# سبق (س-ب-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yarış meydanı demektir

- Harfler: س - ب - ق
- Kur'an'da: 37 geçiş · 35 ayet · 22 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (22)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَبَقَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Öne geçti | 7 | 7 | [10:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/10:19.md) |
| [سَبَقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E.md) | فَعَلَ | Öne geçti | 4 | 4 | [8:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/8:68.md) |
| [بِمَسْبُوقِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | بِمَفْعُولِينَ | Geçilenler | 2 | 2 | [56:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/56:60.md) |
| [تَسْبِقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F.md) | تَفْعِلُ | Öne geçer | 2 | 2 | [15:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/15:5.md) |
| [سَبَقَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَكُمْ | Sizi geçti | 2 | 2 | [7:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/7:80.md) |
| [سَبَقُونَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلُونَا | Bizi geçtiler | 2 | 2 | [46:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/46:11.md) |
| [فَاسْتَبِقُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْتَعِلُوا | Hemen yarışın | 2 | 2 | [2:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/2:148.md) |
| [وَالسَّابِقُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلُونَ | Ve öne geçenler; Öne geçenler | 2 | 2 | [9:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/9:100.md) |
| [السَّابِقُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Öne geçenler | 1 | 1 | [56:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/56:10.md) |
| [سَابِقٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Öne geçen | 1 | 1 | [35:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/35:32.md) |
| [سَابِقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F.md) | فَاعِلُ | Öne geçen | 1 | 1 | [36:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/36:40.md) |
| [سَابِقُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَاعِلُوا | Yarışın | 1 | 1 | [57:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/57:21.md) |
| [سَابِقُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Öne geçenler | 1 | 1 | [23:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/23:61.md) |
| [سَابِقِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Öne geçenler | 1 | 1 | [29:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/29:39.md) |
| [سَبَقُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Öne geçtiler | 1 | 1 | [8:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/8:59.md) |
| [سَبْقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Öne geçmek | 1 | 1 | [79:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/79:4.md) |
| [فَاسْتَبَقُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْتَعَلُوا | Hemen yarıştılar | 1 | 1 | [36:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/36:66.md) |
| [فَالسَّابِقَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَالْفَاعِلَاتِ | Hemen öne geçenler | 1 | 1 | [79:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/79:4.md) |
| [نَسْتَبِقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F.md) | نَفْتَعِلُ | Yarışırız | 1 | 1 | [12:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/12:17.md) |
| [وَاسْتَبَقَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A7.md) | وَافْتَعَلَا | İkisi yarıştı | 1 | 1 | [12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/12:25.md) |
| [يَسْبِقُونَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | يَفْعِلُونَا | Bizi geçerler | 1 | 1 | [29:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/29:4.md) |
| [يَسْبِقُونَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعِلُونَهُ | Onu geçerler | 1 | 1 | [21:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/21:27.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (178 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 23 · Kelime
2. [تنر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Tandır
3. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
4. [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Ve aniden patladı
5. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · İcl havuz demektir
6. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
7. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Hayr : At sürüsü demektir
8. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
9. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Emam ön demektir
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
12. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
13. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
14. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
15. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sena yaka demektir
16. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
17. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Liyat” sıva harcı demektir
18. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
19. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
20. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · Beyn topraktaki yarık demektir
21. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
22. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
23. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Büyük
24. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Musa
25. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ad verilen
26. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayn göz, “evya” göze demektir
27. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
28. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
29. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
30. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
31. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
32. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
33. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
34. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
35. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
36. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
37. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
38. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
39. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
40. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
41. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
42. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
43. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Şey
44. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
45. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
46. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
47. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Uhur ense demektir
48. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
49. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
50. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ana kapının önündeki bekçidir
51. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
52. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
53. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
54. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
55. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سارع, [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md), [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Koşuda ve harekette öne geçmek, mesafeyi ve zamanı aşarak ileride olmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hayır ve imanda yarışarak öne geçme; ilahî hükmün, kelimenin ve takdirin kaçınılmaz önceliği |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman, eylem ve ontolojik varlık skalasında öncülük; aşkın iradeyi atlatmanın imkânsızlığı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kronolojik bir öncelik sanıp ahlakî-amelî yarış, varoluşsal rütbe ve ilahî kaderin aşılmazlığı boyutlarını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Uzama, akma, salınma, bir hat boyunca kesintisiz ilerleme ([سبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8.md), [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md), [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md), [سبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7.md), [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md)) | ق | Kaf harfinin içerdiği sınır, tutma ve netice niteliği sayesinde genel akış eylemi, belirli bir gayeye, bitiş çizgisine ve tescillenen bir öncelik sonucuna bağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Harekete yön veren itici güç, dayanak noktası ve tutunarak fırlama kabiliyeti |
| ب | Ev, çadır | Belirli bir mekân, başlangıç zemini, dâhili enerji ve varlık sahası |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Belirlenmiş hedef, varış noktası, ufuktaki sınır çizgisi ve odak merkezi |
| سبق | Özden gelen bir itki ve güçle (س) mevcut sınırların içinden hareket edip (ب) ufuktaki nihai menzile veya gayeye diğerlerinden önce ulaşma (ق) hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | At ve deve yarışında bir hayvanın diğerini geçip öne çıkması; yarışta dereceye girene verilen ödül veya ortaya konan bahis malı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken hadis rivayetlerinde İslâm davetini kabuldeki öncülük hiyerarşisi için kullanılmıştır: İslâm'a girişte ben Arapların öncüsüyüm, Suheyb Rumların, Bilâl Habeşlilerin, Selmân da Farsların öncüsüdür أَنَا سَابِقُ الْعَرَبِ وَصُهَيْبٌ سَابِقُ الرُّومِ وَبِلَالٌ سَابِقُ الْحَبَشَةِ وَسَلْمَانُ سَابِقُ الْفُرْسِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça سبق kökü, klasik sözlük geleneğinde yarışta öne geçmek, bir mesafeyi başkasından önce katetmek ve müsabaka ödülü almak anlamlarıyla temellenir. Orta ve Doğu Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik dizilimle tam eşleşen kök verisi sınırlıdır; ancak Kuzeybatı Sami dillerinde zaman ve hareket bildiren köklerle dolaylı anlamsal örtüşmeler mevcuttur. Arapçada kök, hem zamansal önceliği hem de yarışma ve aşma dinamizmini aynı anda içeren özgün bir kavramsal genişleme kazanmıştır. Klasik İbranice ve Aramicede bu işlev çoğunlukla kökteş olmayan diğer zaman ve öncelik kökleriyle karşılanırken, Arapça bu kökü bedevi hayatının merkezinde yer alan at yarışları ve müsabaka kültürü üzerinden son derece somut ve kurumsal bir zeminde muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | At ve binek yarışlarında öne geçme, bahis ve ödül | Fiziksel yarış eyleminden zaman ve fazilet önceliğine doğru semantik genişleme gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerinde dolaylı zamansal ve mekânsal paralellikler | Doğrudan üçlü fonetik eşleşme kısıtlıdır; Arapçada bedevi yarış kültürüyle kök zenginleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya uzak dallarda doğrudan kanıtlanmış bir soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبق | Anlamlı | Öne geçmek, yarışta ileride olmak | Bir hedefe başkalarından önce varmak, fazilet ve zamanda öncelik almak | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [سقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Yakın olmak, yaklaşmak | Mekân ve soyca yakınlık; yavru devenin annesine yakın durması | Kur'an'da geçmez; zıt yönde mesafe yakınlığı taşır. |
| [بسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82.md) | Anlamlı | Yükselmek, boy atmak | Hurma ağacının göğe doğru uzayıp yetkinleşmesi | Kur'an'da geçer (النخل باسقات); dikey ilerleme bildirir. |
| [بقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya yabancı kabul edilir. |
| [قسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Sertleşmek, kuruyup gevrekleşmek | Kuru ve gevrek hurma; sert ve kırılgan yapı | Kur'an'da geçmez; katılık ve kuruluk anlamı taşır. |
| [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Ateş koru almak, ışık ve bilgi edinmek | Büyük ateşten küçük bir parça köz veya alev almak, faydalanmak | Kur'an'da geçer; bir kaynaktan parça aktarma anlamı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبق | Merkez | Yarışta ve zamanda öne geçmek | Bir hedefe diğerlerinden önce varmayı, yarışarak geride bırakmayı ve aşkın önceliği ifade eder. | Fiziksel yarış, zaman önceliği ve değer hiyerarşisi içerir. |
| سارع | Komşu | Hızlanmak, acele etmek | Hareketteki sürati ve çabukluğu belirtir; tek başına başkasını geçme şartı içermez. | Hız ve tempo esastır; varış sırasından ziyade çabaya odaklanır. |
| [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Önde bulunmak, öne gitmek | Konum, zaman veya rütbece önde olmayı anlatır; yarışma dinamizmi taşıması gerekmez. | Durumsal ve mekânsal öncelik ağır basar. |
| [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) | Komşu | İleri gitmek, haddi aşmak, önce varmak | Sınırı aşacak veya ölçüyü bozacak şekilde erkenden ileri atılmayı ifade eder. | Aşırılık ve kontrolsüz öncelik nüansı barındırır. |
| [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) | Zıt | Yetişmek, arkadan kavuşmak | Geride kalanın aradaki mesafeyi kapatıp öndekine ulaşması durumudur. | Önceliğin ve geride bırakmanın aksine kavuşmayı anlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبق | Öne geçmek, yarışta ileride olmak | Hem fiziksel hem zamansal hem de ontolojik ve manevi önceliği kapsar. | Kesin |
