْبَ أُولاها وهَيَّجَهَا
مِنْ خَلْفِهَا لاحِقُ الصُّقْلَيْنِ هِمْهِيمُ
قال شمر : الرواية : خَلَّى لها سَرْبَ أُولاها بالفَتح .
قلتُ : وهكذا سمعتُ العَرَبَ تقول : خَلِّ سَرْبَه ، أي : طريقه .
وكان الأخفش يقول : أصبح فلانٌ آمِناً في سَرْبه بالفتح ، أي : في مَذْهبه ووَجْهه . والثِّقاتُ من أهل اللّغة قالوا : أصبح آمِناً في سِرْبه ، أي : في نَفْسِه .
وقال الأصمعيّ : يقال : سَرِّبْ عليَّ الإبل ، أي : أَرْسِلْها قطعةً قطعةً . قال : ويقال : خَرَج الماءُ سَرِباً ، وذلك إذا خرج من عُيون الخُرَز ؛ ويقال : سَرِّب قِرْبَتَك ، أي : اجعل فيها الماءَ حتّى تَنتفِخ عيونُ الخُرَز فتنسَدّ ؛ وأَنشد قول جرير :
نَعَمْ فانهَلَّ دَمْعُكَ غيرَ نَزْرٍ
كما عَيَّنْتَ بالسَّرَب الطِّبابَا
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : السرَب : الماءُ السائل .
قال : وقال الأموي : السَّرَب : الْخَرز . وأما قوله :
كأنه من كلِّي مَفْرِيَة سَرَبُ
فإن الرواة رووه بالفتح ، وقالوا : السَّرَبُ : الماء . والسربُ : السائل .
يقال : سَرِب الماءُ يَسرَبُ سَرَباً : إذا سال فهو سَرِب .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً ) ( الكهف : 61 ) ، قال : كان الحوت مالحاً ، فلمّا حَيِيَ بالماءِ الّذي أصابَه من العين فوَقَع في البحر جَمَد مَذْهَبُه في البحر ، فكان كالسَّرَب .
وقال أبو إسحاق : كانت فيما رؤيَ سَمَكةً مملوحةً ، وكانت آيةً لموسى في الموضع الّذي يَلقَى فيه الْخَضِر ، فاتّخذ سبيلَه في البحرَ سَرَباً ، أحيا الله تعالى السّمكةَ حتّى
سَرَبتْ في البحرَ قال : ( وسَرَبا ) منصوبٌ على جهتين : على المفعول ، كقولك : اتّخذتُ طريقي في السَّرَب ، واتّخذْتُ طريقي مكانَ كذا وكذا ، فيكون مفعولاً ثانياً ؛ كقولك : اتّخذت زيداً وكيلاً . قال : ويجوز أن يكون ( سَرَباً ) مصدراً يَدُلَّ عليه ( اتّخذ سبيلَه في البحر ) ؛ فيكون المعنى : نَسِيَا حُوتَهما . فجَعل الحوتُ طريقَه في البحر ، ثم بيّن كيف ذلك ، فكأنّه قال : سَرِب الحوتُ سَرَباً .
وقال المُعْترِض الظَّفرى في السَّرب وجعله طريقاً :
تركنا الضَّبع ساريةً إليهم
تنوب اللحمَ في سَرَب المَخِيم
قيل : تنوبه ، تأتيه . والسَّربُ : الطريق . والمَخِيمُ : اسم واد ؛ وعلى هذا معنى الآية : ( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 61 ) ، أي : سبيل الحوت طريقاً لنفسه ، لا يحيد عنه . المعنى : اتخذ الحوت سبيله الذي سلكه طريقاً اطّرقه .
وأخبرني المنذريّ عن ابن اليزيديّ عن أبي حاتم في قوله : ( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً ( قال : أظنّه يريد ذَهاباً يَسرُب سَرَباً ؛ كقولك : يَذهَب ذَهاباً .
وقال شمِر : الأَسراب من الناس : الأَقاطيع ، واحدُها سِرْب . قال : ولم أَسمَع ( سِرْبَ ) في الناس إلا للعجّاج :
ورَبِّ أَسْرابِ حَجيجٍ كُظَّمِ
وقال أبو الهَيْثَم : سُمّي السَّراب سَراباً لأنّه يَسرُب سَرْباً ، أي : يَجرِي جَرْياً ؛ يقال : سَرَب الماءُ يَسرُب سُروباً .
سلَمة عن الفرّاء قال : السراب : ما لَصِقَ بالأرض ، والآلُ : الّذي يكون ضُحًى كالمُلاَء بين السَّماء والأرض .
وقال ابن السكّيت : السراب : الّذي يَجرِي على وَجْه الأرض كأنّه الماء ، وهو يكون نِصفَ النهار ، وهو الّذي يَلصِق بالأرض ؛ وفي صفة النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان دقيقَ المَسْرُبَة ؛ قال أبو عبيد : المَسرُبة : الشَّعْرُ النابت وَسطَ الصَّدْر إلى البَطْن ؛ وأَنشَد :
الآنَ لما ابيَضَّ مَسْرُبَتي
وعَضِضْتُ من نابي على جِذْم
أبو عُبيد عن أبي زيد : سُرِب الرجلُ فهو مَسروب سَرْباً ، وهو دُخان الفِضة يَدخُل خياشيمَ الإنسان وفمه ودُبُرَه فيأخذه حَصَرٌ عليه فرُبما أفرَق وربّما مات والاسم الأُسرُبُ .
وقال شمِر : الأُسرُبُ مخفف الباء ، وهو بالفارسيّة سُرْب .
قال أبو عبيد : مَسربةُ كلّ دابة : أعاليه من لدن عنقه إلى عَجْبه ، وأنشد :
جلال أبوه عمُّه وهو خاله
مساربه حُوٌّ وأقرابه زهرُ
قال : أقرابه : مَراقّ بطنه . قال الشيخ :
وفي الحديث في الاستنجاء بالحجارة يمسح صفحتيه بحجرين ، ويمسح بالثالث المَسْرُبة ، يريد أعلى الحلقة . وقال بعضهم : السُّربة : كالصُّفة بين الغرفة .
وقال أبو مالك : تسرّبْتُ من الماء ومن الشراب ، أي : تملأتُ منه .
وقال الأصمعيّ : يقال للرّجل إذا حَفَر : قد سرَّب : أي : أخَذَ يَميناً وشِمالاً . وإنه لبَعيد السرْبة : أي : بَعيد المَذْهب في الأرض .
وقال الشَّنْفَرَى ، وهو ابن أختِ تأبّط شَرّاً :
خَرجْنا من الوادِي الّذي بَيْنَ مِشْعَلٍ
وبَين الجَبَا هيهاتَ أَنشأْتُ سُرْبَتي
أي : ما أَبعدَ الموضعَ الّذي منه ابتدأتُ مَسيرِي .
الليث : فلانٌ آمِن السِّرْب ، أي : آمنُ القَلْب ، أي : لا يُغزَى مالُه ونعَمُه . . وفلان مُنساح السّرب ، يريدون شعر صدره . قال : ومَسَارِب الدّوابّ : مَراقُّها في بطونها وأرفاغِها ، ومَسارِب الحيّات : مواضعُ آثارِها إذا انسابت في الأرض على بطونها .
وقال ابن الأعرابيّ : السُّرْبةُ : جماعةٌ يَنسلُّون من العَسْكر فيُغِيرون ويَرجِعون . والسِّرْب : النَّفْس .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : السربة : السفر القريب ، والسبأة : السفر البعيد ، يقال : سبأته الشمس ، أي : لوّحته وغيرته . ويقال : إنك تريد سبأة ، أي : سفراً بعيداً .

##### Türkçe

س ر ب
**سرب** , **سبر** , **رسب** , **ربس** , **بسر** . **برس** .

**رسب** : Leys dedi: **الرُّسوبُ**: suda aşağıya doğru gitmektir. Fiil: **رَسب** **يَرْسب**.
Dedi: **والسيف الرَّسوبُ**: darbede (vuruşta) ilerleyip geçen, onun içinde kaybolandır.
Başkası dedi: Hâlid b. Velîd’in **مِرْسباً** diye adlandırdığı bir kılıcı vardı; onun hakkında şöyle der:
ضَربتُ بالمِرْسَب رأسَ البِطرِيْقِ
بصارمٍ ذي هَبَّةٍ فَتِيق
İbnü’l-A‘râbî şu beyti rivayet etti:
قُبِّحْتَ من سالفةٍ ومِن قَفَا
عبدٌ إذا ما رَسَب القومُ طَفَا
Ebû’l-‘Abbâs dedi: Manası: hikmet sahipleri meclislerinde ağırbaşlılaştıklarında o, cehliyle su yüzüne çıkar; yani cehliyle sıçradı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرسب**: **الأواسِي**. **الرَّسُوب**: hikmet sahibi. **( النّوادر )**’de: **الرَّوْسَب** ve **الرَّوْسَم**: dehâ (musibet).

**ربس** : Leys dedi: **الرَّبْسُ** ondan **الارتباس**tır; “**عُنقودٌ مرتَبس**” denir; manası: tanesinin ezilip sindirilmesi ve bir kısmının bir kısmına girmesi; ve **كبشٌ رِبيس** ve **رَبِيز**: yani yığılmış, **أَعجَر**.
İbnü’s-Sikkît: erkeklerden **الرَّبِيس**: yiğit.
Şu beyti okudu:
ومِثْلِي لُزَّ بالحَمِيسِ الرَّبيسِ
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “**بمالٍ ربيس** ile geldi” dedi; yani çok. “**بالدِّبْس** ve **الرَّبْس** ile geldi” dedi; ikisi de dehâdır. Ebû Zeyd dedi: “**بأمورٍ دُبْس** ile geldim ve **بأمورٍ رُبْس** ile (geldim)”; bunlar **بالدال والراء** ile (yani **د** ve **ر** ile) dehâlardır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Umevî’den: **اربَسَّ** adam **اربساساً**; yani yerde gitti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ارْبسّ**: yerde sabahladığında (yola koyulduğunda).

**برس** : Sa‘leme’den, el-Ferrâ’dan naklen Sa‘leb; ve Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **البُرْسُ**: pamuk. Leys dedi: o, **قُطن البَرْدِيّ**dir.
Şu beyti okudu:
كنَدِيفِ البِرْسِ فوقَ الجُماحْ
Ve “**بَرْبَسْتُ فلاناً**”: yani onu aradım.
Şu beyti okudu:
وبَرْبَسْتُ في تَطْلابِ أرضِ ابن مالكٍ
فأعجَزَني والمرءُ غيرُ أَصيلِ
İbnü’s-Sikkît: “Falanca **يَتبربس** geldi” denir; yani gizli bir yürüyüşle yürür.
Dukeyn dedi:
فصبَحَتْه سَلِقٌ تبربس
Yani gizli bir yürüyüşle yürür.
Ebû ‘Amr dedi: “Falanca bize **بتبربس** ile geldi”: böbürlenerek geldiğinde.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البِرْباسُ**: derin kuyu. Dedi: **البَرْس**: kılavuzun mahareti. Ve **برَسَ**: borçlusuna karşı sertleştiğinde.

**سبر** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّبْرُ**: “**سَبَرْت** yarayı **أسبُره سَبْراً**”ın masdarıdır: derinliğini bilmek için onu ölçtüğünde. Ve “O, **حَسَن السِّبْر**dir” denir: **السَّحَناء** ve görünüşü güzel olduğunda; **السَّحْناء** renk (tir); çoğulu **أَسْبار**dır.
Hadiste: **( يَخرُج رجلٌ من النار قد ذَهَب حِبْرُه وسِبْرُه )**: yani heyeti.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّبْر**: işin özünü çıkarma. Ve **السَّبْر**: yüz güzelliği; ondan hadistir: **( قد ذهب حِبْرُه وسِبرهُ )**. **المَسْبور**: **الحَسْن السبْر**. Zübeyr hadîsinde: ona “**مُرْبَنِيك**; öyleyse **الغَرانب** içinde evlensinler; çünkü onların üzerine Ebû Bekir’in **سِبْرُه**’u ve zayıflığı galip geldi” denildi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Burada **السِّبر** benzerliktir. Dedi: Ebû Bekir ince güzellikli, zayıf bedenli idi; adam ona, onlara yabancıları evlendirmesini emretti ki Ebû Bekir’in güzelliği ile başkasının sertliği onlarda toplansın.
Ebû Zeyd dedi: **السِّبر**: hayvanın aşağılığını yahut asaletini yahut rengini babası tarafından bildiğin şeydir. Ve **السبْر** ayrıca: hayvanı bolluk yahut kıtlıkla tanımandır.
Ve “Onu babasının **سبر**’i ile tanıdım” denir; yani heyetiyle
ve benzerliğiyle. Şair dedi:
أَنا ابْنُ المَضْرَحِيِّ أبي شليل
وهَلْ يَخفَى عَلَى النّاسِ النَّهارُ
علينا سبْرُهُ ولِكلّ فَحْلٍ
على أولادِه منه نِجارُ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّبْرة**: bir kuş; küçültmesi **سُبَيرة**.
Başka bir yerde dedi: **السُّبَر** ve **النُّهس**: iki kuştur.
Leys dedi: **السُّبَر**: şahinden aşağı bir kuştur. Şu beyti okudu:
حتّى تَعاوَرَه العِقْبانُ والسُّبُر
Dedi: **السَّبر**: aslanın adlarındandır. Bunu Leys’ten başkasından işitmedim. el-Muerric, el-Ferazdak’ın şu sözü hakkında dedi:
بجَنْبَيْ خِلال يَدفَع الضَّيم منهمو
خَوادِرُ في الأخْياسِ ما بينها سِبْرُ
Dedi: manası: aralarında düşmanlık yoktur. Dedi: **السِّبر**: düşmanlıktır; bu gariptir.
Leys dedi: **السبر**: tecrübedir; “Falancada olanı **اسْبرُه**” denir; yani onu dene. Dedi: **المِسبار**: yaraların derinliğinin ölçüldüğü şeydir. Dedi: **السِّبار**: yaraya konulan fitildir.
Şu beyti okudu:
ترُدُّ على السّابرِين السِّبارَا
Bize Abdullah b. ‘Urve haber verdi; dedi: Hârûn b. İshâk el-Hemdânî bize haber verdi; dedi: el-Muhâribî, Müsâfir el-‘Aclî’den, o Hasan’dan, o Enes’ten: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم hiçbir yolculuğa çıkmadı ki oturuşundan kalktığında şöyle demesin: **( اللّهم بك ابتسرْت ، وإليك توجهت ، وبك اعتصمت ، أنت ربي ورجائي . اللّهم اكفني ما أهمني وما لم أهتم به ؛ وما أنت أعلم به مني . وزودني التقوى ، واغفر لي ذنبي ، ووجهني للخير حيث توجهت )** sonra çıkar.
Onun صلى الله عليه وآله sözü: **( ابتسرت )**: yani yolculuğuma başladım. Ve taze olarak aldığın her şeyde “onu **بسرته**” de.
Ondan Lebîd’in sözü:
بسرتُ نداه لم تُسَرّب وحوشه
Ve **البَسْرُ**: buluttan indiği anda taze sudur.
Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: **السَّبرَات** içinde abdestin tam yapılmasının faziletini zikretti.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **السَّبْرة**: şiddetli soğuktur.
el-Hutay’a’nın develeri vasfederken söylediği şu beyti okudu:
عِظامُ مَقِيل الهامِ غُلْبٌ رِقابُها
يُباكِرْنَ حَدَّ الماء في السبراتِ
Kışın ve senenin soğuğunun şiddetini kastediyor.

