# سبط (س-ب-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve oymaklar

- Harfler: س - ب - ط
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْأَسْبَاطِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90.md) | وَالْأَفْعَالِ | Ve oymaklar | 3 | 3 | [2:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/2:136.md) |
| [أَسْبَاطًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Oymaklar | 1 | 1 | [7:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/7:160.md) |
| [وَالْأَسْبَاطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%8E.md) | وَالْأَفْعَالَ | Ve oymaklar | 1 | 1 | [2:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/2:140.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (75 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [إسماعيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 47 · Ve İsmail
2. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 44 · Ve Yakup
3. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 43 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
4. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 32 · İbrahim
5. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 27 · İsa
6. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Musa
7. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
8. [بجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir
9. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · “Nezle” konaklama yeri demektir
10. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
11. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
12. [سلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ve bıldırcın
13. [أيوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve Eyüp
14. [يونس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve Yunus
15. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Süllem” merdiven demektir
16. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
17. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
18. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yol, işaret bulunmayan yer
19. [زبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir
20. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Asân
21. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Davut
22. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Süleyman
23. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Taş demektir
24. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
25. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Harun
26. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sena yaka demektir
27. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
28. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
29. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “On” demektir
30. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
31. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
32. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gölge demektir
33. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
34. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
35. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesinlikle keseceğim
36. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
37. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
38. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
39. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayn göz, “evya” göze demektir
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beyn topraktaki yarık demektir
41. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
42. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
43. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
44. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
45. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
46. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
47. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
48. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
49. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
50. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
51. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
52. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
53. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
54. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
55. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
56. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
57. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md), [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [جعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kıvrımsız ve pürüzsüz biçimde boylu boyunca uzanma, serbestçe salınma, düzleşme |
| Çekirdek Özet 2 | Bir kökten veya atadan kesintisiz bir hat halinde dallanıp uzanan nesil kolları, İsrâiloğulları oymakları |
| Çekirdek Özet 3 | Vahiy ve nübüvvet mirasının tek bir zümreye hapsedilmeyip bir asıldan yayılan tüm meşru kollar üzerinden teyidi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca etnik veya biyolojik bir boy teşkilatı sayarak Kur'an'daki vahyedilen nebi silsilesi boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Bir doğrultuda çekilme, kesintisiz akış, boyuna uzama ve devamlılık; [سبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8.md) kökünde birbirine bağlayan uzantı veya ip, [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) kökünde hareketin durulup yatay sükûnete uzanması, [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) kökünde akıcı biçimde kayıp gitme, [سبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%BA.md) kökünde tam ve bolca uzanıp örtme, [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) kökünde uzayan yol ve salınan su akıntısı bu çekirdeğin uzama dinamizmini taşır | ط | Kuşatıcı, yayıcı ve dolgun etkisi olan ط harfinin eklenmesiyle çekirdekteki doğrusal akış hareketi, kıvrımı ve düğümü olmayan, serbestçe salınan, bir gövdeden kollar ve oymaklar halinde çevreye düzgünce yayılan bir uzantı niteliği kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sağlam bir köke veya gövdeye tutunarak oradan güç alma ve sıralı bir hat üzere dizilme hareketini temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir ailenin, soy kucağının, içsel mekanın veya ana gövdenin içinden neşet etmeyi ifade eder |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Merkezden dışarıya doğru kollar halinde açılarak geniş bir alanı çevreleme ve yayılma hareketini anlatır |
| سبط | Sağlam bir iç gövdeden ve kurucu kökten destek alarak dışa doğru kıvrılmadan, düz ve pürüzsüz hatlar halinde çevreye dallanıp uzanma hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Düğümü veya kıvrımı bulunmayan düz ve akıcı saç; kumda boylu boyunca uzayıp yayılan yumuşak ot; darbe aldıktan sonra boylu boyunca yere serilip uzanma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tübba‘ın Medine Yahudi boyları hakkında söylediği beyitte İsrâiloğulları kabileleri anlamında geçmektedir: حَنَقاً على سِبْطَيْنِ حَلاًّ يَثْربِاً / أولى لهم بعِقابِ يومٍ سَرْمَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in saç yapısını tarif eden rivayette kıvırcık ile düz arası mutedil hali nitelemek için kullanılmıştır: ليس بالسبط ولا بالجعد القطط; ayrıca torunlar için soy uzantısı anlamında kullanılır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça سبط kökü, Sami dilleri ailesinde merkezi bir idari ve soybilimsel kavram olan ortak gövdeyle doğrudan irtibatlıdır. İbranicede שֵׁבֶט (*šēbeṭ*) biçiminde belgelenen kelimenin ilksel somut anlamı düz asa, değnek veya vurma sopasıdır; bu asa kabile reisliğinin ve yargı yetkisinin simgesi olduğu için semantik bir kaymayla İsrâiloğulları'nın on iki kabilesini ve soy kollarını ifade eden temel kavrama dönüşmüştür. Süryanicede *šəḇṭā* (ܫܒܛܐ) formu benzer şekilde sopa, asa, dal ve kabile anlamlarını korur. Arapçada ise kök, fonetik /š/ > /s/ kaymasıyla bu kadim kabilevi anlamı muhafaza etmenin yanı sıra, asanın düzlüğü ve pürüzsüzlüğünden türeyen "kıvrımsız düz uzama, serbestçe salınma, düz saç" gibi somut tabiat tasvirlerini de bünyesinde canlı tutmuştur. Kur'an'daki kullanım, hem kadim Sami kabile terminolojisini doğrulamakta hem de bu yapıyı soy kütüğü boyunca kesintisiz uzanan ilahi vahiy taşıyıcısı kollar olarak tescil etmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Düz, yumuşak ve kıvrımsız uzama; kökten ayrılıp serbestçe uzanan nesil dalı ve torun | Asıl anlamın boylu boyunca uzanma ve pürüzsüz akıcılık olduğu, soy kollarının ağaç dalları gibi uzaması dolayısıyla bu kökle adlandırıldığı görülür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *šēbeṭ*, Süryanice *šəḇṭā* | Asa ve değnek anlamından kabile ve soy kolu kavramına geçiş yapan ortak Sami mirasıdır; fonetik denklik /š/ > /s/ kuralına tam uygundur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri sahası dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبط | Anlamlı | Kıvrımsız uzama, düz saç, soy kolu, oymak | Bir merkezden kıvrılmadan, serbestçe ve düzgün hatlar halinde boylu boyunca uzanmayı ifade eder | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [سطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%A8.md) | Anlamlı | Düzeltme, düzleme, örs | Demircinin zeminini düzlemesi veya aletle düzeltme yapması anlamındadır | Hedef kökle düzlük bağlamında kesişir; Kur'an'da geçmez |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Anlamlı | Yaymak, sermek, açmak | Hedef kökteki boyuna ve hat üzere uzama yerine, bir yüzey üzerinde enine ve boyuna serilmeyi anlatır | Ortak çekirdeğin alansal açılımıdır; Kur'an'da geçer |
| [بطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B3.md) | Anlamlı | Ezmek, baskı uygulamak | Sertçe basma veya zemine bastırma anlamı taşır | Zayıf kullanımlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [طسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Su kabı, tas; kaybolup gitme | Çukurlaşarak su tutan nesne veya geniş düzlükte gözden kaybolma anlamındadır | Kur'an'da geçmez |
| [طبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Kararma, siyah leke | Yüzeyin lekelenmesi veya rengin koyulaşması durumudur | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبط | Merkez | Boyuna düzgün uzama, soy dallanması | Kökten kopmadan kıvrımsız bir hat halinde serbestçe uzanan nesil ve oymak kolunu ifade eder | Bir atadan gelen ana gövdenin doğal, pürüzsüz ve hiyerarşik uzantılarıdır |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Yayılma ve serilme | سبط boylamasına hat üzere uzanmayı nitelerken, [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) bir alan üzerine yayılmayı ve düzlemi kaplamayı bildirir | Mekânsal ve hacimsel genişleme vurgusu öne çıkar |
| [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | Toplumsal dallanma | [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) büyük bir milletin birbirinden bağımsız ana kollara ve çatallara ayrılmasını anlatırken, سبط tek bir ataya dayalı oymak çizgisini korur | Ayrışma ve dallanma hareketinin büyüklüğü ile ayrılır |
| [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Kabile teşkilatı | [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) ortak yöne yönelen veya bir ataya nispetle toplanan Arap kabile birimini ifade ederken, سبط özellikle İsrâiloğulları'nın kutsal soy kollarını niteler | Kültürel aidiyet ve nübüvvet taşıyıcılığı nüansı bulunur |
| [جعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Kıvrılma, bükülme, cimrilik | [جعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF.md) kıvrılmış, düğümlenmiş, toplanmış ve sıkılmış yapıyı ifade ederken, سبط düzgünce salınmış, serbest ve cömertçe açılmış yapıyı bildirir | Saçta kıvırcıklık, ahlakta cimrilik ile tam zıt kutuptadır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبط | Kıvrımsız uzantı, soy kolu, oymak | Bir asıldan serbestçe uzanan düzgün dalı ve İsrail oğullarının on iki ana boyunu anlatır | Kesin |
| Latince | *tribus*, *stirps*, *progenies* | Kabile, soy kökü, nesil uzantısı | *Stirps* kökten uzanan dalı, *tribus* ise siyasi ve idari kabile teşkilatını karşılar; saçın düzlüğü anlamını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | *tribe*, *clan*, *offshoot*, *lineage* | Kabile, oymak, filiz, soy hattı | *Offshoot* fiziksel dallanmayı, *lineage* ve *tribe* toplumsal kolu karşılar; kıvrımsız akıcılık nüansı eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | *Stamm*, *Geschlecht*, *Zweig* | Boy, soy, dal | *Zweig* bir gövdeden ayrılan düzgün kolu, *Stamm* ise kurumsal kabile yapısını verir | Güçlü |
| Fransızca | *tribu*, *rameau*, *lignée* | Kabile, dal, soy zinciri | *Rameau* ana ağaçtan uzanan kolu, *lignée* ise kesintisiz ata-evlat hattını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَالْأَسْبَاطِ | Hz. İbrâhim, İsmâil, İshâk ve Ya‘kûb silsilesinin devamında vahiy alan peygamberler zümresi | Nübüvvet zincirinin tasdiki, vahyin evrenselliği ve peygamberler arasında ayrım yapılmaması bağlamı (Bakara [2:136](https://lisan.digital/tr/ayet/2:136.md), [2:140](https://lisan.digital/tr/ayet/2:140.md); Âl-i İmrân [3:84](https://lisan.digital/tr/ayet/3:84.md); Nisâ [4:163](https://lisan.digital/tr/ayet/4:163.md)) |
| أَسْبَاطًا أُمَمًا | İsrâiloğulları'nın Hz. Mûsâ döneminde idari ve içtimai olarak ayrıldığı on iki oymak | Tih çölündeki toplumsal düzen, su pınarlarının on iki kola paylaştırılması ve ümmetleşme bağlamı (A‘râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve vahiy nazariyesi | Esbâtın tamamının nebi mi yoksa içlerinden nebi çıkan kabileler mi olduğu; vahyin belirli bir kavmin tekeline bırakılamayacağı ilkesi | Hakikatin ırkî mülkiyet değil ilahi seçim oluşu |
| Fıkıh | Hukuki temsil ve nesep hukuku | Kabile esasına dayalı idari taksimat, su ve ganimet paylaşımında zümrelerin ayrışması; miras hukukunda torunların (evlâdü'l-veled) durumu | Hak sahibi alt birimlerin ve nesil uzantılarının meşruiyeti |
| Tefsir | Kur'an kıssaları ve lafız tahlili | Bakara ve Nisâ'da zikredilen esbâtın şahıs/peygamber, A‘râf'taki kullanımın ise topluluk ve boy yapısı olarak iki farklı veçhede tefsiri | Bağlama göre nebi zümresi veya idari oymak ayrımı |
| Hadis | Ehl-i Beyt nitelemesi ve fiziki vasıflar | Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için "ümmetin iki sıbtı" nitelemesinin nesil devamını bildirmesi; fiziki tasvirlerde itidalli yapının ölçüsü | Maddi ve manevi soyun kesintisiz akışı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet mirası | Kutsal elçilik kolları | İlahi bildirimin tarihe yayılmasını sağlama | Vahiy tek bir hanedanın inhisarında kalmayıp ana peygamberlik gövdesinden türeyen tüm kollara ulaştırılmıştır | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve bilgi metodolojisi | Hiyerarşik alt başlıklar | Ana ilkeyi alt dallara pürüzsüzce açma | Bir kök kavramdan doğan alt disiplinlerin veya kategorilerin birbirine karışmadan düzgünce ayrışmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Toplum idaresi | Konfederal kabile birimleri | İç düzeni ve özerk temsil kabiliyetini koruma | Tek bir üst kimliğe bağlı on iki oymağın kendi iç dengesini koruyarak bir arada yönetilmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi | Paylaştırılmış tüketim kanalları | Çatışmayı önleyecek adil kaynak tahsisi | A‘râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md)'ta olduğu gibi su kaynağının on iki ayrı göze ayrılarak her oymağın kendi su yerini bilmesidir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kökten türeyen yönlü ağaç grafı (*directed rooted tree*) | Bir ana kök düğümden (*root node*) ayrılan, döngü veya kıvrım barındırmayan, hiyerarşik olarak kesintisiz ve düzgün uzanan alt dal yapıları kökün kıvrımsız dallanma mantığıyla tam örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Unilineal soy grubu (*lineage*) ve boy federasyonu | Antropolojide tek bir kurucu ataya dayanan, üyeleri arasındaki bağ kıvrımsız ve açıkça takip edilebilen, hak ve sorumlulukları paylaştıran oymak teşkilatıdır | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca Tevrat anlatılarındaki biyolojik kabilelere indirgeyerek, Kur'an'ın vahiy muhataplığı kıldığı evrensel manevi mirası göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tek bir asıldan doğup hakkı temsil eden, peygamberlik silsilesiyle donatılmış ve toplumsal nizamı kuran ilahi sorumluluk sahibi kollar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara [2:136](https://lisan.digital/tr/ayet/2:136.md) ve Nisâ [4:163](https://lisan.digital/tr/ayet/4:163.md)'te kendilerine vahiy indirildiği açıkça zikredilen esbâtı sıradan kabile fertleri zannedip vahiy kavramında karmaşaya veya tefsir çelişkisine düşmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın Ehl-i Kitap ile yürüttüğü teolojik hesaplaşmada vahyin ırkî ve coğrafi tekelleri aştığını, hakikatin tek bir kökten yayılan tüm peygamberlik dallarıyla tasdik edildiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman esaslarını ve peygamberler arasında ayrım gözetmeme prensibini vazeden ayetlerde (Bakara [2:136](https://lisan.digital/tr/ayet/2:136.md), Âl-i İmrân [3:84](https://lisan.digital/tr/ayet/3:84.md)) ve İsrâiloğulları'nın çöldeki idari taksimatını bildiren ayetlerde (A‘râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Esbâtın Yahudi veya Hristiyan olduğu iddiasını çürüterek (Bakara [2:140](https://lisan.digital/tr/ayet/2:140.md)), onların İslam'ın saf tevhid ve teslimiyet çizgisine mensup elçiler ve topluluklar olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kıvrımı ve düğümü olmayan düz, akıcı saç; kumda pürüzsüzce uzayan otsu bitki; bir gövdeden ayrılan düzgün dal.
- Soyut anlam: Bir menşeden kopmaksızın, pürüzsüz ve kesintisiz bir hat halinde ileriye ve çevreye doğru genişleyen meşru soy ve nübüvvet dallanması.
- Sistematik karşılık: Ortak bir kurucu kökten ($M$) türeyen, birbirini kesmeden kendi mecrasında uzanan ve ortak kaynağın meşruiyetini topluma taşıyan ayrık kolların ($s_i$) bütünü.
- LaTeX modeli: $$L = \bigcup_{i=1}^{n} s_i, \quad s_i \cap s_j = \emptyset \; (i \neq j), \quad \pi(s_i) = M$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $M$ ortak ata veya ilahi vahiy menşeini; $s_i$ bu menşeden neşet ederek kıvrımsız ve bağımsız bir hat üzere uzanan her bir alt boyu, oymağı veya peygamberlik kolunu (sıbt) simgeler. $\pi(s_i) = M$ ifadesi her bir kolun izdüşümünün ve meşruiyetinin tek olan ana köke dayandığını gösterir. $s_i \cap s_j = \emptyset$ koşulu kolların idari ve yapısal olarak birbirine karışmayan özerk yapısını; $L$ ise bu kollardan meydana gelen bütüncül toplumsal ve manevi gövdeyi (esbât) ifade eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/2:136.md) — وَالْأَسْبَاطِ

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): Biz; Allah’a, bize indirilmiş olana, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Ya’kub ’a, ve torunlarına indirilmiş olanlara, Musa’ya, İsa’ya verilenlere, peygamberlere Rabbları tarafından verilmiş olanlara iman ettik. Onların hiçbirinin arasını diğerinden ayırmayız. Biz ona teslim olmuşlardanız, deyin.

### [Bakara 2:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/2:140.md) — وَالْأَسْبَاطَ

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Yoksa siz: İbrahim, İsmail, İshak, Ya’kub ve oğulları Yahudi veya Hristiyan idiler mi, diyorsunuz? Siz mi daha iyi biliyorsunuz yoksa Allah mı? Allah tarafından yanında bulunan şehadeti gizleyenden daha zalim kim vardır? Allah sizin yaptıklarınızdan gafil değildir, de.

### [Ali İmran 3:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/3:84.md) — وَالْأَسْبَاطِ

قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah’a iman ettik. Ve bize indirilene, İbrahim, İsmail, İshak, Ya’kub ve oğullarına indirilenlere, Musa’ya, İsa’ya ve peygamberlere; Rabbları tarafından verilenlere de iman ettik. Onların hiç birisi arasında fark gözetmeyiz. Ve biz, O’na teslim olanlarız.

### [Nisa 4:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/4:163.md) — وَالْأَسْبَاطِ

إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا

Meal (IK): Nuh’a, ondan sonra gelen peygamberlere, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Ya’kub’a ve torunlarına, İsa’ya, Eyyüb’a, Yunus’a, Harun’a ve Süleyman’a vahyettiğimiz gibi, şüphesiz sana da vahyettik. Davud’a da Zebur’u verdik.

### [Araf 7:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/ayet/7:160.md) — أَسْبَاطًا

وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Biz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والطاء والباء معهما
ب س ط، س ب ط، ط ب س مستعملات
بسط:
البَسطُ نقيض القَبْض.
والبَسيطةُ من الأرض كالبساط من المَتاع، وجمعه بُسُط.
والبَسْطةُ: الفضيلة على غيرك، قال اللهُ- جلّ وعزَّ-: "وزاده بَسْطةً في العِلْم والجِسم".
والبَسيط: الرجلُ المُنَبسِطُ اللسان، والمَرأة بسيطةٌ، وقد بَسُطَ بَساطةً، والصاد لغةٌ.
وبَسَطَ الينا فلانٌ يَدَه بما نُحِبُّ ونكرهُ.
وانَّه ليَبْسُطني ما بَسَطَكَ ويَقبضني ما قبَضَكَ أي يَسُرُّني ما سَرَّكَ ويَسُوءُني ما ساءَك.
والأَبساطُ من النُّوق: التي معها أولادها، والواحد بِسط.
والبَسيط: نَحوٌ من العَروض.
سبط:
السَّبَطُ: نَباتٌ كالثَّيل يَنْبُتُ في الرِّمال، له طولٌ، الواحدة سَبَطةٌ، ويُجمَع على أسباط.
والسّاباط: سَقيفةٌ بين دارَين من تحتها طريق نافِذٌ.
والسِّبْط من أسباط اليهود بمنزلة القبيلة من قبائل العرب، وكان بنو اسرائيلَ اثنيَ عَشَرَ سِبطاً، عِدَّة بني اسرائيل وهم بنو يعقوب بنِ اسحاق، لكلِّ ابنٍ منهم سِبْطٌ من ولده.
قال تُبَّع في يَهود المدينة، بني قُرَيظة وبني النَّضير:
حَنَقاً على سِبْطَيْنِ حَلاًّ يَثْربِاً		أولى لهم بعِقابِ يومٍ سَرْمَدِ
والسَّبْطُ: الشَّعر الذي لا جُعُودةَ فيه، ولغة أهل الحِجاز: رجلٌ سَبِط الشَّعر، وامرأة سَبِطة، وقد سَبُط شعرُه سُبُوطة وسَبْطاً.
واِنَّه لسَبْط الأصابع أي طويلُها، وسَبْطُ اليَدَينِ أي سَمْحُ الكَفَّيْنِ، وقال حسّان:
رُبَّ خالٍ ليَ لو أبصَـرْتَـه		سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليوم الخَصِرْ
وسُباط: اسم شَهرٍ بالرُّوميّة، وهو فصل بين الربيع والشتاء، وفيه يكون كما يزعمُون تَمامُ اليوم الذي تَدور كُسُورُه في السِّنين، فاذا تَمَّ ذلك اليومُ في ذلك الشهر سَمَّى أهلُ الشام تلك السّنةَ عامَ الكبيس، يُتَيَمَّنُ به اذا وُلِدَ في تلك السّنة، أو قدم فيه إِنسانٌ.
والسَّبَطانة: قناةٌ جَوْفاءُ مضروبةٌ بالعَقَب يُرمَى فيها بسِهامٍ صغار تُنْفَخُ نَفخاً فلا تكاد تُخطِىء.
وسَباطِ: الحمَّى النافِض، قال المُتَنَخِّل: كأَنَّهُمُ تَمَلَّهُمُ سَباطِ
طبس:
التَّطبيسُ والتطبين واحدٌ.
والطَّبَسانِ: كُورتانِ من كُوَرِ خراسان.

##### Türkçe

باب **السين** ve**الطاء** ve**الباء** onlarla birlikte
**ب س ط**، **س ب ط**، **ط ب س** kullanımdadırlar

**بسط**:
**البَسطُ** **القَبْض**’ın zıddıdır.
Yerden **البَسيطةُ**, eşyadan **البساط** gibidir; onun çoğulu **بُسُط**’tur.
**البَسْطةُ**: başkasına karşı fazilet; Allah -aziz ve celil- dedi ki: “Ve onu ilimde ve cisimde **بَسْطةً** artırdı.”
**البَسيط**: dili açılmış (rahat) adam; kadın da **بسيطةٌ**’dır; **بَسُطَ** **بَساطةً** (oldu); **الصاد** bir lehçedir.
Falan bize elini, sevdiğimiz ve sevmediğimiz şeyle **بَسَطَ**.
Ve muhakkak ki beni, seni **بَسَطَ** eden şey **يَبْسُطني**; ve beni, seni **قبَضَ** eden şey **يَقبضني**; yani seni sevindiren şey beni sevindirir ve seni kötü eden şey beni kötü eder.
Develerden **الأَبساطُ**: yanında yavruları bulunanlardır; teki **بِسط**.
**البَسيط**: **العَروض**’dan bir tür.

**سبط**:
**السَّبَطُ**: kumlarda biten, **الثَّيل** gibi bir bitkidir; onun bir uzunluğu vardır; teki **سَبَطةٌ**; **أسباط** üzerine toplanır.
**والسّاباط**: iki ev arasında bir saçak; altından geçip giden bir yol vardır.
Yahudilerin **أسباط**’ından **السِّبْط**, Arap kabilelerinden kabile menzilesindedir; İsrailoğulları on iki **سِبطاً** idi; İsrailoğullarının sayısıdır; onlar Yakub b. İshak’ın oğullarıdır; onların her bir oğlunun soyundan bir **سِبْطٌ** vardır.
Tübba‘, Medine Yahudileri, Benî Kurayza ve Benî Nadîr hakkında dedi:
حَنَقاً على سِبْطَيْنِ حَلاًّ يَثْربِاً		أولى لهم بعِقابِ يومٍ سَرْمَدِ
**والسَّبْطُ**: içinde kıvırcıklık olmayan saçtır; Hicaz ehlinin dili: **رجلٌ سَبِط الشَّعر** ve kadın **سَبِطة**; ve onun saçı **سَبُط** **سُبُوطة** ve **سَبْطاً** (oldu).
Ve muhakkak ki o **سَبْط الأصابع**’dır; yani onların uzunudur; ve **سَبْطُ اليَدَينِ**; yani iki avucu yumuşak (cömert) olandır; Hassân dedi ki:
رُبَّ خالٍ ليَ لو أبصَـرْتَـه		سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليوم الخَصِرْ
**وسُباط**: Rumca bir ayın adıdır; o, bahar ile kış arasında bir fasıldır; ve onda, iddia ettikleri üzere, yıllarda onun kesirlerinin döndüğü günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكبيس** adını verir; o senede doğarsa onunla uğur umulur; yahut onda bir insan gelirse.
**والسَّبَطانة**: ökçeyle vurulmuş içi boş bir kamıştır; içine küçük oklarla atılır; üflenerek üfürülür; neredeyse şaşırmaz.
**وسَباطِ**: titretici humma; **المُتَنَخِّل** dedi ki: كأَنَّهُمُ تَمَلَّهُمُ سَباطِ

**طبس**:
**التَّطبيسُ** ve **التطبين** birdir.
**والطَّبَسانِ**: Horasan’ın kûrelerinden iki kûredir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شِعْرٌ سَبْطٌ وسِبْطٌ، أي مسترسِلٌ غير جعدٍ. وقد سَبِطَ شعره بالكسر يَسْبَطُ سَبَطاً. ورجلٌ سَبِطُ الشعرِ وسَبِطُ الجسم وسَبْطُ الجسم أيضاً إذا كان حَسَنَ القَدِّ والاستواءِ. قال الشاعر:
فجاءتْ به سَبْطَ العظامِ كأنَّماعِمامتُه بَيْنَ الرجالِ لِـواءُ
وقولهم: مالي أراك مُسْبِطاً، أي مُدَلِّياً رأسَك كالمهتمّ مسترخيَ البدن. وأَسْبَطَ الرجلُ، أي امتدَّ وانْبَسَطَ على الأرض من الضَرب. والتَبْسيط في الناقة، كالرِجاعِ. ويقال: سَبَّطَتِ الناقةُ بولدها، إذا ألقتْه وقد أَشعَرَ. ويقال أيضاً: سَبَّطَتِ النعجةُ، إذا أسقطتْ. والسِبْطُ: واحد الأسْباطِ، وهم وَلَدُ الوَلَدِ. والساباطُ: سَقيفةٌ بين حائطين تحتها طريق، والجمع سَوابيطُ وساباطاتٌ. والسُباطَةُ: الكُناسَةُ. والسَبَطُ بالتحري: نبتٌ، الواحدة سَبَطَةٌ. قال أبو عبيد: السَبَطُ: النَصِيُّ ما دام رطْباً، فإذا يبِس فهو الحَليُّ. ومنه قول ذي الرمة يصف رملاً:
على جوانبه الأَسْباطُ والهَدَبُ
وأرْضٌ مُسْبِطَةٌ: كثيرةُ السَبَطِ.

##### Türkçe

**شِعْرٌ سَبْطٌ** ve **سِبْطٌ**: yani kıvırcık olmayan, salıverilmiş (düz)dır. Ve onun saçı kesre ile **سَبِطَ**; **يَسْبَطُ** **سَبَطاً**. Ve **رجلٌ سَبِطُ الشعرِ**; ve **سَبِطُ الجسم** ve ayrıca **سَبْطُ الجسم**: eğer boy-posu ve düzgünlüğü güzel ise. Şair dedi ki:
فجاءتْ به سَبْطَ العظامِ كأنَّماعِمامتُه بَيْنَ الرجالِ لِـواءُ

Ve onların sözü: **مالي أراك مُسْبِطاً**; yani başını, kaygılı kimse gibi sarkıtmış, bedenini gevşetmiş (hâlde). Ve adam **أَسْبَطَ**; yani darbeden dolayı yere uzandı ve yayıldı. Ve dişi devede **التَبْسيط**; **الرِجاعِ** gibidir. Ve denir: dişi deve yavrusuyla **سَبَّطَتِ**; onu attığı zaman, hâlbuki o (yavru) kıllanmış olarak. Ve yine denir: koyun **سَبَّطَتِ**; düşürdüğü zaman. Ve **السِبْطُ**: **الأسْباطِ**’tan bir tanedir; onlar, çocuğun çocuğudur. Ve **الساباطُ**: iki duvar arasında, altında yol bulunan bir sundurma; çoğulu **سَوابيطُ** ve **ساباطاتٌ**. Ve **السُباطَةُ**: süprüntü (çöp yığını). Ve **السَبَطُ** (tahrî ile): bir bitkidir; bir tanesi **سَبَطَةٌ**. Ebû Ubeyd dedi: **السَبَطُ**: yaş kaldığı müddetçe **النَصِيُّ**’dir; kuruduğu zaman ise o **الحَليُّ**’dir. Ondandır: Zü’r-Rumme’nin bir kumu vasfederek sözü:
على جوانبه الأَسْباطُ والهَدَبُ

Ve **وأرْضٌ مُسْبِطَةٌ**: **السَبَطِ**’ı çok olan (yer).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ط ب
سبط ، سطب ، بسط ، بطس ، طبس ، طسب : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : سطب ، وطبس ، وبطس .
سطب : ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : المساطِب : سنادِينُ الحدّادين .
قال : والمطَاسِب : المِياه السُّدْم ، الواحدة سَدُوم .
وقال أبو زيد : هي المَسْطبة ، وهي المَجَرّة ، ويقال للدّكّان يَقعُد الناسُ عليه : مَسْطَبة ؛ سمعْتُ ذلك من العرب .
بطس : قال الفرّاء : بِطْياسُ : اسمُ موضع على بِنَاءٍ الجِرْيال والكِرْياس . قال : وكأنّه أعجَميّ .
طبس : قال الليث : التَّطبِيس : التّطبين .
قال : والطَّبَسَان : كورتان من كُوَر خُراسان .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الطَّبْسُ : الأسوَد من كلّ شيء ، والطِّبْسُ : الذِّئب .
سبط : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ) ( الأعراف : 160 ) .
أخبرني المنذريّ عن أحمدَ بن يحيى قال : قال الأخفشُ في قوله : ( اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ( فأنَّثَ لأنه أراد اثنتَيْ عشرةَ فِرْقةً ، ثم أخبر أن الفِرَق أسباطٌ : ولم يجعل العدد واقعاً على الأسْبَاط .
وقال أبو العباس : هذا غَلَط ، لا يخرج العَدَد على غير الثاني ، ولكن الفِرَق قبل ثِنْتَيْ عشرة حتى تكون اثنتي عشرة مؤنّثة على ما قبلها ؛ كأنه قال : قَطعناهم فِرَقاً اثنتي عشرة ، فيصحّ التأنيث لما تقدّم .
قال قُطرُب : واحدُ الأسْباط سِبْط .
يقال : هذه سِبْط ، وهذا سِبْط ، وهؤلاء سِبْط ، جَمْع ، وهي الفِرقة .
وقال الفرَّاء : لو قال اثنَيْ عشَرَ سِبْطاً لتذكير السِّبط كان جائزاً .
وقال ابن السكّيت : السِّبط : ذَكر ، ولكنّ النيّة والله أعلم ذهبتْ إلى الأُمَم .
وقال الزّجاج : المعنى : وقطّعناهم اثنتي عشرةَ فِرْقةَ ) أَسْبَاطًا ( من نعتِ فِرْقة ، كأَنه قال : جعلناهم أسباطاً ، فيكون ) أسباطاً بدلاً من اثنتي عشرةَ ، وهو الوجه .
وقوله : أُمَمًا ( من نعت ) أَسْبَاطًا ( .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : الأسباطُ : القبائلُ .
قال : والحَسن والحُسين سِبْطا النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أي : هما طائفتان منه ؛ قطعتان منه .
وقال الزَّجّاج : قال بعضهم : السِّبْطُ : القَرْن الذي يجيء بعد قَرْن .
قال : والصحيح أنّ الأسباط في ولد إسحاق عليه السلام بمنزلة القبائل في ولدِ إسماعيل .
فولد كلِّ ولد من أولاد يعقوبَ سِبْط ، وولدُ كلِّ ولدٍ من أولاد إسماعيل قبيلة ، وإنما سُمُّوا هؤلاء بالأسباط ، وهؤلاء بالقبائل ليُفْصل بين ولد إسماعيلَ وولد إسحاق عليهما السلام .
قال : ومعنى : ولد إسماعيل في القبيلة معنى الجماعة .
يقال لكلِّ جماعة من أبٍ واحد : قبيلة .
قال : وأما الأسباط فمشتقٌّ من السَّبَط ، والسَّبَطُ : ضَربٌ من الشجر ترعاه الإبل .
يُقال : الشجرةُ لها قبائل ، وكذلك الأسباط من السَّبَط ، كأَنّه جعل إسحاق بمنزلة شجرة ، وجعل إسماعيل بمنزلة شجرةٍ أخرى .
وكذلك يفعل النَّسَّابون في النسب ، يجعلون الولد بمنزلة الشجرة ، والأولادَ بمنزلة أغصانها .
فيقال : طوبَى لفَرْع فلان ، وفلانٌ من شجرة مباركة ، فهذا والله أعلم معنى الأسباط والسِّبْط .
وقال الليث : السّبَط : نباتٌ كالثِّيل ، إلاّ أنه يطول وينبُت في الرِّمال ، الواحدة سَبَطة وتُجْمع على الأسباط .
قال : والساباط : سَقيفةٌ بين دارَيْن من تحتها طريقٌ نافذ .
والسّبِطُ : الشَّعرُ الذي لا جُعُودَةَ فيه .
ولغةُ أهلِ الحجاز : رجلٌ سَبِط الشَّعرِ ، وامرأةٌ سَبِطة ، وقد سَبُط شعرُه سُبُوطةً .
ويقال للرّجل الطويل الأصابع : إنه لسَبْط الأصابع ، وإذا كان سَمْحَ الكفّين .
قيل : إنه لسَبْط اليَدَين والكفّين ، وقال حسان :
رُبَّ خالٍ لِيَ لَوْ أَبْصَرْتَهُ
سَبِطِ الكَفَّيْن في اليَوْمِ الخَصِرْ
وقال أبو زيد : يقال : رجلٌ سَبِط الجِسم بيّن السَّباطة ، وهو طُولُ الأَلْوَاح
واستواؤُها مِن قومٍ سِباط . ورجل سَبْطٌ بالمعروف : إذا كان سَهْلاً .
وقال شمر : مَطرٌ سَبْط وسَبِط ، أي : متدارِكٌ سَحٌّ ، وسَبَاطتُه سَعتُه وكثرتُه ، وقال القُطاميّ :
صافَتْ تَعَمَّجُ أعرافُ السُّيولِ بِه
من باكِرٍ سَبِطٍ أو رائحٍ يَبِلِ
يريد بالسَّبِط : المطرَ الواسعَ الكثير .
وقال أبو العبّاس : سألتُ ابن الأعرابي ما مَعْنَى السِّبْط في كلام العرب ؟ فقال : السِّبْط والسِّبْطان والأَسْباط : خاصّة الأولاد ، أو المُصَاص منهم .
ورُوِي عن عائشة أنها كانت تَضرِب اليتيمَ يكونُ في حِجْرِها حتى يُسْبِط ، معنى يُسبِط ، أي : يمتدّ على وَجْه الأرض ساقطاً .
أبو عُبَيد عن الأمويّ أنّه قال : أسبط الرجلُ إسباطاً : إذا امتدّ وانبَسَط على الأرض من الضَّرْب ، وأنشد غيره :
قد لبِثَتْ من لَذّة الخِلاَط
قد أَسبَطتْ وأيُّما إسْباطِ
يعني امرأةً أُتِيتْ ، فلمّا ذاقت العُسَيلةَ مدّت نَفْسَها على الأرض .
وفي حديث النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنّه أَتَى سُباطَة قومٍ فبالَ ثم توضّأ ومَسَح على خُفّيه ) . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : السُّباطة : نحوٌ من الكُناسة . قال : وقال أبو زيد : يقال للنّاقة إذا ألقَتْ ولدَها قبل أن يستبينَ خَلْقُه : قَدْ سَبَّطَت وغَضَّنَتْ وأَجْهَضَتْ ورَجَعَتْ رِجاعاً .
وقال الأصمعي : سبّطت الناقةُ بوَلَدها وسبّغَتْ : إذا ألقَتْه وقد نَبَتَ وبَره قبل التَّمام .
وقال اللّيث : سُباط : اسمُ شهرٍ تسمّيه أهلُ الروم شَبَاط ، وهو في فصل الشّتاء ، وفيه يكون تَمامُ اليومِ الّذي تَدُور كُسورُه في السِّنين ، فإذا تمّ ذلك اليومُ في ذلك الشهرِ سَمَّى أهلُ الشأم تلك السّنة عامَ الكَبِيس ، وهم يتيمّنُون به إذا وُلِدَ فيها مولودٌ أو قَدِم قادم من بَلَد . وسَباطٍ : اسمٌ للحمّى مبنيّ على الكسر ، ذكَره الهذَلي في شعرِه . قال : والسَّبَطانةُ : قَناةٌ جَوْفاءُ مَضروبةٌ بالعَقَب يرمى فيها سهامٌ صغارٌ ، تنفخ فيها نَفْخاً فلا تكاد تُخطىء .
بسط : قال اللّيث : البَسْطُ : نَقِيضُ القَبْض . والبَسِيطةُ من الأرض كالبِساط من الثِّياب ، والجميع البُسُط . والبَسْطة : الفضيلة ، قال الله جلّ وعزّ : ( وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ) ( البقرة : 247 ) ، وقال الزجّاج : أعلَمهم الله أنّه اصطفاه عليهم ، وزادَه في العِلْم والجِسم بَسْطةً ، وأَعلَمَ أن العِلم الّذي به يجب أن يقع الاختيارُ لا المالَ ، وأعلم أن الزّيادة في الجسم مما يهَيَّبُ به العدوُّ ، فالبَسْطة : الزِّيادة .
وقال اللّيث : البَسِيط : الرجل المنبسط اللسان والمرأة بسيطة ، وقد بَسُط بَساطةً .
والبَصْطة بالصاد لغةٌ في البَسْطة . ويقال : بسطَ فلان يدَه بما يُحبّ ويَكرَه . ويقال : إنه ليَبْسُطني ما بَسَطك ، ويَقبِضُني ما قبَضك ، أي يسرّني ما سَرَّك ، ويسوءُني ما ساءَك .
ورَوَى شعبة عن الحكم قال : في قراءة عبدالله : ( بل يداه بسطان ) ( المائدة : 64 ) ، قال أبو بكر بن الأنباريّ : معنى : ( بُسْطان ) : مَبْسُوطتان . قال : وأخبرني أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ ، عن هشام بن عروة عن أبيه قال : مكتوبٌ في الحِكمة : لِيكنْ وجهُك بُسْطاً تكن أحبَّ إلى الناس ممّن يُعطيهم العطاء . قال : وبِسْطٌ وبُسْط بمعنى مبسوطتين .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كَتَب لوَفْد كلْب كتاباً فيه : في الهَمُولة الراعية البِسَاط الظؤار في كلّ خمسين من الإبل ناقةٌ غير ذات عَوَارٍ ) . الهَمُولةُ : الإبلُ الراعية . والحمولة : التي يحمل عليها ، والبُساط : جمع بِسْط ، وهي الناقة التي تُرِكت وولدُها لا يمنَع منها ، أو لا تعطف على غيره ، وهي عِنْدَ العرب بِسْط وبَسوط ، وجمعُ بِسْط بُساط ، وجمع بَسوط بُسُط ، هكذا حفظتُه عن العرب ، وقال أبو النّجم :
يَدفَع عنها الجوعَ كلَّ مَدفِع
خمسون بُسْطاً في خَلايَا أَربَع
وأخبرني المنذريّ عن أبي العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشَدَه للمرار الأسدي يصف إبلاً :
مَتابِيعُ بُسْط مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ
كما رَجعتْ في لَيلِها أُمُّ حائلِ
قال ابن الأعرابي : بُسْطٌ : بُسطِتْ على أولادِها لا تنقبض عنها . مُتْئِمات : معها حُوار وابن مَخاض ، كأنها وَلدتْ اثنين اثنين من كثرة نَسْلِها . رَواجِع : تَربِع إلى أولادها وتَنزِع إليها .
قلت : بَسُوط : فَعُول بمعنى مفعولة ، كما يقال : حَلوب ورَكوب للتي تُحْلَب وتركَب . وبِسْط : بمعنى مبسوطة ، كالطِّحن بمعنى المطحون ، والقِطْف بمعنى المَقْطوف .
أبو عُبَيد : البَساط : الأرض العريضة الواسعة .
وسمعتُ غير واحد من العرب يقول : بيننا وبين الماء مِيلٌ بِسَاط ، أي : مِيلٌ مَتّاح .
وقال الشاعر :
ودَوِّ ككفّ المشترِي غيرَ أنه
بَساطٌ لأخفاف المَراسِيلِ واسعُ
وقال الفرّاء : أرضٌ بَسَاط وبِساط : مستويةٌ لا نَبَك فيها .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التبسُّط : التنزُّه يقال : خرج يَتَبَسَّط ، مأخوذ من البَساط ، وهي الأرض
ذات الرَّياحين .
وقال ابن شميل : البَسَاط والبَسيطة : الأرضُ العريضة .
وقال ابن السكيت : فرَش لي فلان فِراشاً لا يَبسُطُني : إذا ضاق عنه ، وهذا فِراشٌ يَبسُطني : إذا كان سابغاً .
ابن السكّيت : سِرْنا عَقَبةً جواداً ، وعَقَبةً باسطةً ، وعقبةً حَجُوفاً ، أي : بعيدةَ طويلة .
وقال أبو زيد : حَفَر الرجلُ قامةً باسطةً : إذا حَفَرَ مَدَى قامتِه وقد مدَّ يَدَه .
وقال غيره : الباسُوط من الأقتاب ضدّ المفروق .
ويقال أيضاً : قَتَبٌ مَبْسُوط ، ويُجمع مَباسيط ، كما يُجمع المفروق مَفاريق .