| Latince | Praecedere, antecellere | Önden gitmek, üstün gelmek | Praecedere zamansal ve mekânsal önceliği, antecellere ise üstünlük ve derece farkını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Precede, outrun, surpass | Önce gelmek, koşuda geçmek, aşmak | Precede zamansal önceliği, outrun yarışta geçmeyi, surpass ise derece ve kalitede aşmayı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | Vorauseilen, zuvorkommen, übertreffen | Önden koşmak, önüne geçmek, üstün olmak | Zuvorkommen bir adım önde davranmayı, übertreffen ise kabiliyet veya sonuçta geride bırakmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Précéder, devancer, surpasser | Önde olmak, önce davranmak, geride bırakmak | Devancer özellikle eylemde ve yarışta başkasından önce hedefe varmayı tam yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَبَقَتْ / سَبَقَ | İlahî hükmün, kelimenin ve takdirin ezelî önceliği | Azabın ertelenmesi, rahmet veya peygamberlere yardım vaadinin kesinleştiği bağlamlar (Yûnus [10:19](https://lisan.digital/tr/ayet/10:19.md), Tâhâ [20:129](https://lisan.digital/tr/ayet/20:129.md), Sâffât [37:171](https://lisan.digital/tr/ayet/37:171.md), Şûrâ [42:14](https://lisan.digital/tr/ayet/42:14.md)) |
| فَاسْتَبِقُوا / سَابِقُوا | Hayırlarda, mağfirette ve cennette yarışarak öne geçme emri | İbadet, takva, hayır ve kullukta atılım yapma bağlamı (Bakara [2:148](https://lisan.digital/tr/ayet/2:148.md), Mâide [5:48](https://lisan.digital/tr/ayet/5:48.md), Hadîd [57:21](https://lisan.digital/tr/ayet/57:21.md)) |
| بِمَسْبُوقِينَ / سَابِقِينَ | Allah'ın kudretini atlatma, aciz bırakma ve kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı | İlahî iradenin her şeyi kuşattığı, inkârcıların hesaptan kaçamayacağı bağlamlar (Enfâl [8:59](https://lisan.digital/tr/ayet/8:59.md), Ankebût [29:39](https://lisan.digital/tr/ayet/29:39.md), Vâkıa [56:60](https://lisan.digital/tr/ayet/56:60.md)) |
| سَبَقُونَا / سَبَقَكُمْ | Tarihsel/kronolojik öncelik veya bir eylemi ilk defa ihdas etme | Kötülükte veya imanda geçmiş kavim ve nesillerin öncülüğü (A'râf [7:80](https://lisan.digital/tr/ayet/7:80.md), Ahkāf [46:11](https://lisan.digital/tr/ayet/46:11.md), Haşr [59:10](https://lisan.digital/tr/ayet/59:10.md)) |
| السَّابِقُونَ / سَابِقٌ | İman ve hayırda en ön safta yer alan üstün zümre | Cennetteki dereceler ve kulların takva tasnifi (Tevbe [9:100](https://lisan.digital/tr/ayet/9:100.md), Fâtır [35:32](https://lisan.digital/tr/ayet/35:32.md), Vâkıa [56:10](https://lisan.digital/tr/ayet/56:10.md)) |
| نَسْتَبِقُ / اسْتَبَقَا | Dünyevî koşu, fiziksel yarış ve kapıya yönelme | Hz. Yûsuf kıssasındaki fiziksel koşu ve çekişme sahneleri (Yûsuf [12:17](https://lisan.digital/tr/ayet/12:17.md), Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza, kader ve ilahî irade meselesi | İlahî kelimenin ve takdirin öne geçmiş olması (sebk-i kelime) bağlamında irade-kader ilişkisi | İlahî hükmün ezelîliği ve hiçbir yaratılmış iradenin Allah'ı aciz bırakamayacağı (mef'ut kılamayacağı) |
| Fıkıh | Müsabaka, yarış ve bahis hukuku | At, deve ve ok yarışlarında (müsabaka/sebak) ödül koymanın caizliği ve meşru sınırları | Ödüllü yarışların kumar şaibesinden arındırılarak cihad hazırlığına hasredilmesi |
| Tefsir | İnsanların manevi mertebeleri ve takva hiyerarşisi | "Sâbikun", "muktesıd" ve "zâlimun li-nefsih" tasnifinde öne geçenlerin vasıfları | İbadet ve fazilette gecikmeksizin en öne geçme ideali |
| Hadis | Sahabe faziletleri ve İslâm'a ilk giriş rütbeleri | İslâm'a ilk girenlerin (sâbikûn-i evvelûn) getirdiği tarihsel ve manevi üstünlük | Faziletin zamansal ve fedakârlık eksenli önceliğe göre tescili |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlak | Hayırda yarış | Amelleri geciktirmemek | Mümini durağanlıktan kurtarıp iyilikte en ön safa geçmeye sevk eden motivasyon mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Keşif ve paradigma | Bilimsel öncülük | Çığır açma ve keşif | Bir hakikati veya yöntemi ilk kez ortaya koyarak sonrakilere kılavuzluk etme niteliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Kurucu öncülük | İrade üstünlüğü | Toplumun inşasında ilk bedeli ödeyenlerin kazandığı ahlakî otorite ve meşruiyet payıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve piyasa | Piyasa öncülüğü | İlk hamle avantajı | Katma değer ve faydalı üretimde erken davranarak kaynakları en verimli şekilde harekete geçirme yetisidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hız vektörü ve zaman önceliği | İki hareketlinin aynı hedefe doğru t zaman aralığında katettiği mesafede türevin büyüklüğü ve tescillenen minimum süre | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal inovasyon ve ilk hamle avantajı | Toplumsal veya kurumsal dönüşümlerde riski ilk üstlenip yeni alanı açan aktörlerin edindiği kurucu sermaye ve itibar | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kronolojik takvim sırası veya kapitalist anlamda yıkıcı bir rekabet hırsı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel koşudan ahlakî atılıma, ezelî ilahî takdirin sarsılmazlığından hiçbir zalimin Allah'ın adaletinden kaçamayacağına kadar uzanan varoluşsal bir nizamı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayırlarda yarış emrini dünyevî çıkar kavgasına indirgemek veya ilahî hükmün önceliğini pasifist bir kadercilikle karıştırıp amelî cehdi terk etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dinamik ahlak tasavvurunu temellendirir; imanın durağan bir aidiyet değil, sürekli bir yarış, terakki ve hayırda öne geçme hamlesi olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî kelimenin ve cezanın ertelenmesini bildiren sünnetullah ayetlerinde, cennet ehlinin mertebelerini açıklayan tasniflerde ve müminleri hayra çağıran emirlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın pasif bir bekleyişten ibaret olduğu zannını yıkar; ayrıca kâfirlerin inkârlarında Allah'ın iradesini atlatabilecekleri vehmini kökten iptal eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yarışta diğer binekleri geride bırakarak bitiş çizgisine önce varmak ve ödülü hak etmek.
- Soyut anlam: Zaman, fazilet ve varoluş alanında başkalarının önüne geçmek; ilahî takdir ve iradenin her türlü yaratılmış gücü mutlak surette kuşatıp aşması.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal ve amelî hiyerarşide öncülük; aşkın irade karşısında hiçbir failin sistemi atlatamayacağı deterministik kuşatıcılık.
- LaTeX modeli: $$t(x_i) < t(x_j) \implies \Delta s = x_i - x_j > 0 \quad \land \quad \forall x \in X \, [x \prec \Omega \land x \not> \Omega]$$
- LaTeX açıklaması: Model iki temel bileşenden oluşur. Birinci kısımda, aynı hedefe yönelen iki aktörden $x_i$ aktörünün $t$ zamanındaki varışı $x_j$ aktöründen önce gerçekleştiğinde ($t(x_i) < t(x_j)$), aralarındaki öncelik farkı pozitif bir değer üretir ($\Delta s > 0$) ve bu durum hayırda yarışarak öne geçmeyi simgeler. İkinci kısımda ise sistemdeki tüm yaratılmış failler kümesi ($X$) için hiçbir failin mutlak ve aşkın ilahî iradeyi ($\Omega$) aşamayacağı, her birinin O'na bağımlı olduğu ($x \prec \Omega$) ve O'nun önüne geçip O'nu atlatmasının imkânsız olduğu ($x \not> \Omega$) cebirsel olarak gösterilir; bu da Kur'an'daki ilahî iradeyi aşamama ve ilahî kelimenin önceliği ilkesini modeller.