**بسر** : Allah جل وعز dedi: **( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ )** **( القيامة : 24 )**.
Ve تعالى dedi: **( نَظَرَ ثُمَّ عَبَسَ )** **( المدثر : 22 )**.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **( بَسَر )**: yani şiddetli bir hoşnutsuzlukla baktı. Ve O’nun عز وجل sözü: **( ) نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ ( **: yani kaşlarını çatmış; azabın ona ineceğini kesin bilmiştir.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: deve, **ضَبَعة** olmaksızın (o yerin dışına) vurulursa işte bu **البَسَر**dir; erkek deve onu **بَسَرها** etmiştir; o da **مَبْسورة**dur.
Şemmer dedi: Ondan “**بَسَرْتُ غَريمي**” denir: malın vadesinden önce ondan alacağını istediğimde. Ve “**بَسَرْت الدُّمُّل**”: irinlenmeden önce onu sıktığımda; sanki **البَسْر** ondandır.
Ebû ‘Ubeyde: kısrak aygıra meylettiğinde ve kızgınlığa girmek istediğinde, kızgınlığının başlangıcı **المباسرة**dır; o **مباسِرة**dir; sonra **وديقاً** olur. **المباسِرَةُ**: kızgınlığı tamam olmadan aygıra meyledendir; aygır o haldeyken onu aşarsa o **مبسورة**dur.
Şemmer dedi: “Bitkiyi **بَسَرْت** **أبسرُه بَسْراً**”: onu taze iken otlattığımda ve onu otlatan ilk ben olduğumda.
Lebîd, daha önce otlanmış bir yağmuru vasfederken dedi:
بَسَرْتُ نَداهُ لم تُسَرَّبْ وُحوشُه
بغَرْبٍ كجِذْعِ الهاجريِّ المشَّذَّبِ
Sa‘leme, el-Ferrâ’dan: **البُسْرُ**: buluttan indiği anda taze sudur; **البَسْرُ**: su yataklarını terk ettiğinde nehirleri kazmaktır.
Dedim: o, **التبسّر**dür; er-Râ‘î dedi:
إذا احْتَجَبَتْ بناتُ الأرض عنه
تبسَّرَ يَبْتَغِي فيها البِسارَا
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بَنَاتُ الأرض** küçük nehirlerdir; onlar, içinde su kalıntıları bulunan gölcüklerdir. Ve güneşe **بُسْرَة** denir: kırmızı olup berrak olmadığında. el-Ba‘îth onu anarak dedi:
فَصَبَّحَه والشمسُ حَمْراءُ بُسْرَةٌ
بِسائغةِ الأنْقَاءِ مَوْتٌ مُغَلِّسٌ
Ebû ‘Ubeyde dedi: kısrak aygıra meylettiğinde ve kızgınlığa girmemişse bu **مباسَرة**dir; sonra **وَدِيقاً** olur; aygır o haldeyken onu aşarsa “onu **تَبَسَّرَها** etti ve **بَسَرَها** etti” denir.
el-Eşca‘ el-‘Abdî’den rivayet edildi: dedi ki: “**لا تَبْسُروا ولا تَثْجُروا**”; **البَسْرُ** ise **البُسْر**’ü **بالرُّطَب** ile karıştırmak ve ikisini birlikte nebîz yapmaktır. **الثَّجْرُ**: **ثَجِيرُ البُسْر** alınır da hurma ile birlikte atılır. Bu, iki karışım korkusuyla mekruh görüldü; Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) onları yasakladığı için. **البُسْر**: renklenip olgunlaşmamış olandır; olgunlaşınca **أَرْطَب** etmiştir.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: tanesi yeşerip yuvarlaklaşırsa o **جَدالٌ**dır; büyürse o **البُسْرُ**dur; kızarırsa o **شِقْحَةٌ**dır.
Leys: bitkiden **البسرَة**: yer yüzünden yükselmiş, uzamamış, taze; en hoş olan halidir. Şu beyti okudu:
رَعَتْ بارِضَ الْبُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعَاءَ حتى آنَفَتْهَا فِصالْها
Ve **البَيَاسِرَةُ**: Sind’den bir topluluktur; gemi sahipleri onları düşmanlarıyla savaşmak için ücretle tutarlar; ve **رجلٌ بَيْسرِي**. **البِسَارُ**: yazın Sind halkının üzerine devam eden, bir an bile onlardan kesilmeyen yağmurdur; işte onlar **أيَّامُ البِسار**dır.
**البَاسورُ**: bilinen bir hastalıktır; o, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **البواسير**dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البسرةُ**: köpeğin kamışının başıdır. **المبْسُور**: ihtiyacı yerinde olmayan yerde isteyen kimsedir. Ve “nehri **بَسَر** etti”: kuru iken onda kuyu kazdığında; şu beyti okudu:
تَبَسّرَ يَبْتَغِي فيها البِسَارَا
Ve dedi: **انبَسَر** ve **بَسَرَ**: **البُسْر**’ü hurma yahut yaş hurma ile karıştırıp ikisini nebîz yaptığında. Ve **أَبْسرَ** ve **بَسَرَ**: **الحِبْن**’i kabuk bağlamadan önce sıktığında. Ve **أَبْسَرَ**: zulmedilmiş bir arazide kazı yaptığında.

**سرب** : el-Ferrâ, Allah جل وعز’ün şu sözü hakkında: **( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ )** **( الرعد : 10 )**; dedi: gündüz **ساربٌ**: yani gündüz açıkta olan; ez-Zeccâc da bunun benzerini söyledi.
Dedi: **( وسارِبٌ بالنهار )**: **سِرْبِه** içinde gündüz açıkta olandır; “Ona **سِرْبَه**’ini bırak” denir; yani yolunu. Manası: yollarda açıkta olan, karanlıklarda gizlenen, sözüyle açıktan söyleyen ve içinde gizleyen; Allah تعالى’nın ilmi onlarda eşittir.
el-Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-‘Abbâs’tan: dedi: el-Ahfeş, O’nun عز وجل sözü **( وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِالَّيْلِ ( ** hakkında dedi: yani açıkta olan. Ve **السارب**: gizlenen.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **المستخفِي**: örtünen. Dedi: **الساربُ**: açıkta olan; manası: açık ve gizli O’nun katında birdir.
Katâde, şu söz hakkında: **( وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ ( **: açıkta olan; bunun benzeri İbn Abbâs’tan rivayet edildi.
Kutrub dedi: **( ساربٌ بالنّهار )**: gizlenen; “Vahşi hayvan **انسَرَبَ**” denir: inine girdiğinde.
Dedim: Araplar “Develer **سَرَبَت** **تَسْرُبُ**” der; ve erkek deve **سَرَبَ** **سُرُوباً**: yani yerde dilediği yerde açıkça yürüdü gitti. el-Ahnes b. Şihâb et-Teğlibî dedi:
وكلّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ
ونحن خَلَعْنَا قَيْدَه فهو سَارِبُ
**الانسِراب** ise, dediği gibi, **السّرَب**’e girmektir. Hadiste: **( من أصبحَ آمناً في سِرْبِه )**. el-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **السِّرْبُ**: nefistir; sîn’in kesresiyle. “Falanca **آمِنٌ في سِرْبِه**”: yani nefsinde. İbnü’s-Sikkît de böyle dedi. Dedi: **السِّرْبُ** ayrıca kesre ile: ceylan, sığır ve kadınlardan sürüdür.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السِّرْب** ve **السُّرْبة**: **القَطا**dan, ceylandan ve koyundan sürüdür.
Ve “Falanca **وَاسِعُ السِّرْب**” denir: yani göğsü geniş, öfkesi yavaş. Dedi: “Falanca kesre ile **آمنٌ في سِرْبه**.” أما fetha ile **السَّرْبُ** ise, İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْبُ**: otlayan maldır; “Falancanın oğullarının **سَرْب** malına baskın yaptım” denir. Ve boşamada kadına: “Git; **سَرْبَكِ**’i **أَنْدَهُ** etmeyeceğim” denir. Ve bunun benzeri.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den hikâye etti: dedi: manası: “Develerini geri çevirmem; dilediği yere gitsin.” **النَّدْه**’in aslı: azarlamadır. Başkası dedi: bu, cahiliye ehlinin boşamasındandı.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: “Adamın **سَرْبَ**’ini fetha ile bırak”: yani yolunu bırak. Dedi: Ebû ‘Amr dedi: kesre ile “Adamın **سِرْبَ**’ini bırak.” Zü’r-Rumme’nin beytini okudu:
خَلَّى لها سِرْبَ أُولاها وهَيَّجَهَا
مِنْ خَلْفِهَا لاحِقُ الصُّقْلَيْنِ هِمْهِيمُ
Şemmer dedi: rivayet: fetha ile **سَرْبَ أُولاها**.
Dedim: Arapları şöyle derken işittim: “Onun **سَرْبَه**’ini bırak”: yani yolunu.
el-Ahfeş derdi ki: “Falanca fetha ile **آمِناً في سَرْبه** sabahladı”: yani gidişinde ve yönünde. Dil ehlinin güvenilirleri dediler ki: “Kesre ile **آمِناً في سِرْبه** sabahladı”: yani nefsinde.
el-Asma‘î dedi: “Develeri bana **سَرِّبْ** et”: yani onları parça parça sal. Dedi: “Su **سَرِباً** çıktı” denir; bu, boncuk gözlerinden çıktığında. Ve “Kırbanı **سَرِّب** et”: yani içine su koy; ta ki boncuk gözleri şişsin de tıkansın. Cerîr’in sözünü okudu:
نَعَمْ فانهَلَّ دَمْعُكَ غيرَ نَزْرٍ
كما عَيَّنْتَ بالسَّرَب الطِّبابَا
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السرَب**: akan sudur.
Dedi: el-Umevî dedi: **السَّرَب**: boncuktur. أما şu söz:
كأنه من كلِّي مَفْرِيَة سَرَبُ
Râviler onu fetha ile rivayet ettiler ve dediler: **السَّرَبُ**: sudur. Ve **السربُ**: akandır.
“Su **سَرِب** **يَسرَبُ سَرَباً**” denir: aktığında; o halde o **سَرِب**tir.
el-Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: **( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً )** **( الكهف : 61 )**; dedi: balık tuzluydu; gözeden ona isabet eden su ile dirilince denize düştü; denizde gidiş yolu dondu; denizde bir **السَّرَب** gibi oldu.
Ebû İshâk dedi: görülen şeyde o, tuzlanmış bir balıktı; Mûsâ’ya, Hızır’la buluşacağı yerde bir âyetti; denizde yolunu **سَرَباً** edindi; Allah تعالى balığı diriltti, ta ki denizde **سَرَبتْ**. Dedi: **( وسَرَبا )** iki yönden mansuptur: mef‘ûl olarak; “Yolumu **في السَّرَب** edindim” demen gibi; ve “Yolumu falan yer yaptım” demen gibi; böylece ikinci mef‘ûl olur; “Zeyd’i vekil edindim” demen gibi. Dedi: **( سَرَباً )**’ın, **( اتّخذ سبيلَه في البحر )**’ın delalet ettiği bir masdar olması da caizdir; böylece mana: ikisi balıklarını unuttular; balık denizde yolunu yaptı; sonra bunun nasıl olduğunu açıkladı; sanki “Balık **سَرِب** **سَرَباً**” dedi.
el-Mu‘tarid ez-Zafarî, **السَّرب** hakkında ve onu yol kılarak dedi:
تركنا الضَّبع ساريةً إليهم
تنوب اللحمَ في سَرَب المَخِيم
Denildi: **تنوبه**: ona gelir. **السَّربُ**: yoldur. **المَخِيمُ**: bir vadinin adıdır. Buna göre âyetin manası: **( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ )** **( الكهف : 61 )**: yani balığın yolunu kendisi için bir yol edindi; ondan sapmaz. Mana: balık, gittiği yolu bir yol edindi; onu izledi.
el-Münzirî bana haber verdi; İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Hâtim’den: şu söz hakkında: **( فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ سَرَباً ( ** dedi: zannederim “**ذَهاباً**”ı kastediyor; **يَسرُب سَرَباً**; “**يَذهَب ذَهاباً**” demen gibi.
Şemmer dedi: insanlardan **الأَسراب**: bölüklerdir; tekili **سِرْب**tir. Dedi: insanlarda **( سِرْبَ )**’i ancak el-‘Accâc için işittim:
ورَبِّ أَسْرابِ حَجيجٍ كُظَّمِ
Ebû’l-Heysem dedi: **السَّراب**a **سَراباً** denildi; çünkü o **يَسرُب سَرْباً**; yani akıp gider; “Su **سَرَب** **يَسرُب سُروباً**” denir.
Sa‘leme, el-Ferrâ’dan: **السراب**: yere yapışan şeydir; **الآلُ**: kuşluk vakti gökle yer arasında bir örtü gibi olandır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السراب**: yer yüzünde su gibi akan şeydir; öğle vaktinde olur; yere yapışan odur. Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: **دقيقَ المَسْرُبَة** idi. Ebû ‘Ubeyd dedi: **المَسرُبة**: göğsün ortasında biten, karna kadar olan kıllardır. Şu beyti okudu:
الآنَ لما ابيَضَّ مَسْرُبَتي
وعَضِضْتُ من نابي على جِذْم
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adam **سُرِب** edildi; o **مَسروب**tur; **سَرْباً** (ile): o, gümüş dumanıdır; insanın burun deliklerine, ağzına ve makatına girer; onu bir tıkanma yakalar; bazen boğulur, bazen ölür; adı **الأُسرُبُ**tur.
Şemmer dedi: **الأُسرُبُ** bânın hafifletilmesiyle; Farsçada **سُرْب**tir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: her hayvanın **مَسربة**si: boynundan sağrısına kadar üst taraflarıdır. Şu beyti okudu:
جلال أبوه عمُّه وهو خاله
مساربه حُوٌّ وأقرابه زهرُ
Dedi: **أقرابه**: karnının ince yerleridir. Şeyh dedi:
Ve hadiste, taşlarla istincâda: iki taşla iki yanını siler; üçüncüyle **المَسْرُبة**yi siler; halka üstünü kastediyor. Bazıları dedi: **السُّربة**: odanın yanında bir sofa gibidir.
Ebû Mâlik dedi: sudan ve içkiden **تسرّبْتُ**: yani ondan dolup tıka basa doldum.
el-Asma‘î dedi: adam kazdığında “**قد سرَّب**” denir: yani sağa sola sapmaya başladı. Ve “O, **بَعيد السرْبة**dir”: yani yerde gidişi uzaktır.
eş-Şenferâ, o, Teebbata Şerran’ın kız kardeşinin oğludur, dedi:
خَرجْنا من الوادِي الّذي بَيْنَ مِشْعَلٍ
وبَين الجَبَا هيهاتَ أَنشأْتُ سُرْبَتي
Yani yürüyüşüme başladığım yer ne kadar uzaktır.
Leys: “Falanca **آمِن السِّرْب**”tir: yani kalbi emindir; yani malına ve davarına baskın yapılmaz. Ve “Falanca **مُنساح السّرب**”tir: göğüs kıllarını kastederler. Dedi: hayvanların **مَسَارِب**i: karınlarındaki ve kasıklarındaki ince yerleridir. Yılanların **مَسارِب**i: yerde karınları üzerinde kayıp gittiklerinde izlerinin yerleridir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **السُّرْبةُ**: ordudan sıyrılıp baskın yapan ve dönen bir topluluktur. **السِّرْب**: nefistir.
el-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: **السربة**: yakın yolculuktur; **السبأة**: uzak yolculuktur. “Güneş onu **سبأته** etti” denir: yani onu esmerletti ve değiştirdi. Ve “Sen **سبأة** istiyorsun” denir: yani uzak bir yolculuk.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب السين والباء وما يثلثهما)