##### Türkçe

س ط ب
**سبط** , **سطب** , **بسط** , **بطس** , **طبس** , **طسب** : (kullanılanlar).
Leys ihmal etti: **سطب** , **طبس** , ve **بطس** .

**سطب** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **المساطِب** : demircilerin örsleridir.
Dedi: ve **المطَاسِب** : bulanık sular; teki **سَدُوم** .
Ebû Zeyd dedi: o **المَسْطبة**’dir, o **المَجَرّة**’dir; ve insanların üzerine oturduğu dükkâna: **مَسْطَبة** denir; bunu Araplardan işittim.

**بطس** : Ferrâ dedi: **بِطْياسُ** : **الجِرْيال** ve **الكِرْياس** yapısı üzere bir yer adıdır. Dedi: ve sanki o Acemcedir.

**طبس** : Leys dedi: **التَّطبِيس** : **التّطبين**’dir.
Dedi: ve **الطَّبَسَان** : Horasan’ın **كُوَر**’ından iki **كورة**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَّبْسُ** : her şeyin siyahı; **الطِّبْسُ** : kurt.

**سبط** : Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ **أَسْبَاطًا** أُمَمًا ) ( الأعراف : 160 ) .
Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi, dedi ki: Ahfeş, şu sözü hakkında dedi: ( اثْنَتَىْ عَشْرَةَ **أَسْبَاطًا** أُمَمًا ( onu müennes yaptı; çünkü “on iki fırka”yı kastetti; sonra haber verdi ki fırkalar **أسباط**tır; ve sayıyı **الأسْبَاط** üzerine vâki kılmadı.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: bu hatadır; sayı ikinci olandan başkasına çıkmaz; fakat “fırkalar” “on iki”den önce (gelir) ki “اثنتي عشرة” kendinden öncekine göre müennes olsun; sanki şöyle dedi: onları fırkalar hâlinde, on iki (olarak) parçaladık; böylece önce geçen sebebiyle te’nîs sahih olur.
Kutrb dedi: **الأسْباط**’ın teki **سِبْط** .
Denir: bu **سِبْط** , bu **سِبْط** , bunlar **سِبْط** , cem‘dir; ve o fırkadır.
Ferrâ dedi: eğer **السِّبط**’ın müzekkerliği için “اثنَيْ عشَرَ **سِبْطاً**” deseydi câiz olurdu.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السِّبط** : müzekkerdir; fakat niyet—Allah daha iyi bilir—**الأُمَم**’e gitti.
Zeccâc dedi: mânâ: “onları on iki fırkaya ayırdık”; ) **أَسْبَاطًا** ( “fırka”nın sıfatındandır; sanki şöyle dedi: onları **أسباط** kıldık; böylece ) **أسباطاً** ( “on iki”den bedel olur; vech budur.
Ve sözü: **أُمَمًا** ( ) **أَسْبَاطًا** (’ın sıfatındandır.
Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan haber verdi ki o dedi: **الأسباطُ** : kabilelerdir.
Dedi: ve Hasan ile Hüseyin, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) iki **سِبْط**’udur; yani: ondan iki taifedir; ondan iki parçadır.
Zeccâc dedi: bazısı dedi ki: **السِّبْطُ** : bir nesilden sonra gelen nesildir.
Dedi: ve sahih olan: İshak’ın evlâdında—aleyhi’s-selâm—**الأسباط** , İsmail’in evlâdında kabileler menzilesindedir.
Yakub’un evlâdından her bir evlâdın evlâdı **سِبْط**’tur; İsmail’in evlâdından her bir evlâdın evlâdı kabiledir; ancak bunlar **الأسباط** ile, şunlar kabileler ile adlandırıldı ki İsmail’in evlâdı ile İshak’ın evlâdı—aleyhimâ’s-selâm—arasında ayrım yapılsın.
Dedi: İsmail’in evlâdında kabiledeki mânâ cemaat mânâsıdır.
Bir babadan olan her cemaate: kabile denir.
Dedi: **الأسباط** ise **السَّبَط**’tan türemiştir; ve **السَّبَطُ** : develerin otladığı ağaçtan bir türdür.
Denir: ağacın kabileleri vardır; ve yine **الأسباط** **السَّبَط**’tandır; sanki İshak’ı bir ağaç menzilesinde kıldı ve İsmail’i başka bir ağaç menzilesinde kıldı.
Nesep âlimleri de nesepte böyle yaparlar: evlâdı ağaç menzilesinde, evlâtları onun dalları menzilesinde kılarlar.
Denir: falanın dalına **طوبَى**; ve falan mübarek bir ağaçtandır; işte bu—Allah daha iyi bilir—**الأسباط** ve **السِّبْط**’un mânâsıdır.
Leys dedi: **السّبَط** : **الثِّيل** gibi bir bitkidir; ancak o uzar ve kumlarda biter; teki **سَبَطة**’dır ve **الأسباط** üzerine cem‘ edilir.
Dedi: ve **الساباط** : iki ev arasında, altından geçit olan bir sundurmadır.
Ve **السّبِطُ** : içinde kıvırcıklık olmayan saçtır.
Hicaz ehlinin dili: “saçı **سَبِط** bir adam” ve “**سَبِطة** bir kadın”; ve onun saçı **سُبُوطةً** **سَبُط** olmuştur.
Ve uzun parmaklı adama denir: o elbette **سَبْط الأصابع**’dır; ve eğer iki avucu yumuşak ise,
denir: o elbette **سَبْط اليَدَين** ve **الكفّين**’dir. Hassân dedi:
رُبَّ خالٍ لِيَ لَوْ أَبْصَرْتَهُ
سَبِطِ الكَفَّيْن في اليَوْمِ الخَصِرْ

Ebû Zeyd dedi: denir: “bedeni **سَبِط** bir adam, **السَّباطة**’si açık”; ve o, tahtaların uzunluğu
ve onların düzgünlüğüdür; (bu) bir kavimde **سِباط** (olarak bulunur). Ve “marufta **سَبْط** bir adam”: eğer kolay (huylu) ise.
Şemmer dedi: **سَبْط** ve **سَبِط** yağmur: yani, peş peşe gelen, sağanak; ve onun **سَبَاطتُه** genişliği ve çokluğudur. Kutâmî dedi:
صافَتْ تَعَمَّجُ أعرافُ السُّيولِ بِه
من باكِرٍ سَبِطٍ أو رائحٍ يَبِلِ
**السَّبِط** ile muradı: geniş, çok yağmurdur.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye, Arapların sözünde **السِّبْط**’un mânâsı nedir diye sordum; dedi ki: **السِّبْط** ve **السِّبْطان** ve **الأَسْباط** : evlâtların hususîsi; yahut onlardan **المُصَاص** (olanlar).
Âişe’den rivayet edildi ki o, kucağında bulunan yetime, **يُسْبِط** oluncaya kadar vururdu; **يُسبِط**’in mânâsı: yani, yüzü üzere yere uzanıp düşer.
Ebû ‘Ubeyd, Ümevî’den: o dedi ki: adam **أسبط** etti, **إسباطاً**: eğer vuruştan dolayı yerde uzayıp yayıldıysa. Ve başkası şu beyti okudu:
قد لبِثَتْ من لَذّة الخِلاَط
قد أَسبَطتْ وأيُّما إسْباطِ
Bir kadını kasteder: kendisine gelinmiş; “balcığı” tadınca nefsini yere uzatmıştır.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( bir kavmin **سُباطَة**’sına geldi de bevletti, sonra abdest aldı ve mestleri üzerine mesh etti ). Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **السُّباطة** : süprüntülük gibi bir şeydir.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: deveye, yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden önce attığında denir: “**سَبَّطَت** ve **غَضَّنَتْ** ve **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ رِجاعاً**.”
Asma‘î dedi: deve yavrusuyla **سبّطت** ve **سبّغَتْ**: eğer onu, tamamlanmadan önce, tüyü bitmiş olduğu hâlde attıysa.
Leys dedi: **سُباط** : Rum ehlinin **شَبَاط** diye adlandırdığı bir ay adıdır; o kış mevsimindedir; ve onda, yıllarda kesirleri dönen günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكَبِيس** adını verir; ve onda bir çocuk doğarsa yahut bir beldeden gelen gelirse onunla uğur sayarlar. Ve **سَباطٍ** : kesre üzere mebnî, hummaya bir addır; Hüzeli onu şiirinde zikretti.
Dedi: ve **السَّبَطانةُ** : içi boş bir kamıştır; topukla vurularak (yapılmıştır); içine küçük oklar atılır; içine üflenerek üflenir de neredeyse şaşmaz.

**بسط** : Leys dedi: **البَسْطُ** : **القَبْض**’ın zıddıdır. Ve yerden **البَسِيطةُ** , elbiseden **البِساط** gibidir; hepsi **البُسُط**’tur. Ve **البَسْطة** : fazilettir. Allah جلّ وعزّ dedi: ( وَزَادَهُ **بَسْطَةً** فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ) ( البقرة : 247 ) . Zeccâc dedi: Allah onlara, onu kendilerine karşı seçtiğini bildirdi; ve ona ilimde ve bedende **بَسْطةً** artırdı; ve seçimin vâki olması gereken ilmin, mal değil, olduğunu bildirdi; ve bedendeki artışın, düşmanın onunla korkutulduğu şeylerden olduğunu bildirdi; öyleyse **البَسْطة** : artıştır.
Leys dedi: **البَسِيط** : dili açılmış adamdır; ve kadın **بسيطة**’dır; ve o **بَسُط بَساطةً** olmuştur.
Ve **البَصْطة** (ص ile) **البَسْطة**’da bir dildir. Ve denir: falan, elini sevdiği ve sevmediği şeyle **بسط** etti. Ve denir: “seni sevindiren şey beni de **يَبْسُطني**; seni sıkan şey beni de **يَقبِضُني**”; yani seni sevindiren beni sevindirir, seni kötüleyen beni kötü eder.
Şu‘be, Hakem’den rivayet etti, dedi ki: Abdullah’ın kıraatinde: ( بل يداه **بسطان** ) ( المائدة : 64 ) . Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi: ( **بُسْطان** )’ın mânâsı: “iki **مَبْسُوطتان**.”
Dedi: ve Ebû’l-‘Abbâs bana İbnü’l-A‘râbî’den, o da Hişâm b. ‘Urve’den, o da babasından haber verdi, dedi ki: hikmette yazılıdır: “Yüzün **بُسْطاً** olsun; insanlara, onlara bağış veren kimseden daha sevgili olursun.”
Dedi: ve **بِسْطٌ** ve **بُسْط** , “iki **مبسوطتين**” mânâsındadır.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( o, Kelb heyetine bir yazı yazdı; içinde: “otlayan **الهَمُولة**’da, emziren **البِسَاط** **الظؤار**’da, her elli devede, kusursuz olmayan bir dişi deve (vardır)” ). **الهَمُولةُ** : otlayan develerdir. Ve **الحمولة** : üzerine yük taşınandır. Ve **البُساط** : **بِسْط**’un cem‘idir; o, yavrusu kendisinden men edilmeyen, yahut ondan başkasına şefkat etmeyen dişi devedir; ve o Araplar yanında **بِسْط** ve **بَسوط**’tur; **بِسْط**’un cem‘i **بُساط**; **بَسوط**’un cem‘i **بُسُط**; onu Araplardan böyle ezberledim. Ebû’n-Necm dedi:
يَدفَع عنها الجوعَ كلَّ مَدفِع
خمسون بُسْطاً في خَلايَا أَربَع

Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o, Merrâr el-Esedî’nin, develeri vasfederken söylediği şu beyti ona okudu:
مَتابِيعُ بُسْط مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ
كما رَجعتْ في لَيلِها أُمُّ حائلِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بُسْطٌ** : yavrularına karşı **بُسطِتْ**; onlardan çekinmez. **مُتْئِمات** : yanında bir **حُوار** ve bir **ابن مَخاض** vardır; sanki çok neslinden dolayı ikişer ikişer doğurmuştur. **رَواجِع** : yavrularına doğru bahara girer ve onlara meyleder.
Ben dedim: **بَسُوط** : “mâf‘ûle” mânâsında **فَعُول**’dür; tıpkı sağılana ve binilene “**حَلوب**” ve “**رَكوب**” denmesi gibi. Ve **بِسْط** : “**مبسوطة**” mânâsındadır; “öğütülmüş” mânâsında **الطِّحن** gibi ve “koparılmış” mânâsında **القِطْف** gibi.
Ebû ‘Ubeyd: **البَساط** : geniş, yayvan yerdir.
Ve Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi ki: “bizimle su arasında **مِيلٌ بِسَاط** vardır”; yani: açılmış bir mil.
Şair dedi:
ودَوِّ ككفّ المشترِي غيرَ أنه
بَساطٌ لأخفاف المَراسِيلِ واسعُ
Ferrâ dedi: **بَسَاط** ve **بِساط** yer: içinde tümsek olmayan, düz olandır.
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi, dedi ki: **التبسُّط** : gezintidir; “çıktı, **يَتَبَسَّط** eder” denir; **البَساط**’tan alınmıştır; o da reyhanlı yerdir.
İbn Şümeyl dedi: **البَسَاط** ve **البَسيطة** : geniş yerdir.
İbnü’s-Sikkît dedi: “falan bana bir döşek serdi, beni **لا يَبسُطُني**”: eğer ona (bana) dar gelirse; ve bu, beni **يَبسُطني** bir döşektir: eğer bol ise.
İbnü’s-Sikkît: “bir **عَقَبةً جواداً** (yokuş) yürüdük; ve bir **عَقَبةً باسطةً**; ve bir **عقبةً حَجُوفاً**”; yani: uzak, uzun.
Ebû Zeyd dedi: adam, “boyu kadar uzanmış bir çukur” **قامةً باسطةً** kazdı: eğer boyu miktarınca kazdı ve elini uzattıysa.
Başkası dedi: **الباسُوط** eyer ağaçlarından (**الأقتاب**) **المفروق**’un zıddıdır.
Ve ayrıca denir: **قَتَبٌ مَبْسُوط**; ve **مَباسيط** üzerine cem‘ edilir; tıpkı **المفروق**’un **مَفاريق** üzerine cem‘ edilmesi gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الباء** وما يثلثهما)

(**سبت**) **السين** ve**الباء** ve**التاء** tek bir asıldır; rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna **السَّبْت** yüklendi: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bundan dolayı şaşkına **مَسْبُوت** denir. Ama cumadan sonraki **السَّبْت**e gelince, denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün değildi. Allah bunu daha iyi bilir. Bu fetha iledir. Ama **السِّبْت** ise * **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(**سبج**) **السين** ve**الباء** ve**الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler: ve o Farsçada "شَبِي([4])"dir. **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de. Bütün bunlarda bir bakış vardır.

(**سبح**) **السين** ve**الباء** ve**الحاء** iki asıldır: biri ibadetten bir cins, diğeri koşmadan bir cins. Birincisi **السُّبْحة**dır; o namazdır ve bununla farz olmayan nafile olan şey tahsis olunur. Fakihler derler: yolcu iki namazı birleştirir ve aralarında **يُسبِّح** etmez; yani aralarında bir namazla nafile kılmaz. باب’dan **التَّسبيح** da vardır; o, Allah’ı—celâlî senaı—her kötülükten tenzih etmektir. **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der: **سبحان** مِن كذا; yani onu ne kadar uzak kıldı. **الأعشى** dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, övündüğü zaman ona “hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—cel ve عز—sıfatlarında: **سُبَّوح** vardır. Onun اشتقاقı, zikrettiğimizdendir: her, kendisine yaraşmayan şeyden tenzih olmuştur. Hadiste gelen **السُّبُحات**([6]): Allah’ın—celâlî senaı—celâli ve azametidir.

Diğer asıl **السَّبْح** ve**السِّباحة**dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda iki eli güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen dönüp bakıyordun, mızrak darbesinden korkuyordun; böylece **أخْدَعُ**un, atının kulağı hizasına geldi.

(**سبخ**) **السين** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisini soyan bir hırsıza beddua ederken işitti; dedi ki: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، yani onu sök ve hafiflet. Pamuktan atışan şeye, atma sırasında: **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet edildi ki o, ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7] okudu; dedi: ve o, **السَّبْخ**ın manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, iş bakımından hafiftir.

(**سبد**) **السين** ve**الباء** ve**الدال** بابının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ" sözüdür. **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. Derler: **سَبَّدَ الفَرْخُ**; tüyü göründüğünde ve dikenlendiğinde. Denir ki **السُّبدَة** kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı. Ama **التَّسبيد** hakkında denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; ve o باب’dandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden söktü. Ve denir ki **التسبيد** başı çok yıkamak ve yağlamaktır.

Bundan şâz olan onların "هو سِبْدُ أسبادٍ" sözüdür; yani inkâr olunan bir dehâ. Dedi ki:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(**سبر**) **السين** ve**الباء** ve**الراء**; onda kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. Denir: **خَبَرْتُ** ما عند فلان ve**سَبَرْتُهُ**. Yaralamanın miktarı kendisiyle bilinen demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**dir; o güzellik ve bahadır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، yani güzelliği ve bahası gitti. **أبو عمرو** dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi ki: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". **ابنُ أحمر** dedi:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**dir; o soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(**سبط**) **السين** ve**الباء** ve**الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve**السين** ve**الطاء** بابına yakındır. **شعر سَبْط** ve**سَبَِطٌ** denir; kıvırcık olmadığında. **أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً** denir; vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırıldı; çünkü o saklanmaz ve korunmaz. Ondan hadis: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o, **الحَلِيِّ**nin tazesidir; belki onda bir uzama vardır.

(**سبع**) **السين** ve**الباء** ve**العين** iki düzenli sahih asıldır: biri sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şey.
Birincisi **السَّبْعة**dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. **سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم** denir; mallarının **سُبْع**ını aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların "هو سُباعيُّ البدَن" sözüdür; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayıyadır. Diğeri ise **السَّبُع**dır; yırtıcılardan bir tanedir. **أرض مَسْبَعَةٌ**: yırtıcıları çok olduğunda.

باب’dan **سَبعْتُهُ** vardır; içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırığında bir **سبُع**a benzetti. **أسبعته**: onu yırtıcıya yedirdin. **سَبعتِ الذّئابُ الغنَم**: onları parçalayıp yediklerinde.

Ama **أبو ذؤيب**in sözü:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
onda sözler vardır: biri, **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisiyle zevk ettiği şeyleri vardır; o yüzden daima canlıdır. Denir ki o çobandır; denir ki annesi ölen, onu başkası emziren kimsedir. Denir ki **المُسبَع**: **مَنْ لم يكن لِرشْدة**. Denir ki o, yırtıcıların koyunlarına saldırdığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Denir ki o, yedi babaya kadar köle olan kimsedir. Denir ki o, yedi aylık doğandır. Denir ki **المُسبَع**: ihmal edilmiş olandır. Araplar der: “لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة”; bununla şerde mübalağa isterler. Denir ki **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(**سبغ**) **السين** ve**الباء** ve**الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. Denir: **أَسْبَغْتُ** الأمر; ve falan abdestini **أسْبَغَ**. Denir: Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti. **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. **فحل سابغٌ**: **الجُرْدَان**ı([15]) uzun; zıddı **الكَمْش**. Denir: **سَبَّغَت** الناقةُ; yavrusunu attığında ve o **أَشْعَرَ** iken.

(**سبق**) **السين** ve**الباء** ve**القاف** tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. **سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً** denir. Ama **السَّبَق**: yarışanın aldığı bahistir.

(**سبك**) **السين** ve**الباء** ve**الكاف** bir asıldır; şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Bundan: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; **أَسْبِكُها سَبْكَاً**. Bu, eritme dışında da ödünç alınır. [**والسُّنبُك**: tırnağın ucu([17]).] Ama yerden **السُّنْبُك** bir استعارةdır: kalın, hayrı az bir uç.

(**سبل**) **السين** ve**الباء** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyi yukarıdan aşağıya salıvermeye ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi senin sözünden: **أسبلتُ** **السِّتْرَ**; ve bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَت**. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**ı bundandır; çünkü o sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri bundandır; sanki insanın zikredilenine benzetilmiştir. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**dir; o yoldur; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل** uzamasından dolayı **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. Denir: ekin **أَسبَلَ**; başağı çıktığında. **أبو عبيد** dedi: ekinin **سَبَلُ**ü ve**سُنْبُلُ**ü birdir. **سَبَلَ**([19]) ve**أَسْبَلَ** olmuştur.

(**سبه**) **السين** ve**الباء** ve**الهاء** bir kelimedir; aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. Denir: **رجل مَسْبُوهٌ** ve**مُسَبَّه**; o, **المسبوت**a yakındır; ikisinde de kıyas* birdir.

(**سبي**) **السين** ve**الباء** ve**الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla götürmeye delâlet eder([20]). Bundan **السَّبْيُ**: denir **سَبَى** cariyeyi; **يَسبيها سبْياً**; o **سابٍ**dir; alınan **سَبِيَّة**dir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile**سَبَأها** arasında ayırırlar. Ama **سِباؤها**: onu satın almaktır. Denir: **سَبَأْتها**; bu, ancak şarapta söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.

Bu asıldan şâz olan: **السَّابياء**dır; o, çocuğun içinde bulunduğu deridir. **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**dır([21]). Denir ki falan oğullarına mallarından **سَابِياء** gelir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".

Birinci باب’a yakın olanlardan: **الأسابيّ**dir; o yollar/izlerdir. **أسابيُّ الدِّماء** denir; o, onun izleridir. **سلامة** dedi:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**dan sonra gelen hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi **سبأت** الجِلد; onu ovup üst taraflarından bir şeyini yakacak kadar yaptığında. İkincisi **سبأت** جلده: onu yüzdüm. [Üçüncüsü **سَبَأَ** فلانٌ([23])] yalan bir yemin üzerine; ona aldırmadan geçip gittiğinde.

Bundan türeyenlerden: **انْسبَأ** اللّبن; memeden çıktığında. **المَسبْأ**: dağdaki yoldur.

Dördüncü mana onların "ذهبوا أيادي سبأ" sözüdür; yani dağınık olarak. Bu, Yemen halkının dağılmasındandır. **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamdır([24]); memleketleri de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) "ليلها" kelimesi asıldan düşmüştür; onun ispatı lisandan (**سبت**)tendir; orada beyit حميد بن ثور’a nispet edilmiştir.
([2]) Lisanda: "يصبح مخمورا".
([3]) **المخثر**: az bir ağrı ve gevşeklikten bir şey bulan kimsedir.
([4]) Bu kelime, معجم استينجاس 732’de, akşam giyilen bir gömlek diye açıklanmıştır.
([5]) ديوان الأعشى 106 ve lisan (**سبح**).
([6]) O, şu hadistir: "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) Onu **المجمل**de de okuttu.
([8]) Beyit, ديوانه 115’te **الأخطل**’ındır; ve lisan ve تاج (**سبخ**).
([9]) O, lisanda olduğu üzere, يحيى بن يعمر’in kıraatidir.
([10]) **المعذل بن عبد الله**’ındır. صدرُهُ, lisan (**سبد**)de olduğu üzere:
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) Asılda: "وآل قضينا".
([12]) Asılda: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، tahrif. Lisanda: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) **المأبض**: **الباء**nın kesriyle: dizin ve dirseğin içi.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 ve lisan (**سبع**).
([15]) **الجرادن**: **الجيم**in zammıyla ve **الراء**dan sonra مهملة **دال**: onun cinsel organı. Asılda: "الجرذان"، tahrif.
([16]) **الإمهاء**: akıtma. Asılda: "إنهاء الشيء".
([17]) Tamamlama **المجمل**dendir.
([18]) Beyit, lisan (**سبل**)de olduğu üzere, **باعث بن صريم اليشكري**’nindir.
([19]) Keza **المجمل**de; bilinen bunun yerine "سنبل"dir.
([20]) Asılda bunun ardından "المأخوذة"den iki kelime sokulmuştur.
([21]) Asılda: "السباج"; doğrusu, lisandan sabit kılınan gibidir.
([22]) ديوان سلامة 8 ve lisan (**سبي**).
([23]) Tamamlama, onun ispatında **المجمل**den ışık aldım.
([24]) Asılda: "بجميع"; doğrusu **المجمل**dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل السبط: انبساط في سهولة، يقال: شعر سبط، وسبط، وقد سبط سبوطا وسباطة وسباطا، وامرأة سبطة الخلقة، ورجل سبط الكفين: ممتدهما، ويعبر به عن الجود، والسبط: ولد الولد، كأنه امتداد الفروع، قال: ﴿ويعقوب والأسباط﴾ [البقرة/136]، أي: قبائل كل قبيلة من نسل رجل، وقال تعالى: ﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما﴾ [الأعراف/160]، والساباط: المنبسط بين دارين. وأخذت فلانا سباط، أي: حمى تمطه، والسباطة خط من قمامة، وسبطت الناقة ولدها، أي: القته.

##### Türkçe

- **أصل السبط**: kolaylık içinde bir yayılma (düzleşme)dır; denir ki: **شعر سبط** ve **سبط**; ve (saç) **سبط** oldu: **سبوطا** ve **سباطة** ve **سباطا**. Ve (yaratılışça) düzgün yapılı kadın: **سبطة الخلقة**; ve avuçları düzgün (yayvan) adam: **رجل سبط الكفين**: ikisini uzatılmış (yayılmış)tır; ve onunla cömertlikten kinaye edilir. Ve **السبط**: çocuğun çocuğudur; sanki dalların uzantısıdır. Dedi: ﴿ويعقوب والأسباط﴾ [البقرة/136], yani: her kabile bir adamın neslinden olan kabileler. Ve Yüce Allah dedi: ﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما﴾ [الأعراف/160]. Ve **الساباط**: iki ev arasında yayvan (uzanmış) olandır. Ve “Falancayı **سباط** aldı” (denir), yani: onu uzatan bir humma. Ve **السباطة**: bir çöp yığınından bir çizgidir. Ve “Deve **سبطت** yavrusunu” (denir), yani: onu attı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ط
هو سبطه وهم أسباطه والحسن والحسين سبطا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم‏.‏
وتقول‏:‏ كيف يتفق الأسباط والأقباط‏.‏
ويقال‏:‏ قبائل العرب وأسباط اليهود وقريظة والنضير سبطان‏.‏
وشعر سبط بالفتح والكسر والسكون‏:‏ غير جعد‏.‏
قال‏:‏ وساقيان سبط وجعد وقد سبط وسبط سباطة وسبوطة‏.‏
وبال في سباطة القوم وهي كناستهم‏.‏
وقعدت في الساباط وهي سقيفة بين دارين تحتها طريق نافذ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل سبط الأصابع وسبط البنان وسبط اليدين والكفين‏.‏
وامرأة سبطة الخلق‏:‏ رخصة ليّنة ورجل سبطر‏.‏
ورواق مسبطر واسبطرت الكواكب‏:‏ امتدت‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ تلوم يهياه بياه وقد مضى من الليل جوز واسبطرت كواكبه هو من أصوات الرعاة أي قال الراعي‏:‏ ياه وانتظر أن يقول له الآخر‏:‏ ياه ياه‏.‏
ووُلدَ فلانٌ في سُبَاط إذا كان كثير الرّياح وهو آخر شُهور الشّتاء.