## Geçtiği ayetler (35 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/2:148.md) — فَاسْتَبِقُوا

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Herkesin bri yönü vardır oraya döner. Öyleyse siz hayırlı işlerde birbirinizle yarışın! Nerede bulunursanız bulunun, Allah hepinizi birden getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Maide 5:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/5:48.md) — فَاسْتَبِقُوا

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Sana da; kendinden önceki kitabları doğrulayıcı ve üzerlerine şahid olarak bu kitabı hak ile indirdik. Aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet. Sana hak gelmişken onların heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir yol, bir şeriat kıldık. Şayet Allah dileseydi; sizi tek bir ümmet yapardı. Lakin sizi verdiği ile denemek istedi. Öyleyse hayırda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’a dır. Size ayrılığa düştüğünüz şeyleri bildirecektir.

### [Araf 7:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/7:80.md) — سَبَقَكُمْ

وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Lüt’u da. Hani o, kavmine demişti ki: Sizden önce dünyalarda hiç kimsenin yapmadığı hayasızlığı mı yapıyorsunuz?

### [Enfal 8:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/8:59.md) — سَبَقُوا

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ

Meal (IK): Küfredenler; asla öne geçtiklerini ve bizi aciz bırakacaklarını sanmasınlar.

### [Enfal 8:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/8:68.md) — سَبَقَ

لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Eğer daha önceden Allah’ın geçmiş bir hükmü olmasaydı; aldıklarınızdan dolayı size büyük bir azab dokunurdu.

### [Tevbe 9:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/9:100.md) — وَالسَّابِقُونَ

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Muhacirlerden, ensardan en ileri ve önde gelenlerle, ihsan ile onlara uyanlardan Allah razı olmuştur. Onlar da Allah’tan hoşnuddurlar. Hem onlara altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. Orada temelli kalıcıdırlar. İşte budur en büyük kurtuluş.

### [Yunus 10:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/10:19.md) — سَبَقَتْ

وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildir. Sonradan ayrılığa düştüler. Eğer Rabbından daha önce bir söz geçmemiş olsaydı; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında hüküm çoktan verilmiş olurdu.

### [Hud 11:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/11:40.md) — سَبَقَ

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ

Meal (IK): Nihayet buyruğumuz gelip sular kaynamaya başlayınca: Her cinsten birer çifti ve hakkında hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu ve inananları gemiye al, dedik. Zaten onunla beraber pek az kimse inanmıştı.

### [Hud 11:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/11:110.md) — سَبَقَتْ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Musa’ya kitabı verdik de hakkında ihtilafa düştüler. Eğer Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilmiş bitmişti bile. Doğrusu onlar, bundan yana şiddetli bir tereddüd ve şüphe içindedirler.

### [Yusuf 12:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/12:17.md) — نَسْتَبِقُ

قَالُوا يَاأَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Ey babamız; gerçekten biz gitmiştik ki yarış yapalım. Yusuf’u da eşyaların yanında bırakmıştık. Onu kurt yemiş. Her ne kadar doğru söylüyorsak da sen, bize inanacak değilsin.

### [Yusuf 12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/12:25.md) — وَاسْتَبَقَا

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?

### [Hicr 15:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/15:5.md) — تَسْبِقُ

مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ

Meal (IK): Hiç bir ümmetin süresi öne geçmez, geciktiremezler de.

### [Taha 20:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/20:99.md) — سَبَقَ

كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا

Meal (IK): Sana geçmişlerin haberlerinden bir kısmını işte böylece anlatıyoruz. Şüphe yok ki sana, katımızdan bir de zikir verdik.

### [Taha 20:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/20:129.md) — سَبَقَتْ

وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى

Meal (IK): Şayet Rabbının verilmiş bir sözü ve tayin ettiği bir vakit olmasaydı; hemen azaba uğrarlardı.

### [Enbiya 21:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/21:27.md) — يَسْبِقُونَهُ

لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, sözle asla O’nun önüne geçemezler. Ancak O’nun emriyle hareket ederler.

### [Enbiya 21:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/21:101.md) — سَبَقَتْ

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki daha önce, kendilerine Bizden güzellik vaadi geçmiş olanlar; bunlar, oradan uzaklaştırılmışlardır.

### [Müminun 23:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/23:27.md) — سَبَقَ

فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Ona vahyettik ki: Gözetimimiz altında sana bildirdiğimiz gibi gemiyi yap. Buyruğumuz gelip de sular kaynayınca her cinsten ikişer çiftive aleyhine hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu alıp gemiye bindir. Zalimler için bana başvurma. Çünkü onlar boğulacaklardır.

### [Müminun 23:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/23:43.md) — تَسْبِقُ

مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ

Meal (IK): Hiç bir ümmet, kendi süresini öne de alamaz, geriye de bırakamaz.

### [Müminun 23:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/23:61.md) — سَابِقُونَ

أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ

Meal (IK): İşte onlar; hayırlara koşuşurlar ve o uğurda öne geçerler.