(سبت) **السين** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak, yumuşakça yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna **السَّبْت** yüklendi: başın tıraş edilmesi. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bundan dolayı şaşkına **مَسْبُوت** denir. Ama cumadan sonraki **السَّبْت**e gelince, denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; böylece cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu, fetha iledir. Ama **السِّبْت** ise **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(سبج) **السين** ve **الباء** ve **الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler ki: o Farsçada "شَبِي([4])"dir. Ve **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de. Bütün bunlarda bir bakış (tereddüt) vardır.

(سبح) **السين** ve **الباء** ve **الحاء** iki asıldır: birisi ibadetten bir cins, diğeri koşuşturmadan bir cins. Birincisi **السُّبْحة**dır; o namazdır; ve bununla, farz olmayan nafile olan şey tahsis olunur. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve aralarında **يُسبِّح** etmez; yani aralarında namazla nafile kılmaz. Bu babdandır **التَّسبيح**; o, Allah’ı—övgüsü yüce olanı—her türlü kötülükten tenzih etmektir. Ve **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der: **سبحان** مِن كذا; yani onu ne kadar uzak kıldı. A‘şâ dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, övündüğü zaman “ona hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—aziz ve celil—sıfatlarında: **سُبَّوح** vardır. Onun اشتقاقı, zikrettiğimizdendir: kendisine yaraşmayan her şeyden tenzih olmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—övgüsü yüce olanın—celâli ve azametidir.

Diğer asıl **السَّبْح** ve **السِّباحة**dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda elleri güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen dönüp bakıyordun, saplanmadan korkuyordun; böylece **أخْدَعُ**ın, atının kulağı hizasında oldu.

(سبخ) **السين** ve **الباء** ve **الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondandır hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisinden çalan bir hırsıza beddua ederken işitti; فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، yani onu söküp al ve hafiflet. Pamuk atıldığında ondan uçuşana **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet edilmiştir ki o şöyle okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]. Dedi ki: bu, **السَّبْخ** manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, iş bakımından hafiftir.

(سبد) **السين** ve **الباء** ve **الدال** babının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların “ماله **سَبَدٌ** ولا **لَبَدٌ**” sözüdür. **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. Ve derler: **سَبَّدَ** **الفَرْخُ**, tüyü göründüğünde ve sertleştiğinde. Ve denir ki **السُّبدَة**: kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı bununla adlandırılmıştır. Ama **التَّسبيد**e gelince, denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; ve bu babdandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden aldı. Ve denir ki **التسبيد**: başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.

Bundan şâz olan onların “هو **سِبْدُ** أسبادٍ” sözüdür; yani inkâr edilen bir dehâdır. Ve dedi ki:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(سبر) **السين** ve **الباء** ve **الراء**; onda kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. Denir: **خَبَرْتُ** ما عند فلان ve **سَبَرْتُهُ**. Ve yaralamanın miktarının onunla bilindiği demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**dir; o, güzellik ve bahadır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ **حِبره** و**سِبْرُهُ**"، yani güzelliği ve bahası gitti. Ebû Amr dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما **السِّبْر** فحضريّ". İbn Ahmer dedi:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**dir; o, soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(سبط) **السين** ve **الباء** ve **الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; ve sanki **الباء** ve **السين** ve **الطاء** babına yakındır. Denir: **شعر سَبْط** ve **سَبَِطٌ**, kıvırcık olmadığında. Ve denir: **أَسْبَطَ** الرجلُ **إِسباطاً**, vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırıldı; çünkü o korunmaz ve saklanmaz. Ondandır hadis: "أتى **سُبَاطَةَ** قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; ve denir ki o, **رَطب الحَلِيِّ**dir; ve belki onda bir uzama vardır.

(سبع) **السين** ve **الباء** ve **العين** iki düzenli, sahih asıldır: birisi sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şeydir.
Birincisi **السَّبْعة**dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. Ve denir: **سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم**; mallarının **سُبْع**ını aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların “هو **سُباعيُّ** البدَن” sözüdür; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayı içindir. Diğeri ise **السَّبُع**dır; yırtıcılardan bir tanesidir. Ve **أرض مَسْبَعَةٌ**, yırtıcıları çok olduğunda.

Bu babdandır **سَبعْتُهُ**, içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırmasında bir **سبُع**a benzetti. Ve **أسبعته**: onu **السَّبع**a yedirdin. Ve **سَبعتِ** الذّئابُ الغنَم, onları parçalayıp yediğinde.

Ama Ebû Züeyb’in sözü:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
onda sözler vardır: birincisi, **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisiyle faydalanacağı şeyleri vardır; o halde daima canlıdır. Ve denir ki o, çobandır. Ve denir: annesi ölen, böylece onu başkası emziren kimsedir. Ve denir: **المُسبَع**; **مَنْ لم يكن لِرشْدة**. Ve denir: o, yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Ve denir: o, yedi babaya kadar köle olan kimsedir. Ve denir: yedi aylık doğandır. Ve denir: **المُسبَع**: **المُهمَل**. Araplar der: “لأفعلنَّ به **فِعْل سَبْعة**”; bununla şerde mübalağa isterler. Ve denir: **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(سبغ) **السين** ve **الباء** ve **الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. Denir: **أَسْبَغْتُ** الأمر, ve falan abdestini **أسْبَغَ**. Ve denir: Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti. Ve **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. Ve **فحل سابغٌ**: **طويل الجُرْدَان**([15]); zıddı **الكَمْش**tır. Ve denir: **سَبَّغَت** الناقةُ, yavrusunu attığında ve o **أَشْعَرَ** iken.

(سبق) **السين** ve **الباء** ve **القاف** tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. Denir: **سَبَقَ** **يَسْبِق** **سَبْقاً**. Ama **السَّبَق** ise, öne geçenin aldığı **الخَطَر**dır.

(سبك) **السين** ve **الباء** ve **الكاف** bir asıldır; şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Ondandır: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; onu **أَسْبِكُها** **سَبْكَاً**. Bu, eritmenin dışında da ödünç alınır. [Ve **السُّنبُك**: toynağın ucu([17]).] Ama yerden **السُّنْبُك** ise bir استعارةdır: hayrı az, kalın bir uçtur.

(سبل) **السين** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya salıverilmesine ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi, senin “**أسبلتُ** **السِّتْرَ**” demendendir; ve bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَت**. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**ı bundandır; çünkü o, sarkmış saçtır. Onların kovanın üst kısımlarına **أسبْال** demeleri bundandır; sanki insanın zikrettiğimiz şeyine benzetilmiştir. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**dir; o yoldur; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. Ve **السُّنْبُل** uzamasından dolayı **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. Denir: ekin **أَسبَلَ**, başağı çıktığında. Ebû Ubeyd dedi: **سَبَلُ** **الزَّرعِ** ve **سُنْبُلُه** birdir. Ve **سَبَلَ**([19]) ve **أَسْبَلَ**.

(سبه) **السين** ve **الباء** ve **الهاء** bir kelimedir; ve aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. Denir: **رجل مَسْبُوهٌ** ve **مُسَبَّه**; ve o, **المسبوت**a yakındır; ikisinde de kıyas birdir.

(سبي) **السين** ve **الباء** ve **الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla götürmeye delâlet eder([20]). Ondandır **السَّبْيُ**; denir: **سَبَى** cariyeyi, onu **يَسبيها** **سبْياً**; o **سابٍ**dir; alınan ise **سَبِيَّة**dir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile **سَبَأها** arasında ayırım yaparlar. Ama onun **سِباؤها**sı, onu satın almaktır. Denir: **سَبَأْتها**; ve bu, ancak şarap hakkında söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bu hususta kıyas birdir.

Bu asıldan şâz olan: **السَّابياء**dır; o, içinde çocuğun bulunduğu deridir. Ve **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**tır([21]). Denir ki: falan oğullarına mallarından **سَابِياء** gelir gider. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في **السَّابياء**".

Birinci baba yakın olanlardan: **الأسابيّ**dir; o, yollar/izlerdir. Ve denir: **أسابيُّ الدِّماء**; o, onun yollarıdır. Selâme dedi:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**dan sonra gelen hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder; ve dört farklı mana üzere olur: birincisi: **سبأت** deriyi; onu ovup üst taraflarından bir şeyini yakacak kadar yaptığında. İkincisi: **سبأت** derisini; onu yüzdüm. [Üçüncüsü: **سَبَأَ** فلانٌ([23])] yalan bir yemin üzerine, ona aldırmadan geçtiğinde.

Bundan türeyenlerdendir onların sözü: **انْسبَأ** süt; memeden çıktığında. Ve **المَسبْأ**: dağdaki yoldur.

Dördüncü mana onların sözü: “ذهبوا **أيادي سبأ**”; yani dağınık olarak. Bu, Yemen ehlinin dağılmasındandır. Ve **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir erkektir([24]); ve onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) "ليلها" kelimesi asıldan düşmüştür; onun ispatı lisandan (سبت)dır; orada beyit حميد بن ثور’a nispet edilmiştir.
([2]) Lisanda: "يصبح مخمورا".
([3]) **المخثر**: az bir ağrı ve gevşeklikten bir şey bulan kimsedir.
([4]) Bu kelime, Steingass sözlüğünde 732’de, akşam giyilen bir gömlek diye açıklanmıştır.
([5]) A‘şâ divanı 106 ve lisan (سبح).
([6]) O, şu hadistir: "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) Onu **المجمل**de de okuttu.
([8]) Beyit, Ahtal’ındır; divanında 115 ve lisan ve تاج (سبخ).
([9]) O, Yahyâ b. Ya‘mer kıraatidir; lisanda olduğu üzere.
([10]) Mu‘azzal b. Abdillah’ındır. Ve صدرُه, lisanda (سبد) olduğu üzere:
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) Asılda: "وآل قضينا".
([12]) Asılda: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، bir tahriftir. Lisanda: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) **المأبض**: **الباء**nın kesresiyle: dizin ve dirseğin iç tarafı.
([14]) Ebû Züeyb divanı: 4 ve lisan (سبع).
([15]) **الجرادن**: **الجيم**in zammıyla ve **الراء**dan sonra noktasız **دال**: onun penisidir. Asılda: "الجرذان"، bir tahriftir.
([16]) **الإمهاء**: akıtma. Asılda: "إنهاء الشيء".
([17]) Tamamlama **المجمل**dendir.
([18]) Beyit, Bâ‘ith b. Suraym el-Yeşkürî’nindir; lisan (سبل)de olduğu üzere.
([19]) Keza **المجمل**de; bilinen bunun yerine "سنبل"dir.
([20]) Asılda bundan sonra, "المأخوذة"den iki kelime sokulmuştur.
([21]) Asılda: "السباج"; doğrusu, lisandan sabit kılınan şeydir.
([22]) Selâme divanı 8 ve lisan (سبي).
([23]) Tamamlama, onun ispatında **المجمل**den ışık aldım.
([24]) Asılda: "بجميع"; doğrusu **المجمل**dedir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ر
سبـر الجـرح بالمسبـار والسبـار‏:‏ قـاس مقـدار قعـره بالحديـدة أو بغيرها‏.‏
وفي مثل ‏"‏ لولا المسبار ما عرف غور الجرح ‏"‏ وأتيته في حد السبرة وهي الغداة الباردة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خبرت فلاناً وسبرته وفيه خير كثير لا يسبر وهـذا أمـر عظيـم لا يسبـر وهـذه مفازة لا تسبر‏:‏ لا يعرف قدر سعتها‏.‏
قال أبو نخيلة‏:‏ تسبح‏.‏
وعرفته بسبره‏:‏ بما عرف وخبـر مـن هيئتـه ولونـه‏.‏
وجـاءت الإبـل حسنـة الأسبـار والأحبار‏.‏