##### Türkçe

س ب ط
O, onun **سبطه**’dur; onlar da onun **أسباطه**’dur; **الحسن** ve **الحسين**, Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Allah’ın Elçisi’nin iki **سبطا**’sıdır.
Ve dersin: **الأسباط** ile **الأقباط** nasıl uyuşur?
Ve denilir: Arapların kabileleri ve Yahudilerin **أسباط**’ı; **قريظة** ve **النضير** iki **سبطان**’dır.
Ve **شعر سبط** fetha, kesra ve sükûn ile: kıvırcık olmayan.
Dedi ki: Ve iki baldır **سبط** ve **جعد**; ve **سبط** oldu ve **سبط** **سباطة** ve **سبوطة** (oldu).
Kavmin **سباطة**’sına bevletti; o, onların süpürüntülüğüdür.
Ve **الساباط**’ta oturdum; o, iki ev arasında, altında geçit veren bir yol bulunan bir sundurmadır.
Mecazdan: Parmakları **سبط** olan adam; parmak uçları **سبط** olan; iki eli ve iki avucu **سبط** olan.
Ve yaratılışı **سبطة** olan kadın: gevşek, yumuşak; ve **سبطر** adam.
Ve **مسبطر** revak; ve yıldızlar **اسبطرت**: uzadı.
Zü’r-Rumme dedi:
تلوم يهياه بياه وقد مضى من الليل جوز واسبطرت كواكبه
Bu, çobanların seslerindendir; yani çoban dedi ki: **ياه**; ve diğerinin ona “**ياه ياه**” demesini bekle.
Ve falan kimse, rüzgârı çok olduğu zaman **سُبَاط**’ta doğdu; o, kış aylarının sonuncusudur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّبْطُ والسَّبَطُ والسَّبِطُ: نقيض الجَعْد، والجمع سِباطٌ؛ قال سيبويه: هو الأَكثر فيما كان على فَعْلٍ صِفةً، وقد سَبُطَ سُبُوطاً وسُبُوطةً وسَباطةً وسَبْطاً؛ الأَخيرة عن سيبويه. والسَّبْطُ: الشعر الذي لا جُعُودة فيه. وشعر سَبْطٌ وسَبِطٌ: مُسْتَرْسِلٌ غير جَعْدٍ. ورجل سبْطُ الشعر وسَبِطُه وقد سَبِطَ شعرُه، بالكسر، يَسْبَطُ سَبَطاً. وفي الحديث في صفة شعره: ليس بالسَّبْطِ ولا بالجَعْدِ القَطِطِ؛ السَّبْطُ من الشعر: المُنْبَسِطُ المُسْتَرْسِلُ، والقَطِطُ: الشدِيدُ الجُعُودةِ، أَي كان شعره وسَطاً بينهما. ورجل سَبِطُ الجسمِ وسَبْطُه: طَويلُ الأَلواحِ مُسْتَوِيها بَيّنُ السَّباطةِ، مثل فَخِذٍ وفَخْذ، من قوم سِباطٍ إِذا كان حَسَنَ القَدِّ والاستواء؛ قال الشاعر:
فَجاءت به سَبْطَ العِظامِ كأَنَّما
عِمامَتُه، بَيْنَ الرِّجالِ، لِواء
ورجل سَبْطٌ بالمَعْروف: سَهْلٌ، وقد سَبُطَ سَباطةً وسَبِطَ سَبَطاً، ولغة أَهل الحجاز: رجل سَبِطُ الشعرِ وامرأَة سَبِطةٌ. ورجل سَبْطُ اليَدَيْن بَيّنُ السُّبُوطة: سَخِيٌّ سَمْحُ الكفين؛ قال حسان: رُبَّ خالٍ لِيَ، لَوْ أَبْصَرْتَهُ،
سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليَوْم الخَصِرْ
شمر: مطَر سَبْطٌ وسَبِطٌ أَي مُتدارِكٌ سَحٌّ، وسَباطَتُه سَعَتُه وكثرته؛ قال القطامِيُّ:
صَاقَتْ تَعَمَّجُ أَعْرافُ السُّيُولِ به
من باكِرٍ سَبِطٍ، أَو رائحٍ يَبِلِ
(* قوله «أعراف» كذا بالأصل، والذي في الاساس وشرح القاموس: أعناق.) أَراد بالسبط المطَر الواسِع الكثير. ورجل سَبِطٌ بيِّن السَّباطةِ: طويل؛ قال:
أَرْسَلَ فيها سَبِطاً لم يَخْطَلِ
أَي هو في خِلْقته التي خلقه اللّه تعالى فيها لم يزد طولاً. وامرأَة سَبْطةُ الخلقِ وسَبِطةٌ: رَخْصةٌ ليِّنَةٌ. ويقال للرجل الطويلِ الأَصابعِ: إِنه لسَبْطُ الأَصابع. وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم: سَبْط القَصَبِ؛ السبْطُ والسِبطُ، بسكون الباء وكسرها: الممتدُّ الذي ليس فيه تَعَقُّدٌ ولا نُتوء، والقَصَبُ يريد بها ساعِدَيه وساقَيْه. وفي حديث المُلاعَنةِ: إِن جاءت به سَبطاً فهو لزوجها أَي ممتدّ الأَعضاء تامَّ الخلْقِ.والسُّباطةُ: ما سقَط من الشعر إِذا سُرِّحَ، والسُّباطةُ: الكُناسةُ. وفي الحديث: أَن رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَتى سُباطةَ قومٍ فبالَ فيها قائماً ثم توضأَ ومسَح على خُفَّيْه؛ السُّباطةُ والكُناسةُ: الموضع الذي يُرْمى فيه الترابُ والأَوْساخُ وما يُكْنَسُ من المنازل، وقيل: هي الكُناسةُ نفسها وإِضافَتُها إِلى القوم إِضافةُ تَخْصِيصٍ لا مِلْكٍ لأَنها كانت مَواتاً مُباحة، وأَما قوله قائماً فقيل: لأَنه لم يجد موضعاً للقعود لأَنَّ الظاهر من السُّباطة أَن لا يكون موضعُها مُسْتوياً، وقيل: لمرض منعه عن القعود، وقد جاء في بعض الروايات: لِعِلَّةٍ بمَأُبِضَيْهِ، وقيل: فعَله للتَّداوِي من وجع الصُّلْبِ لأَنهم كانوا يتَداوَوْنَ بذلك، وفيه أَن مُدافَعةَ البَوْلِ مكروهة لأَنه بالَ قائماً في السُّباطة ولم يؤخِّرْه.
والسَّبَطُ، بالتحريك: نَبْتٌ، الواحدة سَبَطةٌ. قال أَبو عبيد: السبَطُ النَّصِيُّ ما دام رَطْباً، فإِذا يَبِسَ فهو الحَلِيُّ؛ ومنه قول ذي الرمة يصف رملاً:
بَيْنَ النهارِ وبين الليْلِ مِن عَقَِدٍ،
على جَوانِبه الأَسْباطُ والهَدَبُ
وقال فيه العجّاج:
أَجْرَدُ يَنْفِي عُذَرَ الأَسْباطِ
ابن سيده: السبَطُ الرَّطْبُ من الحَلِيِّ وهو من نباتِ الرمل. وقال أَبو حنيفة: قال أَبو زياد السبَطُ من الشجر وهو سَلِبٌ طُوالٌ في السماء دُقاقُ العِيدان تأْكله الإِبل والغنم، وليس له زهرة ولا شَوك، وله ورق دِقاق على قَدْرِ الكُرَّاثِ؛ قال: وأَخبرني أَعرابي من عَنَزة أَن السبَطَ نباتُه نباتُ الدُّخْنِ الكِبار دون الذُّرةِ، وله حبّ كحبّ البِزْرِ لا يخرج من أَكِمَّتِه إِلا بالدَّقِّ، والناس يستخرجونه ويأْكلونه خَبْزاً وطَبْخاً. واحدته سبَطةٌ، وجمع السبَطِ أَسْباطٌ. وأَرض مَسْبَطةٌ من السَّبَطِ: كثيرة السبَطِ. الليث: السبَطُ نبات كالثِّيل إِلا أَنه يطول وينبت في الرِّمال، الواحدة سبَطةٌ.
قال أَبو العباس: سأَلت ابن الأَعرابي ما معنى السِّبْط في كلام العرب؟ قال: السِّبْطُ والسّبْطانُ والأَسْباطُ خاصّة الأَولاد والمُصاصُ منهم، وقيل: السِّبْطُ واحد الأَسْباط وهو وَلد الوَلدِ. ابن سيده: السِّبْطُ ولد الابن والابنة. وفي الحديث: الحسَنُ والحُسَينُ سِبْطا رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم ورضي عنهما، ومعناه أَي طائفتانِ وقِطْعتان منه، وقيل: الأَسباط خاصة الأَولاد، وقيل: أَولاد الأَولاد، وقيل: أَولاد البنات، وفي الحديث أَيضاً: الحسينُ سِبْطٌ من الأَسْباط أَي أُمَّةٌ من الأُمم في الخير، فهو واقع على الأُمَّة والأُمَّةُ واقعة عليه. ومنه حديث الضِّبابِ: إِنَّ اللّه غَضِبَ على سِبْطٍ من بني إِسرائيل فمسخهم دَوابَّ. والسِّبْطُ من اليهود: كالقبيلة من العرب، وهم الذين يرجعون إِلى أَب واحد، سمي سِبْطاً ليُفْرَق بين ولد إِسمعيل وولد إِسحق، وجمعه أَسْباط. وقوله عزّ وجلّ: وقطَّعناهم اثْنَتَيْ عَشْرةَ أَسْباطاً؛ أُمماً ليس أَسباطاً بتمييز لأَن المميز إِنما يكون واحداً لكنه بدل من قوله اثنتي عشرة كأَنه قال: جعلناهم أَسْباطاً. والأَسْباطُ من بني إِسرائيل: كالقبائل من العرب. وقال الأَخفش في قوله اثنتي عشرة أَسباطاً، قال: أَنَّث لأَنه أَراد اثنتي عشرة فِرْقةً ثم أَخبر أَن الفِرَقَ أَسْباطٌ ولم يجعل العدد واقعاً على الأَسباط؛ قال أَبو العباس: هذا غلط لا يخرج العدد على غير الثاني ولكن الفِرَقُ قبل اثنتي عشرة حتى تكون اثنتي عشرة مؤنثة على ما فيها كأَنه قال: وقطَّعناهم فِرَقاً اثنتي عشرة فيصح التأْنيث لما تقدم. وقال قطرب: واحد الأَسباط سِبْطٌ. يقال: هذا سِبْط، وهذه سبط، وهؤلاء سِبْط جمع، وهي الفِرْقة. وقال الفراء: لو قال اثْنَيْ عشَر سِبْطاً لتذكير السبط كان جائزاً، وقال ابن السكيت: السبط ذَكَرٌ ولكن النية، واللّه أَعلم، ذهبت إِلى الأُمم. وقال الزجاج: المعنى وقطَّعناهم اثنتي عشْرةَ فِرْقة أَسباطاً، فأَسباطاً من نعت فرقة كأَنه قال: وجعلناهم أَسباطاً، فيكون أَسباطاً بدلاً من اثنتي عشرة، قال: وهو الوجه. وقال الجوهري: ليس أَسباطاً بتفسير ولكنه بدل من اثنتي عشرة لأَن التفسير لا يكون إِلا واحداً منكوراً كقولك اثني عشر درهماً، ولا يجوز دراهم، وقوله أُمماً من نعت أَسْباطٍ، وقال الزجاج: قال بعضهم السِّبْطُ القَرْنُ الذي يجيء بعد قرن، قالوا: والصحيح أَن الأَسْباط في ولد إِسحق بن إِبراهيم بمنزلة القبائل في ولد إِسمعيل، عليهم السلام، فولَد كلِّ ولدٍ من ولدِ إِمعيل قبيلةٌ، وولد كلِّ ولد من ولَدِ إِسحق سِبْطٌ، وإِنما سمي هؤلاء بالأَسباط وهؤلاء بالقبائل ليُفْصَلَ بين ولد إِسمعيل وولد إِسحق، عليهما السلام. قال: ومعنى إِمعيل في القبيلة( ) قوله «قال ومعنى إسماعيل في القبيلة إلخ» كذا في الأَصل. معنى الجماعة، يقال لكل جماعة من أَب واحد قبيلة، وأَما الأَسباط فمشتق من السبَطِ، والسبَطُ ضرْب من الشجر ترعاه الإِبل، ويقال: الشجرةُ لها قبائل، فكذلك الأَسْباطُ من السبَط، كأَنه جُعل إِسحقُ بمنزلة شجرة، وجعل إِسمعيل بمنزلة شجرة أُخرى، وكذلك يفعل النسابون في النسب يجعلون الوالد بمنزلة الشجرة، والأَولادَ بمنزلة أَغْصانها، فتقول: طُوبى لفَرْعِ فلانٍ وفلانٌ من شجرة مباركة. فهذا، واللّه أَعلم، معنى الأَسْباط والسِّبْطِ؛ قال ابن سيده: وأَما قوله:
كأَنه سِبْطٌ من الأَسْباطِ
فإِنه ظن السبْطَ الرجل فغَلِط.
وسَبَّطَتِ الناقةُ وهي مُسَبِّطٌ: أَلْقَتْ ولدَها لغير تمام. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: كانت تَضْرِب اليَتيم يكون في حَجْرِها حتى يُسْبِطَ أَي يَمتدّ على وجه الأَرض ساقطاً. يقال: أَسْبَطَ على الأَرض إِذا وقع عليها ممتدّاً من ضرب أَو مرَض. وأَسْبَطَ الرجلُ إِسْباطاً إِذا انْبَسَطَ على وجه الأَرض وامتدّ من الضرب. واسْبَطَرَّ أَي امتدّ، منه؛ ومنه حديث شُرَيْحٍ: فإِن هي دَرَّتْ واسْبَطَرَّت؛ يريد امتدَّتْ للإِرْضاع؛ وقال الشاعر:
ولُيِّنَتْ من لَذّةِ الخِلاطِ،
قد أَسْبَطَتْ، وأَيُّما إِسْباطِ
يعني امرأَة أُتِيَتْ، فلما ذاقَتِ العُسَيْلةَ مَدَّتْ نفْسَها على الأَرض، وقولهم: ما لي أَراك مُسْبِطاً أَي مُدَلِّياً رأْسَك كالمُهْتَمّ مُسْتَرْخِيَ البدَنِ. أَبو زيد: يقال للناقة إِذا أَلقَتْ ولدَها قُبَيْلَ أَن يَسْتَبينَ خَلْقُه: قد سَبَّطَتْ وأَجْهَضَتْ ورَجَعَتْ رِجاعاً. وقال الأَصمعي: سبَّطتِ الناقةُ بولدها وسبَّغَت، بالغين المعجمة، إِذا أَلقته وقد نبَت وبَرُه قبل التَّمام. والتَّسْبِيطُ في الناقة: كالرِّجاعِ. وسبَّطتِ النعجةُ إِذا أَسْقطت. وأَسْبَط الرجلُ: وقع فلم يقدر على التحرُّك من الضعْف، وكذلك من شُرب الدَّواء أَو غيره؛ عن أَبي زيد. وأَسْبَطَ بالأَرض: لَزِقَ بها؛ عن ابن جَبلة. وأَسْبَط الرجلُ أَيضاً: سكَت مِن فَرَقٍ.
والسَّبَطانةُ: قَناةٌ جَوْفاء مَضْروب بالعَقَبِ يُرْمى بها الطيرُ، وقيل: يرمى فيها بِسهام صِغار يُنْفَخُ فيها نَفْخاً فلا تكاد تُخْطِئ. والسَّاباطُ: سَقيفةٌ بين حائطين، وفي المحكم: بين دارين، وزاد غيره: من تحتها طريق نافذ، والجمع سَوابِيطُ وساباطاتٌ. وقولهم في المثل: أَفْرَغُ من حَجَّامِ ساباطٍ؛ قال الأَصمعي: هو ساباطُ كسْرى بالمدائنِ وبالعجمية بَلاس آبادْ، وبَلاس اسم رجل؛ ومنه قول الأَعشى: فأَصْبَحَ لم يَمْنَعْه كَيْدٌ وحِيلةٌ * بِساباطَ حتى ماتَ وهو مُحَرْزَق (* هكذا روي صدر هذا البيت في الأَصل روايتين مختلفتين. وكلتا الروايتين تخالف ما في قصيدة الأَعشى، فقد روي فيها على هذه الصورة: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه) يذكر النعمان بن المنذر وكان أَبْرَويز حبَسه بساباط ثم أَلقاه تحت أَرْجُل الفِيَلةِ. وساباطُ: موضع؛ قال الأَعشى:
هُنالِكَ ما أَغْنَتْه عِزَّةُ مُلْكِه * بِساباطَ، حتى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ (* هكذا روي صدر هذا البيت في الأَصل روايتين مختلفتين. وكلتا الروايتين تخالف ما في قصيدة الأَعشى، فقد روي فيها على هذه الصورة: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه) وسَباطِ: من أَسماء الحمَّى، مبنيّ على الكسر؛ قال المتنخل الهذلي: أَجَزْتُ بفِتْيةٍ بِيضٍ كِرامٍ، * كأَنَّهُمُ تَمَلُّهُمُ سَباطِ وسُباط: اسم شهر بالرومية، وهو الشهر الذي بين الشتاء والربيع، وفي التهذيب: وهو في فصل الشتاء، وفيه يكون تمام اليوم الذي تَدُور كسُوره في السنين، فإِذا تَمَّ ذلك اليومُ في ذلك الشهر سمّى أَهلُ الشام تلك السنةَ عامَ الكَبِيسِ، وهم يَتَيَمَّنُونَ به إِذا وُلد فيه مولود او قَدِم قادِمٌ من سَفَرٍ.
والسِّبْطُ الرِّبْعِيُّ: نخلة تُدرك آخر القَيْظِ.
وسابِطٌ وسُبَيْطٌ: اسْمانِ. وسابُوطٌ: دابّةٌ من دواب البحر. ويقال: سبَط فلان على ذلك الأَمْرِ يميناً وسَمَط عليه، بالباء والميم، أَي حلَف عليه. ونعْجة مَبْسُوطةٌ إِذا كانت مَسْمُوطةً مَحْلوقة.

##### Türkçe

**السَّبْطُ** ve **السَّبَطُ** ve **السَّبِطُ**: **الجَعْد**’ın zıddı; çoğulu **سِباطٌ**’dur;

Sîbeveyh dedi: Bu, **فَعْلٍ** vezni üzere sıfat olan şeylerde daha çoktur; ve **سَبُطَ** **سُبُوطاً** ve **سُبُوطةً** ve **سَباطةً** ve **سَبْطاً** (oldu); sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Ve **السَّبْطُ**: içinde **جُعُودة** bulunmayan saçtır. Ve **سَبْطٌ** ve **سَبِطٌ** saç: **مُسْتَرْسِلٌ**dür, **جَعْدٍ** değildir. Ve adam **سبْطُ الشعر** ve **سَبِطُه** (olur); ve saçı **سَبِطَ** olmuştur; kesre ile; **يَسْبَطُ** **سَبَطاً**. Ve hadiste, saçının vasfında: **بالسَّبْطِ** de değildir, **بالجَعْدِ القَطِطِ** de değildir; saçtan **السَّبْطُ**: **المُنْبَسِطُ المُسْتَرْسِلُ**dür; **القَطِطُ**: **الشدِيدُ الجُعُودةِ**dir; yani saçı ikisi arasında orta idi. Ve adam **سَبِطُ الجسمِ** ve **سَبْطُه**: levhaları uzun, düz; **السَّباطة**sı açık olan; **فَخِذٍ** ve **فَخْذ** gibi; **سِباطٍ** bir kavimdendir, eğer boyu ve düzgünlüğü güzel ise; şair dedi:

فَجاءت به سَبْطَ العِظامِ كأَنَّما
عِمامَتُه، بَيْنَ الرِّجالِ، لِواء

Ve adam **سَبْطٌ بالمَعْروف**: kolaydır; ve **سَبُطَ** **سَباطةً** ve **سَبِطَ** **سَبَطاً** (oldu). Ve Hicaz ehlinin dili: adam **سَبِطُ الشعرِ**, kadın **سَبِطةٌ**. Ve adam **سَبْطُ اليَدَيْن** **بَيّنُ السُّبُوطة**: cömerttir, avuçları yumuşak; Hassân dedi:

رُبَّ خالٍ لِيَ، لَوْ أَبْصَرْتَهُ،
سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليَوْم الخَصِرْ

Şemmer: **سَبْطٌ** ve **سَبِطٌ** yağmur: yani peş peşe gelen, sağanak; onun **سَباطَتُه** genişliği ve çokluğudur; el-Katâmî dedi:

صَاقَتْ تَعَمَّجُ أَعْرافُ السُّيُولِ به
من باكِرٍ سَبِطٍ، أَو رائحٍ يَبِلِ

(* “**أعراف**” sözü asılda böyledir; **الاساس**’ta ve **شرح القاموس**’ta olan: **أعناق**.)

**السبط** ile geniş, çok yağmuru kastetti. Ve adam **سَبِطٌ** **بيِّن السَّباطةِ**: uzundur; dedi:

أَرْسَلَ فيها سَبِطاً لم يَخْطَلِ

Yani, Allah Teâlâ’nın onu yarattığı yaratılışında, boyca artmamıştır. Ve kadın **سَبْطةُ الخلقِ** ve **سَبِطةٌ**: yumuşaktır, esnektir. Ve uzun parmaklı adama denir: O, elbette **سَبْطُ الأَصابع**dır. Ve onun vasfında, sallallahu aleyhi ve sellem: **سَبْط القَصَبِ**; **السبْطُ** ve **السِبطُ**, **الباء**’ın sükûnu ve kesresiyle: içinde düğümlenme ve çıkıntı olmayan uzamış olandır; **القَصَبُ** ile iki önkolunu ve iki baldırını kasteder. Ve **المُلاعَنة** hadîsinde: Eğer onu **سَبطاً** getirirse, o, kocasınındır; yani uzuvları uzamış, yaratılışı tam. Ve **السُّباطةُ**: tarandığında saçtan düşen şeydir; ve **السُّباطةُ**: süprüntüdür. Ve hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bir kavmin **سُباطة**sına geldi de orada ayakta bevletti, sonra abdest aldı ve mestleri üzerine mesh etti; **السُّباطةُ** ve **الكُناسةُ**: toprağın, pisliklerin ve evlerden süpürülen şeylerin atıldığı yerdir; ve denildi: o, süprüntünün kendisidir; onu kavme izafe etmesi, mülkiyet değil, tahsis izafesidir; çünkü o, mubah bir ölü arazi idi. “Ayakta” sözüne gelince: denildi ki, oturmak için yer bulmadı; çünkü **السُّباطة**’nın zahiri, yerinin düz olmamasıdır; ve denildi: onu oturmaktan alıkoyan bir hastalık sebebiyle; ve bazı rivayetlerde gelmiştir: **لِعِلَّةٍ بمَأُبِضَيْهِ**; ve denildi: bel ağrısının tedavisi için yaptı; çünkü onlar bununla tedavi olurlardı. Ve onda, idrarı tutmanın mekruh olduğuna delil vardır; çünkü **السُّباطة**’da ayakta bevletti ve onu geciktirmedi.

Ve **السَّبَطُ**, hareke ile: bir bitkidir; teki **سَبَطةٌ**. Ebû Ubeyd dedi: **السبَطُ** **النَّصِيُّ**dir, yaş kaldığı müddetçe; kuruduğunda ise o **الحَلِيُّ**dir; ondan, Zü’r-Rumme’nin bir kumu vasfederek sözü:

بَيْنَ النهارِ وبين الليْلِ مِن عَقَِدٍ،
على جَوانِبه الأَسْباطُ والهَدَبُ

Ve el-Acçâc onda dedi:

أَجْرَدُ يَنْفِي عُذَرَ الأَسْباطِ

İbn Sîde: **السبَطُ** **الحَلِيِّ**den yaş olandır; o, kum bitkisindendir. Ebû Hanîfe dedi: Ebû Ziyâd dedi: **السبَطُ** ağaçtandır; gökte uzun, dalları ince bir **سَلِبٌ**dur; develer ve koyunlar onu yer; onun çiçeği ve dikeni yoktur; ve onun yaprağı ince olup pırasanın ölçüsüncedir. Dedi: ve bana **عَنَزة**’den bir bedevî haber verdi ki **السبَطَ**ın bitişi, büyük darının bitişi gibidir, mısırdan aşağı; ve onun tanesi, **البِزْر** tanesi gibidir; kozasından ancak dövme ile çıkar; insanlar onu çıkarır ve ekmek ve pişirme olarak yerler. Tekil’i **سبَطةٌ**dur; **السبَطِ**ın çoğulu **أَسْباطٌ**dur. Ve **أَرض مَسْبَطةٌ** **من السَّبَطِ**: **السبَطِ**ı çok olan (arazi). el-Leys: **السبَطُ** **الثِّيل** gibi bir bitkidir; ancak uzar ve kumlarda biter; teki **سبَطةٌ**.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye sordum: Arapların كلامında **السِّبْط**’ın manası nedir? Dedi: **السِّبْطُ** ve **السّبْطانُ** ve **الأَسْباطُ**: evlâdın hususîsi ve onlardan öz olanlardır; ve denildi: **السِّبْطُ** **الأَسْباط**ın biridir; o, torundur. İbn Sîde: **السِّبْطُ** oğlun ve kızın çocuğudur. Ve hadiste: **الحسَنُ والحُسَينُ** Allah’ın Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, iki **سِبْط**ıdır; manası: ondan iki taife ve iki parçadır; ve denildi: **الأَسباط** evlâdın hususîsidir; ve denildi: evlâdın evlâdıdır; ve denildi: kızların evlâdıdır. Ve hadiste ayrıca: **الحسينُ سِبْطٌ من الأَسْباط**; yani hayırda ümmetlerden bir ümmettir; o, ümmet üzerine vâkidir ve ümmet de onun üzerine vâkidir. Ondan, **الضِّباب** hadîsi: Allah, İsrailoğullarından bir **سِبْط**a gazap etti de onları hayvanlara çevirdi. Ve Yahudilerden **السِّبْطُ**: Araplardan kabile gibidir; onlar, tek bir babaya dönenlerdir; **سِبْط** diye adlandırıldı ki **إِسمعيل** evlâdı ile **إِسحق** evlâdı arasında ayrım yapılsın; çoğulu **أَسْباط**tır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **وقطَّعناهم اثْنَتَيْ عَشْرةَ أَسْباطاً**; **أُمماً** (olarak), temyiz olarak **أَسباطاً** değil; çünkü temyiz ancak tek olur; fakat o, **اثنتي عشرة** sözünden bedeldir; sanki dedi ki: onları **أَسْباطاً** yaptık. Ve İsrailoğullarından **الأَسْباطُ**: Araplardan kabileler gibidir. Ve el-Ahfeş, “**اثنتي عشرة أَسباطاً**” sözünde dedi: müennes getirdi; çünkü “on iki fırka”yı kastetti; sonra haber verdi ki fırkalar **أَسْباطٌ**dur; ve sayıyı **الأَسباط** üzerine vâki kılmadı. Ebû’l-Abbâs dedi: Bu yanlıştır; sayı, ikinciden başkasına çıkarılmaz; fakat “fırkalar” **اثنتي عشرة**’dan önce olmalıdır ki **اثنتي عشرة** onda olana göre müennes olsun; sanki dedi: onları fırkalara ayırdık, on iki fırka; böylece, önce gelen sebebiyle müenneslik sahih olur. Kutrub dedi: **الأَسباط**ın teki **سِبْطٌ**tur. Denir: bu **سِبْط**, bu (dişi) **سبط**, bunlar **سِبْط** cem‘dir; o, fırkadır. Ferrâ dedi: **اثْنَيْ عشَر سِبْطاً** deseydi, **السبط**’ın müzekkerliği sebebiyle caiz olurdu. İbnü’s-Sikkît dedi: **السبط** müzekkerdir; fakat niyet, Allah daha iyi bilir, ümmetlere gitmiştir. Zeccâc dedi: mana: onları on iki fırka **أَسباطاً** olarak ayırdık; böylece **أَسباطاً**, **فرقة**’nın sıfatındandır; sanki dedi: onları **أَسباطاً** yaptık; böylece **أَسباطاً**, **اثنتي عشرة**’dan bedel olur; dedi: ve bu, veçhtir. Cevherî dedi: **أَسباطاً** tefsir olarak değildir; fakat **اثنتي عشرة**’dan bedeldir; çünkü tefsir ancak tek bir nekre olur; “on iki dirhem” demen gibi; “dirhemler” caiz olmaz. Ve **أُمماً**, **أَسْباطٍ**ın sıfatındandır. Zeccâc dedi: Bazıları dedi ki **السِّبْطُ** bir nesildir, bir nesilden sonra gelen nesildir. Dediler: doğru olan, İbrahim’in oğlu İshak’ın evlâdında **الأَسْباط**ın, İsmail’in evlâdında kabilelerin menzilesinde olmasıdır; onların üzerine selam. İsmail’in evlâdından her bir evlâdın evlâdı bir kabiledir; İshak’ın evlâdından her bir evlâdın evlâdı bir **سِبْط**tır. Bunlar **الأَسباط** diye, şunlar kabileler diye adlandırıldı ki İsmail evlâdı ile İshak evlâdı arasında ayrım yapılsın; ikisine de selam. Dedi: **إِمعيل**’in kabilede manası (* “Dedi: İsmail’in kabilede manası…” sözü asılda böyledir.) cemaat manasıdır; tek bir babadan olan her cemaate kabile denir. **الأَسباط** ise **السبَطِ**tan türemiştir; **السبَطُ** develerin otladığı ağaçtan bir türdür; ve denir: ağacın kabileleri vardır; işte böylece **الأَسْباطُ**, **السبَط**tandır; sanki İshak, bir ağaç menzilesinde kılındı; İsmail de başka bir ağaç menzilesinde kılındı. Nesep âlimleri de nesepte böyle yaparlar: babayı ağaç menzilesinde, evlâdı onun dalları menzilesinde kılarlar; böylece dersin: falanın dalına ne mutlu; ve falan, mübarek bir ağaçtandır. İşte bu, Allah daha iyi bilir, **الأَسْباط** ve **السِّبْط**ın manasıdır. İbn Sîde dedi: Ama onun sözü:

كأَنه سِبْطٌ من الأَسْباطِ

Şüphesiz o, **السبْط**ı adam sandı da yanıldı.

Ve deve **سَبَّطَتِ**; o, **مُسَبِّطٌ** iken: yavrusunu tam olmadan attı.

Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: yanında bulunan yetime vururdu, ta ki **يُسْبِطَ**; yani yüzüstü yere uzanmış olarak düşsün. Denir: **أَسْبَطَ على الأَرض**; eğer yere, vuruştan veya hastalıktan uzanmış olarak düşerse. Ve adam **أَسْبَطَ** **إِسْباطاً**; eğer vuruştan yere yüzüstü yayılıp uzanırsa. Ve **اسْبَطَرَّ**: yani uzadı; ondan. Ve ondan, Şurayh hadîsi: **فإِن هي دَرَّتْ واسْبَطَرَّت**; emzirmek için uzandı demek ister. Şair dedi:

ولُيِّنَتْ من لَذّةِ الخِلاطِ،
قد أَسْبَطَتْ، وأَيُّما إِسْباطِ

Yani, kendisine varılmış bir kadın; **العُسَيْلة**yi tadınca, kendini yere uzattı. Ve onların sözü: Seni niçin **مُسْبِطاً** görüyorum? yani başını, kederli gibi, aşağı sarkıtmış; bedeni gevşek. Ebû Zeyd: Devenin, yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden az önce atması halinde denir: **سَبَّطَتْ** ve **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ رِجاعاً**. Asmaî dedi: Deve, yavrusunu, tamam olmadan önce tüyü bitmiş halde atarsa: **سبَّطتِ** (deve) yavrusuyla ve **سبَّغَت** ( **بالغين المعجمة** ile). Ve devede **التَّسْبِيطُ**: **الرِّجاعِ** gibidir. Ve koyun **سبَّطتِ**; eğer düşürürse. Ve adam **أَسْبَطَ**: düştü de zayıflıktan hareket edemedi; aynı şekilde ilaç içmekten veya başkasından; Ebû Zeyd’den. Ve **أَسْبَطَ بالأَرض**: ona yapıştı; İbn Ceble’den. Ve adam **أَسْبَط** ayrıca: korkudan sustu.

Ve **السَّبَطانةُ**: topukla vurularak yapılmış içi boş bir kamıştır; onunla kuş atılır; ve denildi: içine küçük oklar atılır; içine üflenerek üflenir de neredeyse ıskalamaz. Ve **السَّاباطُ**: iki duvar arasında bir sundurmadır; **المحكم**’de: iki ev arasında; başkası ekledi: altından geçit veren bir yol (vardır); çoğulu **سَوابِيطُ** ve **ساباطاتٌ**dur. Ve meselde onların sözü:

**أَفْرَغُ من حَجَّامِ ساباطٍ**؛

Asmaî dedi: O, Medâin’de Kisrâ’nın **ساباط**’ıdır; Acemce olarak **بَلاس آبادْ**; ve **بَلاس** bir adamın adıdır. Ondan, el-A‘şâ’nın sözü:

فأَصْبَحَ لم يَمْنَعْه كَيْدٌ وحِيلةٌ * بِساباطَ حتى ماتَ وهو مُحَرْزَق

(* Bu beytin صدر’ı asılda iki farklı rivayetle rivayet edilmiştir. İki rivayet de el-A‘şâ’nın kasidesinde olana muhaliftir; onda şu surette rivayet edilmiştir: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه)

Nu‘mân b. el-Münzir’i zikreder; Ebrûvîz onu **ساباط**’ta hapsetmiş, sonra onu fillerinin ayakları altına atmıştı. Ve **ساباطُ**: bir yerdir; el-A‘şâ dedi:

هُنالِكَ ما أَغْنَتْه عِزَّةُ مُلْكِه * بِساباطَ، حتى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ

(* Bu beytin صدر’ı asılda iki farklı rivayetle rivayet edilmiştir. İki rivayet de el-A‘şâ’nın kasidesinde olana muhaliftir; onda şu surette rivayet edilmiştir: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه)

Ve **سَباطِ**: hummanın adlarındandır; kesre üzere mebnîdir; el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:

أَجَزْتُ بفِتْيةٍ بِيضٍ كِرامٍ، * كأَنَّهُمُ تَمَلُّهُمُ سَباطِ

Ve **سُباط**: Rumca bir ay adıdır; o, kış ile bahar arasındaki aydır. Ve **التهذيب**’de: o, kış mevsimindedir; onda, yıllar içinde devreden günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكَبِيسِ** adını verir; ve onda bir çocuk doğarsa veya bir yolcu seferden gelirse onunla uğur sayarlar.

Ve **السِّبْطُ الرِّبْعِيُّ**: yaz sıcağının sonunda olgunlaşan bir hurma ağacıdır.

Ve **سابِطٌ** ve **سُبَيْطٌ**: iki isimdir. Ve **سابُوطٌ**: deniz hayvanlarından bir hayvandır.

Ve denir: Falan, o iş üzerine **سبَط** etti, yemin olarak; ve onun üzerine **سَمَط** etti; **بالباء والميم** ile; yani onun üzerine yemin etti. Ve **نعْجة مَبْسُوطةٌ**: eğer **مَسْمُوطةً** (olmuş), tıraş edilmiş ise.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ط * شعر * سَبِطٌ * بفتح الباء وكسرها أي مسترسل غير جعد وقد * سَبِطَ * شعره من باب طرب ورجل * سَبِطُ * الشعر و * سَبِطُ * الجسم و * سَبْطُ * الجسم أيضا مثل فَخِذ وفَخْذ إذا كان حسن القد والاستواء و * السِّبْطُ * واحد * الأَسْبَاطِ * وهم ولد الولد والأَسْبَاطِ من بني إسرائيل كالقبائل من العرب وقوله تعالى ﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما﴾ إنما أنث لأنه أراد اثنتي عشرة فرقة ثم أخبر أن الفرق أسباط وليس الأسباط بتفسير وإنما هو بدل من اثنتي عشرة لأن التفسير لا يكون إلا واحدا منكرا كقولك اثني عشر درهما ولا يجوز دراهم و * السَّابَاطُ * سقيفة بين حائطين تحتها طريق والجمع * سَوابِيطُ * و * سَابَاطَاتٌ * و * السُّبَاطَةُ * بالضم الكناسة و * سُبَاطُ * اسم شهر بالرومية

##### Türkçe

* س ب ط * Kıl. * **سَبِطٌ**: **الباء**’nın fethası ve kesresiyle; yani salıverilmiş, kıvırcık olmayan. Ve muhakkak **سَبِطَ** onun kılı, طرب بابından. Ve (denir:) kılı **سَبِطُ** olan adam; ve bedeni **سَبِطُ** olan; ve ayrıca bedenin **سَبْطُ**’u, فَخِذ ve فَخْذ gibi; eğer ölçü ve düzgünlük bakımından güzel ise. Ve **السِّبْطُ**, **الأَسْبَاطِ**’ın biridir; onlar, çocuğun çocuğudur. Ve İsrailoğullarından **الأَسْبَاطِ**, Araplardan kabileler gibidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما﴾ ancak onu müennes kıldı; çünkü on iki fırka murat etti; sonra haber verdi ki fırkalar **أَسْبَاطِ**’tır. Ve **الأسباط** bir tefsir değildir; ancak “on iki”den bedeldir; çünkü tefsir ancak bir tek nekre olur; senin “on iki dirhem” demen gibi; ve “dirhemler” caiz olmaz. Ve **السَّابَاطُ**: iki duvar arasında bir saçak; altında bir yol vardır. Cem‘i: **سَوابِيطُ** ve **سَابَاطَاتٌ**. Ve **السُّبَاطَةُ** (zamm ile): süprüntülük. Ve **سُبَاطُ**: Rumca’da bir ayın adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السبط، بالفتح ويحرك، وككتف، الأخير لغة الحجاز: نقيض الجعد من الشعر: المسترسل الذي لا حجنة فيه، وكان شعر رسول الله صلى الله عليه وسلم لا جعدا ولا سبطا، أي كان وسطا بينهما. وقد سبط الرجل، ككرم، وسبط شعره، مثل فرح، سبطا، بالفتح كما هو مضبوط عندنا، أو هو بالتحريك كما في الصحاح، وسبوطا وسبوطة، بضمهما، وسباطة، بالفتح، وهو لف ونشر غير مرتب. والسبط، ككتف: الطويل الألواح من الرجال المستويها، بين السباطة، وكذلك السبط بالفتح، مثل فخذ وفخذ، قال:
  أرسل فيها سبطا لم يخطل أي هو في خلقته التي خلقه الله تعالى فيها لم يزد طولا.
 ومن المجاز: رجل سبط اليدين، أي سخي سمح الكفين بين السبوطة، وكذلك سبط اليدين ككتف، قال حسان رضي الله عنه:
  رب خال لي لو أبصـرتـه                      سبط الكفين في اليوم الخصر وكذلك: رجل سبط بالمعروف: إذا كان سهلا، وقد سبط سباطة. ورجل سبط الجسم، بالفتح، وككتف: حسن القد والاستواء، من قوم سباط، بالكسر قال الشاعر:
  فجاءت به سبط العظام كأنما                      عمامته بين الرجال لـواء كذا في الصحاح، والشاعر هو أبو حندج. وفي صفته صلى الله عليه وسلم سبط القصب روي بسكون الباء وبكسرها، وهو الممتد الذي ليس فيه تعقد ولا نتوء، والقصب يريد بها ساعديه وساقيه. وفي حديث الملاعنة:  إن جاءت به سبطا فهو لزوجها  ، أي ممتد الأعضاء تام الخلق. ويقال للرجل الطويل الأصابع: إنه لسبط البنان، وهو مجاز. ومن المجاز: مطر سبط وسبط، أي متدارك سح، قاله شمر. قال: وسباطته: كثرته وسعته، قال القطامي:
  صافت تعمج أعناق السيول به                      من باكر سبط أو رائح يبـل أراد بالسبط: المطر الواسع الكثير. والسبط، محركة: نبات كالثيل إلا أنه يطول وينبت في الرمال، الواحدة سبطة، قاله الليث. وقال أبو عبيد: السبط الرطب من النصي، فإذا يبس فهو الحلي، وقال ابن سيده: السبط: الرطب من الحلي، وهو من نبات الرمل، وقال أبو حنيفة: وأخبرني أعرابي من عنزة أن السبط نباته كالدخن الكبار دون الذرة، وله حب كحب البزر لا يخرج من أكمته إلا بالدق، والناس يستخرجونه ويأكلونه خبزا وطبخا، وهو مرعى جيد. قال أبو حنيفة: وزعم بعض الرواة أن العرب تقول: الصليان خبز الإبل، والسبط: خبيصها. وقال أبو زياد: من الشجر السبط ومنبته الرمال، سلب طوال في السماء، دقاق العيدان يأكله الغنم والإبل، وتحتشه الناس فيبيعونه على الطرق، وليس له زهرة ولا شوكة، وله ورق دقاق على قدر الكراث أول ما يخرج الكراث. قال الصاغاني: والسبط مما إذا جف ابيض، وأشبه الشيب بمنزلة الثغام، ولذا قال ابن هرمة:
  رأت شمطا تخص به المنايا                      شواة الرأس كالسبط المحيل

