# سبع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: سبع

باب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
أمّ الطريق: معظمه. يقول: هذه الإبل ترمي بأجنّتها فتأكلها الطير والسباع.
وعسيب الذَّنَبِ: عظمه الذي فيه منابت الشعر.
والعسيب من النخل: جريدة مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. وجمعه عِسبان، وثلاثة أعسبة. واليعسوب: أمير النحل وفحلها، ويقال: هي دَبْرة عظيمة مطاعة فيها إذا أقبلت أقبلت، وإذا أدبرت أدبرت.
واليعسوب: ضرب من الحِجلان من أعظمها. قال أبو ليلى: هو اليَعقوب من الحجلان لا اليعسوب.
واليعسوب: دائرة عند مركض الفرس حيث يصيب رجل الفارس.
واليعسوب أيضا طائر يشبه به الخيل والكلاب لِضُمْرها.
عبس:
عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً فهو عابس الوجه غضبان.
فإن أبدى عن أسنانه في عبوسه قلت كلح.
وإن أهتم لذلك وفكر فيه، قلت: بَسَرَ، وهكذا قول الله عز وجل "عبس وبسر".
وبلغنا أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان مقبلا على رجل يعرض عليه الإسلام فأتاه ابن أم مكتوم، فسأله عن بعض ما كان يسأل فشغله عن ذلك الرجل فعبس رسول الله صلى الله عليه وآله وجهه، وليس من التهاون به، ولكن لما كان يرجو من إسلام ذلك الرجل، فأنزل الله: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى" وإن رأيته مع ذلك مغضبا قلت: بسل.
وإن رأيته مع ذلك وقد زوى بين عينيه قلت: قطب وقطب أيضا فهو عابس وقاطب. والعَبَسُ: ما يبس على هُلْب الذّنب من البعر والبول، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشاء الذي يتعلّق بأذنابها وأَلْياتها وخصاها، ويكون ذلك من السِّمَن.
وفي الحديث: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".
وقد عبست فهي عبسة. قال:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل
ويوم عَبُوس: شديد.
سبع:
السَّبُع: واحد السّباع. والأنثي سَبُعة.
وسبعت فلانا عند فلان إذا وقعت فيه وقيعة مضرّة.
وعبد مسبع في لغة هذيل عبدٌ مترف. ويقال: ترك حتى صار كالسَّبُع لجرأته على الناس. وهو في لغة الدّعيّ. قال العجاج:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا
أي: لم يكن ملفّفا خوف الفضيحة، أي: لم يولد زنا.
قال أبو ليلى: والمُسْبَعُ: الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيح بالسباع وبكلابه. قال:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
وقال أبو ليلى وعرّام: المسبع ولد الزنا. قال أبو ذؤيب:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
إلا أنّ عراماً ذكر أنه سمعه من أبي ذؤيب: مُسْبع، ويقال هو الذي ينسب إلى سبعة آباء في العُبُودة أو في اللؤم.
وقالوا: المسبعُ أيضا: الذي ولد لسبعة أشهر، فلم تنضجه الشّهور في الرّحِمِ ولم تُتَمَّم.
وأسبعت المرأة فهي مُسْبعٌ إذا ولدت لسبعة أشهر.
والأسبوع: تمام سبعة أيام، يُسَمَّى ذلك كلّه أسبوعاً واحداً وجمعه: أسابيع، كذلك الأسبوع من الطوف ونحوه، ويجمع على أسبوعات.
شربت الدّواء أسبوعين وثلاثة أسابيع وأسبوعات كثيرة.
وسَبَعْتُ القوم: صرت سابعهم. وأسبعت الشيء إذا كان ستة فتممته سبعة.
وسبعته تسبيعا أيضا.
والسِّبْعُ من أظماء الإبل، ولا تكون موارد الإبل.
سقينا الإبل سبعا، أي في اليوم السابع من يوم شربت، فإن جمع فأسبع. والسَّبيعُ: جزء من السبعة كالعَشيِر من العَشَرة.
ويقولون: عَشَرَةُ دراهم وزن سبعة، لأنهم جعلوا عشرة دراهم وزن سبعة مثاقيل. وقولهم: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل سَبْعَة يعني المبالغة وبلوغ الغاية في الشرّ. يقال: اراد به عمل سَبْعَةِ رجال.
ويقال: أراد بالسَّبْعة اللَّبُؤة فخفّف الباء. ومن أراد معَنى سَبْعة رجال، نصب الباء وثقّل في بعض اللغات، وهو في الأصل جزم، كقول الله عز وجل "سبعة وثامنهم كلبهم" وأرض مَسْبَعَة ومُسْبِعَة، ويقال: مسبوعةٌ وسَبِعةٌ، كما يقال مذؤوبةٌ وَذِئَبةٌ، أي: ذات سباع وذئاب. قال:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه
أي: كثيرة الضباع.