##### Türkçe

س ب ر
**سَبَرَ** yarayı **بِالْمِسْبَارِ** ve **السِّبَارِ** ile: demirle veya başkasıyla dibinin miktarını ölçtü.
Ve şu misalde: “**لولا المسبار ما عرف غور الجرح**” ve ona **فِي حَدِّ السِّبْرَةِ** içinde geldim; o, soğuk sabah vaktidir.
Mecazdan: falancayı haber aldım ve onu **سَبَرْتُهُ**; onda, ölçülmeyen çok hayır vardır; ve bu, ölçülmeyen büyük bir iştir; ve bu, ölçülmeyen bir çöldür: genişliğinin miktarı bilinmez.
Ebû Nuhayle dedi: **تسبح**.
Onu, onun **بِسَبْرِهِ** ile tanıdım: heyetinden ve renginden bilip tecrübe ettiği şeyle.
Develer, **حَسَنَةَ الأَسْبَارِ** ve **الأَحْبَارِ** olarak geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّبْرُ: التَّجْرِبَةُ. وسَبَر الشيءَ سَبْراً: حَزَره وخَبَرهُ. واسْبُرْ لي ما عنده أَي اعْلَمْه. والسَّبْر: اسْتِخْراجُ كُنْهِ الأَمر. والسَّبْر: مَصْدَرُ سَبَرَ الجُرْحَ يَسْبُرُه ويَسْبِرُه سَبْراً نَظَر مِقْدارَه وقاسَه لِيَعْرِفَ غَوْرَه، ومَسْبُرَتُهُ: نِهايَتُه. وفي حديث الغار: قال له أَبو بكر: لا تَدْخُلْه حتى أَسْبُِرَه قَبْلَك أَي أَخْتَبِرَه وأَغْتَبِرَه وأَنظرَ هل فيه أَحد أَو شيء يؤذي. والمِسْبارُ والسِّبارُ: ما سُبِرَ به وقُدَّرَ به غَوْرُ الجراحات؛ قال يَصِفُ جُرْحَها:
تَرُدُّ السِّبارَ على السَّابِرِ
التهذيب: والسِّبارُ فَتِيلة تُجْعَلُ في الجُرْح؛ وأَنشد: تَرُدُّ على السَابرِيِّ السِّبارا
وكل أَمرٍ رُزْتَه، فَقَدْ سَبَرْتَه وأَسْبَرْتَه. يقال: حَمِدْتُ مَسْبَرَه ومَخْبَره.
والسِّبْرُ والسَّبْرُ: الأَصلُ واللَّوْنُ والهَيْئَةُ والمَنْظَرُ. قال أَبو زياد الكلابي: وقفت على رجل من أَهل البادية بعد مُنْصَرَفِي من العراق فقال: أَمَّا اللسانُ فَبَدَوِيُّ، وأَما السِّبْرُ فَحَضَرِيُّ؛ قال: السِّبْر، بالكسر، الزِّيُّ والهيئةُ. قال: وقالت بَدَوِيَّةٌ أَعْجَبَنا سِبْر فلان أَي حُسْنُ حاله وخِصْبُه في بَدَنه، وقالت: رأَيته سَيِّءَ السِّبْر إِذا كان شاحِباً مَضْرُوراً في بدنه، فَجَعَلَتِ السَّبْرَ بمعنيين. ويقال: إِنه لَحَسَنُ السِّبْرِ إِذا كان حَسَنَ السَّحْناءِ والهيئةِ؛ والسَّحْناءُ: اللَّوْنُ. وفي الحديث: يَخْرج رجل من النار وقد ذَهَبَ حِبْرُه وسِبْرُه؛ أَي هَيْئَتُه. والسِّبْرُ: حُسْنُ الهيئةِ والجمَالُ وفلانٌ حَسَنُ الحِبْرِ والسِّبْر إِذا كان جَمِيلاً حَسَنَ الهيئة؛ قال الشاعر:
أَنَا ابنُ أَبِي البَراءِ، وكُلُّ قَوْمٍ
لَهُمْ مِنْ سِبْر والِدِهِمْ رِداء
وسِبْرِي أَنَّنِي حُرٌّ نَقِيٌّ
واَّنِّي لا يُزايِلُنِي الحَياءُ
والمَسْبُورُ: الحَسَنُ السِّبْر. وفي حديث الزبير أَنه قيل له: مُرْ بَنِيكَ حتى يَتَزَوَّجُوا في الغرائب فقد غَلَبَ عليهم سِبْرُ أَبي بكرٍ ونُحُولُهُ؛ قال ابن الأَعرابي: السِّبْرُ ههنا الشَّبَهُ. قال: وكان أَبو بكر دَقِيقِ المَحاسِنِ نَحِيفَ البدنِ فأَمَرَهُم الرَّجُلُ أَن يُزَوِّجَهم الغرائبَ ليجتمعَ لهم حُسْنُ أَبي بكر وشِدَّةُ غيره. ويقال: عرفته بِسِبْر أَبيه أَي بِهَيئته وشَبَهِهِ؛ وقال الشاعر:
أَنَا ابنُ المَضْرَحِيِّ أَبي شُلَيْل،
وهَلْ يَخْفَى على الناسِ النَّهارُ؟
عَلَيْنا سِبْرُه، ولِكُلِّ فَحْلٍ
على أَولادِهِ منه نِجَارُ
والسِّبْر أَيضاً: ماء الوجه، وجمعها أَسْبَارٌ. والسِّبْرُ والسَّبْرُ: حُسْنُ الوجه. والسِّبْرُ: ما اسْتُدِلَّ به على عِتْقِ الدابَّةِ أَو هُجْنتها. أَبو زيد: السِّبْرُ ما عَرَفْتَ به لُؤْمَ الدابة أَو كَرَمَها أَو لَوْنَها من قبل أَبيها. والسِّبْر أَيضاً: مَعْرِفَتُك الدابة بِخصْبٍ أَو بِجَدْبٍ. والسَّبَراتُ: جمع سَبْرَة، وهي الغَداةُ البارِدَة، بسكون الباء، وقيل: هي ما بين السحَرِ إِلى الصباح، وقيل: ما بين غُدْوَة إِلى طلوع الشمس. وفي الحديث: فِيمَ يَخْتَصِمُ الملأُ الأَعْلَى يا محمد؟ فَسَكَتَ ثم وضع الربُّ تعالى يده بين كَتِفَيْهِ فأَلْهَمَه إِلى أن قال: في المُضِيِّ إِلى الجُمعات وإِسْباغِ الوُضُوءِ في السَّبَرات؛ وقال الحطيئة:
عِظامُ مَقِيلِ الهَامِ غُلْبٌ رِقابُها،
يُباكِرْنَ حَدَّ الماءِ في السَّبَراتِ
يعني شِدَّةَ بَرْدِ الشتاء والسَّنَة. وفي حديث زواج فاطمة، عليها السلام: فدخل عليها رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في غَداةٍ سَبْرَة؛ وسَبْرَةُ بنُ العَوَّالِ مُشْتَقّ منه.
والسَّبْرُ: من أَسماء الأَسَد؛ وقال المُؤَرِّجُ في قول الفرزدق: بِجَنْبَيْ خِلالٍ يَدْقَعُ الضَّيْمَ مِنْهُمُ
خَوادِرُ في الأَخْياسِ، ما بَيْنَها سِبْرُ
قال: معناه ما بينها عَداوة. قال: والسِّبْر العَدَاوَة، قال: وهذا غريب. وفي الحديث: لا بأْس أَن يُصَلِّيَ الرجلُ وفي كُمِّه سَبُّورَةٌ؛ قيل: هي الأَلواح من السَّاجِ يُكْتَبُ فيها التذاكِيرُ، وجماعة من أَصحاب الحديث يَرْوُنَها سَتُّورة، قال: وهو خطأٌ.
والسُّبْرَة: طائر تصغيره سُبَيْرَةٌ، وفي المحكم: السُّبَرُ طائر دون الصَّقْرِ؛ وأَنشد الليث:
حتى تَعاوَرَهُ العِقْبانُ والسُّبَرُ
والسَّابِرِيُّ من الثيابِ: الرِّقاقُ؛ قال ذو الرمة:
فَجَاءَتْ بِنَسْجِ العَنْكَبُوبِ كأَنَّه،
على عَصَوَيْها، سابِرِيٌّ مُشَبْرَقُ
وكُلُّ رَقيقٍ: سابِرِيٌّ. وعَرْضٌ سابِرِيٌّ: رقيق، ليس بمُحَقَّق. وفي المثل: عَرْضٌ سابِريٌّ؛ يقوله من يُعْرَضُ عليه الشيءُ عَرْضاً لا يُبالَغُ فيه لأَن السابِرِيّ من أَجْود الثيابِ يُرْغَبُ فيه بأَدْنى عَرْض؛ قال الشاعر:
بمنزلة لا يَشْتَكِي السِّلَّ أَهْلُها،
وعَيْشٍ كَمِثْلِ السابِرِيِّ رَقِيقِ
وفي حديث حبيب بن أَبي ثابت: رأَيْت على ابن عباس ثوباً سابِرِيّاً أَسْتَشِفُّ ما وراءه. كلُّ رقيق عندهم: سابِرِيٌّ، والأَصل فيه الدُّروع السابِرِيَّةُ منسوبة إِلى سابُورَ. والسابِريُّ: ضربٌ من التمر؛ يقال: أَجْوَدُ تَمْرِ الكوفة النِّرْسِيانُ والسابِرِيُّ.
والسُّبْرُورُ: الفقير كالسُّبْروتِ؛ حكاه أَبو علي، وأَنشد: تُطْعِمُ المُعْتَفِينَ ممَّا لَدَيْها
مِنْ جَناها، والعائِلَ السُّبْرُورا
قال ابن سيده: فإِذا صح هذا فتاء سُبْرُوتٍ زائدة
وسابورُ: موضع، أَعجمي مُعَرَّب؛ وقوله:
ليس بِجَسْرِ سابُورٍ أَنِيسٌ،
يُؤَرِّقُه أَنِينُك، يا مَعِينُ
يجوز أَن يكون اسم رجل وأَن يكون اسم بلد.
والسَّبَارى: أَرضٌ؛ قال لبيد:
دَرَى بالسِّبارَى حَبَّةً إِثْرَ مَيَّةٍ،
مُسَطَّعَةَ الأَعْناقِ بُلْقَ القَوادِمِ