  وقال الأزهري: السبط: الشجرة لها أغصان كثيرة وأصلها واحد. قال ومنه اشتقاق الأسباط، كأن الوالد بمنزلة الشجرة، والأولاد بمنزلة أغصانها.والسبط، بالكسر: ولد الولد، وفي المحكم: ولد الابن والابنة. وفي الحديث:  الحسن والحسين سبطا رسول الله صلى الله عليه وسلم ورضي عنهما  . والسبط: القبيلة من اليهود وهم الذين يرجعون إلى أب واحد، سمي سبطا ليفرق بين ولد إسماعيل وولد إسحاق عليهما السلام، ج أسباط. وقال أبو العباس: سألت ابن الأعرابي: ما معنى السبط في كلام العرب? قال: السبط والسبطان والأسباط: خاصة الأولاد والمصاص منهم. وقال غيره: الأسباط: أولاد الأولاد وقيل: أولاد البنات. قلت: وهذا القول الأخير هو المشهور عند العامة، وبه فرقوا بينها وبين الأحفاد، ولكن كلام الأئمة صريح في أنه يشمل ولد الابن والابنة، كما صرح به ابن سيده. وقال الأزهري: الأسباط في بني إسحاق بمنزلة القبائل في بني إسماعيل، صلوات الله عليهما. يقال: سموا بذلك ليفصل بين أولادهما. قال: ومعنى القبيلة معنى الجماعة، يقال لكل جماعة من أب وأم: قبيلة، ويقال لكل جمع من آباء شتى: قبيل، بلا هاء. وقوله تعالى:  وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما  أسباط: بدل من قوله اثنتي عشرة، ولا تمييز، لأن المميز إنما يكون واحدا. وقال الزجاج: المعنى: وقطعناهم اثنتي عشرة فرقة أسباطا، فأسباطا من نعت فرقة، كأنه قال: وجعلناهم أسباطا. قال: وهو الوجه. وفي الصحاح: وإنما أنث لأنه أراد اثنتي عشرة فرقة، ثم أخبر أن الفرق أسباط، وليس الأسباط بتفسير، ولكنه بدل من اثنتي عشرة، لأن التفسير لا يكون إلا واحدا منكورا، كقولك: اثنا عشر درهما، ولا يجوز دراهم. قلت: وهذا الذي نقله الجوهري هو قول الأخفش، غير أنه قال بعد قوله: ثم أخبر أن الفرق أسباط، ولم يجعل العدد واقعا على الأسباط. قال أبو العباس: هذا غلط، لا يخرج العدد على غير الثاني، ولكن الفرق قبل اثنتي عشرة، حتى يكون اثنتي عشرة مؤنثة على ما فيها، كأنه قال: وقطعناهم فرقا اثنتي عشرة، فيصح التأنيث لما تقدم. وقال قطرب: واحد الأسباط سبط، يقال: هذا سبط وهذه سبط، وهؤلاء سبط، جمع، وهي الفرقة. وفي الحديث:  حسين مني وأنا من حسين، أحب الله من أحب حسينا، حسين سبط من الأسباط  . قلت: رواه يعلى بن مرة الثقفي رضي الله عنه، أخرجه الترمذي عن الحسن عن ابن عياش، قال: حدثني عبد الله بن عثمان بن خثيم عن سعيد بن راشد عن يعلى، وقال: حديث حسن، رواه ابن ماجة من حديث يحيى بن سليم ووهب عن ابن خثيم وأخرجه البغوي عن إسماعيل ابن عياش الحمصي عن ابن خثيم، ولفظه:  حسين سبط من الأسباط، من أحبني فليحب حسينا:، قال أبو بكر: أي أمة من الأمم في الخير، فهو واقع على الأمة، والأمة، واقعة عليه، ومنه حديث الضباب:  إن الله غضب على سبط من بني إسرائيل فمسخهم دواب  . وسبطت الناقة والنعجة تسبيطا، وهي مسبط: ألقت ولدها لغير تمام، والذي في الصحاح: التسبيط في الناقة كالرجاع. ويقال أيضا: سبطت النعجة، إذا أسقطت، وفي العباب: أو سبطت الناقة، إذا ألقت ولدها قبل أن يستبين

  خلقه، هكذا نقله الصاغاني، قال: وكذلك قاله الأصمعي، وأورده في التكملة مستدركا به على الجوهري، مع أن قول الجوهري: كالرجاع إشارة إلى قول أبي زيد هذا، فإن نصه في نوادره: يقال للناقة إذا ألقت ولدها قبل أن يستبين خلقه: قد سبطت، وأجهضت ورجعت رجاعا. وقوله: وكذلك قاله الأصمعي، ونصه: سبطت الناقة بولدها وسبغت، بالغين المعجمة، إذا ألقته وقد نبت وبره قبل التمام. وأسبط الرجل فهو مسبط: سكت. هكذا هو في النسخ بالتاء، فرقا، أي من الفرق ومثله في اللسان، وفي العباب: أطرق وسكن. وأسبط بالأرض: لصق بها عن ابن جبلة. وأسبط الرجل، إذا وقع على الأرض وامتد وانبسط من الضرب أو من المرض، وكذلك من شرب الدواء، قاله أبو زيد، ومنه قولهم: مالي أراك مسبطا، أي مدليا رأسك كالمهتم مسترخي البدن، وفي حديث عائشة رضي الله عنها: أنها  كانت تضرب اليتيم يكون في حجرها حتى يسبط  أي يمتد على وجه الأرض.ويقال: دخلت على المريض فتركته مسبطا أي لقى لا يتحرك ولا يتكلم. قيل: ومنه: اسبطر، أي امتد، وقد تقدم في الراء. وقال الشاعر:لقه، هكذا نقله الصاغاني، قال: وكذلك قاله الأصمعي، وأورده في التكملة مستدركا به على الجوهري، مع أن قول الجوهري: كالرجاع إشارة إلى قول أبي زيد هذا، فإن نصه في نوادره: يقال للناقة إذا ألقت ولدها قبل أن يستبين خلقه: قد سبطت، وأجهضت ورجعت رجاعا. وقوله: وكذلك قاله الأصمعي، ونصه: سبطت الناقة بولدها وسبغت، بالغين المعجمة، إذا ألقته وقد نبت وبره قبل التمام. وأسبط الرجل فهو مسبط: سكت. هكذا هو في النسخ بالتاء، فرقا، أي من الفرق ومثله في اللسان، وفي العباب: أطرق وسكن. وأسبط بالأرض: لصق بها عن ابن جبلة. وأسبط الرجل، إذا وقع على الأرض وامتد وانبسط من الضرب أو من المرض، وكذلك من شرب الدواء، قاله أبو زيد، ومنه قولهم: مالي أراك مسبطا، أي مدليا رأسك كالمهتم مسترخي البدن، وفي حديث عائشة رضي الله عنها: أنها  كانت تضرب اليتيم يكون في حجرها حتى يسبط  أي يمتد على وجه الأرض.ويقال: دخلت على المريض فتركته مسبطا أي لقى لا يتحرك ولا يتكلم. قيل: ومنه: اسبطر، أي امتد، وقد تقدم في الراء. وقال الشاعر:
  قد لبثت من لذة الخلاط
  قد أسبطت وأيما إسباط

  يعني امرأة أتيت فلما ذاقت العسيلة مدت نفسها على الأرض، وبه يعرف أن تقييد المصنف الإسباط بقوله من الضرب فيه قصور. وأسبط في نومه: غمض. وأسبط عن الأمر: تغابى، نقلهما الصاغاني. ويقال: ضربته حتى أسبط، أي انبسط وامتد على وجه الأرض ووقع عليها فلم يقدر أن يتحرك، من الضعف. وقال الليث: السبطانة، محركة: قناة جوفاء مضروبة بالعقب يرمى بها الطير، وقيل: يرمى فيها بسهام صغار ينفخ فيها نفخا فلا تكاد تخطئ. وقد ذكر في ز ب ط أيضا. والساباط: سقيفة بين دارين، كما في المحكم، وفي الصحاح: بين حائطين تحتها طريق نافذ ج: سوابيط، وساباطات. وساباط: د: بما وراء النهر، نقله الصاغاني. وساباط: ع بالمدائن لكسرى أبرويز. قال الأصمعي: هو معرب بلاس آباد، قال: وبلاس: اسم رجل. قلت: وهكذا وقع في المعارف لابن قتيبة، وقد تقدم في السين، قال الجوهري، ومنه قول الأعشى:
  فذاك وما أنجى من الموت ربه                      بساباط حتى مات وهو محرزق يذكر النعمان بن المنذر وكان أبرويز قد حبسه بساباط، ثم ألقاه تحت أرجل الفيلة. قلت: ويروى:
  فأصبح لم يمنعه كيد وحيلة ويروى: محزرق ومنه المثل: أفرغ من حجام ساباط، قيل: لأنه حجم كسرى أبرويز مرة في سفره، فأغناه فلم يعد للحجامة ثانيا، أو لأنه كان ملازما ساباط المدائن، وكان يحجم من مر عليه من الجيش الذي ضرب عليهم البعث بدانق واحد نسيئة إلى وقت قفولهم، وكان مع ذلك يمر عليه الأسبوع والأسبوعان ولا يقربه أحد، فحينئذ كان يخرج أمه فيججمها ليري الناس أنه غير فارغ، ولئلا يقرع بالبطالة. فما زال ذلك دأبه حتى أنزف دمها وماتت فجأة. فصار مثلا قال:
  مطبخه قفر وطباخـه                      أفرغ من حجام ساباط وسباط، كقطام: من أسماء الحمى، مبني على الكسر، قال المتنخل الهذلي:
  أجزت بفتية بيض كرام                      كأنهم تملهم سـبـاط

  قال السكري: وإنما سميت بسباط لأنها إذا أخذت الإنسان امتد واسترخى، قال الصاغاني: ويقال: سباط: حمى نافض. وقد سبط الرجل، كعني، إذا حم. ومن المجاز: ولد فلان في سباط، كغراب، بالسين والشين قال أبو عمر الزاهد: يصرف ولا يصرف: اسم شهر بالرومية قبل آذار يكون بين الشتاء والربيع، قال الأزهري: هو من فصول الشتاء، وفيه يكون تمام اليوم الذي تدور كسوره في السنين، فإذا تم ذلك اليوم في ذلك الشهر سمى أهل الشام تلك السنة عام الكبيس، وهو الذي يتيمن به إذا ولد مولود في تلك السنة، أو قدم قادم من بلد. والسباطة، بالضم: الكناسة التي تطرح كل يوم بأفنية البيوت، وأما الذي في حديث المغيرة:  أتى سباطة قوم فبال قائما  فهو الموضع الذي يرمى فيه الأوساخ وما يكنس من المنازل. وقيل: هي الكناسة نفسها، وإضافتها إلى القوم إضافة تخصيص لا ملك؛ لأنها كانت مواتا مباحة. وأما قوله: قائما، فقيل: لأنه لم يجد موضعا للقعود؛ لأن الظاهر من السباطة أن لا يكون موضعها مستويا. وقيل: لمرض منعه عن القعود. وقد جاء في بعض الروايات: لعلة بمأبضه. وقيل: فعله للتداوي من وجع الصلب؛ لأنهم كانوا يتداوون بذلك. وفيه أن مدافعة البول مكروهة؛ لأنه بال قائما في السباطة ولم يؤخره. وسابط وسبيط، كزبير: اسمان، فمن الأول: سابط بن أبي حميضة ابن عمرو بن وهب بن حذافة الجمحي، له صحبة، روى عنه ابنه عبد الرحمن، وله صحبة أيضا. وعبد الرحمن بن سابط الشامي تابعي وقيل: هو الجمحي. وسبسطية كأحمدية ويقال: سبطية، بفتح السين والباء وسكون الطاء وتخفيف الياء، وهكذا وجد مضبوطا في التكملة: د، من عمل نابلس، من أعمال فلسطين، فيه قبر زكريا ويحيى عليهما الصلاة والسلام.وسابوط: دابة بحرية، كما في اللسان. ومما يستدرك عليه: جمع السبط من الشعر سباط، بالكسر، قال سيبويه: هو الأكثر فيما كان على فعل صفة، والسباط أيضا: ذوو الشعر المسترسل قال:
  قالت سليمى لا أحب الجعدين
  ولا السباط إنهم مناتين ويكنى بالسبط عن العجمي، كما يكنى عن العربي بالجعد، قال:
  هل يروين ذودك نزع معد
  وساقيان سبط وجعد وجمع السبط، محركة، للنبات: أسباط، قال ذو الرمة يصف رملا:
  بين النهار وبين الليل من عقد                      على جوانبه الأسباط والهدب وأرض مسبطة، بالفتح: كثيرة السبط، نقله الجوهري، وفي بعض النسخ مسبطة، بالضم. وسبط عليه العطاء، إذا تابعه وأكثره، وهو مجاز، قيل: ومنه اشتقاق السباطة. نقله الصاغاني وقال ابن دريد: غلط العجاج أو رؤبة فقال:
  كأنه سبط من الأسباط أراد رجلا، وهذا غلط، كما في المحكم قال الصاغاني: لرؤبة أرجوزة أولها:
  شبت لعيني غزل مياط
  سعدية حلت بذي أراط وللعجاج أرجوزة أولها:
  وبلـدة بـعـيدة الـنـياط
  مجهولة تغتال خطو الخاطي

  والمشطور الذي شك ابن دريد في قائله من هذه الأرجوزة. وامرأة سبطة الخلق، وسبطته: رخصته لينته، وهو مجاز، نقله الزمخشري. والسباطة، بالضم: ما سقط من الشعر إذا سرح. والسباطة أيضا: عذق النخلة بعراجينها ورطبها. مصرية. والسبط بالكسر: القرن الذي يجيء بعد القرن، نقله الزجاج عن بعضهم. والسبط الربعي: نخلة تدرك آخر القيظ. ويقال: سبط فلان على ذلك الأمر يمينا، وسمط عليه، بالباء والميم، أي حلف عليه. ونعجة مسبوطة إذا كانت مسموطة محلوقة. وسبطة بن المنذر السليحي كان يلي جبايات بني سليح. وسويبط بن حرملة القرشي العبدري، بدري هاجر إلى الحبشة. وقد سموا سبطا، بالكسر. وكأمير: المنذر بن سبيط بن عمرو بن عوف. أورده الحافظ في التبصير. ومن عرف بالسبط: جماعة من المحدثين. وجراد بن سبيط بن طارق، روى عنه قيل بن عرادة.

##### Türkçe

**السبط**; fetih ile ve harekelenir; ve **ككتف**; sonuncusu Hicaz lügatidir: saçtan **الجعد**’ın zıddı: içinde kıvrıklık olmayan, salıverilmiş olan; ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in saçı ne **جعد** idi ne de **سبط**; yani ikisinin arasında orta idi. Ve adam **سبط** oldu, **ككرم**; ve saçı **سبط** oldu, **مثل فرح**; **سبطا**, fetih ile, bizde ضبط edildiği üzere; yahut **الصحاح**’ta olduğu gibi hareke ile; ve **سبوطا** ve **سبوطة**, ikisi de damme ile; ve **سباطة**, fetih ile; ve o, tertipsiz bir sarma ve yaymadır. Ve **السبط**, **ككتف**: erkeklerden levhaları uzun, düz olan; **السباطة** arasında; ve كذلك fetih ile **السبط**, **مثل فخذ وفخذ**; dedi ki:
  İçinde **سبطا** salıverdi; **لم يخطل**; yani Allah تعالى’nın onu yarattığı yaratılışında, boyca artmadı.

Ve mecazdan: **رجل سبط اليدين**, yani iki avucu cömert, eli açık; **السبوطة** arasında; ve كذلك **سبط اليدين** **ككتف**; Hassân رضي الله عنه dedi ki:
  Nice dayım var ki, onu görseydin,                      o gün dar-bel’de **سبط الكفين**.
Ve كذلك: **رجل سبط بالمعروف**: eğer yumuşak huylu ise. Ve **سبط سباطة** oldu. Ve **رجل سبط الجسم**, fetih ile, ve **ككتف**: boy-pos güzelliği ve düzgünlük; **قوم سباط**’tan, kesre ile; şair dedi ki:
  Ona, kemikleri **سبط** olarak geldi; sanki                      sarığı erkekler arasında bir sancak.
Böylece **الصحاح**’tadır; ve şair Ebû Hundec’tir. Ve onun صلى الله عليه وسلم sıfatında: **سبط القصب**; bâ’nın sükûnu ile ve kesresiyle rivayet edildi; ve o, içinde düğümlenme ve çıkıntı olmayan uzamış olandır; ve **القصب** ile iki önkolunu ve iki baldırını kasteder. Ve **حديث الملاعنة**’de:  **إن جاءت به سبطا فهو لزوجها**  ; yani uzuvları uzamış, yaratılışı tam. Ve uzun parmaklı adama denir: **إنه لسبط البنان**; ve bu mecazdır. Ve mecazdan: **مطر سبط وسبط**, yani ardı ardına, bol sağanak; Şemmer söyledi. Dedi ki: ve onun **سباطته**: çokluğu ve genişliğidir. Katamî dedi ki:
  Onunla sellerin boyunları sabahleyin kıvrılıp dolaştı                      **سبط** bir sabahçıdan yahut ıslatan bir akşamcıdan.
**السبط** ile kastetti: geniş, çok yağmur. Ve **السبط**, harekeli: **الثيل** gibi bir bitki; ancak uzar ve kumlarda biter; bir tanesi **سبطة**; Leys söyledi. Ebû Ubeyd dedi: **السبط** **النصي**’den yaş olandır; kuruyunca o **الحلي**’dir. İbn Sîde dedi: **السبط**: **الحلي**’den yaş olandır; ve o, kum bitkisindendir. Ebû Hanîfe dedi: ve bana **عنزة**’den bir bedevî haber verdi ki: **السبط**’ın bitkisi, büyük darı gibi, mısırdan aşağıdır; ve onun tanesi, tohum tanesi gibidir; kozasından ancak dövme ile çıkar; insanlar onu çıkarır ve ekmek olarak ve pişirme olarak yer; ve o iyi bir otlaktır. Ebû Hanîfe dedi: ve bazı râvîler zannetti ki Araplar der: **الصليان** develerin ekmeğidir; ve **السبط**: onların **خبيص**’idir. Ebû Ziyâd dedi: ağaçtan **السبط** vardır; ve yetiştiği yer kumlardır; gökte uzun **سلب**; ince dallıdır; koyun ve deve onu yer; insanlar onu biçip toplar da yollarda satar; onun ne çiçeği vardır ne dikeni; ve onun ince yaprakları vardır; pırasanın ilk çıktığı sıradaki pırasa ölçüsünce. Sâğânî dedi: ve **السبط**, kuruyunca beyazlayan şeylerdendir; **الثغام** menzilesinde, ak saç gibi olur; bu yüzden İbn Hirme dedi ki:
  Ölümler ona özel bir aklık gördü                      başın tepesini, **السبط المحيل** gibi.

Ezherî dedi: **السبط**: çok dalları olan, kökü bir olan ağaçtır. Dedi: ve ondan **الأسباط**’ın iştikakı; sanki baba ağaç menzilesinde, çocuklar da onun dalları menzilesindedir. Ve **السبط**, kesre ile: torun; ve **المحكم**’de: oğlun ve kızın çocuğu. Ve hadiste:  **الحسن والحسين سبطا رسول الله صلى الله عليه وسلم ورضي عنهما**  . Ve **السبط**: Yahudilerden kabiledir; ve onlar tek bir babaya dönenlerdir; **سبطا** diye adlandırıldı ki İsmâil’in çocukları ile İshak’ın çocukları arasında ayırt edilsin, عليهما السلام; çoğulu **أسباط**. Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye sordum: Arapların كلامında **السبط**’ın manası nedir? Dedi: **السبط** ve **السبطان** ve **الأسباط**: özellikle çocuklar ve onlardan emzikliler. Başkası dedi: **الأسباط**: torunlar; ve denildi: kızların çocukları. Dedim: ve bu son söz, avam yanında meşhur olandır; ve onunla onu **الأحفاد**’dan ayırdılar; fakat imamların كلامı, İbn Sîde’nin açıkça belirttiği gibi, oğlun ve kızın çocuğunu kapsadığına dair sarihtir. Ezherî dedi: İshak oğullarında **الأسباط**, İsmâil oğullarında kabileler menzilesindedir, صلوات الله عليهما. Denir: ikisinin çocukları arasında ayırmak için böyle adlandırıldılar. Dedi: ve **القبيلة**’nin manası cemaat manasıdır; denir: baba ve anneden olan her cemaat için **قبيلة**; ve çeşitli babalardan olan her topluluk için **قبيل**, hâ’sız. Ve onun تعالى sözü:  **وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما**  ; **أسباط**: **اثنتي عشرة** sözünden bedeldir; ve temyiz değildir; çünkü temyiz ancak tek olur. Zeccâc dedi: mana: onları on iki fırkaya ayırdık, **أسباطا**; böylece **أسباطا**, **فرقة**’nın sıfatındandır; sanki dedi: onları **أسباطا** kıldık. Dedi: ve o veçhtir. **الصحاح**’ta: ve ancak müennes yaptı; çünkü on iki fırka kastetti; sonra fırkaların **أسباط** olduğunu haber verdi; ve **الأسباط** tefsir değildir; fakat **اثنتي عشرة**’dan bedeldir; çünkü tefsir ancak tek, nekre olur; senin sözün gibi: on iki dirhem; ve dirhemler caiz olmaz. Dedim: Cevherî’nin naklettiği bu, Ahfeş’in sözüdür; ancak o, “sonra fırkaların **أسباط** olduğunu haber verdi” sözünden sonra dedi ki: ve sayıyı **الأسباط** üzerine vâki kılmadı. Ebû’l-Abbâs dedi: bu yanlıştır; sayı, ikinciden başkasına çıkmaz; fakat **الفرق** **اثنتي عشرة**’dan önce olur ki **اثنتي عشرة** onda olan şeye göre müennes olsun; sanki dedi: onları on iki fırka olarak ayırdık; böylece önce gelenden dolayı te’nîs sahih olur. Kutrub dedi: **الأسباط**’ın bir teki **سبط**’tır; denir: bu **سبط** ve bu **سبط**; ve bunlar **سبط**; cem‘dir; ve o fırkadır. Ve hadiste:  **حسين مني وأنا من حسين، أحب الله من أحب حسينا، حسين سبط من الأسباط**  . Dedim: onu Ya‘lâ b. Murra es-Sekafî رضي الله عنه rivayet etti; Tirmizî onu Hasan’dan, İbn ‘Ayyâş’tan çıkardı; dedi: bana Abdullah b. Osman b. Huseym, Saîd b. Râşid’den, Ya‘lâ’dan haber verdi; ve dedi: hadis hasendir. İbn Mâce onu Yahyâ b. Selîm ve Vehb hadisiyle İbn Huseym’den rivayet etti; ve Begavî onu İsmâîl b. ‘Ayyâş el-Hımsî’den İbn Huseym’den çıkardı; ve lafzı:  **حسين سبط من الأسباط، من أحبني فليحب حسينا** ; Ebû Bekir dedi: yani hayırda ümmetlerden bir ümmet; böylece o ümmet üzerine vâkidir; ve ümmet de onun üzerine vâkidir. Ve ondan, **حديث الضباب**:  **إن الله غضب على سبط من بني إسرائيل فمسخهم دواب**  . Ve deve ve koyun **سبطت**; **تسبيطا**; ve o **مسبط**tır: yavrusunu tam olmadan attı. Ve **الصحاح**’ta olan: devede **التسبيط**, **الرجاع** gibidir. Ve ayrıca denir: koyun **سبطت**, düşürdüğü zaman. Ve **العباب**’da: yahut deve **سبطت**, yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden önce attığı zaman. Böylece Sâğânî nakletti. Dedi: ve كذلك Asma‘î de söyledi. Ve onu **التكملة**’de Cevherî’ye istidrâk olarak getirdi; hâlbuki Cevherî’nin “**كالرجاع**” sözü, Ebû Zeyd’in bu sözüne işarettir; çünkü onun **نوادر**’indeki nassı: deveyi, yavrusunu yaratılışı belirginleşmeden önce attığında, ona denir: **قد سبطت**; ve **أجهضت**; ve **رجعت رجاعا**. Ve onun “ve كذلك Asma‘î söyledi” sözü; onun nassı: deve yavrusuyla **سبطت** ve **سبغت**, **بالغين المعجمة**; onu, tüyü bitmiş olduğu halde tam olmadan attığı zaman. Ve adam **أسبط** etti; o halde o **مسبط**tır: sustu. Böylece nüshalarda tâ ile; **فرقا**; yani fırklardan; ve onun benzeri **اللسان**’dadır. Ve **العباب**’da: başını eğdi ve sakinleşti. Ve **أسبط بالأرض**: ona yapıştı; İbn Ceble’den. Ve adam **أسبط** etti: yere düştüğü ve darbeden yahut hastalıktan uzayıp yayıldığı zaman; ve كذلك ilacı içmekten; Ebû Zeyd söyledi. Ve ondan onların sözü: seni niçin **مسبطا** görüyorum; yani başını sarkıtmış, kaygılı gibi, bedeni gevşek. Ve Âişe رضي الله عنها hadîsinde: onun,  **كانت تضرب اليتيم يكون في حجرها حتى يسبط**  ; yani yer yüzüne uzanır. Ve denir: hastanın yanına girdim de onu **مسبطا** bıraktım; yani atılmış, ne hareket eder ne konuşur. Denildi: ve ondan: **اسبطر**, yani uzadı; ve râ’da geçti. Şair dedi:
  Karışmanın lezzetinden kaldım
  **قد أسبطت**; ve ne büyük **إسباط**

Yani bir kadın; ona geldim; balcağızı tadınca kendini yere uzattı; ve bununla bilinir ki musannifin **الإسباط**’ı “darbeden” sözüyle kayıtlaması eksikliktir. Ve uykusunda **أسبط** etti: gözlerini yumdu. Ve işten **أسبط** etti: ahmaklığa vurdu; ikisini Sâğânî nakletti. Ve denir: onu dövdüm ta ki **أسبط** edince; yani yer yüzüne yayıldı ve uzadı ve üzerine düştü de zayıflıktan hareket edemedi. Leys dedi: **السبطانة**, harekeli: içi boş bir kamış; topukla vurulmuş; onunla kuş atılır; ve denildi: içine küçük oklar atılır; içine üflenerek üflenir; neredeyse şaşmaz. Ve o, **ز ب ط**’da da zikredildi. Ve **الساباط**: iki ev arasında bir sundurma; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **الصحاح**’ta: iki duvar arasında, altında geçit veren bir yol; çoğulu: **سوابيط** ve **ساباطات**. Ve **ساباط**: Mâverâünnehir’de bir belde; Sâğânî nakletti. Ve **ساباط**: Medâin’de Kisrâ Ebrûvîz’e ait bir yer. Asma‘î dedi: o, **بلاس آباد**’ın muarrebidir. Dedi: ve **بلاس** bir adam adıdır. Dedim: ve böylece İbn Kuteybe’nin **المعارف**’inde vâki oldu; ve sîn’de geçti. Cevherî dedi: ve ondan A‘şâ’nın sözü:
  İşte o; ve ölümden Rabbini kurtarmadı                      **بساباط** ile; nihayet öldü, o ise **محرزق**.
Nu‘mân b. Münzir’i zikreder; ve Ebrûvîz onu **ساباط**’ta hapsetmişti; sonra onu fillerin ayakları altına attı. Dedim: ve rivayet edilir:
  Sabah oldu; onu hile ve çare korumadı
Ve rivayet edilir: **محزرق**. Ve ondan mesel: **أفرغ من حجام ساباط**; denildi: çünkü Kisrâ Ebrûvîz’i bir kere seferinde hacamat etti; onu zengin etti; böylece ikinci kez hacamata dönmedi. Yahut çünkü Medâin **ساباط**’ına bitişik idi; ve oradan geçen ordudan, üzerlerine bir **دانق** ile veresiye, dönüş vakitlerine kadar, hacamat ederdi; ve bununla beraber bir hafta ve iki hafta geçerdi de kimse ona yaklaşmazdı; o vakit annesini çıkarır, onu hacamat ederdi ki insanlara boş olmadığını göstersin ve işsizlikle ayıplanmasın. Bu onun âdeti olmaya devam etti; nihayet onun kanını tüketti ve ansızın öldü. Böylece mesel oldu. Dedi:
  Mutfağı ıssız ve aşçısı                      **أفرغ من حجام ساباط**
Ve **سباط**, **كقطام**: hummanın adlarındandır; kesre üzere mebnîdir. Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
  Ak, kerim delikanlılarla geçtim                      sanki onları **سـبـاط** bıktırıyor.

قال السكري: Ancak ona **سباط** diye ad verildi; çünkü o, insanı tuttuğu zaman uzar ve gevşer. قال الصاغاني: Ve denir ki: **سباط**: titremeli humma. Ve **سبط** oldu adam, **كعني** gibi, yani humma oldu. Ve mecazdan: Falan, **سباط**’ta doğdu, **كغراب** gibi, **بالسين والشين**. قال أبو عمر الزاهد: Sarf edilir ve sarf edilmez: Rumca’da **آذار**’dan önce bir ayın adıdır; kış ile bahar arasında olur. قال الأزهري: O, kış mevsimlerinden bir mevsimdir; ve onda, yıllarda kesirleri dönen günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o yıla **عام الكبيس** adını verir; o, o yılda bir doğan doğarsa yahut bir beldeden gelen gelirse onunla uğur umulan şeydir. Ve **السباطة** (ötre ile): evlerin avlularına her gün atılan süprüntüdür. أما الذي في حديث المغيرة:  **أتى سباطة قوم فبال قائما**  ise, o, içine pisliklerin ve evlerden süpürülen şeylerin atıldığı yerdir. Ve denildi: O, süprüntünün kendisidir; onu kavme izafe etmesi, mülkiyet değil tahsis izafesidir; çünkü o, mubah bir ölü arazi idi. أما قوله: **قائما** ise, denildi: çünkü oturmak için yer bulmadı; zira **السباطة**’nın zahiri, yerinin düz olmamasıdır. Ve denildi: oturmaktan alıkoyan bir hastalıktan dolayı. Ve bazı rivayetlerde geldi: **لعلة بمأبضه**. Ve denildi: bel ağrısından tedavi için yaptı; çünkü onlar bununla tedavi olurlardı. Ve onda, idrarı tutmanın mekruh olduğuna delil vardır; çünkü **السباطة**’da ayakta bevletti ve onu geciktirmedi. Ve **سابط** ve **سبيط**، **كزبير** gibi: iki isimdir. Birinciden: **سابط بن أبي حميضة ابن عمرو بن وهب بن حذافة الجمحي**; onun sohbeti vardır; ondan oğlu **عبد الرحمن** rivayet etti; onun da sohbeti vardır. Ve **عبد الرحمن بن سابط الشامي** tâbiîdir; ve denildi: o, **الجمحي**’dir. Ve **سبسطية** **كأحمدية** gibi; ve denir: **سبطية**; **بفتح السين والباء وسكون الطاء وتخفيف الياء**; ve işte böyle **التكملة**’de ضبط edilmiş bulundu: **د**; **نابلس** amelinden, **فلسطين** amellerinden; onda **زكريا** ve **يحيى**’nın kabri vardır, ikisine de الصلاة والسلام. Ve **سابوط**: deniz hayvanı; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: saçtan **السبط**’un cemi **سباط**’tır, kesre ile. قال سيبويه: **فعل** vezninde sıfat olan şeyde en çok olan odur. Ve **السباط** da: salıverilmiş saç sahipleridir. Dedi ki:
  قالت سليمى لا أحب الجعدين
  ولا السباط إنهم مناتين
Ve **السبط** ile acem kastedilir; nasıl ki **الجعد** ile Arap kastedilirse. Dedi ki:
  هل يروين ذودك نزع معد
  وساقيان سبط وجعد
Ve bitki için **السبط**’un cemi, harekeli olarak: **أسباط**. قال ذو الرمة bir kumu vasfederek:
  بين النهار وبين الليل من عقد                      على جوانبه الأسباط والهدب
Ve **أرض مسبطة** (fetha ile): **السبط**’u çok olan (yer). Onu **الجوهري** nakletti. Ve bazı nüshalarda **مسبطة** (ötre ile). Ve **سبط** üzerine **العطاء**: onu peş peşe verdi ve çoğalttı; bu mecazdır. Denildi: ve ondan **السباطة**’nın iştikakı. Onu **الصاغاني** nakletti. وقال ابن دريد: **العجاج** yahut **رؤبة** yanıldı da dedi ki:
  كأنه سبط من الأسباط
Bir adamı kastetti; bu yanlıştır; **المحكم**’de olduğu gibi. قال الصاغاني: **رؤبة**’nin başı şu olan bir urcûzesi vardır:
  شبت لعيني غزل مياط
  سعدية حلت بذي أراط
Ve **العجاج**’ın başı şu olan bir urcûzesi vardır:
  وبلـدة بـعـيدة الـنـياط
  مجهولة تغتال خطو الخاطي

  Ve **ابن دريد**’in söyleyeninde şüphe ettiği **المشطور**, bu urcûzeden olandır. Ve kadın: **سبطة الخلق**; ve **سبطته**: yumuşaklığı, yumuşaklığı; bu mecazdır. Onu **الزمخشري** nakletti. Ve **السباطة** (ötre ile): tarandığı zaman saçtan düşen şey. Ve **السباطة** da: hurma ağacının salkımı, dalları ve taze hurmasıyla. Mısırlıcadır. Ve **السبط** (kesre ile): asırdan sonra gelen asır; onu **الزجاج** bazılarından nakletti. Ve **السبط الربعي**: yaz sıcağının sonuna yetişen bir hurma ağacı. Ve denir: falan, o iş üzerine **سبط** etti yemin olarak; ve **سمط** etti onun üzerine, **بالباء والميم**; yani onun üzerine yemin etti. Ve **نعجة مسبوطة**: **مسموطة** (tüyleri yolunmuş) ve tıraş edilmiş olduğu zaman. Ve **سبطة بن المنذر السليحي**, **بني سليح**’in vergilerini toplama işini yürütürdü. Ve **سويبط بن حرملة القرشي العبدري**, Bedrîdir; Habeşistan’a hicret etti. Ve **سبطا** diye adlandırdılar, kesre ile. Ve **كأمير** gibi: **المنذر بن سبيط بن عمرو بن عوف**. Onu **الحافظ** **التبصير**’de zikretti. Ve **السبط** ile tanınanlardan: muhaddislerden bir cemaat. Ve **جراد بن سبيط بن طارق**; ondan **قيل بن عرادة** rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبِطَ
1 سَبِطَ ذ , aor. سَبَطَ ; (Sb, S, M, Msb, K;) and سَبُطَ, aor. سَبُطَ ; (M, Msb, K;) inf. n. سَبَطٌ, of the former verb, (S, Msb,) or سَبْطٌ, (so in the K, as is remarked in the TA,) and سُبُوطَةٌ, (M, Msb, K,) which is of the latter verb, (M, Msb,) and سَبَاطَةٌ and سُبُوطٌ, (M, K,) which are also of the latter verb; (M;) It (hair, S, Msb) was, or became, lank, not crisp: (S, M, * Msb, K: *) or the former verb is used in this sense, said of hair; and the latter is said of a man, signifying he was, or became, lank, not crisp, in his hair. (TA.) ― -b2- سَبَاطَةٌ, relating to a man, also signifies The being tall: (M:) or the being long in the [bones called] أَلْوَاح [pl. of لَوْحٌ], and even therein. (TA.) ― -b3- Also سَبُطَ, inf. n. سَبَاطَةٌ; (M, TA;) and سَبِطَ, inf. n. سَبَطٌ; (M;) (tropical:) He (a man) was, or became, easy, or facile, بِالْمَعْرُوفِ in beneficence. (M, TA.) And سُبُوطَةٌ is likewise expl. as signifying (tropical:) The being liberal, bountiful, or munificent. (M, TA.) ― -b4- And سَبَاطَةٌ, relating to rain, (tropical:) The being abundant and extensive. (Sh, K, TA.) [― -b5- See also the part. n. سَبِطٌ.] -A2- سَبَطَ عَلَيْهِ العَطَآءَ (tropical:) He gave to him successive and large gifts. (Sgh, TA.) -A3- سُبِطَ He was affected with fever. (Sgh, K.) [See سَبَاطِ.]

سَبَّطَتْ
2 سَبَّطَتْ ذ , (M, K, &c.,) inf. n. تَسْبِيطٌ, (S, K,) She (a camel, AZ, As, M, K, and a ewe, K) cast her young one, or fœtus, in an incomplete state: (M, K:) or before its form was apparent; (AZ, K;) like أَجْهَضَتْ and رَجَعَتْ: (AZ:) or when its fur had grown, before completion; as also سَبَّغَتٌ: (As, TA:) or سبّطت بِوَلَدِهَا she (a camel) cast her young one when its hair had grown: and سبّطت she (a ewe) cast her young one, or fœtus, abortively. (S.) The epithet applied to her in this case is ↓ مُسَبِّطٌ [without ة]. (M, K.)

اسبط
4 اسبط ذ He (a man, S, M) extended himself, or became extended or stretched, (S, M, K, TA,) upon the ground, (S, TA), in consequence of being beaten, (M, K, TA,) &c.: (TA:) he fell (M, K, TA) upon the ground, (TA,) and was unable to move, (M, K, TA,) by reason of weakness, (M, TA,) or from drinking medicine, or some other cause; on the authority of AZ: (M:) he fell upon the ground, and became extended or stretched, in consequence of being beaten, or from disease, and in like manner from drinking medicine. (TA.) And اسبط بِالأَرْضِ He clave to the ground. (Ibn-Jebeleh, M, K.) ― -b2- He was silent, by reason of fear, or fright: (M, L, K:) he was silent and still; or he lowered his eyes, looking towards the ground, and was still. (O.) ― -b3- اسبط فِى نَوْمِهِ He shut, or closed, his eyes, or eyelids, in his sleep. (Sgh, K.) ― -b4- اسبط عَنِ الأَمْرِ He feigned himself negligent of the thing or affair, inattentive to it, or heedless of it. (Sgh, K.)

سَبْطٌ
سَبْطٌ ذ : see سَبِطٌ, throughout.