### [Ankebut 29:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/29:4.md) — يَسْبِقُونَا

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Yoksa, kötülük yapanlar Biz’den kaçabileceklerini mi sanırlar? Ne kötü hüküm veriyorlar.

### [Ankebut 29:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/29:28.md) — سَبَقَكُمْ

وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Lut’u da. Hani o, kavmine demişti ki: Gerçekten siz; dünyalarda hiç kimsenin sizden önce yapmadığı bir hayasızlığı yapıyorsunuz.

### [Ankebut 29:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/29:39.md) — سَابِقِينَ

وَقَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَمَا كَانُوا سَابِقِينَ

Meal (IK): Karun’u, Firavun’u ve Haman’ı da. Andolsun ki Musa, kendilerine apaçık burhanlar getirmiş de onlar yeryüzünde büyüklük taslamışlardı. Halbuki azabımızın önüne geçebilecek değillerdi.

### [Fatır 35:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/35:32.md) — سَابِقٌ

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Sonra Biz; kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi de muktesiddir. Kimi ise Allah’ın izni ile hayırlara koşandır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

### [Yasin 36:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/36:40.md) — سَابِقُ

لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ

Meal (IK): Güneşe; aya ulaşmak düşmez. Gece de; gündüzü geçecek değildir. Her birisi, bir yörüngede yüzerler.

### [Yasin 36:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/36:66.md) — فَاسْتَبَقُوا

وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ

Meal (IK): Biz isteseydik; onların gözlerini kör ederdik de yolda koşuşup kalırlardı. Ama nasıl göreceklerdi ki.

### [Saffat 37:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/37:171.md) — سَبَقَتْ

وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Bizim, gönderilen kullarımız hakkında sözümüz geçmiştir:

### [Fussilet 41:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/41:45.md) — سَبَقَتْ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Musa’ya kitab vermiştik de onda ihtilafa düşülmüştü. Şayet Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilirdi. Muhakkak ki onlar; bundan şüphe ve endişe içindedirler.

### [Şura 42:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/42:14.md) — سَبَقَتْ

وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Onlar; kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Şayet belirli bir süre için Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi. Onlardan sonra kitaba varis kılınanlar da ondan mutlak bir şüphe ve tereddüt içindedirler.

### [Ahkaf 46:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/46:11.md) — سَبَقُونَا

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ

Meal (IK): O küfredenler, inananlar için : Bu iş, bir hayır olsaydı; onlar bunda bizi geçemezlerdi, dediler. Onlar bununla hidayete ermediklerinden; bu, eski bir uydurmadır, diyeceklerdir.

### [Vakıa 56:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/56:10.md) — وَالسَّابِقُونَ · السَّابِقُونَ

وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ

Meal (IK): Önde olanlar da öncüdürler.

### [Vakıa 56:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/56:60.md) — بِمَسْبُوقِينَ

نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ

Meal (IK): Biz, takdir ettik aranızda ölümü. Ve Biz, önüne geçilecekler de değiliz.

### [Hadid 57:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/57:21.md) — سَابِقُوا

سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Rabbınızdan bir mağfirete, Allah’a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış olup da genişliği yerle göğün genişliği kadar olan cennete koşuşun. İşte bu; Allah’ın lutfudur, onu dilediğine verir. Allah büyük lutuf sahibidir.

### [Haşr 59:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/59:10.md) — سَبَقُونَا

وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Onlardan sonra gelenler ise derler ki: Rabbımız, bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla. Ve iman etmiş olanlar için kalblerimizde kin bırakma. Rabbımız, muhakkak ki Sen; Rauf’sun, Rahim’sin.

### [Mearic 70:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/70:41.md) — بِمَسْبُوقِينَ

عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ

Meal (IK): Ki onların yerine kendilerinden daha iyilerini getirelim. Ve Biz, önüne geçilecekler de değiliz.

### [Naziat 79:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/ayet/79:4.md) — فَالسَّابِقَاتِ · سَبْقًا

فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا

Meal (IK): Yarıştıkça yarışanlara,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yarış meydanı demektir. Yarışı kazananlara verilen ödül anlamı da kazanmıştır. Mastar olarak yarışmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق السَّقائِبِ
والسَّقْبُ: ولد الناقة. وأسقبت الناقة أي أكثرت وضعها الذكر، وهي مِسْقابٌ، قال رؤبة:
غراءُ مِسقاباً لفَحْلِ أسقَبا
يعني فعلاً على أسْقَبَ يُسْقِبُ، ولم يجعله نعتاً.
والسَّقبُ: الغصن الطويل الريان.
وسألت أبا الدقيش عن قول أبي داود:
... كالقمَر السَّقْبِ
قال: هو الذي امتلأ وتم، عام في كل شيء من نحوه.
والسَّقَبُ: القرب، والجار القريب أحق بسَقَبِه.
سبق: السًّبقُ: القدمة، وتقول: له في الجري وفي الأمر سَبقُ وسُبْقهُ وسابقهُ أي سَبَقَ الناس إليه.
والسًّبقُ: الخطر يوضع بين أهل السِّباق، وجمعه أسباق.
والسِّباقان: قيد أرجل الطائر الجارح بسير أو خيط.
بسق: َبَسقَ وبصق وبزق لغات.
وبُساقٌ: جبل بالحجاز مما يلي الغور.
وبَسَقَتِ النخلة بُسُوقاً: طالت وكملت.
وقوله تعالى: "والنخل باسِقاتٌ" أي طويلات.
وأبْسَقَتِ الشاة فهي مُبْسِقٌ وبَسُوقٌ ومِبساقٌ أي انزلت اللبن قبل الولاد بشهر أو أكثر فتحلب، وربما بَسَقْت وليس بحامل فأنزلت اللبن. وقد سمعت أن الجارية تبسق وهي بكر ويصير في ثديها لبن.
قبس: القَبَسُ: شعلة من نار تقبِسُها وتقتبسها أي تأخذ من معظم النار.
وقَبَستُ النار، واقتبست رجلاً ناراً أو خيراً.
وقَبَستُ العلم واقتبسته. وأقبستُ العلم فلاناً.
وأبو قُبيسٍ: جبل مشرف على مكة.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte

ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق kullanımdadır. **قسب**: **القَسْبُ**: ağızda ufalanan kuru hurma; **الصاد** hatadır.
Ve **القَسْبُ**: katı sert; denir ki: o, **قَسْبُ العلباء**’dır; yani topuğun ve sinirin katısı; ve **قَسُبَ** **قُسُوبةً**.
Ve **القَسيبُ**: yaprak veya kumaş altında suyun sesi; dedi ki:
Altından suya ait **قَسيبُ** vardır
Ve dedi ki:
**قَسبُ العلابي** **جراء الألغاد**

**سقب**: **السَّقْبُ** **الصقب**’ta bir dildir (lehçedir).
Ve **السَّقيبةُ**: çadırın direği; dedi ki:
**كسَقْفِ خباء** **خر** **فوق السَّقائِبِ**
Ve **السَّقْبُ**: dişi devenin yavrusu. Ve dişi deve **أسقبت**; yani erkeği çokça doğurdu; ve o **مِسْقابٌ**’dır; Rü’be dedi ki:
**غراءُ** **مِسقاباً** **لفَحْلِ** **أسقَبا**
Yani fiil olarak **أسْقَبَ** üzerine, **يُسْقِبُ**; onu sıfat yapmadı.
Ve **السَّقبُ**: uzun, suya doymuş dal.
Ve Ebû’d-Dukayş’e Ebû Dâvûd’un sözü hakkında sordum:
... **كالقمَر السَّقْبِ**
Dedi ki: o, dolmuş ve tamamlanmış olandır; benzerinden olan her şeyde geneldir.
Ve **السَّقَبُ**: yakınlık; yakın komşu, kendi **سَقَبِه**’ine daha layıktır.

**سبق**: **السًّبقُ**: öne geçme (öncelik). Ve dersin ki: onun için koşuda ve işte **سَبقُ** ve **سُبْقهُ** ve **سابقهُ** vardır; yani insanlar ona doğru onda onu geçti.
Ve **السًّبقُ**: yarış ehli arasında konulan tehlike (bahis); çoğulu **أسباق**tır.
Ve **السِّباقان**: yırtıcı kuşun ayak bağları; kayış veya ip ile.

**بسق**: **بَسقَ** ve **بصق** ve **بزق** diller (lehçeler)dir.
Ve **بُساقٌ**: Hicaz’da, Gavr tarafına bitişik bir dağ.
Ve hurma ağacı **بَسَقَتِ** **بُسُوقاً**: uzadı ve tamamlandı.
Ve Yüce Allah’ın sözü: "**والنخل باسِقاتٌ**" yani uzunlar.
Ve koyun **أبْسَقَتِ**; o hâlde o **مُبْسِقٌ** ve **بَسُوقٌ** ve **مِبساقٌ**dur; yani doğumdan bir ay veya daha fazla önce süt indirdi de sağılır; bazen de **بَسَقْت** olur, hamile olmadığı hâlde süt indirir. Ve işittim ki cariye **تبسق** olur, o bakire iken, ve memesinin içinde süt olur.

**قبس**: **القَبَسُ**: ondan **تقبِسُها** ve **تقتبسها**; yani ateşin büyüğünden aldığın bir ateş alevi.
Ve **قَبَستُ** ateşi; ve bir adamdan ateş veya hayır **اقتبست**.
Ve ilmi **قَبَستُ** ve onu **اقتبسته**. Ve ilmi falana **أقبستُ**.
Ve **أبو قُبيسٍ**: Mekke’ye nazır bir dağ.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سابَقْتُهُ فسَبَقْتُهُ سَبْقاً.و اسْتَبَقْنا في العَدْوِ، أي تَسابَقْنا. وقد قيل في قوله تعالى: "ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ" أي نَنْتَضِلُ. ويقال: له سابِقَةٌ في هذا الأمر، إذا سَبَقَ الناسَ إليه. والسَبَقُ بالتحريك: الخَطَر الذي يوضَع بين أهلِ السِباقِ. وسِباقا البازي: قَيْداهُ من سَيْر أو غيره.