##### Türkçe

**السَّبْرُ**: tecrübe(dir). Ve **سَبَر** şeyi **سَبْراً**: onu tahmin etti
ve onu sınadı. Ve “Benim için onda olanı **اسْبُرْ**” yani onu bil. Ve **السَّبْر**: işin
özünü çıkarma(dır). Ve **السَّبْر**: **سَبَرَ**’ın masdarıdır; yarayı **سَبَرَ**,
onu **يَسْبُرُه** ve **يَسْبِرُه** **سَبْراً**: onun miktarına baktı ve onu ölçtü ki
derinliğini bilsin; ve onun **مَسْبُرَتُهُ**: onun sonu(dur).
Ve mağara hadîsinde: Ebû Bekir ona dedi: “Onu, senden önce **أَسْبُِرَه** edinceye kadar içine girme” yani
onu imtihan edeyim ve sınayayım ve içinde bir kimse yahut eziyet eden bir şey var mı diye bakayım.
Ve **المِسْبارُ** ve **السِّبارُ**: onunla **سُبِرَ** olunan ve onunla yaraların derinliği takdir olunan şey(dir); dedi,
onun yarasını vasfeder:
تَرُدُّ السِّبارَ على السَّابِرِ
**التهذيب**: ve **السِّبارُ** yaraya konulan bir fitil(dir); ve okudu:
تَرُدُّ على السَابرِيِّ السِّبارا
Ve her iş ki onu yokladın, artık onu **سَبَرْتَه** ve onu **أَسْبَرْتَه**. Denir: “Onun
**مَسْبَرَه**’ini ve **مَخْبَره**’ini övdüm.”
Ve **السِّبْرُ** ve **السَّبْرُ**: asıl ve renk ve heyet ve görünüş(tür).
Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: Irak’tan dönüşümden sonra bedevî ehlinden bir adamın yanında durdum; dedi: “Dile gelince bedevîdir, **السِّبْرُ**’e gelince hadarîdir”; dedi: **السِّبْر** (kesre ile) zîy ve heyet(tir). Dedi: Ve bir bedevî kadın dedi:
“Bize falanın **سِبْر**’i hoş geldi” yani hâlinin güzelliği ve bedeninde semizliği; ve dedi: “Onu **سَيِّءَ السِّبْر** gördüm” eğer bedeninde solgun, zarar görmüş ise; böylece **السَّبْر**’i iki mânâ ile yaptı. Ve denir: “Şüphesiz o, **لَحَسَنُ السِّبْرِ**” eğer **السَّحْناءِ** ve heyet bakımından güzel ise; ve **السَّحْناءُ**: renk(tir). Ve hadîste: “Ateşten bir adam çıkar; hâlbuki onun **حِبْرُه**’u ve **سِبْرُه**’u gitmiştir”; yani heyeti. Ve **السِّبْرُ**: heyetin güzelliği
ve cemâl(dir); ve falan, güzel ve heyeti güzel ise **حَسَنُ الحِبْرِ** ve **السِّبْر**(dür); şair dedi:
أَنَا ابنُ أَبِي البَراءِ، وكُلُّ قَوْمٍ
لَهُمْ مِنْ سِبْر والِدِهِمْ رِداء
وسِبْرِي أَنَّنِي حُرٌّ نَقِيٌّ
واَّنِّي لا يُزايِلُنِي الحَياءُ
Ve **المَسْبُورُ**: **الحَسَنُ السِّبْر**(dir). Ve Zübeyr hadîsinde: ona denildi ki: “Oğullarına emret,
ta ki yabancılarla evlensinler; çünkü onların üzerine Ebû Bekir’in **سِبْرُ**’ü
ve zayıflığı galip geldi”; İbnü’l-A‘râbî dedi: **السِّبْرُ** burada benzerlik(tir). Dedi: Ebû Bekir ince güzellikli, zayıf bedenli idi; adam onlara emretti ki
yabancılarla evlendirsin; Ebû Bekir’in güzelliği ile başkasının şiddeti onlarda toplansın. Ve denir: “Onu
babasının **بِسِبْر**’i ile tanıdım” yani heyeti ve benzerliği ile; ve şair dedi:
أَنَا ابنُ المَضْرَحِيِّ أَبي شُلَيْل،
وهَلْ يَخْفَى على الناسِ النَّهارُ؟
عَلَيْنا سِبْرُه، ولِكُلِّ فَحْلٍ
على أَولادِهِ منه نِجَارُ
Ve **السِّبْر** ayrıca: yüz suyu; onun cem‘i **أَسْبَارٌ**(dır). Ve **السِّبْرُ** ve **السَّبْرُ**:
yüz güzelliği(dir). Ve **السِّبْرُ**: binek hayvanının asâletine yahut melezliğine delil olunan şey(dir). Ebû Zeyd: **السِّبْرُ** binek hayvanının alçaklığını yahut keremini
yahut rengini babasından önce bildiğin şey(dir). Ve **السِّبْر** ayrıca: binek hayvanını
semizlik ile yahut kıtlık ile bilmen(dir). Ve **السَّبَراتُ**: **سَبْرَة**’nin cem‘i; o soğuk sabah(tır),
bâ’nın sükûnu ile; ve denildi: seher ile sabah arasıdır; ve denildi: sabah erken vakit ile güneşin doğuşu arasıdır. Ve hadîste: “Yüce melekler topluluğu ne hakkında çekişir, ey
Muhammed?”; sustu, sonra Rab Teâlâ iki küreği arasına elini koydu; ona ilham etti; ta ki dedi: “Cuma’lara gitmekte ve **السَّبَرات**’te abdesti tam yapmakta”; ve Hutay’e dedi:
عِظامُ مَقِيلِ الهَامِ غُلْبٌ رِقابُها،
يُباكِرْنَ حَدَّ الماءِ في السَّبَراتِ
Yani kışın ve senenin şiddetli soğuğu. Ve Fâtıma’nın evlenmesi hadîsinde, ona selâm olsun: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onun yanına **غَداةٍ سَبْرَة**’de girdi;
ve **سَبْرَةُ بنُ العَوَّالِ** ondan türemiş(tir).
Ve **السَّبْرُ**: aslanın isimlerindendir; ve el-Muerric, Ferazdak’ın sözü hakkında dedi:
بِجَنْبَيْ خِلالٍ يَدْقَعُ الضَّيْمَ مِنْهُمُ
خَوادِرُ في الأَخْياسِ، ما بَيْنَها سِبْرُ
Dedi: mânâsı “aralarında düşmanlık yoktur.” Dedi: ve **السِّبْر** düşmanlık(tır). Dedi: ve bu
garip(tir). Ve hadîste: “Erkeğin, yeninde **سَبُّورَةٌ** olduğu hâlde namaz kılmasında beis yoktur”; denildi: o, tik ağacından levhalardır; içinde hatırlatmalar yazılır; hadîs ashabından bir cemaat onu **سَتُّورة** diye rivayet eder; dedi: ve o hatadır.
Ve **السُّبْرَة**: bir kuş; onun küçültmesi **سُبَيْرَةٌ**(dir). Ve **المحكم**’de: **السُّبَرُ** şahinden aşağı bir kuş(tur); ve Leys okudu:
حتى تَعاوَرَهُ العِقْبانُ والسُّبَرُ
Ve elbiselerden **السَّابِرِيُّ**: ince olanlar(dır); Zû’r-Rumme dedi:
فَجَاءَتْ بِنَسْجِ العَنْكَبُوبِ كأَنَّه،
على عَصَوَيْها، سابِرِيٌّ مُشَبْرَقُ
Ve her ince: **سابِرِيٌّ**(dir). Ve **عَرْضٌ سابِرِيٌّ**: ince; sağlamlaştırılmış değil. Ve meselde: **عَرْضٌ سابِريٌّ**; onu, kendisine bir şey yüzeysel olarak arz olunan, onda mübalağa edilmeyen kimse söyler; çünkü **السابِرِيّ** en iyi elbiselerdendir; onda, en az bir arz ile rağbet edilir; şair dedi:
بمنزلة لا يَشْتَكِي السِّلَّ أَهْلُها،
وعَيْشٍ كَمِثْلِ السابِرِيِّ رَقِيقِ
Ve Habîb b. Ebî Sâbit hadîsinde: İbn Abbâs’ın üzerinde **ثوباً سابِرِيّاً** gördüm;
arkasındakini seçer gibi oluyordum. Onların yanında her ince: **سابِرِيٌّ**(dir); ve bunun aslı,
**الدُّروع السابِرِيَّةُ**’dir; **سابُورَ**’a nispetlidir. Ve **السابِريُّ**: hurmanın bir türü(dür); denir:
“Kûfe hurmasının en iyisi **النِّرْسِيانُ** ve **السابِرِيُّ**(dir).”
Ve **السُّبْرُورُ**: fakir; **السُّبْروتِ** gibi; onu Ebû Ali nakletti; ve okudu:
تُطْعِمُ المُعْتَفِينَ ممَّا لَدَيْها
مِنْ جَناها، والعائِلَ السُّبْرُورا
İbn Sîde dedi: Eğer bu sahih olursa, **سُبْرُوتٍ**’taki tâ fazladır.
Ve **سابورُ**: bir yer; acemî, arapçalaştırılmış(tır); ve onun sözü:
ليس بِجَسْرِ سابُورٍ أَنِيسٌ،
يُؤَرِّقُه أَنِينُك، يا مَعِينُ
Bir adam adı olması ve bir belde adı olması câizdir.
Ve **السَّبَارى**: bir yer(dir); Lebîd dedi:
دَرَى بالسِّبارَى حَبَّةً إِثْرَ مَيَّةٍ،
مُسَطَّعَةَ الأَعْناقِ بُلْقَ القَوادِمِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ر * * سَبَرَ * الجرح نظر ما غوره وبابه نصر و * المِسْبارُ * بالكسر ما يسبر به الجرح و * السِّبَارُ * بالكسر أيضا مثله وكل أمر رزته فقد * سَبَرْتَهُ * و * السَّبْرَةُ * بفتح السين الغداة الباردة وفي الحديث ﴿إسباغ الوضوء في السبرات﴾ و * السِّبْرُ * بكسر السين الهيئة يقال فلان حسن الحبر والسبر إذا كان جميلا حسن الهيئة

##### Türkçe

* س ب ر * **سَبَرَ**: yara(ya) baktı; onun derinliğinin ne kadar olduğunu gördü; bâbı **نصر**’dır. Ve **المِسْبارُ**: kesra ile; yara onunla yoklanan şey. Ve **السِّبَارُ**: kesra ile de; yine onun benzeri. Ve her iş ki onu denedin, muhakkak onu **سَبَرْتَهُ**. Ve **السَّبْرَةُ**: **السين**’in fethasıyla; soğuk sabah. Hadiste: ﴿**إسباغ الوضوء في السبرات**﴾. Ve **السِّبْرُ**: **السين**’in kesrasıyla; heyet (görünüş). Denir: falan kimse güzel **الحبر** ve **السبر** (sahibidir), eğer güzel, heyeti güzel olursa.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السبر، بفتح فسكون: امتحان غور الجرح وغيره. يقال: سبر الجرح يسبره ويسبره سبرا: نظر مقداره وقاسه ليعرف غوره، هكذا بالوجهين عند أئمة اللغة، وصرح به غير واحد. وقضية اصطلاح المصنف أن مضارعه إنما يقال بالضم، ككتب. وقوله  وغيره  ، يشمل الحزر، والتجربة والاختبار، واستخراج كنه الأمر. ومنه حديث الغار  قال له أبو بكر: لا تدخله حتى أسبره قبلك  ، أي أختبره وأعتبره، وأنظر هل فيه أحد أو شيء يؤذي. وفرق في المصباح فقال: سبر الجرح، كنصر. وسبر القوم، إذا تأملهم، بالوجهيين، كقتل وضرب، نقله شيخنا. قلت: وهو وارد على المصنف أيضا، كالاستبار، وكل أمر رزته فقد سبرته واستبرته. السبر: الأسد قاله المؤرج. والسبر: الأصل، واللون، والجمال، والهيئة الحسنة، والزي والمنظر، ويكسر في هذه الأربعة. قال أبو زيد الكلابي: وقفت على رجل من أهل البادية بعد منصرفي من العراق فقال: أما اللسان فبدوي، وأما السبر، بالكسر: الزي والهيئة. قال: وقالت بدوية: أعجبنا سبر فلان، أي حسن حاله وخصبه في بدنه. وقالت: رأيته سيء السبر، إذا كان شاحبا مضرورا في بدنه، فجعلت السبر بمعنيين. ويقال: إنه لحسن السبر إذا كان حسن السحناء والهيئة. وفي الحديث  يخرج رجل من النار وقد ذهب حبره وسبره  ، أي هيئته. والسبر: حسن الهيئة والجمال. ويقال: فلان حسن الحبر والسبر إذا كان جميلا حسن الهيئة. قال الشاعر:
  أنا ابن أبي البراء وكل قوم                      لهم من سبر والدهم رداء

  وسبري أنني حر تقي                      وأني لا يزايلني الحياء وقال أبو زيد: السبر: ما عرفت به لؤم الدابة أو كرمها من قبل أبيها والسبر أيضا: معرفتك الدابة بخصب أو بجدب. والمسبور: الحسنها، أي الهيئة. والسبر، بالكسر: العداوة. وبه فسر المؤرج قول الفرزدق:
  بجنبي جلال يدفع الضيم منهمخوادر في الأخياس ما بينها سبر أي عداوة. قال الأزهري: وهو غريب. وقال الصاغاني: وقرأت في النقائض:
  لحي حلال يدفع الضيم عـنـهـم                      هوادر في الأجواف ليس لها سبر والسبر: الشبه، وبه فسر حديث الزبير  أنه قيل له.  مر بنيك حتى يتزوجوا في الغرائب، فقد غلب عليهم سبر أبي بكر ونحوله  . قال ابن الأعرابي: أي شبه أبي بكر، قال: وكان أبو بكر دقيق المحاسن نحيف البدن، فأمرهم الرجل أن يزوجهم الغرائب ليجتمع لهم حسن أبي بكر وشدة غيره. ويقال: عرفه بسبر أبيه، أي بهيئته وشبهه. وقال الشاعر وهو القتال الكلابي:
  أنا ابن المضرحي أبي شلـيل                      وهل يخفى على الناس النهار
  علينا سبره ولـكـل فـحـل                      على أولاده مـنـه نـجـار والسبرة، بالفتح، وذكر الفتح مستدرك: الغداة الباردة. وقيل: هي ما بين السحر إلى الصباح. وقيل: ما بين غدوة إلى طلوع الشمس، ج سبرات، محركة. وفي الحديث  فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد، فسكت، ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات  . وقال الحطيئة:
  عظام مقيل الهام غلب رقابها                      يباكرن حد الماء في السبرات

  يعني شدة برد الشتاء والسنة. وفي حديث زواج فاطمة عليها السلام  فدخل عليها رسول الله صلى الله عليه وسلم في غداة سبرة  . وسبرة بن العوال، مشتق منه، وكذا سبرة بن أبي سبرة الجعفي، روى عنه عمير بن سعد، وله وفادة، أخرجه الثلاثة. وسبرة بن عمرو التميمي، وفد مع الأقرع بن حابس، وأخرجه أبو عمرو. وسبرة بن فاتك الأسدي، روى عنه جبير بن نفير، وبسر بن عبيد الله، وهو أخو خريم. وسبرة بن الفاكه الأسدي، روى عنه سالم بن أبي الجعد، ويقال: هو ابن الفاكه، صحابيون. وكذا سبرة بن عوسجة. قال مروان بن سعيد: له صحبة. وقيل: هو سبرة بن معبد الجهني، روى عنه من ولده الربيع بن سبرة وحفيداه: عبد الملك وعبد العزيز، ابنا الربيع سمعا عن أبيهما وعن جدهما، ومن ولده سبرة بن عبد العزيز بن الربيع، سمع أباه، وعنه إسحاق ابن يزيد، ويعقوب بن محمد، وأخوه حرملة بن عبد العزيز، حدث عن عمه عبد الملك، وعنه الحميدي، كذا في تاريخ البخاري، وذكر الحافظ في التبصير عبد الله بن عمر بن عبد العزيز، وحديثه في مسند الإمام أحمد في المتعة. وأبو بكر بن أبي سبرة السبرى. قال أبو عبيد الآجري: سألت أبا داوود عن أبي بكر السبري فقال: مفتى أهل المدينة. قلت: هو محمد بن عبد الله بن محمد بن أبي سبرة بن أبي رهم بن عبد العزيز بن أبي قيس بن عبد ود بن نصر بن مالك بن حسل بن عامر، تولى قضاء مكة لزياد بن عبيد الله، وأفتى بالمدينة عن شريك وابن أبي ذئب، وعنه ابن جريج وعبد الرزاق، ونزل بغداد ومات بها، وقال ابن معين: ليس حديثه بشيء، وله أخ اسمه محمد أيضا، ولي قضاء المدينة، عن هشام بن عروة، لا يحتج به. وسبرت، كزبرج: د، بالمغرب قرب أطرابلس، وقد تقدم للمصنف أيضا في الثاء الفوقية. وقال الصاغاني: سبرة: من مدن إفريقية. والسابري: ثوب رقيق جيد، قال ذو الرمة:
  فجاءت بنسج العنكبوت كأنـه                      على عصويها سابري مشبرق وكل رقيق سابري، ومنه المثل  عرض سابري  أي رقيق ليس بمحقق. يقوله: من يعرض عليه الشيء عرضا لا يبالغ فيه، لأنه أي السابري من أجود الثياب يرغب فيه بأدنى عرض. قال الشاعر:
  بمنزلة لا يشتكي السل أهلها                      وعيش كمثل السابري رقيق وفي حديث حبيب بن أبي ثابت:  رأيت على ابن عباس ثوبا سابريا أستشف ما وراءه  . كل رقيق عندهم سابري، والأصل فيه الدورع السابرية منسوبة إلى سابور. والسابري: تمر جيد طيب. يقال: أجود تمر الكوفة النرسيان والسابري. والسابري: درع دقيقة النسج في إحكام صنعة، منسوبة إلى الملك سابور. وسابور ذو الأكتاف: ملك العجم، معرب شاه بور، معناه ابن السلطان. سابور: كورة بفارس، مدينتها نوبندجان، قريبة من شعب بوان، بينها وبين أرجان ستة وعشرون فرسخا، وبينها وبين شيراز مثل ذلك، وقد ذكرها المتنبي في شعره. أبو العباس أحمد بن عبد الله ابن سابور الدقاق، بغدادي، عن أبي نعيم عبيد بن هشام الحلبي وغيره، وعبد الله بن محمد بن سابور الشيرازي، محدثان، قال الذهبي: روى لنا عنه الأبرقوهى الثلاثيات حضورا. والسبرور، بالضم: الفقير الذي لا مال له، كالسبروت، حكاه أبو علي: وأنشد:

  تطعم المعتفين مما لـديهـا                      من جناها والعائل السبرورا قال ابن سيده: فإذا صح هذا فتاء سبروت زائدة. ومن المجاز: أرض سبرور لا نبات بها، وكذلك سبروت. والسبار، ككتاب، والمسبار، كمحراب: ما يسبر به الجرح ويقدر به غوره، قال الشاعر يصف جرحها:
  ترد السبار على السابر وفي التهذيب: السبار: فتيلة تجعل في الجرح وأنشد:
  ترد على السابري السبارا ومن أمثال الأساس لولا المسبار ما عرف غور الجرح. والإمام أبو محمد عبد الملك ابن عبد الرحمن بن محمد بن الحسين بن محمد بن فضالة السباري البخاري، إلى سبارى، بالكسر، قرية ببخارى، حدث بتاريخ بخارى عن مؤلفه أبي عبد الله محمد بن أحمد بن محمد بن غنجار، وعنه أبو الفضل بكر ابن محمد بن علي الزنجوي وغيره. وسبر وسبرة كصرد وقترة: طائر دون الصقر، كذا في المحكم وأنشد الليث للأخطل:
  والحارث بن أبي عوف لعبن به                      حتى تعاوره العقبان والسبـر وسبر، كصرد، أو سبرة مثل قترة، أو سبير، مثل زبير: بئر عادية لتيم الرباب في جبل يقال له السبراة. وسبر كبقم: كثيب بين بدر والمدينة، هناك قسم صلى الله عليه وسلم الغنائم، قال شيخنا يزاد على النظائر السابقة في  توج وبذر وجير  قلت:: وضبطه الصاغاني بكسر الموحدة المشددة، وهو الصواب. وفي الحديث:  لا بأس وأن يصلي الرجل وفي كمه سبورة  ، هي كتنومة: جريدة من الألواح من ساج يكتب عليها التذاكير، فإذا استغنوا عنها محوها، كسفورة، كما سيأتي، وهي معربة، وجماعة من أهل الحديث يروونها ستورة، وهو خطأ. والمسبئر، كمقشعر: الذاهب تحت الليل.
 ومما يستدرك عليه: المسبرة: المخبرة. وحمدت مسبره ومخبره. والسبر: ماء الوجه، والجمع أسبار. والسباري، بالفتح: أرض. قال لبيد:
  درى بالسبارى حبة إثر مية                      مسطعة الأعناق بلق القوادم وأسبار، بالفتح: قرية بباب أصبهان يقال لها: جي. منها أبو طاهر سهل بن عبد الله بن الفرخان الزاهد، كان مجاب الدعوة. وسبيرى: بفتح فكسر: قرية ببخارى، قيل هي سبارى المذكورة منها أبو حفص عمر بن حفص بن عمر بن عثمان بن عمر بن الحسن الهمداني، عن علي بن حجر ويوسف بن عيسى، وعنه محمد بن صابر الرباطي، توفي سنة 294، ذكره الأمير، وأبو سعيد السبيري، روى عنه إسحاق بن أحمد السلمي. وسبران، كعثمان: موضع بنواحي الباميان، وهو صقع بين بست وكابل، وبين الجبال عيون ماء، لا تقبل النجاسة، إذا ألقى فيها شيء منها ماج وغلا نحو جهة الملقى، فإن أدركه أحاط به حتى يغرقه. وسليمان بن محمد السبرى، عن أبي بكر بن أبي سبرة، وعنه عبد الجبار المساحقي، ذكره الحافظ، ومحمد بن عبد الواحد بن محمد بن الحسن بن حمدان الفقيه السابوري، روى عنه هبة الله الشيرازي. والسابري: نسبة إسماعيل بن سميع الحنفي، لبيعه الثياب السابرية، من رجال مسلم، ضبطه ابن السمعاني بفتح الموحدة، وتعقبه الرضي الشاطبي فقال: الصواب بالكسر، كذا في تبصير المنتبه للحافظ. وسبارى، بالضم: قرية بمصر، وقد دخلتها. وأبو سبرة عبد الله بن عابس النخعي: مقبول، من الثالثة. وسبرة بن المسيب بن نجبة، كلاهما عن ابن عباس، وسليمان بن سبرة، عن معاذ، وعنه أبو وائل.

  ومن المجاز: فيه خير كثير لا يسبر، وأمر عظيم لا يسبر، ومفازة لا تسبر، أي لا يعرف قدر سعتها. وإسبرت بكسر فسكون ففتح: مدينة عظيمة بالروم، خرج منها العلماء. وسبراة، بالكسر: ماء لتيم الرباب.

##### Türkçe

**السبر**، فتحalı sonra sükûnlu: yaranın ve başkasının derinliğini yoklama. Denir: **سبر الجرح** onu **يسبره** ve **يسبره** **سبرا**: derinliğini bilmek için miktarına baktı ve onu ölçtü; dil imamları katında iki vecihle de böyledir; birden fazlası bunu açıkça ifade etmiştir. Müellifin ıstılahının gereği şudur ki, onun muzâri‘i ancak zamme ile söylenir; **كتب** gibi. Onun “**وغيره**” sözü, **الحزر**’i, tecrübeyi ve imtihanı, ve işin künhünü çıkarıp elde etmeyi kapsar. Ondan **حديث الغار**: Ebû Bekir ona dedi ki: “Onu senin önünden **أسبره** edinceye kadar içine girme”; yani onu denerim ve ibret alırım; ve içinde bir kimse yahut eziyet eden bir şey var mı diye bakarım. **المصباح**’ta ayırdı da şöyle dedi: **سبر الجرح**; **نصر** gibi. Ve **سبر القوم**: onları teemmül ettiğinde; iki vecihle; **قتل** ve **ضرب** gibi; bunu şeyhimiz nakletti. Dedim: Bu, **الاستبار** gibi, müellife de vârid olur; ve her iş ki onu **رزته** ettin, onu **سبرته** ve **استبرته** etmişsindir. **السبر**: aslan; bunu **المؤرج** söyledi. Ve **السبر**: asıl, renk, güzellik, güzel heyet, giyim ve görünüş; bu dörtte kesre ile de gelir. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: Irak’tan dönüşümden sonra bedevî ehlinden bir adamın üzerine vardım; dedi ki: “Lisân ise bedevîdir; ama **السبر** (kesre ile): giyim ve heyettir.” Dedi: Bir bedevî kadın da dedi ki: “Bize falanın **سبر**’i hoş geldi”; yani hâlinin güzelliği ve bedenindeki semizlik. Ve dedi ki: “Onu kötü **السبر** üzere gördüm”; bedeninde solgun ve zarar görmüş olduğunda; böylece **السبر**’i iki mânâda kıldı. Denir: O, güzel yüz ve heyet sahibi olduğunda “o, güzel **السبر** sahibidir.” Hadiste: “Ateşten bir adam çıkar; **حبره**’i ve **سبره**’i gitmiş olduğu hâlde”; yani heyeti. **السبر**: heyetin güzelliği ve cemâl. Denir: Bir kimse güzel ve güzel heyetli olduğunda “falan güzel **الحبر** ve **السبر** sahibidir.” Şair dedi:
  Ben Ebû’l-Berâ’nın oğluyum; her kavim ki                      onların babalarının **سبر**’inden bir rida vardır

  Ve benim **سبري**’m: benim hür, takvâ sahibi olmamdır                      ve hayânın benden ayrılmamasıdır
Ebû Zeyd dedi: **السبر**: hayvanın alçaklığını yahut keremini babası tarafından bildiğin şeydir. Ve **السبر** ayrıca: hayvanı semizlikle yahut kıtlıkla bilmen. Ve **المسبور**: onun en güzeli; yani heyet. Ve **السبر** (kesre ile): düşmanlık. Bununla **المؤرج** **الفرزدق**’ın sözünü tefsir etti:
  Yanımda bir celâl var; onlardan zulmü defeder                      bohçalarda mahfuzlar; aralarında **سبر** yoktur
yani düşmanlık. **الأزهري** dedi: Bu gariptir. **الصاغاني** dedi: **النقائض**’da okudum:
  Bir mahalle: helâl; onlardan zulmü defeder                      içlerde gürleyenler; onlara **سبر** yoktur
**السبر**: benzerlik; bununla **حديث الزبير** tefsir edildi: ona denildi ki: “Oğullarını geçir; ta ki yabancılarla evlensinler; zira onların üzerine Ebû Bekir’in **سبر**’i ve zayıflığı galip geldi.” İbnü’l-A‘râbî dedi: yani Ebû Bekir’in benzerliği. Dedi: Ebû Bekir ince güzellikli, zayıf bedenli idi; adam onlara, Ebû Bekir’in güzelliği ile başkasının şiddeti kendilerinde toplansın diye, yabancılarla evlendirmelerini emretti. Denir: Onu babasının **سبر**’i ile tanıdı; yani heyeti ve benzerliği ile. Şair dedi; o **القتال الكلابي**’dir:
  Ben el-Mudarrahî’nin oğluyum; babam Şelîl’dir                      ve gündüz insanlardan gizli kalır mı?
  Üzerimizde onun **سبر**’i vardır; ve her aygırın                      evlatları üzerinde ondan bir **نجار** vardır
**السبرة** (fetha ile) — fethanın zikri müstedrektir: soğuk sabah vakti. Denildi: seher ile sabah arasıdır. Denildi: sabah erken vakit ile güneşin doğuşu arasıdır; çoğulu **سبرات**; harekeli. Hadiste: “Yüce melekler topluluğu ne hakkında çekişir, ey Muhammed?”; sustu; sonra Rab Teâlâ elini iki omzumun arasına koydu; ona ilham etti; ta ki dedi: “Cumalara gitmekte ve **السبرات**’ta abdesti tam yapmakta.” **الحطيئة** dedi:
  Başların konakladığı yerin kemikleri; boyunları kalın                      **السبرات**’ta suyun kenarına erken varırlar

  yani kışın ve senenin şiddetli soğuğu. Fâtıma aleyhâ’s-selâmın evlenmesi hadîsinde: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem onun yanına soğuk bir sabah vakti olan **غداة سبرة**’de girdi.” **سبرة بن العوال**: ondan türemiştir; ve كذلك **سبرة بن أبي سبرة الجعفي**; ondan **عمير بن سعد** rivayet etti; onun bir heyeti (elçilik gelişi) vardır; üçü onu çıkardı. **سبرة بن عمرو التميمي**: **الأقرع بن حابس** ile birlikte heyetle geldi; Ebû Amr onu çıkardı. **سبرة بن فاتك الأسدي**: ondan **جبير بن نفير** ve **بسر بن عبيد الله** rivayet etti; o, **خريم**’in kardeşidir. **سبرة بن الفاكه الأسدي**: ondan **سالم بن أبي الجعد** rivayet etti; denir: o, **ابن الفاكه**’dir; sahâbîlerdir. Ve كذلك **سبرة بن عوسجة**. **مروان بن سعيد** dedi: onun sohbeti vardır. Denildi: o, **سبرة بن معبد الجهني**’dir; onun evladından **الربيع بن سبرة** ve iki torunu: **عبد الملك** ve **عبد العزيز** — ikisi de **ابنا الربيع** — babalarından ve dedelerinden işittiler. Ve onun evladından **سبرة بن عبد العزيز بن الربيع**: babasını işitti; ondan **إسحاق ابن يزيد** ve **يعقوب بن محمد**; ve onun kardeşi **حرملة بن عبد العزيز**: amcası **عبد الملك**’ten hadis rivayet etti; ondan **الحميدي**; **تاريخ البخاري**’de böyledir. Hâfız **التبصير**’de **عبد الله بن عمر بن عبد العزيز**’i zikretti; onun hadisi **مسند الإمام أحمد**’da **المتعة** bahsindedir. Ve **أبو بكر بن أبي سبرة السبرى**. Ebû Ubeyd el-Âcirî dedi: Ebû Dâvûd’a **أبو بكر السبري** hakkında sordum; dedi ki: “Medine ehlinin müftüsüdür.” Dedim: O, **محمد بن عبد الله بن محمد بن أبي سبرة بن أبي رهم بن عبد العزيز بن أبي قيس بن عبد ود بن نصر بن مالك بن حسل بن عامر**’dir; **زياد بن عبيد الله** için Mekke kadılığını üstlendi; **شريك** ve **ابن أبي ذئب**’den Medine’de fetva verdi; ondan **ابن جريج** ve **عبد الرزاق** rivayet etti; Bağdat’a indi ve orada öldü. **ابن معين** dedi: “Onun hadisi bir şey değildir.” Onun adı da Muhammed olan bir kardeşi vardır; Medine kadılığını üstlendi; **هشام بن عروة**’den; onunla hüccet getirilmez. **وسبرت** ( **زبرج** gibi): Mağrib’de, Trablus yakınında bir belde; müellifin **الثاء الفوقية**’de de daha önce geçti. **الصاغاني** dedi: **سبرة**: İfrîkıyye şehirlerindendir. **السابري**: ince, iyi bir kumaş. **ذو الرمة** dedi:
  Örümcek dokuması gibi bir nesç ile geldi; sanki                      iki değneği üzerinde **سابري** bir **مشبرق** vardır
Her ince şey **سابري**’dir. Ondan mesel: “**عرض سابري**”; yani ince, sağlamlaştırılmamış. Bunu, kendisine bir şey arz olunan ve onda mübalağa etmeyen kimse söyler; çünkü o — yani **السابري** — elbiselerin en iyilerindendir; en az bir arz ile ona rağbet edilir. Şair dedi:
  Öyle bir menzilde ki ahalisi veremden şikâyet etmez                      ve yaşayış, **السابري** gibi incedir
**حديث حبيب بن أبي ثابت**’te: “İbn Abbâs’ın üzerinde **ثوبا سابريا** gördüm; arkasındakini seçer gibi oluyordum.” Onların yanında her ince şey **سابري**’dir. Aslı, **سابور**’a nisbetle **الدورع السابرية**’dir. **السابري**: iyi, hoş bir hurma. Denir: Kûfe hurmasının en iyisi **النرسيان** ve **السابري**’dir. **السابري**: dokuması ince bir zırh; sanatın sağlamlığında; melik **سابور**’a nisbetlidir. **سابور ذو الأكتاف**: Acem meliki; **شاه بور**’un muarrebidir; mânâsı: sultanın oğlu. **سابور**: Fars’ta bir kûre; şehri **نوبندجان**; **شعب بوان**’a yakın; onunla **أرجان** arasında yirmi altı fersah; onunla **شيراز** arasında da bunun gibidir; **المتنبي** onu şiirinde zikretmiştir. **أبو العباس أحمد بن عبد الله ابن سابور الدقاق**: Bağdatlı; **أبو نعيم عبيد بن هشام الحلبي** ve başkalarından. Ve **عبد الله بن محمد بن سابور الشيرازي**: iki muhaddis. **الذهبي** dedi: “Bize ondan **الأبرقوهى** **الثلاثيات**’ı huzuren rivayet etti.” **السبرور** (zamme ile): malı olmayan fakir; **السبروت** gibi. Ebû Ali bunu hikâye etti; ve inşad etti:

  Yanındaki mahsulünden, kendisine sığınanları doyurur                      ve muhtaç **السبرورا**’yı
İbn Sîde dedi: Eğer bu sahih olursa, **سبروت**’taki **تاء** ziyadedir. Mecazdan: bitkisi olmayan **أرض سبرور**; ve كذلك **سبروت**. **السبار** ( **كتاب** gibi) ve **المسبار** ( **محراب** gibi): yarayı onunla yokladığın ve derinliğini takdir ettiğin şey. Şair, onun yarasını vasfederek dedi:
  **السبار**’ı **السابر** üzerine geri çevirir
**التهذيب**’de: **السبار**: yaraya konulan bir fitildir. Ve inşad etti:
  **السبارا**’yı **السابري** üzerine geri çevirir
**الأساس**’ın emsâlinden: “**لولا المسبار ما عرف غور الجرح**.” Ve imam **أبو محمد عبد الملك ابن عبد الرحمن بن محمد بن الحسين بن محمد بن فضالة السباري البخاري**: **سبارى**’ye (kesre ile) nisbetle; Buhârâ’da bir köydür. **تاريخ بخارى**’yı müellifi **أبو عبد الله محمد بن أحمد بن محمد بن غنجار**’dan rivayet etti; ondan **أبو الفضل بكر ابن محمد بن علي الزنجوي** ve başkaları. **سبر** ve **سبرة** ( **صرد** ve **قترة** gibi): doğandan aşağı bir kuş; **المحكم**’da böyledir. **الليث** **الأخطل**’a ait olarak inşad etti:
  **الحارث بن أبي عوف** onunla oynandı                      ta ki kartallar ve **السبـر** onu nöbetleşe aldı
Ve **سبر** ( **صرد** gibi) yahut **سبرة** ( **قترة** gibi) yahut **سبير** ( **زبير** gibi): **تيم الرباب**’a ait eski bir kuyu; **السبراة** denilen bir dağdadır. Ve **سبر** ( **بقم** gibi): Bedir ile Medine arasında bir kum tepeciği; orada Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ganimetleri taksim etti. Şeyhimiz dedi: önceki benzerlere **توج** ve **بذر** ve **جير**’deki gibi ziyade edilir. Dedim: **الصاغاني** onu şeddeli **الموحدة**’yı kesre ile ضبط etti; doğru olan budur. Hadiste: “Erkeğin, yeninde **سبورة** olduğu hâlde namaz kılmasında bir beis yoktur.” O, **تنومة** gibi: sâc ağacından levhalardan bir yapraktır; üzerine tezkireler yazılır; ondan müstağni olduklarında onu silerler; **سفورة** gibi — ileride gelecektir — ve muarrebdir. Hadis ehlinin bir cemaati onu **ستورة** diye rivayet eder; bu hatadır. **المسبئر** ( **مقشعر** gibi): gecenin altına giden (geceleyin kaybolan).

Ve onun üzerine müstedrek edilenlerdendir: **المسبرة**: **المخبرة**. Ve onun **مسبره**’ini ve **مخبره**’ini övdüm. **السبر**: yüz suyu; çoğulu **أسبار**. **السباري** (fetha ile): bir arazi. Lebîd dedi:
  **السبارى**’da, bir yüzün ardından bir yüzün izini bildi                      boyunları uzamış, ön kanatları alaca
**أسبار** (fetha ile): İsfahân kapısında bir köy; ona **جي** denir. Ondandır **أبو طاهر سهل بن عبد الله بن الفرخان الزاهد**; duası kabul olunan idi. **سبيرى**: fetha sonra kesre ile: Buhârâ’da bir köy; denildi: o, zikredilen **سبارى**’dir. Ondandır **أبو حفص عمر بن حفص بن عمر بن عثمان بن عمر بن الحسن الهمداني**; **علي بن حجر** ve **يوسف بن عيسى**’dan; ondan **محمد بن صابر الرباطي**; 294 senesinde vefat etti; onu emir zikretti. Ve **أبو سعيد السبيري**: ondan **إسحاق بن أحمد السلمي** rivayet etti. **سبران** ( **عثمان** gibi): **الباميان** nahiyelerinde bir yer; **بست** ile **كابل** arasında bir bölgedir; dağlar arasında su gözeleri vardır; necaseti kabul etmez; içine ondan bir şey atıldığında, atılan tarafa doğru dalgalanır ve kaynar; eğer ona yetişirse onu kuşatır, ta ki onu boğar. **سليمان بن محمد السبرى**: **أبو بكر بن أبي سبرة**’den; ondan **عبد الجبار المساحقي**; hâfız onu zikretti. Ve **محمد بن عبد الواحد بن محمد بن الحسن بن حمدان الفقيه السابوري**: ondan **هبة الله الشيرازي** rivayet etti. **السابري**: **إسماعيل بن سميع الحنفي**’nin nisbesi; **الثياب السابرية**’yi satmasından dolayı; Müslim’in ricâlindendir. İbnü’s-Sem‘ânî onu **الموحدة**’yı fetha ile ضبط etti; **الرضي الشاطبي** onu tenkit etti de dedi: doğru olan kesre iledir; hâfızın **تبصير المنتبه**’inde böyledir. **سبارى** (zamme ile): Mısır’da bir köy; ona girdim. Ve **أبو سبرة عبد الله بن عابس النخعي**: makbuldür; üçüncü tabakadan. Ve **سبرة بن المسيب بن نجبة**; ikisi de İbn Abbâs’tan. Ve **سليمان بن سبرة**: Muâz’dan; ondan Ebû Vâil.

Mecazdan: onda çok hayır vardır, **لا يسبر**; ve büyük bir iş, **لا يسبر**; ve bir çöl, **لا تسبر**; yani genişliğinin miktarı bilinmez. **إسبرت** (kesre, sonra sükûn, sonra fetha ile): Rum’da büyük bir şehir; âlimler ondan çıktı. **سبراة** (kesre ile): **تيم الرباب** için bir su (su yeri).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبَرَ الجُرْحَ
1 سَبَرَ الجُرْحَ ذ , (S, M, A, &c.,) aor. سَبُرَ (S, M, Msb) and سَبِرَ , (M, TA,) inf. n. سَبْرٌ; (S, M, Msb, K;) and ↓ استبرهُ; (K;) He probed the wound; measured its depth with the مِسْبَار, i. e., with an iron or other instrument; (A, Mgh:) tried, (K,) or examined, (S,) or endeavoured to learn, (Msb,) its depth; (S, Msb, K;) examined its extent. (M.) ― -b2- سَبَرَهُ (assumed tropical:) He determined, or computed by conjecture or by the eye, its measure, quantity, size, or bulk. (M, K, * TA.) ― -b3- (assumed tropical:) He tried, proved, or tested, it; proved it by experiment or experience; (S, M, TA;) namely, anything; as also ↓ استبرهُ. (S.) ― -b4- (assumed tropical:) He elicited its true, or real, condition. (TA.) ― -b5- It is related in the trad. of the cave, that Aboo-Bekr said to Mohammad, لَا تَدْخُلْهُ حَتَّى أَسْبُرَهُ قَبْلَكَ (assumed tropical:) Do not thou enter it until I explore it before thee, and see if there be in it any one, or anything that may hurt. (TA.) ― -b6- مَفَازَةٌ لَا تُسْبَرُ (tropical:) A desert of which the extent cannot be known. (A.) ― -b7- سَبَرْتُ فُلَانًا (tropical:) [I searched into such a one]. (A.) - فُيهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ لَا يُسْبَرُ (tropical:) [In him is much good, the extent of which cannot be known]. (A.) ― -b8- أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا يُسْبَرُ (tropical:) [A great affair, of which the uttermost cannot be known]. (A.) ― -b9- اُسْبُرْ لِى مَا عِنْدَهُ (assumed tropical:) Learn thou for me what he has [in his mind, or in his possession]. (M.) ― -b10- سَبَرْتُ القَوْمَ, aor. سَبُرَ and سَبِرَ , inf. n. سَبْرٌ, (assumed tropical:) I observed the people attentively, with investigation, one after another, that I might know their number. (Msb.)

8 اـِسْتَبَرَ see 1, in two places.

سَبْرٌ
سَبْرٌ ذ : see سِبْرٌ. -A2- Also The lion. (El-Mu- ärrij, K.)

سِبْرٌ
سِبْرٌ ذ (S, M, K) and ↓ سَبْرٌ (M, K) The source, or origin, [of a thing,] syn. أَصْلٌ: (M, K:) pl. of both أَسْبَارٌ. (M.) ― -b2- (tropical:) Form, or appearance; figure, feature, or lineaments; external state or condition; state with regard to apparel and the like; (S, M, K;) or goodly form or appearance &c.; (K;) aspect; garb, or habit; (TA;) colour, or complexion; (M, K;) beauty; (K;) brightness of countenance: (M:) pl. of both as above. (M.) ― -b3- IAar says, I heard Aboo-Ziyád El-Kilábee say, I returned from Marw to the desert, and one of its people said to me, أَمَّا السِّبْرُ فَحَضَرِىٌّ وَأَمَّا اللِّسَانُ فَبَدَوِىٌّ (tropical:) As to garb and appearance, [thou art like] an inhabitant of a town; but as to tongue, an inhabitant of the desert. (S, * TA.) ― -b4- You say, فُلَانٌ حَسَنُ الحِبْرِ وَالسِّبْرِ (tropical:) Such a one is beautiful and of goodly appearance. (S.) [See also حِبْرٌ.] ― -b5- A woman of the desert said, أَعْجَبَنِى سِبْرُ فُلَانٍ (tropical:) The good condition, and flourishing state of body, of such a one pleased me: and رَأَيْتُهُ سَيِّئَ السِّبْرِ (tropical:) I saw him to have an altered and ill appearance of body: thus she assigned to سبر two significations. (TA.) ― -b6- One says also, اـِنَّهُ لَحَسَنُ السِّبْرِ (tropical:) Verily he is goodly in complexion and appearance. (TA.) ― -b7- سِبْرٌ also signifies (tropical:) A characteristic by which one knows the generousness or ungenerousness of a beast. (AZ, M.) ― -b8- And (assumed tropical:) One's knowledge of the fruitfulness or unfruitfulness [or the good or bad condition] of a beast. (AZ, TA.) ― -b9- Also (assumed tropical:) Likeness; syn. شَبَهٌ. (K, TA. [In some copies of the K, سُبَّةٌ, which is an evident mistake.]) So in the phrase, occurring in a trad., غَلَبَ عَلَيْهِمْ سِبْرُ أَبِى بَكْرٍ (assumed tropical:) The likeness (شَبَه) of Aboo-Bekr predominated in them. (IAar, TA.) One says also, عَرَفَهُ بِسِبْرِ أَبِيهِ (assumed tropical:) He knew him by the appearance and likeness of his father. (TA.) ― -b10- Also the former (سِبْرٌ), Enmity, (K,) accord. to El-Muärrij; but Az says that this is strange. (TA.)

سَبْرَةٌ
سَبْرَةٌ ذ A cold morning, between daybreak and sunrise: (S, M, A, Mgh, K:) or from the time a little before daybreak to daybreak: or from daybreak to sunrise: (M:) or a cold morning during the period next after sunrise: (Msb:) pl. سَبَرَاتٌ: (S, M, Mgh, Msb, K:) which latter is also expl. as signifying the intenseness of the cold of winter, and of the year. (TA.)

سُبْرُتٌ
سُبْرُتٌ ذ and سِبْرَاتٌ and سُبْرُوتٌ and سِبْرِيتٌ: &c.: see art. سبرت.

سُبْرُورٌ
سُبْرُورٌ ذ Poor; (K, TA;) possessing no property: like سُبْرُوتٌ, in this sense, and in that following. (TA.) ― -b2- (tropical:) Land in which is no herbage. (K, TA.)

سِبَارٌ
سِبَارٌ ذ and ↓ مِسْبَارٌ A probe; an instrument with which a wound is probed; (S, M, K;) as also ↓ مِسْبَرٌ: (Ham p. 818:) a twist like a wick, (T, Msb,) or a similar thing, (Msb,) which is put into a wound (T, Msb) to ascertain its depth; (Msb;) an iron or other instrument with which the depth of a wound is measured: (A, Mgh:) pl. of the first, سُبُرٌ; and of ↓ the second, مَسَابِيرُ. (Msb.) It is said in a prov., مَا عُرِفَ ↓ لَوْ لَا المِسْبَارُ غَوْرُ الجُرْحِ [Were it not for the probe, the depth of the wound would not be known]. (A.) And ↓ بَعِيدُ المِسْبَارِ is applied as an epithet to a woman's vulva [or vagina, in an obvious sense,] by Ibn-Habeeb: and accord. to the K, to a woman [in allusion to her vagina]. (TA in art. خجى.)

سَبَارٍ
سَبَارٍ ذ an irreg. pl. of سُبْرُوتٌ: see the latter in art. سبرت.

سَابِرِىٌّ
سَابِرِىٌّ ذ A coat of mail made of slender rings, and strongly: (K:) so called in relation to the king Sáboor. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) or from Sáboor, a province of Persia, (Mgh, Msb,) A thin, or delicate, kind of garment or cloth, (IDrd, S, M, Mgh, Msb, K,) of excellent quality: (K:) and anything thin, or delicate. (M.) Whence the prov., عَرْضٌ سَابِرِيٌّ (S, M, * K *) A slight exhibition: (M:) [see variations of this phrase in art. عرض, under عَرَضَ الشَّىْءَ:] said to him to whom a thing is shown in a slight manner: (S:) because the garment or cloth called سابرىّ, (S, K,) being of the best of qualities, (S,) is desired when exhibited in the slightest manner. (S, K. [See the first paragraph in art. عرض; and see also عَرَضَ عَلَىَّ سَوْمَ عَالَّةٍ in the first paragraph of art. سوم.]) ― -b3- A certain sort of dates, (S, Msb, K,) of good quality. (Msb, K.) It is said that the best of the dates in El-Koofeh are the نِرْسِيَان and the سابرىّ. (S.) ― -b4- نَخْلَةٌ سَابِرِيَّةٌ A palmtree of which the unripe dates are yellow and somewhat long. (AHát, Msb.)

مَسْبَرٌ
مَسْبَرٌ ذ (assumed tropical:) [The internal state or condition of a man]. You say, حَمَدْتُ مَسْبَرَهُ and مَخَبَرَهُ (assumed tropical:) [I praised his internal state or condition]: (S:) and ↓ مَسْبَرَةٌ also signifies (assumed tropical:) The internal state or condition; an internal, or intrinsic, quality; or the intrinsic, or real, as opposed to the apparent, state, or aspect. (TA.)

مِسْبَرٌ
مِسْبَرٌ ذ : see سِبَارٌ.