سِبْطٌ
سِبْطٌ ذ A grandchild; (S, Msb, K;) a son's child, and a daughter's child: (M, TA:) pl. أَسْبَاطٌ; (S, Msb, TA;) which is commonly used by the vulgar as signifying daughters' children; distinguished by them from أَحْفَادٌ [which they apply to son's children, pl. of حَفِيدٌ]; but the leading lexicologists expressly declare that it includes sons' children and daughters' children, as it is said to do by ISd: IAar explained سِبْطٌ and سِبْطَانِ and أَسْبَاطٌ as signifying the particularly distinguished, and choicest, of children. (TA.) It is said in a trad., (TA,) الحَسَنُ وَالحُسَيْنُ سِبْطَا رَسُولِ اللّٰهِ El-Hasan, and El-Hoseyn are the two grandsons of the Apostle of God. (M, TA. *) ― -b2- A tribe of the Jews: pl. أَسْبَاطٌ: (M, Msb, K:) سِبْطٌ (M) and أَسْبَاطٌ (S, Msb) in relation to the Jews, (M, Msb,) or [rather] the Children of Israel, (S,) being like قَبِيلَةٌ (M) and قَبَائِلُ (S, Msb) in relation to the Arabs: (S, M, Msb:) and the former are thus called to distinguish them from the children of Ishmael. (M, TA.) In the phrase, وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا [And we divided them into twelve divisions, tribes], (S, M, K,) in the Kur [vii. 160], (S, M,) اسباطا is a substitute (S, M, K) for اثنتى عشرة, (S, M,) not a specificative, (S, M, K,) because the specificative may only be a sing.; (S, M;) the meaning being وقطّعناهم اثنتى عشرة فِرْقَةً اسباطًا, (Akh, Zj, S,) and therefore the numeral is fem.; (Akh, S;) or this is a mistake; for it should be فِرَقًا اثنتى عشرة; and therefore the numeral is fem. (Abu-l-'Abbás, TA.) Accord. to Ktr, you say, هٰذَا سِبْطٌ and هٰذِهِ سِبْطٌ, and هٰؤُلَآءِ سِبْطٌ and using سبط as a pl., meaning فِرْقَةٌ. (TA.) The saying
كَأَنَّهُ سِبْطٌ مِنَ الأَسْبَاطِ
is [asserted to be] a mistake, inasmuch as its author imagined that سِبْطٌ meant a man: (M:) IDrd ascribes it to El-'Ajjáj or Ru-beh: it occurs in an أُرْجُوزَة by the latter. (Sgh, TA.) [But it is applied to a single man: for] it is said in a trad., (TA,) حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنَ الأَسْبَاطِ, i. e. Hoseyn is [as though he were] a nation of the nations (أُمَّةٌ مِنَ الأُمَمِ K) in goodness; so expl. by Aboo-Bekr: (TA:) or one of the fathers of tribes; because of the multitude of his descendants: or one of the sons of daughters. (So in a marginal note in a copy of the “ Jámi' es-Sagheer ” of Es-Suyootee.) ― -b3- Also A generation (قَرْن) that comes after another. (Zj, TA.) -A2- And سِبْطٌ رِبْعِيَّةٌ, (TA in the present art. and in art. ربع,) or رِبْعِيَّةٌ ↓ سَبَطٌ, (so accord. to a copy of the M, in the present art.,) A palmtree of which the fruit ripens in the end of the summer, or hot-season. (M, TA.)

سَبَطٌ
سَبَطٌ ذ : see the next paragraph, first sentence. -A2- Also Such as is fresh of the [plant called] حَلِىّ; one of the plants of the sands; (M;) [i. e.] the [plant called] نَصِىّ, while fresh; (A'Obeyd, S, O, K;) when it has dried up, called حَلِىّ; (A'Obeyd, S, O;) a plant like the ثِيل [q. v.], except that it becomes tall; growing in the sands: (Lth, TA:) n. un. with ة: (Lth, S:) it is one of those that, when they dry up, become white, [as is said of the حَلِىّ,] resembling hoariness, like the ثُمَام [or panic grass]: (AHn, O: in the TA, the نَمَّام:) it is asserted that the Arabs say, “ The صِلِّيَان is the bread of the camels, and the سَبَط is their خَبِيص: ” (AHn, O:) its manner of growth is like [that of] دُخْن [q. v.]; and it is a good pasture: (K:) AHn says, a desert-Arab, of 'Anazeh, told me that its manner of growth is like that of large دُخْن, falling short of [so I render دُونَ, but this also signifies exceeding,] ذُرَة [q. v.], and it has grain like the grain termed بَزْر [q. v.], which will not come forth from its envelopes but by bruising, or pounding, and men extract it and eat it, made into bread, and cooked: (M, O:) the n. un. is with ة: and the pl. is أَسْبَاطٌ. (M.) Also The tree that has many branches and one أَصْل [meaning stem]: (K:) so says Az.; adding that hence is derived أَسْبَاطٌ [pl. of سِبْطٌ]; as though the father represented the tree and the children represented the branches: (TA: [but this is questionable:]) accord. to Abo-Ziyád, a certain tree, (AHn, M, O,) growing in the sands, (AHn, O,) tall, having slender branches, eaten by the camels and the sheep or goats, (AHn, M, O,) and collected by men, who sell it upon the roads (عَلَى الطُّرُقِ), (AHn, O,) or with the tamarisk (مَعَ الطَّرْفَآءِ); (so in the TA;) without blossom and without thorns, having thin leaves of the size of [those of] the كُرَّاث [or leek] (AHn, M, O) when this first comes forth. (AHn, O.) ― -b2- See also the last sentence of the next preceding paragraph.

سَبِطٌ
سَبِطٌ ذ and ↓ سَبْطٌ and ↓ سَبَطٌ, (the first and third of these in one copy of the S, and the second alone in another copy of the S, and all in the M and Msb and K,) the first of the dial. of El- Hijáz, (TA,) from سَبِطَ, and the second from سَبُطَ, the last being an inf. n. used as an epithet, (Msb,) Lank, not crisp; (S, M, * Msb, K; *) applied to hair: (S, Msb:) pl. سِبَاطٌ, which is said by Sb to be of the measure most common for a pl. of an epithet of the measure فَعَلٌ, (M,) or فَعْلٌ. (TA.) ― -b2- سَبِطُ الشَّعَرِ, (S, M,) and ↓ سَبْطُهُ, (M,) A man having lank hair: (S, M:) and in like manner سِبَاطٌ, alone, applied to a number of persons. (TA.) ↓ سَبْطٌ is also metonymically applied to (tropical:) A foreigner, like as [its contr.] جَعْدٌ is to an Arab. (TA.) ― -b3- سَبِطٌ also signifies Tall; (M, K;) applied to a man: (M:) or, as also ↓ سَبْطٌ, (TA,) or سَبِطُ الجِسْمِ, (M,) so applied, long in the [bones called] أَلْوَاح [pl. of لَوْح], (M, TA,] and even therein: (TA:) or سَبِطُ الجِسْمِ or ↓ سَبْطُهُ, (accord. to different copies of the K,) or both, (S, TA,) goodly in stature, or person, or proportion, (S, K,) and evenness. (S.) Also Having extended limbs, and perfect in make. (TA.) And سَبِطُ القَصَبِ, and ↓ سَبْطُهَا, A man [long and even, or] extended, and without protuberances, in the bones of the fore arms and the shanks. (TA.) And سَبِطُ البَنَانِ and ↓ سَبْطُهَا, (tropical:) Long in the fingers. (TA.) And سَبِطُ الخَلْقِ A man lank in make: (L in art. رد:) and سَبِطَةُ الخَلْقِ, and ↓ سَبْطَتُهُ, (tropical:) a woman lank, or soft, or tender, in make. (M, Z, TA.) And سَبِطُ السَّاقَيْنِ A man soft, or flaccid, or uncompact, in the shanks. (Ham p. 238.) ― -b4- اليَدَيْنِ ↓ سَبْطُ, (M, K, TA,) and سَبِطُهُمَا, (TA, and so in the CK,) and سَبِطُ الكَفَّيْنِ, (TA,) (tropical:) A man who is liberal, bountiful, or munificent. (M, K, TA.) And سَبِطٌ بِالْمَعْرُوفِ (tropical:) A man easy, or facile, in beneficence. (M, TA.) ― -b5- مَطَرٌ سَبِطٌ, (Sh, TA,) and ↓ سَبْطٌ, (Sh, K,) (tropical:) Rain pouring abundantly and extensively, (Sh, K,) and consecutively. (Sh, TA.)

سِبِطٌّ
سِبِطٌّ ذ : see سِبِتٌّ.

سَبَاطِ
سَبَاطِ ذ Fever: (M, O, K:) so called because the man attacked by it extends himself, and becomes relaxed: (Skr, O:) or fever attended with shivering, or trembling. (O.)

سُبَاطٌ
سُبَاطٌ ذ (AA, S, M, K) and سُبَاطُ, being perfectly and imperfectly decl., (AA, K,) and also written with ش, (TA, and K in art. شبط, ) The name of a month in Greek; (S;) a certain month, [next] before آذَارُ; (K;) the month that is between the winter and the spring; (M;) [the fifth month of the Syrian year, corresponding with February O. S.;] it is in the winter-quarters, and in it is the completion of the day whereof the fractions circulate in the years: when the said day is complete in that month, the people of Syria call that year عَامُ الكَبِيسِ; and when a child is born, or a person arrives from a country, in that year, they consider it fortunate. (Az, TA.) [See كَبِيسٌ.]

سُبَاطَةٌ
سُبَاطَةٌ ذ Sweepings, syn. كُنَاسَةٌ, (S, M, Mgh, Msb, K,) which are thrown every day in the courts of houses. (K.) ― -b2- Also A place in which sweepings (Mgh, TA) and dirt (TA) are thrown: occuring in a trad., (Mgh, TA,) and so expl. by El-Khattábee: (Mgh:) but some assign to it there the former meaning. (TA.) [It should be observed that كُنَاسَةٌ also is said to have both these meanings.] ― -b3- Also What falls from, or of, hair when it is combed. (M, TA.) -A2- A raceme of a palm-tree, with its fruit-stalks (عَرَاجِين) and its fresh ripe dates: of the dial. of Egypt. (TA.)

سَابَاطٌ
سَابَاطٌ ذ A roof (S, M, Mgh, Msb, K) between two walls, (S,) or between two houses, (M, K,) having beneath it a road, or way, or passage, (S, Mgh, Msb, K,) which is a thoroughfare: (Mgh:) pl. سَوَابِيطُ (S, Msb, K) and سَابَاطَاتٌ. (S, K.)

مَا لِى أَرَاكَ مُسْبِطًا
مَا لِى أَرَاكَ مُسْبِطًا ذ Wherefore do I see thee hanging down thy head like one in grief, or anxiety, lax in body? (S.) And تَرَكْتُهُ مُسْبِطًا I left him (meaning a sick person) not moving nor speaking. (TA.) -A2- أَرْضٌ مُسْبِطَةٌ, (M, and so in some copies of the S,) or ↓ مَسْبَطَةٌ, (thus in other copies of the S, and in the O,) Land abounding with سَبَط [q. v.]. (S, M, * O.)

مَسْبَطَةٌ
مَسْبَطَةٌ ذ : see what next precedes.

مُسَبِّطٌ
مُسَبِّطٌ ذ : see 2.

##### Türkçe

**سَبِطَ**
1 **سَبِطَ** ذ , muzâri‘i **سَبَطَ** ; (Sb, S, M, Msb, K;) ve **سَبُطَ**, muzâri‘i **سَبُطَ** ; (M, Msb, K;) mastar ismi **سَبَطٌ**, önceki fiilin; (S, Msb,) yahut **سَبْطٌ**, (K’da böyledir; TA’da buna işaret edildiği üzere,) ve **سُبُوطَةٌ**, (M, Msb, K,) ki bu, sonraki fiilindir; (M, Msb,) ve **سَبَاطَةٌ** ve **سُبُوطٌ**, (M, K,) ki bunlar da sonraki fiilindendir; (M;) O (saç, S, Msb) gevşek, kıvırcık olmayan oldu yahut oldu: (S, M, * Msb, K: *) yahut önceki fiil bu mânada kullanılır, saç hakkında söylenir; ve sonraki, bir adam hakkında söylenir; mânası, saçında gevşek, kıvırcık olmayan oldu yahut oldu. (TA.) ― -b2- **سَبَاطَةٌ**, bir adama nispetle, ayrıca uzun boylu olmayı ifade eder: (M:) yahut [**أَلْوَاح** denilen] kemiklerde uzun olmayı, hatta onların içinde dahi. (TA.) ― -b3- Yine **سَبُطَ**, mastar ismi **سَبَاطَةٌ**; (M, TA;) ve **سَبِطَ**, mastar ismi **سَبَطٌ**; (M;) (mecazen:) O (bir adam) iyilikte **بِالْمَعْرُوفِ** kolay oldu yahut oldu. (M, TA.) Ve **سُبُوطَةٌ** dahi (mecazen:) cömert, bol veren, eli açık olmayı ifade eder diye açıklanır. (M, TA.) ― -b4- Ve **سَبَاطَةٌ**, yağmura nispetle, (mecazen:) bol ve yaygın olmayı ifade eder. (Sh, K, TA.) [― -b5- İsm-i fâil **سَبِطٌ**’a da bak.] -A2- **سَبَطَ عَلَيْهِ العَطَآءَ** (mecazen:) Ona ardışık ve büyük bağışlar verdi. (Sgh, TA.) -A3- **سُبِطَ** Ateşten etkilendi. (Sgh, K.) [**سَبَاطِ**’e bak.]

**سَبَّطَتْ**
2 **سَبَّطَتْ** ذ , (M, K, vb.,) mastar ismi **تَسْبِيطٌ**, (S, K,) O (bir deve, AZ, As, M, K, ve bir koyun, K) yavrusunu yahut ceninini eksik bir hâlde düşürdü: (M, K:) yahut şekli belirgin olmadan önce; (AZ, K;) **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ** gibi: (AZ:) yahut tüyü bitmişken, tamamlanmadan önce; **سَبَّغَتٌ** da böyledir: (As, TA:) yahut **سبّطت بِوَلَدِهَا**: o (deve) yavrusunu, saçı bitmişken düşürdü: ve **سبّطت**: o (koyun) yavrusunu yahut ceninini düşük olarak düşürdü. (S.) Bu durumda ona verilen sıfat ↓ **مُسَبِّطٌ**’dur [ة’siz]. (M, K.)

**اسبط**
4 **اسبط** ذ O (bir adam, S, M) yere uzandı yahut uzatıldı yahut gerildi, (S, M, K, TA,) yere, (S, TA), dövülme sebebiyle, (M, K, TA,) vb.: (TA:) yere düştü (M, K, TA) (TA,) ve hareket edemez oldu, (M, K, TA,) zayıflık sebebiyle, (M, TA,) yahut ilaç içmekten, yahut başka bir sebepten; AZ rivayetine göre: (M:) yere düştü ve dövülme sebebiyle, yahut hastalıktan, uzandı yahut gerildi; aynı şekilde ilaç içmekten de. (TA.) Ve **اسبط بِالأَرْضِ** Yere yapıştı. (Ibn-Jebeleh, M, K.) ― -b2- Korku yahut dehşet sebebiyle sustu: (M, L, K:) sustu ve hareketsiz kaldı; yahut gözlerini yere doğru indirip hareketsiz kaldı. (O.) ― -b3- **اسبط فِى نَوْمِهِ** Uykusunda gözlerini yahut göz kapaklarını kapadı. (Sgh, K.) ― -b4- **اسبط عَنِ الأَمْرِ** Şey yahut işten kendini gaflet eder, ona dikkat etmez yahut onu umursamaz gösterdi. (Sgh, K.)

**سَبْطٌ**
**سَبْطٌ** ذ : baştan sona **سَبِطٌ**’a bak.

**سِبْطٌ**
**سِبْطٌ** ذ Bir torun; (S, Msb, K;) oğul çocuğu ve kız çocuğu: (M, TA:) çoğulu **أَسْبَاطٌ**; (S, Msb, TA;) ki avam bunu yaygın olarak kız çocukları mânasında kullanır; onları **أَحْفَادٌ**’dan ayırırlar [bunu oğul çocuklarına uygularlar; **حَفِيدٌ**’in çoğulu]; fakat önde gelen lugatçılar açıkça bunun oğul çocuklarını ve kız çocuklarını kapsadığını beyan ederler; ISd’nin böyle dediği nakledilir: IAar, **سِبْطٌ** ve **سِبْطَانِ** ve **أَسْبَاطٌ**’ı, çocukların özellikle seçkin ve en seçme olanları mânasında açıkladı. (TA.) Bir rivayette (TA) şöyle denir: **الحَسَنُ وَالحُسَيْنُ سِبْطَا رَسُولِ اللّٰهِ** El-Hasan ve El-Hoseyn, Allah’ın Elçisinin iki torunudur. (M, TA. *) ― -b2- Yahudilerden bir kabile: çoğulu **أَسْبَاطٌ**: (M, Msb, K:) Yahudilere, (M, Msb,) yahut [daha doğrusu] İsrailoğullarına, (S,) nispetle **سِبْطٌ** (M) ve **أَسْبَاطٌ** (S, Msb), Araplara nispetle **قَبِيلَةٌ** (M) ve **قَبَائِلُ** (S, Msb) gibidir: (S, M, Msb:) ve bunlara, İsmail’in çocuklarından ayırt etmek için böyle denilmiştir. (M, TA.) Şu ibarede: **وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا** [Ve onları on iki bölüğe, kabilelere ayırdık], (S, M, K,) Kur’da [vii. 160], (S, M,) **اسباطا**, (S, M, K) **اثنتى عشرة**’nın (S, M,) bedelidir, temyiz değildir, (S, M, K,) çünkü temyiz ancak müfred olabilir; (S, M;) mânası **وقطّعناهم اثنتى عشرة فِرْقَةً اسباطًا**’dır, (Akh, Zj, S,) bu yüzden sayı müennestir; (Akh, S;) yahut bu bir hatadır; zira **فِرَقًا اثنتى عشرة** olmalıydı; bu yüzden sayı müennestir. (Abu-l-'Abbás, TA.) Ktr’ye göre şöyle dersin: **هٰذَا سِبْطٌ** ve **هٰذِهِ سِبْطٌ**, ve **هٰؤُلَآءِ سِبْطٌ**; ve **سبط**’ı çoğul olarak kullanırsın; mânası **فِرْقَةٌ**. (TA.) Şu söz:
**كَأَنَّهُ سِبْطٌ مِنَ الأَسْبَاطِ**
müellifinin **سِبْطٌ**’un bir adam mânasına geldiğini zannetmesi sebebiyle hata olduğu [iddia edilir]: (M:) IDrd bunu El-‘Ajjáj’a yahut Ru-beh’e nispet eder: ikincisinin bir **أُرْجُوزَة**’sinde geçer. (Sgh, TA.) [Fakat tek bir adama uygulanır: zira] bir rivayette (TA) şöyle denir: **حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنَ الأَسْبَاطِ**, yani Hoseyn, hayırda [sanki] ümmetlerden bir ümmettir (**أُمَّةٌ مِنَ الأُمَمِ** K); Aboo-Bekr böyle açıklamıştır: (TA:) yahut kabilelerin babalarından biridir; zira soyundan gelenlerin çokluğu sebebiyle: yahut kız çocuklarının oğullarından biridir. (Es-Suyootee’nin “**Jámi' es-Sagheer**”inin bir nüshasının kenar notunda böyle.) ― -b3- Ayrıca, bir nesilden sonra gelen bir nesil (**قَرْن**) demektir. (Zj, TA.) -A2- Ve **سِبْطٌ رِبْعِيَّةٌ**, (TA, bu maddede ve **ربع** maddesinde,) yahut **رِبْعِيَّةٌ** ↓ **سَبَطٌ**, (M’nin bu maddede bir nüshasına göre,) Meyvesi yazın yahut sıcak mevsimin sonunda olgunlaşan bir hurma ağacı. (M, TA.)

**سَبَطٌ**
**سَبَطٌ** ذ : bir sonraki paragrafın ilk cümlesine bak. -A2- Ayrıca, [bitki adı] **حَلِىّ**’den taze olan şey; kumların bitkilerinden biri; (M;) yani [bitki adı] **نَصِىّ** tazeyken; (A'Obeyd, S, O, K;) kuruduğunda **حَلِىّ** diye adlandırılır; (A'Obeyd, S, O;) **ثِيل** [bk.] gibi bir bitki; ancak boylanır; kumlarda biter: (Lth, TA:) tekili ة iledir: (Lth, S:) kuruduklarında beyazlaşanlardan biridir; [**حَلِىّ** hakkında söylendiği üzere,] ak düşmüşlüğe benzer; **ثُمَام** [yahut panic grass] gibi: (AHn, O: TA’da **نَمَّام**:) Arapların şöyle dediği ileri sürülür: “**صِلِّيَان** develerin ekmeğidir; **سَبَط** ise onların **خَبِيص**’idir:” (AHn, O:) bitiş tarzı [**دُخْن**’ünki] gibidir [bk.]; ve iyi bir otlaktır: (K:) AHn der ki: ‘Anazeh’ten bir bedevî bana onun bitiş tarzının iri **دُخْن** gibi olduğunu, **ذُرَة**’den [bk.] aşağı kaldığını (böylece **دُونَ**’u tercüme ederim; fakat bu, aşmak mânasına da gelir), ve **بَزْر** denilen tane gibi bir tanesi olduğunu söyledi; bu, ezme yahut dövme olmaksızın kılıflarından çıkmaz; insanlar onu çıkarır ve yerler; ekmek yapılıp pişirilir: (M, O:) tekili ة iledir: ve çoğulu **أَسْبَاطٌ**’dur. (M.) Ayrıca, çok dallı ve tek bir **أَصْل**’i [gövdeyi] olan ağaç: (K:) Az böyle der; ve bundan **أَسْبَاطٌ**’ın [**سِبْطٌ**’un çoğulu] türediğini ekler; sanki baba ağacı, çocuklar dalları temsil eder: (TA: [fakat bu şüphelidir:]) Abo-Ziyád’a göre, kumlarda yetişen belirli bir ağaçtır, (AHn, M, O,) (AHn, O,) uzun; ince dalları vardır; develer ve koyunlar yahut keçiler yer; (AHn, M, O,) insanlar onu toplar; yollarda (**عَلَى الطُّرُقِ**) satarlar, (AHn, O,) yahut ılgınla (**مَعَ الطَّرْفَآءِ**); (TA’da böyle;) çiçeksiz ve dikensiz; [bitki] **كُرَّاث** [yahut pırasa] ilk çıktığında onun yaprakları büyüklüğünde ince yaprakları vardır. (AHn, O.) ― -b2- Bir önceki paragrafın son cümlesine de bak.

**سَبِطٌ**
**سَبِطٌ** ذ ve ↓ **سَبْطٌ** ve ↓ **سَبَطٌ**, (bunların birincisi ve üçüncüsü S’nin bir nüshasında, ikincisi tek başına S’nin başka bir nüshasında, hepsi M ve Msb ve K’da,) Hicaz lehçesinin birincisi, (TA,) **سَبِطَ**’tan; ikincisi **سَبُطَ**’tan; sonuncusu ise sıfat olarak kullanılan bir mastardır, (Msb,) Gevşek, kıvırcık olmayan; (S, M, * Msb, K; *) saça uygulanır: (S, Msb:) çoğulu **سِبَاطٌ**; Sb bunun, ölçüsü **فَعَلٌ** (M) yahut **فَعْلٌ** olan bir sıfatın çoğulu için en yaygın ölçü olduğunu söyler. (TA.) ― -b2- **سَبِطُ الشَّعَرِ**, (S, M,) ve ↓ **سَبْطُهُ**, (M,) Gevşek saçlı bir adam: (S, M:) ve aynı şekilde **سِبَاطٌ**, tek başına, bir grup kişiye uygulanır. (TA.) ↓ **سَبْطٌ** ayrıca kinaye yoluyla (mecazen:) bir yabancıya uygulanır; tıpkı [zıddı] **جَعْدٌ**’un bir Arap’a uygulanması gibi. (TA.) ― -b3- **سَبِطٌ** ayrıca uzun boylu demektir; (M, K;) bir adama uygulanır: (M:) yahut, ↓ **سَبْطٌ** da olduğu gibi, (TA,) yahut **سَبِطُ الجِسْمِ**, (M,) böyle uygulanır; [**أَلْوَاح** denilen] kemiklerde uzun, (M, TA,] hatta onların içinde dahi: (TA:) yahut **سَبِطُ الجِسْمِ** yahut ↓ **سَبْطُهُ**, (K’nın farklı nüshalarına göre,) yahut ikisi birden, (S, TA,) boyda yahut bedende yahut orantıda güzel, (S, K,) ve düzgünlük. (S.) Ayrıca, uzuvları uzamış ve yaratılışta mükemmel olan. (TA.) Ve **سَبِطُ القَصَبِ**, ve ↓ **سَبْطُهَا**, Ön kolların ve inciklerin kemiklerinde [uzun ve düzgün yahut] uzamış ve çıkıntısız bir adam. (TA.) Ve **سَبِطُ البَنَانِ** ve ↓ **سَبْطُهَا**, (mecazen:) parmaklarda uzun. (TA.) Ve **سَبِطُ الخَلْقِ** Yaratılışta gevşek bir adam: (L, **رد** maddesinde:) ve **سَبِطَةُ الخَلْقِ**, ve ↓ **سَبْطَتُهُ**, (mecazen:) yaratılışta gevşek, yahut yumuşak, yahut nazik bir kadın. (M, Z, TA.) Ve **سَبِطُ السَّاقَيْنِ** İnciklerde yumuşak, yahut gevşek, yahut sıkı olmayan bir adam. (Ham s. 238.) ― -b4- **اليَدَيْنِ** ↓ **سَبْطُ**, (M, K, TA,) ve **سَبِطُهُمَا**, (TA, ve CK’da da böyle,) ve **سَبِطُ الكَفَّيْنِ**, (TA,) (mecazen:) cömert, bol veren, eli açık bir adam. (M, K, TA.) Ve **سَبِطٌ بِالْمَعْرُوفِ** (mecazen:) iyilikte kolay bir adam. (M, TA.) ― -b5- **مَطَرٌ سَبِطٌ**, (Sh, TA,) ve ↓ **سَبْطٌ**, (Sh, K,) (mecazen:) bol ve yaygın, (Sh, K,) ve ardışık yağan yağmur. (Sh, TA.)

**سِبِطٌّ**
**سِبِطٌّ** ذ : **سِبِتٌّ**’e bak.

**سَبَاطِ**
**سَبَاطِ** ذ Ateş: (M, O, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü ona yakalanan adam uzanır ve gevşer: (Skr, O:) yahut titremeli yahut ürpermeli ateş. (O.)

**سُبَاطٌ**
**سُبَاطٌ** ذ (AA, S, M, K) ve **سُبَاطُ**, tam ve eksik i‘rablı olarak, (AA, K,) ve ayrıca ش ile de yazılır, (TA, ve K, **شبط** maddesinde,) Yunanca’da bir ayın adı; (S;) **آذَارُ**’dan önce olan belirli bir ay; (K;) kış ile bahar arasında olan ay; (M;) [Suriye yılının beşinci ayı; Şubat’a tekabül eder O. S.;] kış menzillerindedir; ve onda, kesirleri yıllarda dolaşan günün tamamlanması vardır: söz konusu gün o ayda tamam olunca, Şam halkı o yıla **عَامُ الكَبِيسِ** der; ve o yılda bir çocuk doğarsa yahut bir kimse bir ülkeden gelirse, onu uğurlu sayarlar. (Az, TA.) [**كَبِيسٌ**’e bak.]

**سُبَاطَةٌ**
**سُبَاطَةٌ** ذ Süprüntüler; eş anlamlısı **كُنَاسَةٌ**, (S, M, Mgh, Msb, K,) ki her gün evlerin avlularına atılır. (K.) ― -b2- Ayrıca, süprüntülerin (Mgh, TA) ve pisliğin (TA) atıldığı yer: bir rivayette geçer, (Mgh, TA,) ve El-Khattábee böyle açıklamıştır: (Mgh:) fakat bazıları orada buna önceki mânayı verir. (TA.) [Şu göz önünde bulundurulmalıdır ki **كُنَاسَةٌ** için de bu iki mânanın bulunduğu söylenir.] ― -b3- Ayrıca, saç tarandığında saçtan düşen şey. (M, TA.) -A2- Bir hurma salkımı; sapları (**عَرَاجِين**) ve taze olgun hurmalarıyla: Mısır lehçesindendir. (TA.)

**سَابَاطٌ**
**سَابَاطٌ** ذ İki duvar arasında, (S,) yahut iki ev arasında, (M, K,) altında bir yol yahut geçit bulunan, (S, Mgh, Msb, K,) gelip geçilen bir geçit olan, (Mgh:) bir dam (S, M, Mgh, Msb, K): çoğulu **سَوَابِيطُ** (S, Msb, K) ve **سَابَاطَاتٌ**. (S, K.)

**مَا لِى أَرَاكَ مُسْبِطًا**
**مَا لِى أَرَاكَ مُسْبِطًا** ذ Niçin seni, keder yahut kaygı içindeki biri gibi başını sarkıtmış, bedende gevşek görüyorum? (S.) Ve **تَرَكْتُهُ مُسْبِطًا** Onu (hasta bir kimseyi kastederek) ne hareket eder ne konuşur hâlde bıraktım. (TA.) -A2- **أَرْضٌ مُسْبِطَةٌ**, (M, ve S’nin bazı nüshalarında böyle,) yahut ↓ **مَسْبَطَةٌ**, (S’nin diğer nüshalarında ve O’da böyle,) **سَبَط** [bk.] bakımından bol olan arazi. (S, M, * O.)

**مَسْبَطَةٌ**
**مَسْبَطَةٌ** ذ : bir öncekinin hemen öncesine bak.

**مُسَبِّطٌ**
**مُسَبِّطٌ** ذ : 2’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبِطَ
سَبِطَ A ( n. ac. سَبَط 4 ),
a.  Was loose, flowing, lank ( hair ).

سَبُطَ
سَبُطَ U ( n. ac. سَبَاْطَة 22t ,  سُبُوْط 27 ,  سُبُوْطَة 27t ),
a.  see supra.

b.  ( n. ac. سَبَاْطَة 22t ), Was abundant, plentiful.

أَسْبَطَ
أَسْبَطَ IV ,
a.  Fell down; was prostrate.

b.  [ Bi ], Lay on ( the ground ).

c.  Was silent, was cowered.

d.  [ 'An ], Neglected ( affair ).

سِبْط
سِبْط 2 , ( pl. أَسْبَاْط 38 ),
a.  Tribe ( of the Israelites ).

b.  Grandchild.

سَبِط
سَبِط 5 ,
a.  Tall.

سَبَاْط
سَبَاْط 22 ,
a.  Fever.

سَبَاْطَة
سَبَاْطَة 22t ,
a.  Downpour, abundance of rain.

سُبَاْط
سُبَاْط 24 ,  G. ,
a.  February.

سُبَاْطَة
سُبَاْطَة 24t ,
a.  Sweepings.

سَبَّاْط
سَبَّاْط 28 , ( pl. سَبَاْبِيْطُ 70 ),
a.  Shoe.

سَابَاط
سَابَاط
a.  Roof ( of a corridor ).

##### Türkçe

سَبِطَ
سَبِطَ A ( mastar-ı isim: **سَبَط** 4 ),
a. (saç) gevşek, akıcı, sarkık idi.

سَبُطَ
سَبُطَ U ( mastar-ı isim: **سَبَاْطَة** 22t , **سُبُوْط** 27 , **سُبُوْطَة** 27t ),
a. yukarıda geçtiğine bak.

b. ( mastar-ı isim: **سَبَاْطَة** 22t ), bol, çok idi.

أَسْبَطَ
أَسْبَطَ IV ,
a. düştü; yüzüstü (yere) kapanmış idi.

b. [ Bi ], (yerin) üzerine yattı.

c. sustu, sinmiş idi.

d. [ 'An ], (işi) ihmal etti.

سِبْط
سِبْط 2 , ( çoğulu **أَسْبَاْط** 38 ),
a. (İsrâiloğullarının) kabilesi.

b. torun.

سَبِط
سَبِط 5 ,
a. uzun boylu.

سَبَاْط
سَبَاْط 22 ,
a. humma.

سَبَاْطَة
سَبَاْطَة 22t ,
a. sağanak, yağmurun bolluğu.

سُبَاْط
سُبَاْط 24 , G. ,
a. Şubat.

سُبَاْطَة
سُبَاْطَة 24t ,
a. süprüntüler.

سَبَّاْط
سَبَّاْط 28 , ( çoğulu **سَبَاْبِيْطُ** 70 ),
a. ayakkabı.