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
ع س ب- ع ب س-س ب ع- kullanılmışlar; س ع ب- ب ع س- ب س ع ihmal edilmişler

عسب:
**العسب**: atın (erkeklik) aşmasıdır; şair onu bazen insanlar hakkında kullanmıştır. Züheyr dedi ki:
فلولا **عَسْبُه** لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
Ebû Leylâ dedi: **العسب**: aygırın suyu; ister at olsun ister deve. Denir: Allah onun **عَسْبَه**’ini kesti; yani: suyunu ve çocuğunu. Ve yorgunluktan yavrularını atmış seçkin develeri vasfederek dedi ki:
يغادرن **عسب** الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
**أمّ الطريق**: onun çoğu (en büyük kısmı)dır. Diyor ki: bu develer ceninlerini atar; böylece kuşlar ve yırtıcılar onları yer.
Ve **عسيب الذَّنَبِ**: kuyruğun, içinde kılların bittiği kemiğidir.
Ve hurmadan **العسيب**: yaprakçıkları soyulan, düzgün ince bir daldır. Çoğulu **عِسبان**; ve (sayılı çoğul olarak) üç **أعسبة**. Ve **اليعسوب**: arıların emiri ve erkeğidir; ve denir: o, içinde itaat edilen büyük bir **دَبْرة**’dir; geldiğinde gelir, döndüğünde döner.
Ve **اليعسوب**: **الحِجلان**’dan bir türdür; onların en irilerindendir. Ebû Leylâ dedi: o, **الحجلان**’dan **اليَعقوب**’dur; **اليعسوب** değil.
Ve **اليعسوب**: atın koşu yerinde, süvarinin ayağının isabet ettiği yerde bir dairedir.
Ve **اليعسوب** ayrıca: zayıflıklarından dolayı atların ve köpeklerin kendisine benzetildiği bir kuştur.

عبس:
**عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً**: yüzü asık, öfkeli olarak; o, yüzü asık olandır.
Eğer asıklığında dişlerini gösterirse “**كلح**” dersin.
Eğer bunun için kaygılanır ve onda düşünürse “**بَسَرَ**” dersin; Aziz ve Celil Allah’ın sözü de böyledir: “**عبس وبسر**”.
Bize ulaştı ki Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, kendisine İslâm’ı arz ettiği bir adama yönelmişti; derken İbn Ümm Mektûm ona geldi; ona, sorduğu şeylerden bir kısmını sordu; böylece onu o adamdan meşgul etti; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم yüzünü astı; bu, onu hafife almaktan değildir; fakat o adamın İslâm’ından umduğu şey sebebiyledir. Bunun üzerine Allah indirdi: “**عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى**”. Ve onu bununla beraber öfkeli görürsen “**بسل**” dersin.
Ve onu bununla beraber iki gözünün arasını büzmüş görürsen “**قطب**” dersin; ve **قطب** da (böyledir); o, yüzü asık ve kaşlarını çatandır: **عابس** ve **قاطب**. Ve **العَبَسُ**: kuyruğun kılları üzerinde tezek ve idrardan kuruyup kalan şeydir; o, develerde, koyunlardan olan **الوَذَحِ** gibidir ki onların kuyruklarına, butlarına ve husyelerine yapışır; bu, semizlikten olur.
Hadiste: “Resûlullah, idrarlarında **عبست** olmuş develerin yanından geçti de elbisesiyle örtündü.”
Ve **عبست** olmuştur; o, **عبسة**’dir. Dedi ki:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من **عَبَس** الصّيف قرونَ الأيّل
Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli (gün).