##### Türkçe

**سابَقْتُهُ**: Onunla yarıştım; böylece onu **سَبَقْتُهُ**: geçtim; **سَبْقاً**: geçme olarak. Ve **اسْتَبَقْنا**: yarıştık **في العَدْوِ**: koşuda; yani **تَسابَقْنا**: birbirimizle yarıştık. Ve şu söz hakkında denilmiştir, Yüce Allah’ın sözü: "ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ": yani **نَنْتَضِلُ**: ok atışında yarışırız. Ve denilir: onun için bu işte bir **سابِقَةٌ** vardır; eğer insanları ona **سَبَقَ**: öncelemişse. Ve **السَبَقُ** (harekeli olarak): **الخَطَر**: yarışçılar arasına konulan bahis/ödül. Ve **سِباقا البازي**: doğanın iki bağı; **من سَيْر أو غيره**: kayıştan veya başkasından.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ : القَسِيبُ : صوتُ الماء تحت وَرَقٍ أو قماشٍ .
وقال عبيد :
أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ
للماء مِن تحته قَسِيبُ
قال ابن السكيت : سمعت قسيب الماءِ وخريره وأَلِيلَهُ ، أي : صوته .
أبو عبيدٍ ، عن الأمويّ : القِسْيَبُّ : الطويلُ من الرجال .
وقال أبو عمرو : القِسْيَبُّ الطويلُ من كل شيءٍ الشديدُ .
وأنشد :
أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَسُّوبُ : الخُفُّ وهو القَفْشُ ، قال : والقاسبُ : الغُرْمُول المُتَمَهِل ، ونوَى القسْب أصلب النوى .
سقب : قال الليث : السّقْبُ والسَّقِيبَةُ : عمودُ الخِبَاءِ .
وقال ذو الرمَّة :
سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ
أي : طويلان ، ويقال صَقْبان ، وسَقْبُ الناقة بالسين لا غير .
وقال الأصمعي : الصُّقُوبُ : عُمُد الخِباء ، واحدُها صَقْبٌ .
وقال الليث : أَسْقَبت الناقةُ إذا وَضَعَت أكثرَ ما تضعُ الذُّكورَ وأَجْسمَت وأَنْبلَتْ فهي مِسقابٌ .
وأنشد .
غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا
يريدُ بقوله أَسْقبَ فعلاً ، ولم يجعلْهُ نعتاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا وَضَعَت الناقةُ فولدُها ساعةَ تضعُه سَلِيلٌ قبْل أن يُعْلَمَ أَذَكَرٌ هو أم أُنثى ؛ فإذا عُلم فإن كان ذكراً فهو سَقْبٌ ، وأُمُّه مُسقِبٌ .
وقالت الخنْسَاء :
لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى
حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ
كانت المرأة في الجاهلية إذا مات زوجها حَلقتْ رأسها وخَمَشَت وَجْهها وحمَّرَتْ قطنةً من دَمِ نفسها ووَضَعتْها على رأسها وأخرجَت قطنَها مِنْ خَرْق قناعها لتُعْلِم الناس أنها مصابة ويسمَّى ذلك السِّقاب .
سبق : قال الليث : السَّبْق : القُدْمَةُ في الجَري وفي كلِّ أَمْر ، تقولُ له : في هذا الأمر سُبْقةٌ وسابقةٌ وسَبْق ، والجميع الأسباق ، والسوابق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السَبْق : مصدرُ سَبَقَ سَبْقاً ، والسبَق بفتح الباء : الخَطَر الذي يوضع في النِّضال والرِّهان في الْخَيْل فمن سَبق أَخَذه .
قال : ويقال : سبَّق إذا أخذ السبَق ، وسبَّق إذا أَعطى السَّبَق ، وهذا من الأَضْداد .
وقال محمد بن سلاّم : العربُ تقول للذي يَسْبِق من الخيل سابق وسَبُوق ، وإذا كان يُسْبَق فهو مُسَبَّق .
وقال الفرزدق :
مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه
سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ ) ، فالْخُفُّ : الإبل ، والحافرُ : الْخَيْلُ ، والنَّصْلُ : الرَّمْيُ .
وفي حديث آخر : ( مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ ) .
قال أبو عبيد : والأصلُ فيهِ أن يسبق الرجُلُ صاحبه بشيءٍ مُسمًّى على أنه إن سبق فلا شَيءَ له ، وإن سبقهُ صاحبه أخذَ الرَّهنَ ، فهذا هو الحلالُ لأنَّ الرَّهنَ مِن أحدِهمَا دون الآخر ، فإن جعل كلُّ واحدٍ منهما لصاحبهِ رَهناً أيهما سبق أخذَهُ فهذا القمارُ المنهيُّ عنهُ ، فإن أرادا تحليلَ ذَلكَ جعلاَ معهمَا فَرَساً ثالثاً لِرَجُلٍ سواهما ، ويكون فَرَسُهُ كفئاً لفَرَسيْهِما ، ويسمى المحلل والدَّخيلَ ، فيضعُ الرَّجُلانِ الأولان رهنين منْهُمَا ، ولا يضعُ الثَّالثُ شيئاً ، ثم يُرسلونَ الأفراسَ الثلاثَةَ فإنْ سبق أحدُ الأولين أخَذَ رَهنهُ ورهن صاحبه فكانَ طيباً لهُ ، وإنْ سبق الدخيلُ أخذَ الرَّهنينِ جميعاً وإن سُبِق لم يغرم شيئاً ، فهذا معنى الحديث .
أبو منصور : وقد جاءَ الاسْتِبَاق في كتابِ اللَّهِ في ثَلاثَةِ مواضعَ بمعاني مُخْتلفةٍ منها قولهُ عزَّ وجلَّ : ( إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ ) ( يوسف : 17 ) .
قال المفسرون : المعنى : ذهبنا ننْتَضِلُ في الرَّمي .
وقال : ( وَاسُتَبَقَا الْبَابَ ) ( يوسف : 25 ) ، معناه : تبادَرا إلى البابِ ، تبادَرَ كلُّ واحد
منهما إلى الباب ، فإن سبقها يوسفُ فتحَ البابَ وخرجَ وإن سبقتهُ زُليْخَا أغْلَقَتْهُ لئلا يخرجَ ولِتُراوده عن نفسه .
والثالثُ قولهُ : ( كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ ) ( يس : 66 ) ، معنى استباقهمُ الصراطَ مُجاوَزَتهُمْ إياهُ حتى يضلُّوا ولا يهتدوا ، والاستباق في هذا الموضع من واحد ، وهو في الاثنين الأوَّلين من اثنين .
وقال الليث : السباقانِ في رِجلِ الطَّائرِ الجارح قَيداهُ من سير أو خيط ، وسَبَّقْتُ البازي إذا جعلت السِّباقَان في رجليه ، وسبَّقْتُ بين الخَيلِ إذا سابقتُ بينها والمصدرُ التسبيق .
بسق : قال الله عز وجل : ( للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ ) ( ق : 10 ) .
قال الفراءُ : باسقات : طِوالاً .
يقال : بسق طولاً ، فهو باسق ، فهن طوال النخل .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذَا أشْرَق ضرْعُ النّاقَةِ ووقع فيه اللبنُ فهي مُضْرِعٌ فإذا وقع فيه اللِّبأُ قبلَ النِّتاج فهي مبسق ، فإذا دنا نتاجُها فهي مُدْنيةٌ .
وقال الليث : أبسقَتِ الشاةُ فهي مُبسق إذا أنزلتِ اللبن قبل الولاد بشهرٍ أو أكثرَ فتحلَبُ .
قال : وربما أبسقَتْ وليستْ بحامِل فأنزلتِ اللبن ، فهِيَ بَسُوق ومُبسق ومِبساق .
قال : وسمعتُ أنّ الجارِيةَ تُبسق وهي بكرٌ ، يصيرُ في ثدْيها لبنٌ ، وبسق وبصق وبزق واحِدٌ ، وبُساق جبلٌ بالحجازِ .
وقال اليزيديُّ : أبزَقَتِ الناقَةُ وأبسقت إذا أنزَلتِ اللبنَ .
قبس : قال الليث : القَبَسُ : شُعْلةٌ من النارِ يقتبسُهَا أيْ : يأخذُها مِنْ معظم النارِ .
قال : وقَبستُ العلم واقتبستُهُ ، وأقبستُهُ فلاناً وأقبستُ فلاناً ناراً أو خبزاً ، وأنشد :
لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً
أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ
أبو عبيد عَنْ أبي زَيد : أقبستُ الرجلَ علماً بالألفِ ، وقبستُهُ ناراً أقبِسه إذَا جئتَهُ بها ، فإنْ كانَ طلبها له ، قال : أقبسْتُهُ بالألف .
أبو عبيد عنْ الكسائي : أقبستُهُ ناراً وعلماً سَواء ، وقد يجوزُ طرح الألفِ منهما .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قبسني ناراً ومالاً وأقبسني عِلماً .
وقد يقال بغير ألِفٍ ، والقَوابِسُ : الذِينَ يقبسون الناسَ الخيرَ .
ابن شميل عن يونس : أتانا فُلاَنٌ يقتبسُ العِلْمَ فأقبسناهُ أي عَلمناهُ ، واقتبسْنا فلاناً فأبى أن يقبِسنا أي يعطينا ناراً ، وقد اقتبسني إذَا قال : أعطني ناراً .
أبو عبيد : مِنْ أمثالِهِمْ في الرجُلين يجتمعان فيتفقانِ : ( أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ ) فاللقوةُ مِنَ الإناثِ السريعةُ التلقِّي لماء الفَحْلِ .
قلت أنا : وسمعت امرأة من العرب تقول : أنا امرأة مقباس أرادت أنها تحمل سريعاً إذا ألمّ بها الرجل ، وكانت تستوصف دواء إذا شربته لم تحمل ، والْقَبيسُ من الفحول : السريعُ الإلقاحِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القابوسُ : الرجلُ الجميلُ الوجهِ الحسنُ اللونِ ، وأبو قابوس كنيةُ النُّعمان بن المنذر ، وأبو قُبَيْسٍ جَبَلٌ بمكة معروف .