سَابَاط
سَابَاط
a. (bir koridorun) çatısı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سبط
سَبُطَ - يَسْبُطُ - سَبْط- أَسْبَاط
سَبُطَ - يَسْبُطُ + الكائن: يتفرع عن أصل ثم ينفصل عنه ويُكَوِّنُ أصلاً جديداً: يتفرع الغصن أو الفرع عن نبات ثم ينفصل عنه ثم يتدلى أو يلتصق بالأرض وينبت فيها مكوناً شجرة أونبتاً مستقلاً
سَبْط: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " سَبُطَ - يَسْبُطُ ": فرع انفصل عن أصل وكون نباتاً مستقلاً: وهو اصطلاحاً : فرع كبير رئيسي من شجرة النسب
أَسْبَاط: جمع " سَبْط": وهم اصطلاحاً في القرآن: أبناء يعقوب الاثني عشر والقبائل المتفرعة عن كلِّ منهم، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتماء إلى أصل أو نسب أو جذر "، وهي:
آلَ - يَؤوْلُ، نَسَبَ - يَنْسُبُ (نَسَبَ - يَنْسِبُ)، عَجِزَ - يَعْجَزُ، جَذَع َ - يَجْذَعُ، سَبُطَ - يَسْبُط، نَجَلَ - يَنْجُلُ
أسباطا
 	﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما وأوحينا إلى موسى إذ استسقاه قومه أن اضرب بعصاك الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عينا قد علم كل أناس مشربهم وظللنا عليهم الغمام وأنزلنا عليهم المن والسلوى كلوا من طيبات ما رزقناكم وما ظلمونا ولكن كانوا أنفسهم يظلمون(160)﴾ الأعراف
 	﴿قولوا آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل إلى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط وما أوتي موسى وعيسى وما أوتي النبيون من ربهم لا نفرق بين أحد منهم ونحن له مسلمون(136)﴾ البقرة ﴿قل آمنا بالله وما أنزل علينا وما أنزل على إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط وما أوتي موسى وعيسى والنبيون من ربهم لا نفرق بين أحد منهم ونحن له مسلمون(84)﴾ آل عمران
 	﴿إنا أوحينا إليك كما أوحينا إلى نوح والنبيين من بعده وأوحينا إلى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباطوعيسى وأيوب ويونس وهارون وسليمان وآتينا داوود زبورا(163)﴾ النساء
 	﴿أم تقولون إن إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط كانوا هودا أو نصارى قل أأنتم أعلم أم الله ومن أظلم ممن كتم شهادة عنده من الله وما الله بغافل عما تعملون (140)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [سبط] س ب ط: شعر سَبِطٌ بفتح الباء وكسرها أي مسترسل غير جعد وقد سَبِطَ شعره من باب طرب ورجل سَبِطُ الشعر و سَبِطُ الجسم و سَبْطُ الجسم أيضا مثل فَخِذ وفَخْذ إذا كان حسن القد والاستواء و السِّبْطُ واحد الأَسْبَاطِ وهم ولد الولد والأَسْبَاطِ من بني إسرائيل كالقبائل من العرب وقوله تعالى ﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما﴾ إنما أنث لأنه أراد اثنتي عشرة فرقة ثم أخبر أن الفرق أسباط وليس الأسباط بتفسير وإنما هو بدل من اثنتي عشرة لأن التفسير لا يكون إلا واحدا منكرا كقولك اثني عشر درهما ولا يجوز دراهم و السَّابَاطُ سقيفة بين حائطين تحتها طريق والجمع سَوابِيطُ و سَابَاطَاتٌ و السُّبَاطَةُ بالضم الكناسة و سُبَاطُ اسم شهر بالرومية
الراغب
سبط
- أصل السبط: انبساط في سهولة، يقال: شعر سبط، وسبط، وقد سبط سبوطا وسباطة وسباطا، وامرأة سبطة الخلقة، ورجل سبط الكفين: ممتدهما، ويعبر به عن الجود، والسبط: ولد الولد، كأنه امتداد الفروع، قال: }ويعقوب والأسباط﴿[البقرة/136]، أي: قبائل كل قبيلة من نسل رجل، وقال تعالى:﴾وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما{ [الأعراف/160]، والساباط: المنبسط بين دارين. وأخذت فلانا سباط، أي: حمى تمطه، والسباطة خط من قمامة، وسبطت الناقة ولدها، أي: القته.
ملخص اللسان
1.     السَّبْطُ والسَّبَطُ والسَّبِطُ: نقيض الجَعْد، والجمع سِباطٌ؛  وقد سَبُطَ سُبُوطاً  وسُبُوطةً وسَباطةً وسَبْطاً
2.     وشعر سَبْطٌ وسَبِطٌ: مُسْتَرْسِلٌ غير جَعْدٍ
3.     ورجل سَبْطُ  اليَدَيْن بَيّنُ السُّبُوطة: سَخِيٌّ سَمْحُ الكفين
4.     السِّبْطُ والسّبْطانُ والأَسْباطُ خاصّة الأَولاد والمُصاصُ منهم،
5.     السبْطُ والسِبطُ، بسكون الباء وكسرها: الممتدُّ الذي ليس فيه  تَعَقُّدٌ ولا نُتوء، والقَصَبُ يريد بها ساعِدَيه وساقَيْه.
6.      وفي حديث  المُلاعَنةِ: إِن جاءت به سَبطاً فهو لزوجها أَي ممتدّ الأَعضاء تامَّ  الخلْقِ
7.     والسُّباطةُ: الكُناسةُ
8.  وقيل: السِّبْطُ واحد الأَسْباط وهو وَلد الوَلدِ. ابن سيده: السِّبْطُ  ولد الابن والابنة. وكذلك يفعل النسابون في النسب يجعلون الوالد  بمنزلة الشجرة، والأَولادَ بمنزلة أَغْصانها،
9.     والسِّبْطُ من اليهود: كالقبيلة من العرب، وهم الذين يرجعون إِلى أَب  واحد، سمي سِبْطاً ليُفْرَق بين ولد إِسمعيل وولد إِسحق، وجمعه أَسْباط.وقوله عزّ وجلّ: وقطَّعناهم اثْنَتَيْ عَشْرةَ أَسْباطاً؛ أُمماً ليس  أَسباطاً بتمييز لأَن المميز إِنما يكون واحداً لكنه بدل من قوله اثنتي عشرة  كأَنه قال: جعلناهم أَسْباطاً. والأَسْباطُ من بني إِسرائيل: كالقبائل من  العرب.
10.                        وأَما الأَسباط فمشتق من  السبَطِ، والسبَطُ ضرْب من الشجر ترعاه الإِبل
11.          يقال: أَسْبَطَ على الأَرض إِذا وقع عليها ممتدّاً من ضرب أَو مرَض. وأَسْبَطَ الرجلُ إِسْباطاً  إِذا انْبَسَطَ على وجه الأَرض وامتدّ من الضرب
12.                        وقال الأَصمعي: سبَّطتِ الناقةُ بولدها وسبَّغَت، بالغين المعجمة، إِذا  أَلقته وقد نبَت وبَرُه قبل التَّمام.
13.                        وأَسْبَط الرجلُ: وقع فلم يقدر على  التحرُّك من الضعْف، وكذلك من شُرب الدَّواء أَو غيره؛ عن أَبي زيد.  وأَسْبَطَ بالأَرض: لَزِقَ بها؛
14.                        وأَسْبَط الرجلُ أَيضاً: سكَت  مِن فَرَقٍ.
15.                        والسَّبَطانةُ: قَناةٌ جَوْفاء مَضْروب بالعَقَبِ يُرْمى بها الطيرُ،  وقيل: يرمى فيها بِسهام صِغار يُنْفَخُ فيها نَفْخاً فلا تكاد تُخْطِئ.
16.                        سبَط فلان على ذلك الأَمْرِ يميناً وسَمَط عليه، بالباء والميم،  أَي حلَف عليه.
لسان العرب
● - سبط: السَّبْطُ والسَّبَطُ والسَّبِطُ: نقيض الجَعْد، والجمع سِباطٌ؛  قال سيبويه: هو الأَكثر فيما كان على فَعْلٍ صِفةً، وقد سَبُطَ سُبُوطاً  وسُبُوطةً وسَباطةً وسَبْطاً؛ الأَخيرة عن سيبويه. والسَّبْطُ: الشعر الذي  لا جُعُودة فيه. وشعر سَبْطٌ وسَبِطٌ: مُسْتَرْسِلٌ غير جَعْدٍ. ورجل  سبْطُ الشعر وسَبِطُه وقد سَبِطَ شعرُه، بالكسر، يَسْبَطُ سَبَطاً. وفي  الحديث في صفة شعره: ليس بالسَّبْطِ ولا بالجَعْدِ القَطِطِ؛ السَّبْطُ من  الشعر: المُنْبَسِطُ المُسْتَرْسِلُ، والقَطِطُ: الشدِيدُ الجُعُودةِ، أَي  كان شعره وسَطاً بينهما. ورجل سَبِطُ الجسمِ وسَبْطُه: طَويلُ الأَلواحِ  مُسْتَوِيها بَيّنُ السَّباطةِ، مثل فَخِذٍ وفَخْذ، من قوم سِباطٍ إِذا  كان حَسَنَ القَدِّ والاستواء؛ قال الشاعر:  فَجاءت به سَبْطَ العِظامِ كأَنَّما  عِمامَتُه، بَيْنَ الرِّجالِ، لِواء  ورجل سَبْطٌ بالمَعْروف: سَهْلٌ، وقد سَبُطَ سَباطةً وسَبِطَ سَبَطاً،  ولغة أَهل الحجاز: رجل سَبِطُ الشعرِ وامرأَة سَبِطةٌ. ورجل سَبْطُ  اليَدَيْن بَيّنُ السُّبُوطة: سَخِيٌّ سَمْحُ الكفين؛ قال حسان:  رُبَّ خالٍ لِيَ، لَوْ أَبْصَرْتَهُ،  سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليَوْم الخَصِرْ  شمر: مطَر سَبْطٌ وسَبِطٌ أَي مُتدارِكٌ سَحٌّ، وسَباطَتُه سَعَتُه  وكثرته؛ قال القطامِيُّ:  صَاقَتْ تَعَمَّجُ أَعْرافُ السُّيُولِ به  من باكِرٍ سَبِطٍ، أَو رائحٍ يَبِلِ  (* قوله «أعراف» كذا بالأصل، والذي في الاساس وشرح القاموس: أعناق.)  أَراد بالسبط المطَر الواسِع الكثير. ورجل سَبِطٌ بيِّن السَّباطةِ:  طويل؛ قال:  أَرْسَلَ فيها سَبِطاً لم يَخْطَلِ  أَي هو في خِلْقته التي خلقه اللّه تعالى فيها لم يزد طولاً. وامرأَة  سَبْطةُ الخلقِ وسَبِطةٌ: رَخْصةٌ ليِّنَةٌ. ويقال للرجل الطويلِ  الأَصابعِ: إِنه لسَبْطُ الأَصابع. وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم: سَبْط  القَصَبِ؛ السبْطُ والسِبطُ، بسكون الباء وكسرها: الممتدُّ الذي ليس فيه  تَعَقُّدٌ ولا نُتوء، والقَصَبُ يريد بها ساعِدَيه وساقَيْه. وفي حديث  المُلاعَنةِ: إِن جاءت به سَبطاً فهو لزوجها أَي ممتدّ الأَعضاء تامَّ  الخلْقِ.والسُّباطةُ: ما سقَط من الشعر إِذا سُرِّحَ، والسُّباطةُ: الكُناسةُ.  وفي الحديث: أَن رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَتى سُباطةَ قومٍ  فبالَ فيها قائماً ثم توضأَ ومسَح على خُفَّيْه؛ السُّباطةُ والكُناسةُ:  الموضع الذي يُرْمى فيه الترابُ والأَوْساخُ وما يُكْنَسُ من المنازل،  وقيل: هي الكُناسةُ نفسها وإِضافَتُها إِلى القوم إِضافةُ تَخْصِيصٍ لا  مِلْكٍ لأَنها كانت مَواتاً مُباحة، وأَما قوله قائماً فقيل: لأَنه لم يجد  موضعاً للقعود لأَنَّ الظاهر من السُّباطة أَن لا يكون موضعُها مُسْتوياً،  وقيل: لمرض منعه عن القعود، وقد جاء في بعض الروايات: لِعِلَّةٍ  بمَأُبِضَيْهِ، وقيل: فعَله للتَّداوِي من وجع الصُّلْبِ لأَنهم كانوا يتَداوَوْنَ  بذلك، وفيه أَن مُدافَعةَ البَوْلِ مكروهة لأَنه بالَ قائماً في  السُّباطة ولم يؤخِّرْه.  والسَّبَطُ، بالتحريك: نَبْتٌ، الواحدة سَبَطةٌ. قال أَبو عبيد: السبَطُ  النَّصِيُّ ما دام رَطْباً، فإِذا يَبِسَ فهو الحَلِيُّ؛ ومنه قول ذي  الرمة يصف رملاً:  بَيْنَ النهارِ وبين الليْلِ مِن عَقَِدٍ،  على جَوانِبه الأَسْباطُ والهَدَبُ  وقال فيه العجّاج:  أَجْرَدُ يَنْفِي عُذَرَ الأَسْباطِ  ابن سيده: السبَطُ الرَّطْبُ من الحَلِيِّ وهو من نباتِ الرمل. وقال  أَبو حنيفة: قال أَبو زياد السبَطُ من الشجر وهو سَلِبٌ طُوالٌ في السماء  دُقاقُ العِيدان تأْكله الإِبل والغنم، وليس له زهرة ولا شَوك، وله ورق  دِقاق على قَدْرِ الكُرَّاثِ؛ قال: وأَخبرني أَعرابي من عَنَزة أَن السبَطَ  نباتُه نباتُ الدُّخْنِ الكِبار دون الذُّرةِ، وله حبّ كحبّ البِزْرِ لا  يخرج من أَكِمَّتِه إِلا بالدَّقِّ، والناس يستخرجونه ويأْكلونه خَبْزاً  وطَبْخاً. واحدته سبَطةٌ، وجمع السبَطِ أَسْباطٌ. وأَرض مَسْبَطةٌ من  السَّبَطِ: كثيرة السبَطِ. الليث: السبَطُ نبات كالثِّيل إِلا أَنه يطول  وينبت في الرِّمال، الواحدة سبَطةٌ.  قال أَبو العباس: سأَلت ابن الأَعرابي ما معنى السِّبْط في كلام العرب؟  قال: السِّبْطُ والسّبْطانُ والأَسْباطُ خاصّة الأَولاد والمُصاصُ منهم،  وقيل: السِّبْطُ واحد الأَسْباط وهو وَلد الوَلدِ. ابن سيده: السِّبْطُ  ولد الابن والابنة. وفي الحديث: الحسَنُ والحُسَينُ سِبْطا رسولِ اللّه،  صلّى اللّه عليه وسلّم ورضي عنهما، ومعناه أَي طائفتانِ وقِطْعتان منه،  وقيل: الأَسباط خاصة الأَولاد، وقيل: أَولاد الأَولاد، وقيل: أَولاد  البنات، وفي الحديث أَيضاً: الحسينُ سِبْطٌ من الأَسْباط أَي أُمَّةٌ من الأُمم  في الخير، فهو واقع على الأُمَّة والأُمَّةُ واقعة عليه. ومنه حديث  الضِّبابِ: إِنَّ اللّه غَضِبَ على سِبْطٍ من بني إِسرائيل فمسخهم دَوابَّ.  والسِّبْطُ من اليهود: كالقبيلة من العرب، وهم الذين يرجعون إِلى أَب  واحد، سمي سِبْطاً ليُفْرَق بين ولد إِسمعيل وولد إِسحق، وجمعه أَسْباط.  وقوله عزّ وجلّ: وقطَّعناهم اثْنَتَيْ عَشْرةَ أَسْباطاً؛ أُمماً ليس  أَسباطاً بتمييز لأَن المميز إِنما يكون واحداً لكنه بدل من قوله اثنتي عشرة  كأَنه قال: جعلناهم أَسْباطاً. والأَسْباطُ من بني إِسرائيل: كالقبائل من  العرب. وقال الأَخفش في قوله اثنتي عشرة أَسباطاً، قال: أَنَّث لأَنه أَراد  اثنتي عشرة فِرْقةً ثم أَخبر أَن الفِرَقَ أَسْباطٌ ولم يجعل العدد  واقعاً على الأَسباط؛ قال أَبو العباس: هذا غلط لا يخرج العدد على غير الثاني  ولكن الفِرَقُ قبل اثنتي عشرة حتى تكون اثنتي عشرة مؤنثة على ما فيها  كأَنه قال: وقطَّعناهم فِرَقاً اثنتي عشرة فيصح التأْنيث لما تقدم. وقال  قطرب: واحد الأَسباط سِبْطٌ. يقال: هذا سِبْط، وهذه سبط، وهؤلاء سِبْط جمع،  وهي الفِرْقة. وقال الفراء: لو قال اثْنَيْ عشَر سِبْطاً لتذكير السبط  كان جائزاً، وقال ابن السكيت: السبط ذَكَرٌ ولكن النية، واللّه أَعلم،  ذهبت إِلى الأُمم. وقال الزجاج: المعنى وقطَّعناهم اثنتي عشْرةَ فِرْقة  أَسباطاً، فأَسباطاً من نعت فرقة كأَنه قال: وجعلناهم أَسباطاً، فيكون  أَسباطاً بدلاً من اثنتي عشرة، قال: وهو الوجه. وقال الجوهري: ليس أَسباطاً  بتفسير ولكنه بدل من اثنتي عشرة لأَن التفسير لا يكون إِلا واحداً منكوراً  كقولك اثني عشر درهماً، ولا يجوز دراهم، وقوله أُمماً من نعت أَسْباطٍ،  وقال الزجاج: قال بعضهم السِّبْطُ القَرْنُ الذي يجيء بعد قرن، قالوا:  والصحيح أَن الأَسْباط في ولد إِسحق بن إِبراهيم بمنزلة القبائل في ولد  إِسمعيل، عليهم السلام، فولَد كلِّ ولدٍ من ولدِ إِمعيل قبيلةٌ، وولد كلِّ ولد  من ولَدِ إِسحق سِبْطٌ، وإِنما سمي هؤلاء بالأَسباط وهؤلاء بالقبائل  ليُفْصَلَ بين ولد إِسمعيل وولد إِسحق، عليهما السلام. قال: ومعنى إِمعيل في  القبيلة( ) قوله «قال ومعنى إسماعيل في القبيلة إلخ» كذا في الأَصل.  معنى الجماعة، يقال لكل جماعة من أَب واحد قبيلة، وأَما الأَسباط فمشتق من  السبَطِ، والسبَطُ ضرْب من الشجر ترعاه الإِبل، ويقال: الشجرةُ لها  قبائل، فكذلك الأَسْباطُ من السبَط، كأَنه جُعل إِسحقُ بمنزلة شجرة، وجعل  إِسمعيل بمنزلة شجرة أُخرى، وكذلك يفعل النسابون في النسب يجعلون الوالد  بمنزلة الشجرة، والأَولادَ بمنزلة أَغْصانها، فتقول: طُوبى لفَرْعِ فلانٍ  وفلانٌ من شجرة مباركة. فهذا، واللّه أَعلم، معنى الأَسْباط والسِّبْطِ؛  قال ابن سيده: وأَما قوله:  كأَنه سِبْطٌ من الأَسْباطِ  فإِنه ظن السبْطَ الرجل فغَلِط.  وسَبَّطَتِ الناقةُ وهي مُسَبِّطٌ: أَلْقَتْ ولدَها لغير تمام.  وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: كانت تَضْرِب اليَتيم يكون في حَجْرِها  حتى يُسْبِطَ أَي يَمتدّ على وجه الأَرض ساقطاً. يقال: أَسْبَطَ على  الأَرض إِذا وقع عليها ممتدّاً من ضرب أَو مرَض. وأَسْبَطَ الرجلُ إِسْباطاً  إِذا انْبَسَطَ على وجه الأَرض وامتدّ من الضرب. واسْبَطَرَّ أَي امتدّ،  منه؛ ومنه حديث شُرَيْحٍ: فإِن هي دَرَّتْ واسْبَطَرَّت؛ يريد امتدَّتْ  للإِرْضاع؛ وقال الشاعر:  ولُيِّنَتْ من لَذّةِ الخِلاطِ،  قد أَسْبَطَتْ، وأَيُّما إِسْباطِ  يعني امرأَة أُتِيَتْ، فلما ذاقَتِ العُسَيْلةَ مَدَّتْ نفْسَها على  الأَرض، وقولهم: ما لي أَراك مُسْبِطاً أَي مُدَلِّياً رأْسَك كالمُهْتَمّ  مُسْتَرْخِيَ البدَنِ. أَبو زيد: يقال للناقة إِذا أَلقَتْ ولدَها  قُبَيْلَ أَن يَسْتَبينَ خَلْقُه: قد سَبَّطَتْ وأَجْهَضَتْ ورَجَعَتْ رِجاعاً.  وقال الأَصمعي: سبَّطتِ الناقةُ بولدها وسبَّغَت، بالغين المعجمة، إِذا  أَلقته وقد نبَت وبَرُه قبل التَّمام. والتَّسْبِيطُ في الناقة:  كالرِّجاعِ. وسبَّطتِ النعجةُ إِذا أَسْقطت. وأَسْبَط الرجلُ: وقع فلم يقدر على  التحرُّك من الضعْف، وكذلك من شُرب الدَّواء أَو غيره؛ عن أَبي زيد.  وأَسْبَطَ بالأَرض: لَزِقَ بها؛ عن ابن جَبلة. وأَسْبَط الرجلُ أَيضاً: سكَت  مِن فَرَقٍ.  والسَّبَطانةُ: قَناةٌ جَوْفاء مَضْروب بالعَقَبِ يُرْمى بها الطيرُ،  وقيل: يرمى فيها بِسهام صِغار يُنْفَخُ فيها نَفْخاً فلا تكاد تُخْطِئ.  والسَّاباطُ: سَقيفةٌ بين حائطين، وفي المحكم: بين دارين، وزاد غيره: من  تحتها طريق نافذ، والجمع سَوابِيطُ وساباطاتٌ. وقولهم في المثل:  أَفْرَغُ من حَجَّامِ ساباطٍ؛ قال الأَصمعي: هو ساباطُ كسْرى بالمدائنِ  وبالعجمية بَلاس آبادْ، وبَلاس اسم رجل؛ ومنه قول الأَعشى:  فأَصْبَحَ لم يَمْنَعْه كَيْدٌ وحِيلةٌ * بِساباطَ حتى ماتَ وهو مُحَرْزَق  (* هكذا روي صدر هذا البيت في الأَصل روايتين مختلفتين. وكلتا الروايتين  تخالف ما في قصيدة الأَعشى، فقد روي فيها على هذه الصورة: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه)  يذكر النعمان بن المنذر وكان أَبْرَويز حبَسه بساباط ثم أَلقاه تحت  أَرْجُل الفِيَلةِ. وساباطُ: موضع؛ قال الأَعشى:  هُنالِكَ ما أَغْنَتْه عِزَّةُ مُلْكِه * بِساباطَ، حتى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ  (* هكذا روي صدر هذا البيت في الأَصل روايتين مختلفتين. وكلتا الروايتين  تخالف ما في قصيدة الأَعشى، فقد روي فيها على هذه الصورة: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه)  وسَباطِ: من أَسماء الحمَّى، مبنيّ على الكسر؛ قال المتنخل الهذلي: أَجَزْتُ بفِتْيةٍ بِيضٍ كِرامٍ، * كأَنَّهُمُ تَمَلُّهُمُ سَباطِ  وسُباط: اسم شهر بالرومية، وهو الشهر الذي بين الشتاء والربيع، وفي  التهذيب: وهو في فصل الشتاء، وفيه يكون تمام اليوم الذي تَدُور كسُوره في  السنين، فإِذا تَمَّ ذلك اليومُ في ذلك الشهر سمّى أَهلُ الشام تلك السنةَ  عامَ الكَبِيسِ، وهم يَتَيَمَّنُونَ به إِذا وُلد فيه مولود او قَدِم  قادِمٌ من سَفَرٍ.  والسِّبْطُ الرِّبْعِيُّ: نخلة تُدرك آخر القَيْظِ.  وسابِطٌ وسُبَيْطٌ: اسْمانِ. وسابُوطٌ: دابّةٌ من دواب البحر.  ويقال: سبَط فلان على ذلك الأَمْرِ يميناً وسَمَط عليه، بالباء والميم،  أَي حلَف عليه. ونعْجة مَبْسُوطةٌ إِذا كانت مَسْمُوطةً مَحْلوقة.
مقاييس اللغة:
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
القاموس المحيط:
السَّبْطُ ويُحَرَّكُ وككتفٍ نَقيضُ الجَعْدِ، وقد سَبُطَ، ككَرُمَ وفَرحَ، سَبْطاً وسُبوطاً وسُبوطَةً وسَباطَةً. وككتِفٍ الطويلُ. ورجلٌ سَبْطُ اليَدينِ سَخِيٌّ. وسَبِْطُ الجِسْمِ حَسَنُ القَدِّ. ومَطَرٌ سَبْطٌ سَحٌّ. وسَباطَتُه كَثْرَتُه وسَعَتُه. والسَبَطُ، محركةً الرَّطْبُ من النَّصِيِّ، ونباتُه كالدُّخْنِ، مَرْعًى جَيِّدٌ، والشجرةُ لها أغْصانٌ كثيرَةٌ، وأصْلُها واحدٌ، وبالكسر ولَدُ الوَلَدِ، والقبيلةُ من اليَهودِ ج أسباطٌ. " وقَطَّعْناهم اثْنَتَي عَشرةَ أَسباطاً " بَدَلٌ لا تَمييزٌ. و " حُسَيْنٌ سِبْطٌ من الأَسْباطِ " أمَّةٌ من الأُمَمِ. وسَبَّطَتِ الناقةُ والنَّعْجَةُ تَسْبِيطاً، وهي مُسَبِّطٌ ألْقَتْ ولدَها لغيرِ تَمامٍ، أو قَبْلَ أن يَسْتَبِينَ خَلْقُه. وأسْبَطَ سَكَتَ فَرَقاً، بالأرض لَصِقَ، وامْتَدَّ من الضَّرْبِ، في نَوْمِه غَمَّضَ،
عن الأمرِ: تَغابَى، وانْبَسَطَ، ووَقَعَ فلم يَقْدِر أن يَتَحَرَّكَ. والسَّبَطانَةُ، محركةً: قَناةٌ جَوْفاءٌ يُرْمَى بها الطيرُ. والساباطُ: سَقِيفَةٌ بين دَارَيْنِ تحتَها طريقٌ ج: سَوابِيطُ وساباطاتٌ، ود بما وراءَ النَّهْرِ، وع بالمَدائِنِ لِكِسْرَى، مُعَرَّبُ بَلاس آبادْ، ومنه: " أفْرَغُ من حَجَّامِ ساباط " ، لأنه حَجَمَ كِسْرَى مَرَّةً في سَفَرِهِ. فأَغْناهُ، فلم يَعُدْ للحِجامةِ، أو لأنه كان يَحْجِم من مَرَّ عليه من الجَيْشِ بِدانِقٍ نَسِيئَةً إلى وقْتِ قُفُولِهم، ومع ذلك يَمُرُّ عليه الأُسْبُوعُ والأُسْبوعانِ، ولا يَقْرَبُه أحدٌ، فحينئذٍ كان يُخْرِجُ أُمَّه، فَيَحْجِمُها لئلاً يُقَرَّعَ بالبطالةِ، فما زالَ دَأبَهُ حتى ماتَت فَجْأةً، فصارَ مَثَلاً. وكقَطامِ: الحُمَّى. وكعُنِيَ: حُمَّ. وكغُرابٍ، ويُصْرَفُ: شَهْرٌ قبلَ آذارَ. والسُّباطةُ: الكُناسةُ تُطْرَحُ بأفْنِيَةِ البُيوتِ. وسابِطٌ وسُبَيْطٌ، كزُبيرٍ: اسْمان. وسَبْسَطِيَّةُ، كأَحْمَدِيَّةٍ: د من عَملِ نابُلُسِ، فيه قَبْرُ زَكَرِيَّا ويحيى، عليهما السلام. وسابُوطٌ: دابةٌ بَحْرِيَّةٌ.
تاج العروس:
س ب ط
السَّبْطُ بالفَتْحِ ويُحَرَّكُ وككَتِفٍ الأخيرُ لُغَةُ الحِجازِ : نَقيضُ الجَعْدِ من الشَّعرِ : المُسْتَرْسِلُ الَّذي لا حُجْنَةَ فيه وكان شَعَرُ رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم لا جَعْداً ولا سَبْطاً أَي كانَ وَسَطاً بَيْنَهُما . وقَد سَبُطَ الرَّجُلُ ككَرُمَ وسَبِطَ شَعرُه مِثْلُ فَرِحَ سَبْطاً بالفَتْحِ كما هو مَضْبوطٌ عِنْدَنا أَو هو بالتَّحريك كما في الصّحاح وسُبوطاً وسُبوطَةً بضمِّهما وسَباطَةً بالفَتْحِ وهو لَفٌّ ونَشْرٌ غيرُ مُرَتَّبٍ . والسَّبِطُ ككَتِفٍ : الطَّويلُ الأَلْواحِ من الرِّجالِ المُسْتَويها بَيِّنُ السَّباطَةِ وكَذلِكَ السَّبْطُ بالفَتْحِ مِثْلُ فَخِذٍ وفَخْذٍ قالَ :
" أَرْسَلَ فيها سَبِطاً لم يَخْطَلِ أَي هو في خِلْقَتِه الَّتِي خَلَقه الله تعالى فيها لم يَزِدْ طولاً
ومن المَجَازِ : رَجُلٌ سَبْطُ اليَدَيْنِ أَي سَخِيٌّ سَمْحُ الكَفَّيْنِ بَيِّن السُّبوطَةِ وكَذلِكَ سَبِطُ اليَدَيْنِ ككَتِفٍ قالَ حَسّان رَضِيَ الله عَنْه :
رُبَّ خالٍ لِيَ لَوْ أَبْصَرْتِهِ ... سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليَوْمِ الخَصِرْ وكَذلِكَ : رَجُلٌ سَبْطٌ بالمَعْروفِ : إِذا كانَ سَهْلاً وَقَدْ سَبُطَ سَباطَةً . ورَجُلٌ سَبِطُ الجِسْمِ بالفَتْحِ وككَتِفٍ : حَسَنُ القَدِّ والاسْتِواءِ من قَوْمٍ سِباطٍ بالكَسْرِ قالَ الشّاعر :
فجاءتْ بهِ سَبْطَ العِظامِ كأَنَّما ... عِمامَتُه بَيْنَ الرِّجالِ لِواءُ كذا في الصّحاح والشّاعِرُ هو أَبُو حُنْدُج . وفي صِفَتهِ صَلّى اللهُ عليه وسَلّم سَبِط القَصَبِ رُوِيَ بسكون الباء وبكَسْرها وهو المُمْتَدُّ الَّذي لَيْسََ فيه تَعَقُّدٌ ولا نُتوءٌ والقَصَبُ يُريدُ بها ساعِدَيْهِ وساقَيْهِ . وفي حَديثِ المُلاعَنَةِ : " إنْ جاءتْ به سَبْطاً فهو لِزَوْجِها " أَي مُمْتَدَّ الأَعضاءِ تامَّ الخَلْقِ . ويُقَالُ للرَّجُلِ الطَّويل الأَصابِعِ : إنَّه لَسَبْطُ البَنانِ وهو مَجازٌ . ومن المَجَازِ : مَطَرٌ سَبْطٌ وسَبِطٌ أَي مُتَدارِكٌ سَحٌّ قالَهُ شَمِرٌ . قالَ : وسَباطَتُه : كَثْرَتُه وسَعَتُه قالَ القطامي :
صافَتْ تَعَمَّجُ أَعْناقُ السُّيولِ به ... من باكِرٍ سَبِطٍ أو رائحٍ يَبِلُ أَرادَ بالسبِط : المَطَرَ الواسِعَ الكَثيرَ . والسَّبْطُ مُحَرَّكَةً : نَباتٌ كالثِّيل إلاَّ أنَّه يَطولُ ويَنْبُتُ في الرِّمال الواحِدَةُ سَبَطةٌ قالَهُ اللَّيْثُ . وقالَ أَبُو عُبَيْدٍ : السَّبَطُ الرَّطْبُ من النَّصِيّ فإذا يَبِسَ فهو الحَلِيُّ وقالَ ابن سِيدَه : السَّبَط : الرَّطْبُ من الحَلِيِّ وهو من نَباتِ الرَّمْلِ وقالَ أَبُو حَنيفَةَ : وأَخْبَرَني أَعْرابِيٌّ من عَنَزَةَ أنَّ السَّبَطَ نَباتُه كالدُّخْنِ الكِبارِ دونَ الذُّرَةِ وله حَبٌّ كحَبِّ البَزْرِ لا يَخْرُجُ من أَكِمَّتِهِ إلاَّ بالدَّقِّ والنّاسُ يَسْتَخْرِجونَهُ ويَأكُلونَهُ خَبْزاً وطَبْخاً وهو مَرْعًى جَيِّدٌ . قالَ أَبُو حَنيفَة : وزَعَمَ بعضُ الرُّواةِ أنَّ العَرَبَ تَقول : الصِّلِّيانُ خُبْزُ الإبِلِ والسًّبَطُ : خَبيصُها . وقالَ أَبُو زِيادٍ : من الشَّجَرِ السَّبَطُ ومَنْبِتُه الرِّمالُ سُلُبٌ طِوالٌ في السَّماءِ دِقاقُ العيدانِ يَأكُلُه الغَنَم والإبِلُ وتَحتَشُّه النّاسُ فيَبيعونَه عَلَى الطُّرُقِ وليس له زَهْرَةٌ ولا شَوْكَةٌ وله وَرَقٌ دِقاقٌ عَلَى قَدْرِ الكُرّاثِ أَوَّل مَا يَخْرُج الكُرّاثُ . قالَ الصَّاغَانِيّ : والسَّبَطُ مِمّا إِذا جَفَّ ابْيَضَّ وأَشْبَه الشَّيْبَ بمَنْزِلَةِ الثَّغامِ ولِذا قالَ ابنُ هَرْمَةَ :
رَأَتْ شَمَطاً تَخُصُّ به المَنايا ... شَواةَ الرَّأْسِ كالسَّبَطِ المُحيلِ
وقالَ الأّزْهَرِيّ : السَّبَط : الشَّجَرَةُ لها أَغْصانٌ كَثيرَةٌ وأَصْلُها واحِدٌ . قالَ ومِنْهُ اشْتِقاقُ الأَسْباطِ كأَنَّ الوالِدَ بمَنْزِلَة الشَّجَرَةِ والأَوْلادَ بمَنْزِلَة أَغْصانِها . والسِّبْطُ بالكَسْرِ : وَلَدُ الوَلَدِ وفي المُحْكَمِ : وَلَدُ الابنِ والابْنَةِ . وفي الحَديث : " الحَسَنُ والحُسَيْنُ سِبْطا رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم ورَضِيَ عَنْهُما " . والسِّبْطُ : القَبيلَةُ من اليَهودِ وهُمُ الذين يَرْجِعونَ إِلَى أَبٍ واحِدٍ سُمِّيَ سِبْطاً لِيُفْرَقَ بَيْنَ وَلَدِ إسماعيلَ ووَلَدِ إسحاق عليهما السَّلام ج أَسْباطٌ . وقالَ أَبُو العبّاسِ : سأَلْتُ ابن الأَعْرَابِيّ : مَا مَعْنَى السِّبْطِ في كلامِ العَرَب ؟ قالَ : السِّبْطُ والسِّبْطانُ والأَسْباطُ : خاصَّةُ الأَوْلادِ والمُصاصُ مِنْهُم . وقالَ غَيْرُه : الأَسْباط : أَولادُ الأوْلادِ وقِيل : أَوْلادُ البَناتِ . قُلْتُ : وهذا القول الأخيرُ هو المَشْهورُ عندَ العامَّة وبه فَرَّقوا بَيْنَها وبين الأحْفادِ ولكنَّ كلامَ الأئمَّةِ صَريحٌ في أنَّه يَشْمَلُ وَلَدَ الابنِ والابْنَة كما صَرَّحَ به ابن سِيدَه . وقالَ الأّزْهَرِيّ : الأَسْباطُ في بَني إسحاقَ بمَنْزِلَة القبائِلِ في بَني إسماعيلَ صَلَوات الله عليهما . يُقَالُ : سُمُّوا بذلك ليُفْصَلَ بَيْنَ أَوْلادِهما . قالَ : ومَعْنَى القَبيلَة مَعْنَى الجَماعة يُقَالُ لِكُلِّ جَماعةٍ من أَبٍ وأُمٍّ : قَبيلَةٌ ويُقَالُ لكلّ جمعٍ من آباءٍ شَتَّى : قَبيلٌ بلا هاءٍ . وقوله تعالى : " وقَطَّعْناهُم اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً " أَسْباطٌ : بَدَلٌ من قوله اثْنَتَيْ عَشْرَة ولا تَمْييزٌ لأنَّ المُمَيِّز إنّما يَكون واحِداً . وقالَ الزَّجّاجُ : المَعْنى : وقَطَّعْناهُم اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً أَسْباطاً فأَسْباطاً من نَعْتِ فِرْقة كَأَنَّهُ قالَ : وجَعَلْناهُم أَسْباطاً . قالَ : وهو الوَجْه . وفي الصّحاح : وإنَّما أَنَّث لأنَّه أَرادَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً ثمَّ أَخْبَرَ أنَّ الفِرَقَ أَسْباطٌ وليس الأَسْباطُ بتَفْسيرٍ ولكنَّه بَدَلٌ من اثْنَتَيْ عَشْرَةَ لأنَّ التَّفْسيرَ لا يَكُونُ إلاَّ واحِداً مَنْكوراً كقَولك : اثْنا عَشَر دِرْهَماً ولا يَجوز دَراهِمَ . قُلْتُ : وهذا الَّذي نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ هو قَوْلُ الأخفش غيرَ أنَّه قالَ بعد قوله : ثمَّ أَخْبَرَ أنَّ الفِرَقَ أَسْباطٌ ولم يَجْعَل العَدَدَ واقِعاً عَلَى الأَسْباطِ . قالَ أَبُو العَبّاسِ : هذا غَلَطٌ لا يَخْرُج العَدَدُ عَلَى غَيْرِ الثّاني ولكنّ الفِرَقَ قبل اثْنَتَيْ عَشْرَةَ حتَّى يَكُونَ اثْنَتَيْ عَشْرَة مُؤَنَّثَةً عَلَى مَا فيها كأَنَّه قالَ : وقَطَّعْناهُم فِرَقاً اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فيَصِحُّ التَّأنيثُ لما تَقَدَّم . وقالَ قُطْرُبٌ : واحدُ الأَسْباط سِبْط يُقَالُ : هذا سِبْطٌ وهذه سِبْطٌ وهؤلاء سِبْطٌ جَمْعٌ وهي الفِرْقَةُ . وفي الحَديثِ : " حُسَيْنٌ مِنِّي وأَنا من حُسَيْنٍ أَحَبَّ الله مَنْ أَحَبَّ حُسَيْناً حُسَيْنٌ سِبْطٌ من الأَسْباطِ " . قُلْتُ : رَواه يَعْلَى بنُ مُرَّةَ الثَّقَفيُّ رَضِيَ الله عَنْه أَخْرَجَهُ التِّرمِذيُّ عن الحَسَنِ عن ابن عَيّاشٍ قالَ : حَدَّثَني عَبْدِ اللهِ بنُ عُثْمان بن خُثَيْمٍ عن سَعيد بن راشدٍ عن يَعْلَى وقالَ : حَديثٌ حَسَنٌ رواه ابنُ ماجَةَ من حَديثِ يَحْيَى بن سُلَيْم ووَهْب عن ابن خُثَيْم وأَخْرَجَهُ البَغَوِيُّ عن إسماعيل ابن عَيّاشٍ الحِمْصِيِّ عن ابن خُثَيْمٍ ولَفْظُه : " حُسَيْنٌ سِبْطٌ من الأَسْباط مَنْ أَحَبَّني فَلْيُحِبَّ حُسَيْناً : قالَ أَبُو بَكْرٍ : أَي أُمَّةٌ من الأُمَم في الخَيْر فهو واقِعٌ عَلَى الأُمَّةِ والأُمَّةُ واقِعَةٌ عليه ومِنْهُ حَديثُ الضِّبابِ : " إنَّ الله غَضِبَ عَلَى سِبْطٍ من بَني إسْرائيل فمَسَخَهُم دَوابَّ " . وسَبَّطَتِ النَّاقَةُ والنَّعْجَةُ تَسْبيطاً وهي مُسَبِّطٌ : أَلْقَتْ وَلَدَها لِغَيْرِ تَمامٍ والَّذي في الصّحاح : التَّسْبيطُ في النّاقَةِ كالرِّجاعِ . ويُقَالُ أَيْضاً : سَبَّطَتِ النَّعْجَةُ إِذا أَسْقَطَت وفي العُبَاب : أو سَبَّطت النَّاقةُ إِذا أَلْقَت وَلَدَها قَبْلَ أنْ يَسْتَبينَ
خَلْقُه هَكَذا نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ قالَ : وكَذلِكَ قالَهُ الأَصْمَعِيّ وأَوْرَدَه في التَّكْمِلَة مُسْتَدْرِكاً به عَلَى الجَوْهَرِيّ مع أنَّ قَوْلَ الجَوْهَرِيّ : كالرِّجاع إشارةٌ إِلَى قَوْلِ أَبي زَيْدٍ هذا فإِنَّ نَصَّه في نَوادِرِه : يُقَالُ للنَّاقَةِ إِذا أَلْقَت وَلَدَها قَبْلَ أنْ يَسْتَبينَ خَلْقُه : قَدْ سَبَّطَت وأَجْهَضَتْ ورَجَعَتْ رِجاعاً . وقوله : وكَذلِكَ قالَهُ الأَصْمَعِيّ ونَصُّه : سَبَّطَتِ النّاقَةُ بولَدِها وسَبَّغَت بالغَيْنِ المُعْجَمَة إِذا أَلْقَتْه وَقَدْ نَبَتَ وَبَرُهُ قبلَ التَّمامِ . وأَسْبَطَ الرَّجُلُ فهو مُسْبِطٌ : سَكَتَ . هَكَذا هو في النُّسَخِ بالتَّاءِ فَرَقاً أَي من الفَرَقِ ومثلُه في اللِّسان وفي العُبَاب : أَطْرَقَ وسَكَن . وأَسْبَطَ بالأرْضِ : لَصِقَ بها عن ابن جَبَلَةَ . وأَسْبَطَ الرَّجُلُ إِذا وَقَعَ عَلَى الأرْضِ وامْتَدَّ وانْبَسَطَ من الضَّرْبِ أَو منَ المَرَضِ وكَذلِكَ من شُرْبِ الدَّواءِ قالَهُ أَبُو زَيْدٍ ومِنْهُ قولُهم : مالي أَراكَ مُسْبِطاً أَي مُدَلِّياً رَأْسَك كالمُهْتَمِّ مُسْتَرْخِيَ البَدَنِ وفي حَديثِ عائِشَة رَضِيَ الله عنها : أنَّها " كانت تَضْرِبُ اليَتيمَ يَكُونُ في حَجْرِها حتَّى يُسْبِطَ " أَي يَمْتَدَّ عَلَى وَجْهِ الأرْضِ . ويُقَالُ : دَخَلْتُ عَلَى المَريضِ فتَرَكْتُه مُسْبِطاً أَي لَقًى لا يَتَحَرَّكُ ولا يَتَكَلَّم . قِيل : ومِنْهُ : اسْبَطَرَّ أَي امْتَدَّ وَقَدْ تَقَدَّم في الرّاءِ . وقالَ الشَّاعِر : لْقُه هَكَذا نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ قالَ : وكَذلِكَ قالَهُ الأَصْمَعِيّ وأَوْرَدَه في التَّكْمِلَة مُسْتَدْرِكاً به عَلَى الجَوْهَرِيّ مع أنَّ قَوْلَ الجَوْهَرِيّ : كالرِّجاع إشارةٌ إِلَى قَوْلِ أَبي زَيْدٍ هذا فإِنَّ نَصَّه في نَوادِرِه : يُقَالُ للنَّاقَةِ إِذا أَلْقَت وَلَدَها قَبْلَ أنْ يَسْتَبينَ خَلْقُه : قَدْ سَبَّطَت وأَجْهَضَتْ ورَجَعَتْ رِجاعاً . وقوله : وكَذلِكَ قالَهُ الأَصْمَعِيّ ونَصُّه : سَبَّطَتِ النّاقَةُ بولَدِها وسَبَّغَت بالغَيْنِ المُعْجَمَة إِذا أَلْقَتْه وَقَدْ نَبَتَ وَبَرُهُ قبلَ التَّمامِ . وأَسْبَطَ الرَّجُلُ فهو مُسْبِطٌ : سَكَتَ . هَكَذا هو في النُّسَخِ بالتَّاءِ فَرَقاً أَي من الفَرَقِ ومثلُه في اللِّسان وفي العُبَاب : أَطْرَقَ وسَكَن . وأَسْبَطَ بالأرْضِ : لَصِقَ بها عن ابن جَبَلَةَ . وأَسْبَطَ الرَّجُلُ إِذا وَقَعَ عَلَى الأرْضِ وامْتَدَّ وانْبَسَطَ من الضَّرْبِ أَو منَ المَرَضِ وكَذلِكَ من شُرْبِ الدَّواءِ قالَهُ أَبُو زَيْدٍ ومِنْهُ قولُهم : مالي أَراكَ مُسْبِطاً أَي مُدَلِّياً رَأْسَك كالمُهْتَمِّ مُسْتَرْخِيَ البَدَنِ وفي حَديثِ عائِشَة رَضِيَ الله عنها : أنَّها " كانت تَضْرِبُ اليَتيمَ يَكُونُ في حَجْرِها حتَّى يُسْبِطَ " أَي يَمْتَدَّ عَلَى وَجْهِ الأرْضِ . ويُقَالُ : دَخَلْتُ عَلَى المَريضِ فتَرَكْتُه مُسْبِطاً أَي لَقًى لا يَتَحَرَّكُ ولا يَتَكَلَّم . قِيل : ومِنْهُ : اسْبَطَرَّ أَي امْتَدَّ وَقَدْ تَقَدَّم في الرّاءِ . وقالَ الشَّاعِر :
" قدِ لَبثَتْ منْ لَذَّةِ الخِلاطِ
" قَدْ أَسْبَطَتْ وأَيَّما إسْباطِ
يَعْني امْرَأَةً أُتِيَتْ فلمّا ذاقَتْ العُسَيْلَةَ مَدَّت نَفْسَها عَلَى الأرْضِ وبه يُعْرَفُ أنَّ تَقْييدَ المصنف الإسْباطَ بقوله من الضَّرْبِ فيه قُصورٌ . وأَسْبَط في نَوْمِهِ : غَمَّضَ . وأَسْبَطَ عن الأمْرِ : تَغابَى نَقَلَهُما الصَّاغَانِيّ . ويُقَالُ : ضَرَبْتُه حتَّى أَسْبَطَ أَي انْبَسَطَ وامْتَدَّ عَلَى وَجْهِ الأرْضِ ووَقَعَ عَلَيها فلَمْ يَقْدِرْ أنْ يَتَحَرَّك من الضَّعْفِ . وقالَ اللَّيْثُ : السَّبَطانَةُ مُحَرَّكَةً : قَناةٌ جَوْفاءُ مَضْروبَةٌ بالعَقَبِ يُرْمَى بها الطَّيْرُ وقِيل : يُرْمَى فيها بسِهامٍ صِغارٍ يُنْفَخُ فيها نَفْخاً فلا تَكادُ تُخْطِئُ . وَقَدْ ذُكِر في ز ب ط أَيْضاً . والسّاباطُ : سَقيفَةٌ بَيْنَ دارَيْنِ كما في المُحْكَم وفي الصّحاح : بَيْنَ حائِطَيْنِ تَحْتَها طَريقٌ نافِذٌ ج : سَوابيطُ وساباطاتٌ . وساباطُ : د : بما وَراءَ النَّهْرِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . وساباطُ : ع بالمَدائِنِ لِكِسْرَى أَبْرَوِيزَ . قالَ الأَصْمَعِيّ : هو مُعْرَب بلاس آبادْ قالَ : وبَلاس : اسمُ رَجُلٍ . قُلْتُ : وهكذا وَقَعَ في المَعارِفِ لابن قُتَيْبَة وَقَدْ تَقَدَّم في السِّين قالَ الجَوْهَرِيّ ومِنْهُ قَوْلُ الأعْشَى :
فذاكَ وما أَنْجَى من المَوْتِ رَبَّه ... بساباطَ حتَّى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ يذكرُ النُّعْمانَ بن المُنْذِرِ وكان أَبْرَويزُ قَدْ حَبَسَه بساباطَ ثمَّ أَلْقاهُ تَحْتَ أَرْجُلِ الفِيَلَةِ . قُلْتُ : ويُرْوَى :
" فأَصْبَح لم يَمْنَعْه كَيْدٌ وحيلَةٌ ويُرْوَى : مُحَزْرَق ومِنْهُ المَثل : أَفْرَغُ من حَجَّامِ ساباطَ قِيل : لأنَّه حَجَمَ كِسْرَى أَبَرْوِيْزَ مَرَّةً في سَفَرِه فأَغْناهُ فلم يَعُدْ للحِجامَةِ ثانِياً أو لأنه كانَ مُلازِماً ساباط المَدائِنِ وكان يَحْجِمُ مَنْ مَرَّ عَلَيْهِ من الجَيْشِ الَّذي ضُرِبَ عليهُم البَعْثُ بدانِقٍ واحِدٍ نَسيئَةً إِلَى وَقْتِ قُفولِهِم وكان مع ذلِكَ يَمُرُّ عَلَيْهِ الأُسْبوعُ والأُسْبوعانِ ولا يَقْرَبُه أحَدٌ فحينئِذٍ كانَ يُخْرِجُ أُمَّهُ فيَجْجُمُها ليُرِيَ النّاسَ أَنَّهُ غيرُ فارِغٍ ولئلاَّ يُقَرَّعَ بالبَطالَة . فما زالَ ذلِكَ دَأْبَه حتَّى أَنْزَفَ دَمَها وماتَتْ فَجْأَةً . فصار مَثَلاً قالَ :
مَطْبَخُهُ قَفْرٌ وطَبَّاخُه ... أَفْرَغُ من حَجّامِ ساباطِ وسَباطِ كقَطامِ : من أَسْماءِ الحُمَّى مَبْنِيُّ عَلَى الكسْرِ قالَ المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيّ :
أَجَزْتُ بِفتْيَةٍ بيضٍ كِرامٍ ... كأَنَّهُمُ تَمُلُّهُمُ سَباطِ
قالَ السُّكَّرِيّ : وإنَّما سُمِّيَتْ بِسَباطِ لأنَّها إِذا أَخَذَت الإنْسانَ امْتَدَّ واسْتَرْخَى قالَ الصَّاغَانِيّ : ويُقَالُ : سَبَاطِ : حُمَّى نافِضٌ . وَقَدْ سُبِطَ الرجل كعُنِيَ إِذا حُمَّ . ومن المَجَازِ : وُلِدَ فُلانٌ في سُباطٍ كغُرابٍ بالسِّين والشِّين قالَ أَبُو عُمَرَ الزَّاهِدُ : يُصْرَفُ ولا يُصْرَفُ : اسمُ شَهْرٍ بالرُّومِيَّة قَبْلَ آذار يَكُونُ بَيْنَ الشِّتاء والرَّبيع قالَ الأّزْهَرِيّ : هو من فُصول الشِّتاء وفيه يَكُونُ تَمامُ اليَوْمِ الَّذي تَدورُ كُسورُه في السِّنين فإذا تَمَّ ذلِكَ اليَوْمُ في ذلِكَ الشَّهْرِ سَمَّى أَهلُ الشَّامِ تلْكَ السَّنَةَ عامَ الكَبيسِ وهو الَّذي يُتَيَمَّنُ به إِذا وُلِدَ مَوْلودٌ في تِلْكَ السَّنَةِ أو قَدِمَ قادِمٌ من بَلَدٍ . والسُّباطَةُ بالضَّمِّ : الكُناسَةُ الَّتِي تُطْرَحُ كُلَّ يَوْمٍ بأَفْنِيَةِ البُيوتِ وأَمَّا الَّذي في حَديثِ المُغيرَة : " أَتَى سُباطَةَ قَوْمٍ فبالَ قائِماً " فهو المَوْضِع الَّذي يُرْمَى فيه الأوْساخُ وما يُكْنَسُ من المَنازِلِ . وقِيل : هي الكُناسَةُ نَفْسُها وإضافَتُها إِلَى القَوْمِ إضافَةُ تَخْصيصٍ لا مِلْك ؛ لأنَّها كانت مَواتاً مُباحَةً . وأَمّا قولُه : قائِماً فقيل : لأنَّه لم يَجِدْ مَوْضِعاً للقُعودِ ؛ لأنَّ الظَّاهِرَ من السُّباطَة أن لا يَكُونَ مَوْضِعُها مُسْتَوِياً . وقِيل : لِمَرَضٍ مَنَعَه عن القُعود . وَقَدْ جاء في بعض الرِّوايات : لِعِلَّةٍ بمَأْبِضِه . وقِيل : فَعَلَه للتَّداوي من وَجَعِ الصُّلْبِ ؛ لأنَّهُمْ كانوا يَتَداوَوْنَ بذلك . وفيه أنَّ مُدافَعَة البَوْلِ مَكْروهَةٌ ؛ لأنَّهُ بالَ قائِماً في السُّباطَةِ ولم يُؤَخِّرْه . وسابِطٌ وسُبَيْطٌ كزُبَيْرٍ : اسْمان فمن الأوّل : سابِطُ بن أبي حُمَيْضَة ابن عَمْرو بن وَهْبِ بن حُذافَةَ الجُمَحِيّ له صُحبَةٌ رَوَى عنه ابنُه عبدُ الرَّحمن وله صُحْبَة أَيْضاً . وعبد الرَّحمن بن سابِطٍ الشَّاميّ تابعيُّ وقِيل : هو الجُمَحِيّ . وسَبْسَطِيَّة كأَحْمَدِيَّة ويُقَالُ : سَبَطْيَة بفَتْحِ السِّين والباء وسُكونِ الطّاءِ وتَخْفيفِ الياء وهكذا وُجِدَ مَضْبوطاً في التَّكْمِلَة : د من عَمَلِ نابُلُسَ من أَعْمالِ فِلَسْطين فيه قَبْرُ زَكريَّا ويَحْيَى عليهما الصَّلاة والسَّلام . وسابوطُ : دابَّةٌ بَحْرِيَّة كما في اللِّسان . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : جمعُ السَّبْطِ من الشَّعْرِ سِباطٌ بالكَسْرِ قالَ سِيبَوَيْه : هو الأكْثَرُ فيما كانَ عَلَى فَعْلٍ صِفَةٍ والسِّباطُ أَيْضاً : ذَوو الشَّعرِ المُسْتَرْسِل قالَ :
" قالَت سُلَيْمَى لا أُحِبُّ الجَعْدينْ
" ولا السِّباطَ إنّهم مَناتِينْ ويُكْنَى بالسَّبِطِ عن العَجَميِّ كما يُكْنَى عن العَرَبِيِّ بالجَعْدِ قالَ :
" هَلْ يُرْوِيَنْ ذَوْدَك نَزْعٌ مَعْدُ
" وساقيانِ سَبِطٌ وجَعْدُ وجَمع السَّبَطِ مُحَرَّكَةً للنَّباتِ : أَسْباطٌ قالَ ذو الرُّمَّة يَصِف رَمْلاً :
بَيْنَ النَّهارِ وبين اللَّيْلِ من عَقَدٍ ... عَلَى جَوانِبِه الأَسْباطُ والهَدَبُ وأَرْضٌ مَسْبَطَةٌ بالفَتْحِ : كثيرةُ السَّبَط نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وفي بعض النُّسَخ مُسْبَطَة بالضَّمِّ . وسَبَطَ عَلَيْهِ العَطاءَ إِذا تابَعَه وأَكْثَرَه وهو مجاز قِيل : ومِنْهُ اشتقاقُ السَّباطَةِ . نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ وقالَ ابن دُرَيْدٍ : غَلِطَ العَجّاجُ أو رُؤْبَةُ فقال :
" كَأَنَّهُ سِبْطٌ من الأسْباطِ أَراد رجلاً وهذا غَلَطٌ كما في المُحْكَمِ قالَ الصَّاغَانِيّ : لرُؤْبة أُرْجوزَةٌ أَوَّلُها :
" شُبَّت لِعَيْنيَ غَزِلٍ مَيّاطِ
" سَعْدِيَّةٌ حَلَّتْ بذي أراطِ وللعَجّاج أُرْجوزةٌ أولها :
" وبَلْدَةٍ بَعيدَةِ النِّياطِ
" مَجْهولَةٌ تَغْتالُ خَطْوَ الخاطي
والمَشْطور الَّذي شَكَّ ابن دُرَيْدٍ في قائِلِه من هذه الأُرْجوزة . وامْرَأةٌ سَبْطَةُ الخَلْقِ وسَبِطَتُه : رَخْصَتُه لَيِّنَتُه وهو مَجازٌ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ . والسُّباطَةُ بالضَّمِّ : مَا سَقَطَ من الشَّعرِ إِذا سُرِّحَ . والسُّباطَةُ أَيْضاً : عِذْقُ النَّخْلَةِ بعَراجينِها ورُطَبِها . مِصْرِيَّةٌ . والسِّبْطُ بالكَسْرِ : القَرْنُ الَّذي يَجيءُ بعْدَ القَرْنِ نَقَلَهُ الزَّجَّاجُ عن بَعْضِهِم . والسِّبْطُ الرِّبْعِيُّ : نَخْلَةٌ تُدْرِك آخِرَ القَيْظِ . ويُقَالُ : سَبَطَ فُلانٌ عَلَى ذلِكَ الأمْرِ يَميناً وسَمَطَ عليه بالباءِ والميم أَي حَلَفَ عَلَيْهِ . ونَعْجَةٌ مَسْبوطَةٌ إِذا كانت مَسْموطَةً مَحْلوقَةً . وسبْطَةُ بن المُنْذِر السَّليحيّ كانَ يلي جِباياتِ بَني سَليحٍ . وسُوَيْبِطُ بن حَرْمَلَة القُرَشِيّ العَبْدَرِيّ بَدْرِيٌّ هاجَرَ إِلَى الحَبَشَة . وَقَدْ سَمُّوا سِبْطاً بالكَسْرِ . وكأَميرٍ : المُنْذِر بن سَبيطِ بن عَمْرو بن عَوْفٍ . أَوْرَدَه الحافِظُ في التَّبْصير . ومَنْ عُرِفَ بالسِّبْطِ : جَماعَةٌ من المُحَدِّثين . وجَرادُ بن سَبيط بن طارق رَوى عنه قَيْلُ بن عَرادَةَ