سبع:
**السَّبُع**: yırtıcıların biridir. Dişisi **سَبُعة**’dir.
Ve “**سبعت** فلânı falânın yanında” (demek), ona zarar verici bir çekiştirme ile düşmek (kötülemek)tir.
Ve Hüzeyl dilinde **عبد مسبع**: refah içinde bir köledir. Ve denir: insanlara karşı cüreti sebebiyle **السَّبُع** gibi oluncaya kadar bırakıldı. Bu, **الدّعيّ** dilindedir. el-Accâc dedi ki:
إنّ تميما لم يُراضِعْ **مُسْبَعا**
ولم تلده أمّه مقنّعا
Yani: rezillik korkusuyla sarılıp sarmalanmış değildi; yani: zina olarak doğmadı.
Ebû Leylâ dedi: ve **المُسْبَعُ**: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çobandır; o da yırtıcılara ve köpeklerine bağırır. Dedi ki:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
Ebû Leylâ ve Arrâm dedi: **المسبع** zina çocuğudur. Ebû Züeyb dedi ki:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Ancak Arrâm, onu Ebû Züeyb’den “**مُسْبع**” olarak işittiğini zikretti; ve denir: o, kullukta yahut alçaklıkta yedi babaya nisbet edilendir.
Ve dediler ki: **المسبع** ayrıca: yedi aylık doğandır; rahimde aylar onu olgunlaştırmamış ve tamamlanmamıştır.
Ve kadın yedi aylık doğurursa **مُسْبعٌ**’dır.
Ve **الأسبوع**: yedi günün tamamıdır; bunun hepsine bir **أسبوع** denir; çoğulu: **أسابيع**. Yine **الأسبوع**, tavaf ve benzeri(nde)dir; **أسبوعات** üzerine de çoğul yapılır.
İlacı iki **أسبوع** ve üç **أسابيع** ve çok **أسبوعات** içtim.
Ve “**سَبَعْتُ** kavmi”: onların yedincisi oldum. Ve şey altı iken onu yediye tamamladıysan “**أسبعت**” dersin.
Ve onu “**تسبيعا**” olarak da yediledin.
Ve **السِّبْعُ**: develerin susuzluk (nöbet)lerindendir; develerin suya gelişleri (her gün) olmaz.
Develeri “**سبعا**” suladık; yani içtiği günden itibaren yedinci günde. Eğer (nöbet) toplanırsa “**أسبع**”. Ve **السَّبيعُ**: yedinin bir parçasıdır; **العَشيِر**’in ondan (bir parça) olması gibi.
Ve derler ki: “on dirhem, yedi (miskal) ağırlığıdır”; çünkü on dirhemi yedi miskal ağırlığı yaptılar. Ve onların sözü: “فلان hakkında **سَبْعَة** işi yapacağımı mutlaka bileceğim” (demek), kötülükte mübalağa ve nihayete ulaşmaktır. Denir: bununla yedi adamın işini kastetti.
Ve denir: **السَّبْعة** ile dişi aslanı kastetti; böylece **الباء**’yı hafifletti. Ve “yedi adam” mânâsını isteyen, **الباء**’yı nasb eder ve bazı lehçelerde ağırlaştırır; aslında o, cezmdir; Aziz ve Celil Allah’ın sözü gibi: “**سبعة وثامنهم كلبهم**”. Ve **أرض مَسْبَعَة** ve **مُسْبِعَة**; ve denir: **مسبوعةٌ** ve **سَبِعةٌ**; tıpkı “**مذؤوبةٌ**” ve “**وَذِئَبةٌ**” denildiği gibi; yani: yırtıcılar ve kurtlar sahibi. Dedi ki:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً **مَسْبَعه**
وفلواتٍ بعد ذاك **مَضْبَعَه**
Yani: sırtlanları çok.