مَسْبَرَةٌ
مَسْبَرَةٌ ذ The utmost point of a wound. (M.) ― -b2- See also مَسْبَرٌ.

مِسْبَارٌ
مِسْبَارٌ ذ : see سِبَارٌ, in four places. ― -b2- It may also be applied to (assumed tropical:) A man who probes a wound. (Ham p. 818.)

مَسْبُورٌ
مَسْبُورٌ ذ Goodly in form or appearance; in figure, feature, or lineaments; in external state or condition; in state of apparel or the like. (K, TA.)

##### Türkçe

**سَبَرَ الجُرْحَ**
1 **سَبَرَ الجُرْحَ** ذ, (S, M, A, &c.,) muzârîsi **سَبُرَ** (S, M, Msb) ve **سَبِرَ**, (M, TA,) mastarı **سَبْرٌ**; (S, M, Msb, K;) ve ↓ **استبرهُ**; (K;) Yarayı sondaladı; onun derinliğini **مِسْبَار** ile, yani demirden veya başka bir âletle ölçtü; (A, Mgh:) (K,) denedi, yahut (S,) muayene etti, yahut (Msb,) onun derinliğini öğrenmeye çalıştı; (S, Msb, K;) onun genişliğini muayene etti. (M.) ― -b2- **سَبَرَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Onun ölçüsünü, miktarını, büyüklüğünü veya hacmini, tahminle yahut gözle belirledi veya hesapladı. (M, K, * TA.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Onu denedi, ispatladı veya sınadı; onu tecrübe veya deneyim ile ispatladı; (S, M, TA;) yani herhangi bir şeyi; bunun gibi ↓ **استبرهُ** da. (S.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Onun gerçek yahut hakikî hâlini ortaya çıkardı. (TA.) ― -b5- Mağara hadîsinde rivayet olunur ki Ebû Bekir Muhammed’e dedi: **لَا تَدْخُلْهُ حَتَّى أَسْبُرَهُ قَبْلَكَ** (mecaz kabul edilerek:) “Sen onu, ben senden önce onu yoklayıncaya kadar, içine girme; ve içinde bir kimse yahut zarar verecek bir şey var mı bakayım.” (TA.) ― -b6- **مَفَازَةٌ لَا تُسْبَرُ** (mecaz:) Ucu-bucağı bilinemeyen bir çöl. (A.) ― -b7- **سَبَرْتُ فُلَانًا** (mecaz:) [Falancayı araştırdım]. (A.) - **فُيهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ لَا يُسْبَرُ** (mecaz:) [Onda, ucu-bucağı bilinemeyen çok hayır vardır]. (A.) ― -b8- **أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا يُسْبَرُ** (mecaz:) [Sonu bilinemeyen büyük bir iş]. (A.) ― -b9- **اُسْبُرْ لِى مَا عِنْدَهُ** (mecaz kabul edilerek:) “Onun yanında olanı benim için öğren.” (M.) ― -b10- **سَبَرْتُ القَوْمَ**, muzârîsi **سَبُرَ** ve **سَبِرَ**, mastarı **سَبْرٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Kavmi, sayılarını bileyim diye, araştırarak, birer birer dikkatle gözledim. (Msb.)

8 **اـِسْتَبَرَ**: 1’e bak, iki yerde.

**سَبْرٌ**
**سَبْرٌ** ذ : **سِبْرٌ**’e bak. -A2- Ayrıca Aslan. (El-Mu-ärrij, K.)

**سِبْرٌ**
**سِبْرٌ** ذ (S, M, K) ve ↓ **سَبْرٌ** (M, K) Bir şeyin kaynağı yahut aslı; eşanlamlısı **أَصْلٌ**: (M, K:) ikisinin de çoğulu **أَسْبَارٌ**. (M.) ― -b2- (mecaz:) Şekil yahut görünüş; suret, çehre yahut hatlar; dış hâl yahut durum; elbise ve benzeri bakımından hâl; (S, M, K;) yahut güzel şekil veya görünüş vb.; (K;) görünüm; kıyafet yahut giyim; (TA;) renk yahut ten rengi; (M, K;) güzellik; (K;) yüz parlaklığı: (M:) çoğulu ikisinin de yukarıdaki gibidir. (M.) ― -b3- IAar der ki: Ebû Ziyâd el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: Merv’den çöle döndüm; onun halkından biri bana dedi: **أَمَّا السِّبْرُ فَحَضَرِىٌّ وَأَمَّا اللِّسَانُ فَبَدَوِىٌّ** (mecaz:) “Giyim ve görünüş bakımından şehirli; fakat dil bakımından bedevîsin.” (S, * TA.) ― -b4- Şöyle dersin: **فُلَانٌ حَسَنُ الحِبْرِ وَالسِّبْرِ** (mecaz:) “Falanca güzel ve güzel görünüşlüdür.” (S.) [Ayrıca **حِبْرٌ**’e de bak.] ― -b5- Çölden bir kadın dedi: **أَعْجَبَنِى سِبْرُ فُلَانٍ** (mecaz:) “Falancanın iyi hâli ve bedeninin gürbüz durumu beni hoşnut etti”: ve **رَأَيْتُهُ سَيِّئَ السِّبْرِ** (mecaz:) “Onu beden görünüşü değişmiş ve kötü gördüm”: böylece **سبر**’e iki anlam nispet etti. (TA.) ― -b6- Şöyle de denir: **اـِنَّهُ لَحَسَنُ السِّبْرِ** (mecaz:) “Şüphesiz o, ten rengi ve görünüş bakımından güzeldir.” (TA.) ― -b7- **سِبْرٌ** ayrıca (mecaz:) Bir hayvanın cömertliğinin yahut cimriliğinin bilindiği bir nitelik demektir. (AZ, M.) ― -b8- Ve (mecaz kabul edilerek:) Bir hayvanın verimliliğini yahut verimsizliğini [yahut iyi veya kötü hâlini] bilme. (AZ, TA.) ― -b9- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Benzerlik; eşanlamlısı **شَبَهٌ**. (K, TA. [K’nin bazı nüshalarında **سُبَّةٌ** vardır; bu açık bir hatadır.]) Hadîste geçen şu ibarede böyledir: **غَلَبَ عَلَيْهِمْ سِبْرُ أَبِى بَكْرٍ** (mecaz kabul edilerek:) “Ebû Bekir’in benzerliği (**شَبَه**) onlarda baskın geldi.” (IAar, TA.) Şöyle de denir: **عَرَفَهُ بِسِبْرِ أَبِيهِ** (mecaz kabul edilerek:) “Onu, babasının görünüşü ve benzerliği ile tanıdı.” (TA.) ― -b10- Ayrıca önceki (**سِبْرٌ**), El-Muärrij’e göre düşmanlık (K); fakat Az bunun garip olduğunu söyler. (TA.)

**سَبْرَةٌ**
**سَبْرَةٌ** ذ Tan yeri ile güneş doğuşu arasındaki soğuk bir sabah: (S, M, A, Mgh, K:) yahut tan yerinden biraz önceki zamandan tan yerine kadar: yahut tan yerinden güneş doğuşuna kadar: (M:) yahut güneş doğuşundan sonraki dönemdeki soğuk bir sabah: (Msb:) çoğulu **سَبَرَاتٌ**: (S, M, Mgh, Msb, K:) ki bu sonuncusu ayrıca kışın ve yılın soğuğunun şiddeti diye de açıklanır. (TA.)

**سُبْرُتٌ**
**سُبْرُتٌ** ذ ve **سِبْرَاتٌ** ve **سُبْرُوتٌ** ve **سِبْرِيتٌ**: vb.: **سبرت** maddesine bak.

**سُبْرُورٌ**
**سُبْرُورٌ** ذ Fakir; (K, TA;) malı-mülkü olmayan: bu anlamda ve aşağıdaki anlamda **سُبْرُوتٌ** gibidir. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Üzerinde ot bitmeyen arazi. (K, TA.)

**سِبَارٌ**
**سِبَارٌ** ذ ve ↓ **مِسْبَارٌ** Bir sonda; bir yaranın sondalandığı âlet; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **مِسْبَرٌ** de: (Ham p. 818:) fitil gibi bir burgu, (T, Msb,) yahut benzeri bir şey, (Msb,) ki bir yaranın içine konur (T, Msb) onun derinliğini anlamak için; (Msb;) bir yaranın derinliğinin ölçüldüğü demirden veya başka bir âlet: (A, Mgh:) birincinin çoğulu **سُبُرٌ**; ve ↓ ikincinin çoğulu **مَسَابِيرُ**. (Msb.) Bir darbımeselde şöyle denir: **مَا عُرِفَ ↓ لَوْ لَا المِسْبَارُ غَوْرُ الجُرْحِ** [Sonda olmasaydı yaranın derinliği bilinmezdi]. (A.) Ve ↓ **بَعِيدُ المِسْبَارِ** İbn-Habîb tarafından bir kadının ferci [yahut vajinası, açık anlamıyla] için sıfat olarak kullanılır: ve K’ye göre bir kadın için [vajinasına işaretle]. (TA, **خجى** maddesinde.)

**سَبَارٍ**
**سَبَارٍ** ذ **سُبْرُوتٌ**’un düzensiz bir çoğuludur: **سبرت** maddesinde onun kendisine bak.

**سَابِرِىٌّ**
**سَابِرِىٌّ** ذ İnce halkalardan ve sağlam biçimde yapılmış bir zırh gömleği: (K:) Sâbûr kralına nispetle böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) yahut Sâbûr’dan, Fars’ın bir eyaleti, (Mgh, Msb,) ince yahut narin bir tür elbise veya kumaş, (IDrd, S, M, Mgh, Msb, K,) üstün nitelikte: (K:) ve ince yahut narin olan her şey. (M.) Buradan darbımesel: **عَرْضٌ سَابِرِيٌّ** (S, M, * K *) Hafif bir gösterim: (M:) [bu ibarenin varyantlarına **عرض** maddesinde, **عَرَضَ الشَّىْءَ** altında bak:] bir şeyin kendisine hafifçe gösterildiği kimseye söylenir: (S:) çünkü **سابرىّ** denilen elbise veya kumaş, (S, K,) niteliklerin en iyisinden olduğu için, (S,) en hafif şekilde gösterildiğinde bile arzu edilir. (S, K. [**عرض** maddesinin ilk paragrafına bak; ayrıca **سوم** maddesinin ilk paragrafında **عَرَضَ عَلَىَّ سَوْمَ عَالَّةٍ**’ye de bak.]) ― -b3- İyi nitelikte belirli bir tür hurma. (S, Msb, K.) El-Kûfe’de hurmaların en iyisinin **نِرْسِيَان** ve **سابرىّ** olduğu söylenir. (S.) ― -b4- **نَخْلَةٌ سَابِرِيَّةٌ** Ham hurmaları sarı ve biraz uzun olan bir hurma ağacı. (AHát, Msb.)

**مَسْبَرٌ**
**مَسْبَرٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) [Bir insanın iç hâli yahut durumu]. Şöyle dersin: **حَمَدْتُ مَسْبَرَهُ** ve **مَخَبَرَهُ** (mecaz kabul edilerek:) [Onun iç hâlini yahut durumunu övdüm]: (S:) ve ↓ **مَسْبَرَةٌ** da (mecaz kabul edilerek:) İç hâl yahut durum; içsel yahut özsel bir nitelik; yahut görünenin karşıtı olarak özsel yahut gerçek hâl yahut görünüm demektir. (TA.)

**مِسْبَرٌ**
**مِسْبَرٌ** ذ : **سِبَارٌ**’a bak.

**مَسْبَرَةٌ**
**مَسْبَرَةٌ** ذ Bir yaranın en uç noktası. (M.) ― -b2- Ayrıca **مَسْبَرٌ**’e bak.

**مِسْبَارٌ**
**مِسْبَارٌ** ذ : **سِبَارٌ**’a bak, dört yerde. ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Yarayı sondalayan bir adama da uygulanabilir. (Ham p. 818.)

**مَسْبُورٌ**
**مَسْبُورٌ** ذ Şekil yahut görünüşte güzel; suret, çehre yahut hatlarda; dış hâl yahut durumda; elbise ve benzeri bakımından hâlde. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَرَ
سَبَرَ U ( n. ac. سَبْر 1 ),
a.  Probed; sounded, fathomed ( well ); explored.

اِسْتَبَرَ
اِسْتَبَرَ VIII ,
a.  see I .

سَبْر
سَبْر 1 ,
a.  see 2 .

سَبْرَة
سَبْرَة 1t , ( pl. سَبَرَات ),
a.  Fresh, chilly morning.

سِبْر
سِبْر 2 , ( pl. أَسْبَاْر 38 ),
a.  Source, origin.

b.  Form; appearance, exterior; colour, complexion; beauty.

مِسْبَر
مِسْبَر 20 , ( pl. مَسَاْبِرُ 44 ),
a.  Probe.

سَاْبِرِيّ
سَاْبِرِيّ 21yi ,
a.  Coat of mail.

b.  Fine garment.

سِبَاْر
سِبَاْر 23 , ( pl. سُبُر 10 ),  مِسْبَاْر 45 , ( pl. مَسَاْبِيْرُ 65 ),
a.  see 20 .

سَبڤرَ
N. P. سَبڤرَ I ,
a.  Fine, handsome.

##### Türkçe

**سَبَرَ**
**سَبَرَ** U (mastar-ı aksiyon: **سَبْر** 1),
a. Yokladı; derinliğini ölçtü, (iyice) dibe kadar ölçtü; araştırdı.

**اِسْتَبَرَ**
**اِسْتَبَرَ** VIII,
a. I’e bak.

**سَبْر**
**سَبْر** 1,
a. 2’ye bak.

**سَبْرَة**
**سَبْرَة** 1t, (çoğulu **سَبَرَات**),
a. Taze, serin sabah.

**سِبْر**
**سِبْر** 2, (çoğulu **أَسْبَاْر** 38),
a. Kaynak, köken.

b. Şekil; görünüş, dış yüz; renk, ten rengi; güzellik.

**مِسْبَر**
**مِسْبَر** 20, (çoğulu **مَسَاْبِرُ** 44),
a. Yoklama aleti.

**سَاْبِرِيّ**
**سَاْبِرِيّ** 21yi,
a. Zırh.

b. İnce giysi.

**سِبَاْر**
**سِبَاْر** 23, (çoğulu **سُبُر** 10), **مِسْبَاْر** 45, (çoğulu **مَسَاْبِيْرُ** 65),
a. 20’ye bak.

**سَبڤرَ**
Özel isim: **سَبڤرَ** I,
a. İnce, güzel.