##### Türkçe

**سبط**
**سَبُطَ - يَسْبُطُ - سَبْط- أَسْبَاط**
**سَبُطَ - يَسْبُطُ** + varlık: bir asıldan dallanır, sonra ondan ayrılır ve yeni bir asıl oluşturur: dal ya da budak bir bitkiden dallanır, sonra ondan ayrılır, sonra sarkar yahut yere yapışır ve orada biter; bağımsız bir ağaç yahut bitki oluşturarak.
**سَبْط**: “**فـَعـْل**” vezninde; **سَبُطَ - يَسْبُطُ**’tan “mef‘ûl” manasında fiil ismi: bir asıldan ayrılmış ve bağımsız bir bitki oluşturmuş dal: ve o, ıstılahça: nesep ağacından büyük, ana (baş) bir dal.
**أَسْبَاط**: **سَبْط**’ın çoğulu: ve onlar ıstılahça Kur’an’da: Yakub’un on iki oğlu ve her birinden dallanan kabilelerdir; Allah daha iyi bilir.
Ve lafız, “bir asla yahut nesebe yahut köke intisap” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**آلَ - يَؤوْلُ**، **نَسَبَ - يَنْسُبُ** (**نَسَبَ - يَنْسِبُ**)، **عَجِزَ - يَعْجَزُ**، **جَذَع َ - يَجْذَعُ**، **سَبُطَ - يَسْبُط**، **نَجَلَ - يَنْجُلُ**

**أسباطا**
﴿Ve onları on iki **أسباطا** ümmetler olarak parçaladık; kavmi kendisinden su istediğinde Musa’ya vahyettik: “Asanla taşa vur”; ondan on iki pınar fışkırdı; her bir insanlar topluluğu içeceklerini bildi; üzerlerine bulutu gölge yaptık; üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın indirdik: “Size rızık verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.” Bize zulmetmediler; fakat kendi nefislerine zulmediyorlardı (160)﴾ **الأعراف**

﴿Deyin: “Allah’a iman ettik; bize indirilene, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Yakub’a ve **الأسباط**’a indirilene; Musa’ya verilen ve İsa’ya verilen ve peygamberlere Rablerinden verilen şeye (iman ettik); onların hiçbirini birbirinden ayırmayız; ve biz O’na teslim olanlarız.” (136)﴾ **البقرة** ﴿De ki: “Allah’a iman ettik; bize indirilen şeye, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Yakub’a ve **الأسباط**’a indirilen şeye; Musa’ya verilen ve İsa’ya verilen şeye; ve peygamberlere Rablerinden verilen şeye (iman ettik); onların hiçbirini birbirinden ayırmayız; ve biz O’na teslim olanlarız.” (84)﴾ **آل عمران**

﴿Şüphesiz biz sana vahyettik; Nuh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi; İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Yakub’a ve **الأسباط**’a, İsa’ya, Eyyub’a, Yunus’a, Harun’a ve Süleyman’a vahyettik; Davud’a da Zebur verdik (163)﴾ **النساء**

﴿Yoksa siz mi diyorsunuz: “İbrahim, İsmail, İshak, Yakub ve **الأسباط** Yahudi yahut Hristiyan idiler”? De ki: “Siz mi daha bilirsiniz, yoksa Allah mı?” Allah katından yanında bulunan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kimdir? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir (140)﴾ **البقرة**

**مختار الصحاح**
● [**سبط**] س ب ط: **سَبِطٌ** saç—**الباء**’nın fethi ve kesriyle—yani salıverilmiş, kıvırcık olmayan; ve saçı **سَبِطَ** oldu, **طرب** babından. Ve **سَبِطُ الشعر** adam; ve **سَبِطُ الجسم** ve **سَبْطُ الجسم** da; **فَخِذ** ve **فَخْذ** gibi; boyu ve düzgünlüğü güzel olduğunda. Ve **السِّبْطُ** **الأَسْبَاطِ**’tan bir tanedir; onlar oğlun oğludur. Ve İsrailoğullarından **الأَسْبَاطِ** Araplardan kabileler gibidir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve onları on iki **أسباطا** ümmetler olarak parçaladık﴾ ancak müennes getirdi; çünkü “on iki fırka”yı kastetti; sonra fırkaların **أسباط** olduğunu haber verdi. **الأسباط** tefsir değildir; bilakis “on iki”den bedeldir; çünkü tefsir ancak tek, nekre olur; “on iki dirhem” demen gibi; “dirhemler” caiz olmaz. Ve **السَّابَاطُ** iki duvar arasında, altında yol bulunan bir saçaktır; çoğulu **سَوابِيطُ** ve **سَابَاطَاتٌ**. Ve **السُّبَاطَةُ**—**الضم** ile—süpürülüp atılan çöplük. Ve **سُبَاطُ** Rumca’da bir ay adıdır.

**الراغب**
**سبط**
- **السبط**’un aslı: kolaylıkta yayılmadır; denir: **شعر سبط** ve **سبط**; ve **سبط** oldu: **سبوطا** ve **سباطة** ve **سباطا**. Ve **امرأة سبطة الخلقة**; ve **رجل سبط الكفين**: ikisini uzatmış; ve onunla cömertlikten kinaye edilir. Ve **السبط**: oğlun oğlu; sanki dalların uzantısıdır. Dedi: ﴿ve Yakub ve **الأسباط**﴾ [**البقرة**/136], yani: her kabile bir adamın neslinden olmak üzere kabileler. Ve Yüce Allah dedi: ﴿Ve onları on iki **أسباطا** ümmetler olarak parçaladık﴾ [**الأعراف**/160]. Ve **الساباط**: iki ev arasında yayılmış olan. Ve “Falancayı **سباط** aldım” (yani): onu uzatan bir humma. Ve **السباطة**: çöpten bir çizgi. Ve **سبطت** deve dişisi yavrusunu (yani): onu attı.

**ملخص اللسان**
1. **السَّبْطُ** ve **السَّبَطُ** ve **السَّبِطُ**: **الجَعْد**’ın zıddı; çoğulu **سِباطٌ**; ve **سَبُطَ**: **سُبُوطاً** ve **سُبُوطةً** ve **سَباطةً** ve **سَبْطاً**.
2. **شعر سَبْطٌ** ve **سَبِطٌ**: salıverilmiş, **جَعْدٍ** olmayan.
3. **رجل سَبْطُ اليَدَيْن** **بَيّنُ السُّبُوطة**: cömert; avuçları geniş.
4. **السِّبْطُ** ve **السّبْطانُ** ve **الأَسْباطُ**: özellikle evlatlar ve onların emzikte olanları.
5. **السبْطُ** ve **السِبطُ**—**الباء**’nın sükûnu ve kesriyle—: içinde düğümlenme ve çıkıntı bulunmayan uzamış olan; ve **القَصَبُ** ile onun iki pazusunu ve iki baldırını kasteder.
6. **المُلاعَنةِ** hadîsinde: “Eğer onu **سَبطاً** getirirse, o kocasınındır”; yani: uzuvları uzamış, yaratılışı tam.
7. **السُّباطةُ**: süprüntü/çöplük.
8. Ve denildi: **السِّبْطُ** **الأَسْباط**’ın bir tanesidir; o, oğlun oğludur. İbn Sîde: **السِّبْطُ** oğlun ve kızın oğludur. Nesepçiler de nesepte böyle yaparlar: babayı ağaç menzilesinde, evlatları onun dalları menzilesinde kılarlar.
9. Yahudilerden **السِّبْطُ**: Araplardan kabile gibidir; onlar tek bir babaya dönenlerdir; İsmail’in evladı ile İshak’ın evladı arasında ayırt edilsin diye **سِبْطاً** diye adlandırıldı; çoğulu **أَسْباط**tır. Ve Aziz ve Celil’in sözü: “Ve onları on iki **أَسْباطاً** parçaladık; ümmetler”de **أَسباطاً** temyiz değildir; çünkü temyiz ancak tek olur; fakat “on iki” sözünden bedeldir; sanki “Onları **أَسْباطاً** yaptık” demiş gibidir. Ve İsrailoğullarından **الأَسْباطُ**: Araplardan kabileler gibidir.
10. **الأَسباط**’a gelince: **السبَطِ**’tan türemiştir; **السبَطُ** develerin otladığı bir ağaç türüdür.
11. Denir: **أَسْبَطَ** yere; üzerine uzanmış olarak düştüğünde, darbe yahut hastalıktan. Ve **أَسْبَطَ الرجلُ إِسْباطاً**: yerin yüzü üzerine yayıldığında ve darbeden uzadığında.
12. **الأَصمعي** dedi: **سبَّطتِ الناقةُ** yavrusuyla ve **سبَّغَت**—**الغين**’i mu‘ceme ile—: onu attığında; ve onun tüyü tamamlanmadan önce bitmiş olduğunda.
13. **أَسْبَط الرجلُ**: düştü de zayıflıktan hareket etmeye güç yetiremedi; ilaç içmekten yahut başkasından da böyledir; Ebû Zeyd’den. Ve **أَسْبَطَ بالأَرض**: ona yapıştı.
14. Ve **أَسْبَط الرجلُ** ayrıca: korkudan sustu.
15. **السَّبَطانةُ**: topukla vurularak yapılmış içi boş bir kamış; onunla kuş atılır; ve denildi: içine küçük oklar atılır; içine üflenerek üflenir; neredeyse ıskalamaz.
16. **سبَط** falan kimse o iş üzerine yemin etti; ve **سَمَط** üzerine—**الباء** ve **الميم** ile—yani: onun üzerine yemin etti.

**لسان العرب**

● - سبط: **السَّبْطُ** ve **السَّبَطُ** ve **السَّبِطُ**: **الجَعْد**’ın zıddı; çoğulu **سِباطٌ**’dur; Sîbeveyh dedi: o, **فَعْلٍ** vezni üzere sıfat olan şeylerde daha çoktur; ve **سَبُطَ** **سُبُوطاً** ve **سُبُوطةً** ve **سَباطةً** ve **سَبْطاً**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Ve **السَّبْطُ**: içinde **جُعُودة** bulunmayan saçtır. Ve **شعر سَبْطٌ** ve **سَبِطٌ**: **مُسْتَرْسِلٌ** olup **جَعْد** olmayan. Ve adam **سبْطُ الشعر** ve **سَبِطُه**; ve saçı **سَبِطَ**; kesre ile; **يَسْبَطُ** **سَبَطاً**. Ve hadiste, saçının vasfında: **ليس بالسَّبْطِ ولا بالجَعْدِ القَطِطِ**; saçtan **السَّبْطُ**: **المُنْبَسِطُ المُسْتَرْسِلُ**; ve **القَطِطُ**: **الشدِيدُ الجُعُودةِ**; yani saçı ikisi arasında orta idi. Ve adam **سَبِطُ الجسمِ** ve **سَبْطُه**: levhaları uzun, onları düzgün, **السَّباطة**’si açık; **فَخِذٍ** ve **فَخْذ** gibi; boyu ve düzgünlüğü güzel olduğunda **قوم سِباطٍ**’dan; şair dedi:
فَجاءت به سَبْطَ العِظامِ كأَنَّما
عِمامَتُه، بَيْنَ الرِّجالِ، لِواء

Ve adam **سَبْطٌ بالمَعْروف**: kolaydır; ve **سَبُطَ** **سَباطةً** ve **سَبِطَ** **سَبَطاً**. Ve Hicaz ehlinin dili: adam **سَبِطُ الشعرِ**, kadın **سَبِطةٌ**. Ve adam **سَبْطُ اليَدَيْن** **بَيّنُ السُّبُوطة**: cömert, avuçları yumuşak; Hassân dedi:
رُبَّ خالٍ لِيَ، لَوْ أَبْصَرْتَهُ،
سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليَوْم الخَصِرْ

Şemmer: **مطَر سَبْطٌ** ve **سَبِطٌ** yani peş peşe gelen, sağanak; ve onun **سَباطَتُه** genişliği ve çokluğudur; el-Katâmî dedi:
صَاقَتْ تَعَمَّجُ أَعْرافُ السُّيُولِ به
من باكِرٍ سَبِطٍ، أَو رائحٍ يَبِلِ
(* “**أعراف**” sözü asılda böyledir; **الاساس**’ta ve **شرح القاموس**’ta olan: **أعناق**.)

**السبط** ile geniş, çok yağmuru kastetti. Ve adam **سَبِطٌ** **بيِّن السَّباطةِ**: uzundur; dedi:
أَرْسَلَ فيها سَبِطاً لم يَخْطَلِ
yani Allah Teâlâ’nın onu yarattığı yaratılışında olup boyca artmamıştır. Ve kadın **سَبْطةُ الخلقِ** ve **سَبِطةٌ**: gevşek, yumuşak. Ve uzun parmaklı adama denir: o, elbette **سَبْطُ الأَصابع**’dır. Ve onun vasfında, sallallahu aleyhi ve sellem: **سَبْط القَصَبِ**; **السبْطُ** ve **السِبطُ**, bâ’nın sükûnu ve kesresiyle: içinde düğümlenme ve çıkıntı bulunmayan uzamış olan; ve **القَصَبُ** ile iki önkolunu ve iki baldırını kasteder. Ve **المُلاعَنةِ** hadîsinde: “Eğer onu **سَبطاً** getirirse o, kocasınındır” yani uzuvları uzamış, yaratılışı tam. Ve **السُّباطةُ**: tarandığında saçtan düşen şeydir; ve **السُّباطةُ**: süprüntüdür. Ve hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bir kavmin **سُباطة**’sına geldi de orada ayakta bevletti, sonra abdest aldı ve mestleri üzerine mesh etti; **السُّباطةُ** ve **الكُناسةُ**: toprağın, pisliklerin ve evlerden süpürülen şeylerin atıldığı yer; ve denildi ki: o, süprüntünün kendisidir; ve onun kavme izafe edilmesi, mülkiyet değil tahsis izafesidir; çünkü o, mubah bir boş arazi idi. “Ayakta” sözüne gelince: denildi ki, oturmak için yer bulmadı; çünkü **السُّباطة**’nın görüneni, yerinin düz olmamasıdır; ve denildi ki, oturmaktan alıkoyan bir hastalık sebebiyle; ve bazı rivayetlerde gelmiştir: iki **مَأُبِض**’inde bir illet sebebiyle; ve denildi ki, bel ağrısının tedavisi için yaptı; çünkü onlar bununla tedavi olurlardı. Ve onda, idrarı tutmanın mekruh olduğuna delil vardır; çünkü **السُّباطة**’da ayakta bevletti ve onu geciktirmedi.

Ve **السَّبَطُ**, hareke ile: bir bitkidir; teki **سَبَطةٌ**. Ebû Ubeyd dedi: **السبَطُ** yaş kaldığı müddetçe **النَّصِيُّ**’dir; kuruduğunda ise **الحَلِيُّ**’dir; ondan, Zü’r-Rumme’nin bir kumu vasfederek sözü:
بَيْنَ النهارِ وبين الليْلِ مِن عَقَِدٍ،
على جَوانِبه الأَسْباطُ والهَدَبُ
Ve el-Acçâc onda dedi:
أَجْرَدُ يَنْفِي عُذَرَ الأَسْباطِ

İbn Sîde: **السبَطُ** **الحَلِيِّ**’den yaş olanıdır; o, kum bitkisindendir. Ebû Hanîfe dedi: Ebû Ziyâd dedi: **السبَطُ** ağaçtandır; o, gökte uzun, dalları ince bir **سَلِبٌ**’dir; develer ve koyunlar onu yer; onun çiçeği ve dikeni yoktur; ve onun, pırasanın ölçüsünce ince yaprakları vardır. Dedi: ve bana, **عَنَزة**’den bir bedevî haber verdi ki **السبَطَ**’ın bitkisi, mısırdan aşağı, iri darının bitkisi gibidir; ve onun, tohum gibi bir tanesi vardır; **أَكِمَّتِه**’nden ancak dövme ile çıkar; insanlar onu çıkarır ve ekmek olarak ve pişirme olarak yerler. Tekil’i **سبَطةٌ**’dır; **السبَطِ**’ın çoğulu **أَسْباطٌ**’dur. Ve **أَرض مَسْبَطةٌ** **من السَّبَطِ**: **السبَطِ**’ı çok olan. el-Leys: **السبَطُ** **الثِّيل** gibi bir bitkidir; ancak uzar ve kumlarda biter; teki **سبَطةٌ**.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye sordum: Arapların كلامında **السِّبْط**’un manası nedir? Dedi: **السِّبْطُ** ve **السّبْطانُ** ve **الأَسْباطُ**, evlatların ve onlardan emzikli çocukların hususî adıdır; ve denildi ki: **السِّبْطُ**, **الأَسْباط**’ın biridir; o, torundur. İbn Sîde: **السِّبْطُ**, oğlun ve kızın çocuğudur. Ve hadiste: **الحسَنُ والحُسَينُ سِبْطا رسولِ اللّه** (sallallahu aleyhi ve sellem ve onlardan razı olsun); manası: yani ondan iki taife ve iki parça; ve denildi ki: **الأَسباط** evlatlara hastır; ve denildi ki: evlatların evlatlarıdır; ve denildi ki: kızların evlatlarıdır. Ve hadiste ayrıca: “**الحسينُ سِبْطٌ من الأَسْباط**” yani hayırda ümmetlerden bir ümmettir; böylece o, ümmet üzerine vaki olur ve ümmet de onun üzerine vaki olur. Ondan, **الضِّبابِ** hadîsi: “Şüphesiz Allah, İsrailoğullarından bir **سِبْطٍ** üzerine gazap etti de onları hayvanlara çevirdi.” Ve Yahudilerden **السِّبْطُ**: Araplardan kabile gibidir; onlar, tek bir babaya dönenlerdir; İsmail’in evladı ile İshak’ın evladı arasında ayrım yapılsın diye **سِبْطاً** diye adlandırıldı; çoğulu **أَسْباط**’tır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **وقطَّعناهم اثْنَتَيْ عَشْرةَ أَسْباطاً**; **أُمماً** (ümmetler)dir; temyiz olarak **أَسباطاً** değildir; çünkü temyiz ancak tekil olur; fakat o, **اثنتي عشرة** sözünün bedelidir; sanki dedi ki: onları **أَسْباطاً** yaptık. Ve İsrailoğullarından **الأَسْباطُ**: Araplardan kabileler gibidir. Ve el-Ahfeş, “**اثنتي عشرة أَسباطاً**” sözünde dedi: on iki **فِرْقةً** kastettiği için müennes yaptı; sonra haber verdi ki fırkalar **أَسْباطٌ**’dır; ve sayıyı **الأَسباط** üzerine vaki kılmadı. Ebû’l-Abbâs dedi: bu yanlıştır; sayı, ikinciden başkasına çıkarılmaz; fakat **الفِرَقُ** “on iki”den önce olmalıdır ki “on iki” onda bulunan şeye göre müennes olsun; sanki dedi ki: onları fırkalara ayırdık, on iki; böylece, önce geçen sebebiyle te’nîs sahih olur. Kutrub dedi: **الأَسباط**’ın teki **سِبْطٌ**’tur. Denir: bu **سِبْط**, bu **سبط**, ve bunlar **سِبْط** (cem‘)dir; o, fırkadır. el-Ferrâ dedi: **السبط**’ın müzekkerliği sebebiyle “**اثْنَيْ عشَر سِبْطاً**” deseydi caiz olurdu. İbnü’s-Sikkît dedi: **السبط** müzekkerdir; fakat niyet, Allah daha iyi bilir, ümmetlere gitmiştir. ez-Zeccâc dedi: mana: onları on iki fırkaya ayırdık, **أَسباطاً**; böylece **أَسباطاً**, **فرقة**’nın sıfatındandır; sanki dedi ki: onları **أَسْباطاً** yaptık; böylece **أَسباطاً**, **اثنتي عشرة**’den bedel olur; dedi: ve bu, veçhtir. el-Cevherî dedi: **أَسباطاً** tefsir olarak değildir; fakat **اثنتي عشرة**’den bedeldir; çünkü tefsir ancak tek bir nekre olur; “on iki dirhem” demen gibi; “dirhemler” caiz olmaz. Ve **أُمماً**, **أَسْباطٍ**’ın sıfatındandır. Ve ez-Zeccâc dedi: bazısı dedi ki **السِّبْطُ** bir **قَرْن**dır; bir karnın ardından gelen karn. Dediler: ve sahih olan, İshak b. İbrahim’in evladında **الأَسْباط**’ın, İsmail’in evladında kabileler menzilesinde oluşudur; عليهم السلام.

Her bir oğlunun, **إِمعيل**’in oğullarından her bir oğlunun bir **قبيلة**’si vardır; ve her bir oğlunun, **إِسحق**’ın oğullarından her bir oğlunun bir **سِبْط**’u vardır. Ancak bunlar **الأَسباط** ile, şunlar **القبائل** ile adlandırıldı ki **إِسمعيل**’in oğulları ile **إِسحق**’ın oğulları arasında ayrım yapılsın; ikisine de selâm olsun. Dedi: **إِمعيل**’in **القبيلة**’deki mânâsı( ) “Dedi: **إسماعيل**’in **القبيلة**’deki mânâsı ilh.” asılda böyle. **الجماعة** mânâsıdır; bir babadan olan her **جماعة** için **قبيلة** denir. **الأَسباط** ise **السبَطِ**’tan türemiştir; **السبَطُ** develerin otladığı ağaçtan bir türdür. Ve denir ki: ağacın **قبائل**’i vardır; işte **الأَسْباطُ** da **السبَط**’tan böyledir; sanki **إِسحق** bir ağaç menzilesinde kılınmış, **إِسمعيل** de başka bir ağaç menzilesinde kılınmıştır. Nesep âlimleri de nesepte böyle yaparlar: babayı ağaç menzilesinde, oğulları da onun dalları menzilesinde kılarlar; böylece dersin ki: falanın dalına müjde; ve falan mübârek bir ağaçtandır. İşte bu, Allah daha iyi bilir, **الأَسْباط**’ın ve **السِّبْطِ**’ın mânâsıdır. İbn Sîde dedi: “Ama onun sözü: **كأَنه سِبْطٌ من الأَسْباطِ**; o, **السبْطَ**’ı adam sandı da yanıldı.”

**وسَبَّطَتِ الناقةُ** ve o **مُسَبِّطٌ** iken: yavrusunu tam olmadan attı.

Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: yanındaki yetime vururdu; ta ki **يُسْبِطَ**; yani yüzüstü yere uzanmış olarak düşsün. Denir: **أَسْبَطَ على الأَرض**; eğer vurma yahut hastalık sebebiyle onun üzerine uzanmış olarak düşerse. Ve **أَسْبَطَ الرجلُ إِسْباطاً**; eğer yüzüstü yere yayılıp uzarsa, vurmadan dolayı. Ve **اسْبَطَرَّ**; yani uzadı; ondandır. Ve ondandır Şurayh hadisi: “Şayet o süt verdi ve **اسْبَطَرَّت**”; emzirmek için uzadı demek ister. Şair dedi:

ولُيِّنَتْ من لَذّةِ الخِلاطِ،
قد أَسْبَطَتْ، وأَيُّما إِسْباطِ

Yani: kendisine varılmış bir kadın; **العُسَيْلة**’yi tadınca, kendini yere uzattı. Ve onların sözü: “Bana ne oluyor da seni **مُسْبِطاً** görüyorum”; yani başını sarkıtmış, kederli gibi, bedeni gevşek.

Ebû Zeyd: Devenin, yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden az önce atması hâlinde denir: **سَبَّطَتْ** ve **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ رِجاعاً**.

Asmaî dedi: Deve yavrusuyla **سبَّطت** ve **سبَّغَت** (mu‘ceme **الغين** ile); eğer onu, tüyü bitmiş olduğu hâlde, tamamlanmadan önce atarsa. Ve devede **التَّسْبِيطُ**: **الرِّجاعِ** gibidir. Ve koyun **سبَّطت**; eğer düşürürse. Ve **أَسْبَط الرجلُ**: düştü de zayıflıktan hareket etmeye güç yetiremedi; aynı şekilde ilâç içmekten yahut başkasından; Ebû Zeyd’den. Ve **أَسْبَطَ بالأَرض**: ona yapıştı; İbn Ceble’den. Ve **أَسْبَط الرجلُ** ayrıca: korkudan sustu.

**السَّبَطانةُ**: içi boş bir kamış; topukla vurulmuş; onunla kuş atılır. Ve denildi: içine küçük oklar atılır; içine üflenerek üflenir; neredeyse ıskalamaz.

**السَّاباطُ**: iki duvar arasında bir sundurma; **المحكم**’de: iki ev arasında. Başkası ekledi: altından geçit veren bir yol. Çoğulu **سَوابِيطُ** ve **ساباطاتٌ**’tır. Ve onların meseldeki sözü: “**أَفْرَغُ من حَجَّامِ ساباطٍ**”; Asmaî dedi: o, Medâin’de Kisrâ’nın **ساباط**’ıdır; Acemce **بَلاس آبادْ**; ve **بَلاس** bir adamın adıdır. Ondandır A‘şâ’nın sözü:

فأَصْبَحَ لم يَمْنَعْه كَيْدٌ وحِيلةٌ * بِساباطَ حتى ماتَ وهو مُحَرْزَق

(* Asılda bu beytin صدر’ı iki farklı rivayetle böyle rivayet edilmiştir. İki rivayet de A‘şâ’nın kasîdesinde olana aykırıdır; onda şu surette rivayet edilmiştir: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه)

Nu‘mân b. Münzir’i zikreder; Ebrûvîz onu **ساباط**’ta hapsetmiş, sonra onu fillerin ayakları altına atmıştır. Ve **ساباطُ**: bir yer; A‘şâ dedi:

هُنالِكَ ما أَغْنَتْه عِزَّةُ مُلْكِه * بِساباطَ، حتى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ

(* Asılda bu beytin صدر’ı iki farklı rivayetle böyle rivayet edilmiştir. İki rivayet de A‘şâ’nın kasîdesinde olana aykırıdır; onda şu surette rivayet edilmiştir: فذاك، وما أنجى من الموت ربّه)

Ve **سَباطِ**: hummânın adlarındandır; kesre üzere mebnîdir. Mütenahhil el-Hüzelî dedi:

أَجَزْتُ بفِتْيةٍ بِيضٍ كِرامٍ، * كأَنَّهُمُ تَمَلُّهُمُ سَباطِ

Ve **سُباط**: Rumca bir ayın adıdır; kış ile bahar arasındaki aydır. **التهذيب**’de: o, kış mevsimindedir; ve onda, yıllarda çevrilen (dönen) günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكَبِيسِ** adını verir; ve onda bir çocuk doğarsa yahut bir yolcu seferden gelirse onunla uğur sayarlar.

**السِّبْطُ الرِّبْعِيُّ**: yazın sonuna doğru olgunlaşan bir hurma.

**سابِطٌ** ve **سُبَيْطٌ**: iki isimdir. **سابُوطٌ**: deniz hayvanlarından bir hayvandır.

Ve denir: falan o iş üzerine **سبَط** etti, yemin olarak; ve **سَمَط** etti, **الباء** ve **الميم** ile; yani onun üzerine yemin etti. Ve **نعْجة مَبْسُوطةٌ**: eğer **مَسْمُوطةً** (yünü) tıraş edilmiş olursa.

مقاييس اللغة:
(**سبط**) **السين** ve **الباء** ve **الطاء**, bir şeyin uzamasına delâlet eden bir asıldır; sanki **الباء** ve **السين** ve **الطاء** bâbına yakındır. **شعر سَبْط وسَبَِطٌ** denir; **جَعداً** olmadığında. Ve **أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً** denir; dövüldükten sonra uzayıp yayıldığında. Ve **السُّباطة**: süprüntüdür; onunla adlandırıldı, çünkü o korunmaz ve saklanmaz. Ondan hadis: “Bir kavmin **سُبَاطَةَ**sına geldi de ayakta bevletti; **مأبِض**inde bulunan bir ağrıdan dolayı”([13]). Ve **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; **رَطب الحَلِيِّ** olduğu söylenir; ve belki onda bir uzama vardır.

القاموس المحيط:
**السَّبْطُ**—harekelenir—ve **ككتفٍ**: **الجَعْدِ**in zıddıdır; ve **سَبُطَ** ( **ككَرُمَ** ve **فَرحَ** gibi), **سَبْطاً** ve **سُبوطاً** ve **سُبوطَةً** ve **سَباطَةً**. Ve **وككتِفٍ**: uzun olan. Ve **رجلٌ سَبْطُ اليَدينِ**: cömerttir. Ve **سَبِْطُ الجِسْمِ**: endamı güzel. Ve **مَطَرٌ سَبْطٌ**: sağanak. Ve **سَباطَتُه**: onun çokluğu ve genişliğidir. Ve **السَبَطُ**—harekeli olarak—**النَّصِيِّ**den yaş olandır; ve bitkisi darı gibidir; iyi bir otlaktır; ve ağaç: onun çok dalları vardır, kökü ise birdir. Ve kesre ile: torun (çocuğun çocuğu). Ve Yahudilerden bir kabile; çoğulu **أسباطٌ**. “Ve onları on iki **أَسباطاً** olarak parçaladık”: temyiz değil bedeldir. Ve “**حُسَيْنٌ سِبْطٌ من الأَسْباطِ**”: ümmetlerden bir ümmettir. Ve deve ve koyun **سَبَّطَتِ** ( **تَسْبِيطاً**); ve o **مُسَبِّطٌ**dur: yavrusunu tam olmaksızın, yahut yaratılışı belirginleşmeden önce düşürdü. Ve **أسْبَطَ**: korkudan sustu; yere yapıştı; dövmeden uzadı; uykusunda gözlerini yumdu; iş hakkında: ahmaklığa vurdu; yayıldı; düştü de hareket etmeye güç yetiremedi. Ve **السَّبَطانَةُ**—harekeli olarak—: onunla kuş atılan içi boş bir kamıştır. Ve **الساباطُ**: iki ev arasında, altında yol bulunan bir sundurmadır; çoğulu: **سَوابِيطُ** ve **ساباطاتٌ**; ve **د**: Mâverâünnehir’de; ve **ع**: Kisrâ’nın Medâin’inde; **بَلاس آبادْ**ın Arapçalaştırılmışıdır. Ondan: “**أفْرَغُ من حَجَّامِ ساباط**”; çünkü Kisrâ’yı yolculuğunda bir kere hacamat etti; onu zengin etti de hacamatçılığa dönmedi; yahut çünkü ordudan yanından geçen kimseyi bir **دانِقٍ** ile, onların dönüş vaktine kadar veresiye hacamat ederdi; bununla beraber bir hafta ve iki hafta geçerdi de ona kimse yaklaşmazdı; o vakit annesini çıkarır, onu hacamat ederdi ki işsizlikle ayıplanmasın; böylece âdeti, o ansızın ölünceye kadar sürdü; böylece bir mesel oldu. Ve **وكقَطامِ**: humma. Ve **وكعُنِيَ**: hummaya tutuldu. Ve **وكغُرابٍ**—sarf olunur—: Âzâr’dan önce bir aydır. Ve **السُّباطةُ**: evlerin avlularına atılan süprüntüdür. Ve **سابِطٌ** ve **سُبَيْطٌ**—**كزُبيرٍ** gibi—: iki isimdir. Ve **وسَبْسَطِيَّةُ**—**كأَحْمَدِيَّةٍ** gibi—: Nâbulus amelinden bir **د**’dir; onda Zekeriyyâ ve Yahyâ’nın kabri vardır, ikisine de selâm olsun. Ve **سابُوطٌ**: deniz hayvanıdır.

تاج العروس:
س ب ط
**السَّبْطُ** fetha ile—harekelenir—ve **وككَتِفٍ** (sonuncusu) Hicaz lügatidir: saçtan **الجَعْدِ**in zıddı: içinde kıvrım bulunmayan, salıverilmiş olandır. Ve Resûlullah’ın—Allah ona salât ve selâm etsin—saçı ne **جَعْداً** idi ne **سَبْطاً**; yani ikisi arasında ortaydı. Ve adam **سَبُطَ** (**ككَرُمَ** gibi) ve saçı **سَبِطَ** (**فَرِحَ** gibi); **سَبْطاً** fetha ile—bizim yanımızda ضبط edildiği üzere—yahut **الصّحاح**’ta olduğu gibi harekeli olarak; ve **سُبوطاً** ve **سُبوطَةً** (ikisi de damme ile) ve **سَباطَةً** fetha ile; ve o, tertipli olmayan bir dürme ve yaymadır. Ve **السَّبِطُ** **ككَتِفٍ** gibi: erkeklerden, düz olan, levhaları (uzuvları) uzun olan, **السَّباطَةِ**si açık olan; ve bunun gibi **السَّبْطُ** fetha ile, **فَخِذٍ** ve **فَخْذٍ** gibi. Dedi ki:
" أَرْسَلَ فيها سَبِطاً لم يَخْطَلِ
yani Allah Teâlâ’nın onu yarattığı yaratılışında, boyca artmadı.

Ve mecazdan: **رَجُلٌ سَبْطُ اليَدَيْنِ**; yani cömert, avuçları geniş, **السُّبوطَةِ**si açık. Ve bunun gibi **سَبِطُ اليَدَيْنِ** **ككَتِفٍ** gibi. Hassân—Allah ondan razı olsun—dedi ki:
رُبَّ خالٍ لِيَ لَوْ أَبْصَرْتِهِ ... سَبِطِ الكَفَّيْنِ في اليَوْمِ الخَصِرْ

Ve bunun gibi: **رَجُلٌ سَبْطٌ بالمَعْروفِ**: kolay olduğunda; ve **سَبُطَ سَباطَةً**. Ve **رَجُلٌ سَبِطُ الجِسْمِ** fetha ile ve **ككَتِفٍ**: endam ve düzgünlüğü güzel; kesre ile **سِباطٍ** olan bir kavimdendir. Şair dedi ki:
فجاءتْ بهِ سَبْطَ العِظامِ كأَنَّما ... عِمامَتُه بَيْنَ الرِّجالِ لِواءُ
**الصّحاح**’ta böyledir; şair Ebû Hunduc’dur. Ve onun—Allah ona salât ve selâm etsin—sıfatında: **سَبِط القَصَبِ**; **الباء**’nın sükûnu ile ve kesresiyle rivayet edilmiştir; o, içinde düğümlenme ve çıkıntı bulunmayan uzamış olandır; ve **القَصَبُ** ile onun iki önkolunu ve iki baldırını kasteder. Ve **حَديثِ المُلاعَنَةِ**de: “Eğer onu **سَبْطاً** getirirse, o kocasınındır”; yani uzuvları uzamış, yaratılışı tam. Ve uzun parmaklı adama denir: “O, elbette **لَسَبْطُ البَنانِ**dır”; ve bu mecazdır. Ve mecazdan: **مَطَرٌ سَبْطٌ** ve **سَبِطٌ**; yani peş peşe gelen, sağanak; bunu Şemir söyledi. Dedi ki: ve **سَباطَتُه**: onun çokluğu ve genişliğidir. Katamî dedi ki:
صافَتْ تَعَمَّجُ أَعْناقُ السُّيولِ به ... من باكِرٍ سَبِطٍ أو رائحٍ يَبِلُ
**السبِط** ile kastetti: geniş, çok yağmuru.

Ve **السَّبْطُ**—harekeli olarak—: **الثِّيل** gibi bir bitkidir; ancak o uzar ve kumlarda biter; bir tanesi **سَبَطةٌ**dur; bunu Leys söyledi. Ebû Ubeyd dedi ki: **السَّبَطُ** **النَّصِيّ**den yaş olandır; kuruduğunda ise o **الحَلِيُّ**dir. İbn Sîde dedi ki: **السَّبَط**: **الحَلِيِّ**den yaş olandır; ve o, kum bitkisindendir. Ebû Hanîfe dedi ki: ve bana **عَنَزَةَ**den bir bedevî haber verdi ki **السَّبَطَ**ın bitkisi büyük darı gibidir, mısırdan aşağıdır; ve onun tohumu, **البَزْرِ** tohumu gibidir; koçanlarından ancak dövme ile çıkar; insanlar onu çıkarırlar ve ekmek ve pişirme olarak yerler; ve o iyi bir otlaktır. Ebû Hanîfe dedi ki: ve bazı râviler zannettiler ki Araplar der: **الصِّلِّيانُ** develerin ekmeğidir; ve **السًّبَطُ**: onların **خَبيصُ**udur. Ebû Ziyâd dedi ki: ağaçtan **السَّبَطُ** vardır; bitiş yeri kumlardır; gökte uzun, çıplak (dalsız) gövdeler; ince dallıdır; koyun ve develer onu yer; insanlar onu biçerler de yollarda satarlar; onun ne çiçeği vardır ne dikeni; ve onun, pırasanın ilk çıktığı ölçüde ince yaprakları vardır. Sâgânî dedi ki: ve **السَّبَطُ**, kuruduğunda beyazlaşıp, **الثَّغامِ** menzilesinde ak saç’a benzeyen şeylerdendir; bu yüzden İbn Herme dedi ki:
رَأَتْ شَمَطاً تَخُصُّ به المَنايا ... شَواةَ الرَّأْسِ كالسَّبَطِ المُحيلِ

El-Ezherî dedi: **السَّبَط**: çok dalları olan, kökü ise bir olan ağaçtır. Dedi ki: Bundan **الأَسْباط**’ın iştikakı (türeyişi) vardır; sanki baba ağacın menzilesinde, çocuklar da onun dallarının menzilesindedir. **السِّبْطُ** (kesre ile): çocuğun çocuğudur. **المُحْكَم**’de: oğlun ve kızın çocuğudur. Hadiste: “**الحَسَنُ والحُسَيْنُ سِبْطا رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم ورَضِيَ عَنْهُما**”. **السِّبْطُ**: Yahudilerden kabiledir; onlar tek bir babaya dönen kimselerdir; İsmail’in çocukları ile İshak’ın çocukları (ikisine de selam) arasında ayrım yapılsın diye ona **سِبْطاً** adı verilmiştir; çoğulu **أَسْباطٌ**’dur.

Ebu’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye sordum: Arapların sözünde **السِّبْط**’un manası nedir? Dedi ki: **السِّبْطُ** ve **السِّبْطانُ** ve **الأَسْباطُ**: çocukların seçkini ve onlardan öz (saf) olanlardır. Başkası dedi: **الأَسْباط**: çocukların çocuklarıdır; denildi ki: kızların çocuklarıdır. Dedim: Bu son söz, avam yanında meşhur olandır; onunla bunu **الأحْفاد**’dan ayırdılar; fakat imamların sözü, İbn Sîde’nin açıkça belirttiği üzere, bunun oğlun çocuğunu da kızın çocuğunu da kapsadığı hususunda sarihtir.

El-Ezherî dedi: İshak oğullarında **الأَسْباطُ**, İsmail oğullarında kabilelerin menzilesindedir; Allah’ın salavatı ikisinin üzerine olsun. Denilir: İkisinin çocukları arasında ayrım yapılsın diye bununla adlandırıldılar. Dedi ki: **القَبيلَة**’nin manası, cemaat manasıdır; baba ve anneden olan her cemaat için: **قَبيلَةٌ** denir; ayrı ayrı babalardan olan her topluluk için de: **قَبيلٌ** (ه’sız) denir.

Onun (Allah’ın) sözü: “**وقَطَّعْناهُم اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً**”; **أَسْباطٌ**: “**اثْنَتَيْ عَشْرَةَ**” sözünden bedeldir, temyiz değildir; çünkü mümeyyiz ancak bir olur.

Zeccâc dedi: Mana: “Onları on iki fırkaya böldük; **أَسْباطاً**”; böylece **أَسْباطاً**, **فِرْقة**’nın sıfatındandır; sanki şöyle dedi: “Onları **أَسْباطاً** kıldık.” Dedi ki: Bu, vechdir.

**الصّحاح**’ta: Ancak müennes yaptı; çünkü “on iki fırka”yı murad etti; sonra fırkaların **أَسْباطٌ** olduğunu haber verdi; **الأَسْباطُ** tefsir değildir, fakat “**اثْنَتَيْ عَشْرَةَ**”dan bedeldir; çünkü tefsir ancak bir tek nekre olur; senin “on iki dirhem” demen gibi; “dirhemler” caiz olmaz.

Dedim: Cevherî’nin naklettiği bu, Ahfeş’in sözüdür; şu var ki o, “sonra fırkaların **أَسْباطٌ** olduğunu haber verdi” sözünden sonra, sayıyı **الأَسْباط** üzerine vaki kılmadı.

Ebu’l-Abbâs dedi: Bu bir hatadır; sayı, ikinciden başkasına çıkmaz; fakat “fırkalar” “**اثْنَتَيْ عَشْرَةَ**”dan önce (takdir edilir) ki “**اثْنَتَيْ عَشْرَةَ**” onda bulunan şeye göre müennes olsun; sanki şöyle dedi: “Onları on iki fırka olarak böldük”; böylece, öne geçen şey sebebiyle te’nîs sahih olur.

Kutrb dedi: **الأَسْباط**’ın teki **سِبْط**tur; denir: “bu **سِبْطٌ**”, “şu **سِبْطٌ**”, “bunlar **سِبْطٌ**” (cem‘); o da fırkadır.

Hadiste: “**حُسَيْنٌ مِنِّي وأَنا من حُسَيْنٍ أَحَبَّ الله مَنْ أَحَبَّ حُسَيْناً حُسَيْنٌ سِبْطٌ من الأَسْباطِ**”.

Dedim: Bunu Ya‘lâ b. Murra es-Sekafî (Allah ondan razı olsun) rivayet etti; Tirmizî onu Hasan’dan, İbn ‘Ayyâş’tan çıkardı; dedi ki: Bana Abdullah b. Osman b. Huseym, Saîd b. Râşid’den, Ya‘lâ’dan haber verdi; ve dedi ki: “Hasen bir hadistir.” İbn Mâce onu Yahyâ b. Süleym ve Vehb’in, İbn Huseym’den olan hadisiyle rivayet etti. Begavî onu İsmâîl b. ‘Ayyâş el-Hımsî’den, İbn Huseym’den çıkardı; lafzı: “**حُسَيْنٌ سِبْطٌ من الأَسْباط مَنْ أَحَبَّني فَلْيُحِبَّ حُسَيْناً**”.

Ebu Bekr dedi: Yani hayırda ümmetlerden bir ümmettir; o, ümmet üzerine vaki olur; ümmet de onun üzerine vaki olur. Bundan, kertenkeleler hadisi: “Allah, Benî İsrail’den bir **سِبْطٍ** üzerine gazap etti de onları hayvanlara çevirdi.”

**وسَبَّطَتِ** deve ve koyun **تَسْبيطاً**; o, **مُسَبِّطٌ**tur: tamam olmaksızın yavrusunu attı. **الصّحاح**’ta olan: devede **التَّسْبيطُ**, **الرِّجاعِ** gibidir.

Yine denir: koyun **سَبَّطَتِ**; düşürdüğü zaman. **العُبَاب**’da: yahut deve **سَبَّطت**; yavrusunu, (henüz) belirginleşmeden önce attığı zaman.

**خَلْقُه** şöyle; onu **الصَّاغَانِيّ** nakletti; dedi ki: Ve **الأَصْمَعِيّ** de onu böyle söylemiştir; ve onu **التَّكْمِلَة**’de, **الجَوْهَرِيّ**’ye karşı onunla istidrâk ederek zikretti; hâlbuki **الجَوْهَرِيّ**’nin sözü: “**كالرِّجاع**” bu **أَبي زَيْدٍ**’in sözüne bir işarettir; çünkü onun **نَوادِر**’indeki nassı: “Deveye, yavrusunu, **خَلْقُه** (yaratılışı/şekli) belirginleşmeden önce attığı zaman: ‘**قَدْ سَبَّطَت** ve **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ رِجاعاً**’ denir.” Ve onun sözü: “Ve **الأَصْمَعِيّ** de onu böyle söylemiştir”; onun nassı da: “Deve, yavrusuyla **سَبَّطَت**; ve **الغَيْنِ المُعْجَمَة** ile **سَبَّغَت**: onu attığı zaman, tamamlanmadan önce tüyü bitmiş olduğu hâlde.” Ve “Adam **أَسْبَطَ** eder; o hâlde o **مُسْبِطٌ**’dir”: sustu. Bu, nüshalarda **التَّاءِ** ile böyledir; **فَرَقاً** (yani **الفَرَقِ**’tan) diye. Bunun benzeri **اللِّسان**’da ve **العُبَاب**’da: **أَطْرَقَ** ve **سَكَن**. Ve “Yerde **أَسْبَطَ**”: ona yapıştı; İbn Cebele’den. Ve adam, yere düştüğü, uzadığı ve yayıldığı zaman—darbden yahut hastalıktan; ve aynı şekilde ilâç içmekten—**أَبُو زَيْدٍ** bunu söyledi. Ve ondandır onların sözü: “Sana ne oluyor da seni **مُسْبِطاً** görüyorum?” yani başını sarkıtmış; kaygılı gibi, bedeni gevşek. Ve Âişe hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Yanında bulunan yetime vururdu; tâ ki **يُسْبِطَ**” yani yerin yüzü üzerine uzansın. Ve denir: “Hastanın yanına girdim; onu **مُسْبِطاً** bıraktım”; yani hareketsiz, konuşmayan bitkin. Denildi: Ve ondandır: **اسْبَطَرَّ**; yani uzadı; ve bu, **الرّاءِ**’da daha önce geçti. Şair dedi:

**خَلْقُه** şöyle; onu **الصَّاغَانِيّ** nakletti; dedi ki: Ve **الأَصْمَعِيّ** de onu böyle söylemiştir; ve onu **التَّكْمِلَة**’de, **الجَوْهَرِيّ**’ye karşı onunla istidrâk ederek zikretti; hâlbuki **الجَوْهَرِيّ**’nin sözü: “**كالرِّجاع**” bu **أَبي زَيْدٍ**’in sözüne bir işarettir; çünkü onun **نَوادِر**’indeki nassı: “Deveye, yavrusunu, **خَلْقُه** belirginleşmeden önce attığı zaman: ‘**قَدْ سَبَّطَت** ve **أَجْهَضَتْ** ve **رَجَعَتْ رِجاعاً**’ denir.” Ve onun sözü: “Ve **الأَصْمَعِيّ** de onu böyle söylemiştir”; onun nassı da: “Deve, yavrusuyla **سَبَّطَت**; ve **الغَيْنِ المُعْجَمَة** ile **سَبَّغَت**: onu attığı zaman, tamamlanmadan önce tüyü bitmiş olduğu hâlde.” Ve “Adam **أَسْبَطَ** eder; o hâlde o **مُسْبِطٌ**’dir”: sustu. Bu, nüshalarda **التَّاءِ** ile böyledir; **فَرَقاً** (yani **الفَرَقِ**’tan) diye. Bunun benzeri **اللِّسان**’da ve **العُبَاب**’da: **أَطْرَقَ** ve **سَكَن**. Ve “Yerde **أَسْبَطَ**”: ona yapıştı; İbn Cebele’den. Ve adam, yere düştüğü, uzadığı ve yayıldığı zaman—darbden yahut hastalıktan; ve aynı şekilde ilâç içmekten—**أَبُو زَيْدٍ** bunu söyledi. Ve ondandır onların sözü: “Sana ne oluyor da seni **مُسْبِطاً** görüyorum?” yani başını sarkıtmış; kaygılı gibi, bedeni gevşek. Ve Âişe hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Yanında bulunan yetime vururdu; tâ ki **يُسْبِطَ**” yani yerin yüzü üzerine uzansın. Ve denir: “Hastanın yanına girdim; onu **مُسْبِطاً** bıraktım”; yani hareketsiz, konuşmayan bitkin. Denildi: Ve ondandır: **اسْبَطَرَّ**; yani uzadı; ve bu, **الرّاءِ**’da daha önce geçti. Şair dedi:
“قدِ لَبثَتْ منْ لَذَّةِ الخِلاطِ
قَدْ أَسْبَطَتْ وأَيَّما إسْباطِ”

Yani: kendisine varılan bir kadın; **العُسَيْلَةَ**’yı tadınca, kendisini yere uzattı. Bununla bilinir ki, musannifin **الإسْباطَ**’ı “darbden” sözüyle kayıtlaması, onda bir eksikliktir. Ve “Uykusunda **أَسْبَطَ**”: gözlerini kapadı. Ve “İşten **أَسْبَطَ**”: ahmaklığa vurdu; ikisini de **الصَّاغَانِيّ** nakletti. Ve denir: “Ona vurdum; tâ ki **أَسْبَطَ**”; yani yerin yüzü üzerine yayıldı ve uzadı ve onun üzerine düştü; zayıflıktan hareket etmeye güç yetiremedi. Ve **اللَّيْثُ** dedi: **السَّبَطانَةُ** (harekeli): içi boş bir kamış; topukla vurulmuş; onunla kuş atılır. Ve denildi: içine küçük oklarla atılır; içine üflenerek üflenir; neredeyse ıskalamaz. Ve bu, **ز ب ط**’da da zikredilmiştir. Ve **السّاباطُ**: iki ev arasında bir sundurma/örtü; **المُحْكَم**’da böyle; **الصّحاح**’ta: iki duvar arasında; altında geçit veren bir yol; çoğulu: **سَوابيطُ** ve **ساباطاتٌ**. Ve **ساباطُ**: **د**: nehrin ötesinde; **الصَّاغَانِيّ** onu nakletti. Ve **ساباطُ**: **ع**: **المَدائِنِ**’de, Kisrâ **أَبْرَوِيزَ**’e ait. **الأَصْمَعِيّ** dedi: O, **مُعْرَب** “بلاس آبادْ”dır; dedi ki: ve **بَلاس**: bir adamın adıdır. Dedim: Ve bu şekilde, İbn Kuteybe’nin **المَعارِف**’inde vâki olmuştur; ve **السِّين**’de daha önce geçti. **الجَوْهَرِيّ** dedi: Ve ondandır **الأعْشَى**’nın sözü:
فذاكَ وما أَنْجَى من المَوْتِ رَبَّه ... بساباطَ حتَّى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ

**النُّعْمانَ بن المُنْذِرِ**’i zikreder; **أَبْرَويزُ** onu **ساباطَ**’ta hapsetmişti; sonra onu fillerinin ayakları altına atmıştı. Dedim: Ve şöyle rivayet edilir:
“فأَصْبَح لم يَمْنَعْه كَيْدٌ وحيلَةٌ”
Ve şöyle rivayet edilir: **مُحَزْرَق**. Ve ondandır mesel: “**أَفْرَغُ من حَجَّامِ ساباطَ**”; denildi: çünkü Kisrâ **أَبَرْوِيْزَ**’i bir kere seferinde hacamat etti; o da onu zengin etti; böylece ikinci defa hacamata dönmedi. Yahut çünkü **ساباط المَدائِنِ**’e bitişik idi; üzerine seferberlik vurulan ordudan, üzerinden geçen kimseye bir **دانِقٍ** ile, dönüş vakitlerine kadar veresiye hacamat yapardı; bununla beraber bir hafta ve iki hafta geçerdi de ona kimse yaklaşmazdı; o vakit annesini çıkarır, onu hacamat ederdi ki insanlara boş olmadığını göstersin ve tembellikle ayıplanmasın. Bu hâli, onun âdeti olmaya devam etti; nihayet onun kanını tüketti ve o ansızın öldü; böylece mesel oldu. Dedi ki:
مَطْبَخُهُ قَفْرٌ وطَبَّاخُه ... أَفْرَغُ من حَجّامِ ساباطِ

Ve **سَباطِ**—**قَطامِ** gibi—hummânın adlarındandır; kesre üzere mebnîdir. **المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيّ** dedi:
أَجَزْتُ بِفتْيَةٍ بيضٍ كِرامٍ ... كأَنَّهُمُ تَمُلُّهُمُ سَباطِ

es-Sukkerî dedi: Ancak **سُباطِ** diye adlandırıldı; çünkü o, insanı tuttuğu zaman uzar ve gevşer. es-Sâgânî dedi: Ve denilir ki: **سَبَاطِ**: titretici bir humma. Ve adam **سُبِطَ** oldu, **عُنِيَ** gibi; humma olduğu zaman. Ve mecazdandır: Falan, **سُباطٍ**’ta doğdu; **غُرابٍ** gibi, **السِّين** ve **الشِّين** ile. Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: Sarf olunur ve sarf olunmaz: Rûmî dilde bir ay adıdır; **آذار**’dan önce; kış ile bahar arasında olur. el-Ezherî dedi: O, kış mevsimlerinden bir mevsimdir; ve onda, kesirleri yıllar içinde dönen günün tamamı olur; o gün o ayda tamam olunca Şam ehli o seneye **عامَ الكَبيسِ** adını verir; ve o, o senede bir doğan doğarsa veya bir beldeden bir gelen gelirse onunla uğur umulan şeydir. Ve **السُّباطَةُ** (ötre ile): her gün evlerin avlularına atılan süprüntüdür. Ama Muğîre hadîsinde olan: “Bir kavmin **سُباطَةَ**’sına geldi de ayakta bevletti” ise, pisliklerin ve evlerden süpürülen şeylerin atıldığı yerdir. Ve denildi: O, süprüntünün kendisidir; onu kavme izafe etmesi, mülkiyet değil tahsis izafesidir; çünkü o, mubah bir metruk yer idi. Ama “ayakta” sözüne gelince: denildi ki, oturmak için bir yer bulmadı; çünkü **السُّباطَة**’dan görünen, yerinin düz olmamasıdır. Ve denildi: Onu oturmaktan alıkoyan bir hastalık sebebiyle. Ve bazı rivayetlerde gelmiştir: oturağında bir illet sebebiyle. Ve denildi: bel ağrısından tedavi için yaptı; çünkü onlar bununla tedavi olurlardı. Ve onda, idrarı tutmanın mekruh olduğuna delil vardır; çünkü **السُّباطَة**’da ayakta bevletti ve onu geciktirmedi.

Ve **سابِطٌ** ve **سُبَيْطٌ** (**زُبَيْرٍ** gibi): iki isimdir. Birincidendir: Ebû Humayda’nın oğlu Sâbit b. Ebî Humayda b. Amr b. Vehb b. Huzâfe el-Cumahî; onun sohbeti vardır; ondan oğlu Abdurrahman rivayet etti; onun da ayrıca sohbeti vardır. Ve Abdurrahman b. Sâbit eş-Şâmî tâbiîdir; ve denildi: O, el-Cumahî’dir.

Ve **سَبْسَطِيَّة** (**أَحْمَدِيَّة** gibi) ve denilir ki: **سَبَطْيَة**; **السِّين** ve **الباء**’nın fethi, **الطّاء**’nın sükûnu ve **الياء**’nın hafifletilmesiyle; ve böylece **التَّكْمِلَة**’de ضبط edilmiş olarak bulundu: Nâbulus amelinden, Filistin amellerinden bir köydür; onda Zekeriyyâ ve Yahyâ’nın kabri vardır; ikisine salât ve selâm olsun.

Ve **سابوطُ**: **اللِّسان**’da olduğu gibi, deniz hayvanıdır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: saçtaki **السَّبْطِ**’ın cem‘i, kesre ile **سِباطٌ**’tır. Sîbeveyh dedi: O, **فَعْلٍ** vezninde sıfat olan şeylerde daha çok olandır. Ve **السِّباطُ** ayrıca: salıverilmiş saç sahipleridir. Dedi ki:
“**قالَت سُلَيْمَى لا أُحِبُّ الجَعْدينْ**
**ولا السِّباطَ إنّهم مَناتِينْ**”
Ve **السَّبِطِ** ile Acemî kastedilir; Arapî ile **الجَعْدِ** kastedildiği gibi. Dedi ki:
“**هَلْ يُرْوِيَنْ ذَوْدَك نَزْعٌ مَعْدُ**
**وساقيانِ سَبِطٌ وجَعْدُ**”

Ve bitki için, harekeli **السَّبَطِ**’ın cem‘i: **أَسْباطٌ**. Zû’r-Rumme, kumu vasfederek dedi ki:
“**بَيْنَ النَّهارِ وبين اللَّيْلِ من عَقَدٍ ... عَلَى جَوانِبِه الأَسْباطُ والهَدَبُ**”
Ve fetha ile **أَرْضٌ مَسْبَطَةٌ**: **السَّبَط**’ı çok olan (yer). Bunu el-Cevherî nakletti; bazı nüshalarda ötre ile **مُسْبَطَة**.

Ve **سَبَطَ عَلَيْهِ العَطاءَ**: onu peş peşe verdiği ve çoğalttığı zaman; ve bu mecazdır. Denildi ki: **السُّباطَةِ**’nin اشتقاقı da bundandır. Bunu es-Sâgânî nakletti. Ve İbn Düreyd dedi: el-Acçâc yahut Ru’be yanıldı da şöyle dedi:
“**كَأَنَّهُ سِبْطٌ من الأسْباطِ**”
Bir adamı kastetti; bu ise **المُحْكَم**’de olduğu gibi yanlıştır. es-Sâgânî dedi: Ru’be’nin başı şu olan bir urcûzesi vardır:
“**شُبَّت لِعَيْنيَ غَزِلٍ مَيّاطِ**
**سَعْدِيَّةٌ حَلَّتْ بذي أراطِ**”
Ve el-Acçâc’ın başı şu olan bir urcûzesi vardır:
“**وبَلْدَةٍ بَعيدَةِ النِّياطِ**
**مَجْهولَةٌ تَغْتالُ خَطْوَ الخاطي**”
Ve İbn Düreyd’in, söyleyeninde şüphe ettiği **المَشْطور** bu urcûzeden (olan parçadır).

Ve bir kadın: **سَبْطَةُ الخَلْقِ**; ve **سَبِطَتُه**: onun yumuşaklığı, onun esnekliği; ve bu mecazdır; bunu ez-Zemahşerî nakletti. Ve **السُّباطَةُ** (ötre ile): tarandığı zaman saçtan düşen şeydir. Ve **السُّباطَةُ** ayrıca: hurma ağacının salkımı; sapları ve yaş hurmalarıyla. Mısırcadır.

Ve kesre ile **السِّبْطُ**: bir karnın ardından gelen karn. Bunu ez-Zeccâc, bazılarından nakletti. Ve **السِّبْطُ الرِّبْعِيُّ**: yazın sonuna yetişen bir hurma ağacı. Ve denilir ki: Falan, o iş üzerine yemin etti: **سَبَطَ**; ve **الباء** ve **الميم** ile onun üzerine **سَمَطَ**; yani onun üzerine yemin etti.

Ve **نَعْجَةٌ مَسْبوطَةٌ**: **مَسْموطَةً** (tıraş edilmiş) olduğu zaman.

Ve **سبْطَةُ** b. el-Münzir es-Suleyhî, Benî Suleyh’in vergilerini toplama işini yürütürdü. Ve **سُوَيْبِطُ** b. Harmala el-Kureşî el-Abderî Bedrî’dir; Habeşistan’a hicret etti. Ve kesre ile **سِبْطاً** adını da verdiler. Ve **كأَميرٍ**: el-Münzir b. Sebît b. Amr b. Avf. Hâfız onu **التَّبْصير**’de zikretti. Ve **السِّبْطِ** ile tanınan: muhaddislerden bir topluluktur. Ve Cerâd b. Sebît b. Târık; ondan Kayl b. Arâde rivayet etti.