##### Türkçe

ق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : kullanımdadır.

قسب : **الليث** dedi ki: **القَسْبُ**: ağızda ufalanan kuru hurmadır; onu **الصاد** ile söyleyen hata etmiştir.
Dedi ki: ve **القَسْبُ**: katı, şiddetli olandır; “Şüphesiz o, **قَسْبُ العِلْبَاءِ**’dır: topuğu ve siniri katıdır” denir. **رؤبة** dedi ki:
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
Fiil **قَسُبَ**’dur, **قُسوبةً** (olarak).

**ابنُ السكيت** dedi ki: **قَسِيبَ الماءِ**’ı ve onun **خَرِيرَه**’ini işittim; yani: onun sesini.
**الليثُ** dedi ki: **القَسِيبُ**: yaprak yahut kumaş altında suyun sesidir.
**عبيد** dedi ki:
أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ
للماء مِن تحته قَسِيبُ
**ابن السكيت** dedi ki: **قسيب الماءِ**’ı ve onun **خريره**’ini ve **أَلِيلَهُ**’ini işittim; yani: onun sesini.

**أبو عبيدٍ**’den, **الأمويّ**’den: **القِسْيَبُّ**: erkeklerden uzun olandır.
**أبو عمرو** dedi ki: **القِسْيَبُّ**: her şeyden uzun olan, şiddetli olandır.
Ve şu şiir okundu:
أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den, dedi ki: **القَسُّوبُ**: mesttir; o da **القَفْشُ**’tur. Dedi ki: ve **القاسبُ**: ağır davranan **الغُرْمُول**’dür; ve **القسْب** çekirdeği, çekirdeklerin en katısıdır.

سقب : **الليث** dedi ki: **السّقْبُ** ve **السَّقِيبَةُ**: çadırın direğidir.
**ذو الرمَّة** dedi ki:
سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ
Yani: ikisi de uzundur; ve **صَقْبان** denir; ve devenin **سَقْبُ**’u **السين** iledir, başka değil.
**الأصمعي** dedi ki: **الصُّقُوبُ**: çadırın direkleridir; tekili **صَقْبٌ**’dur.
**الليث** dedi ki: Deve **أَسْقَبت** olur; erkekleri, doğurduğunun çoğunu doğurduğu zaman; ve irileşti, seçkinleşti; o hâlde o **مِسقابٌ**’dır.
Ve şu şiir okundu:
غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا
Onun “**أَسْقبَ**” sözüyle bir fiil kasteder; onu sıfat yapmadı.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: Deve doğurduğu zaman, yavrusu onu doğurduğu saat **سَلِيلٌ**’dir; erkek mi dişi mi olduğu bilinmeden önce; bilinince, eğer erkekse o **سَقْبٌ**’dur; anası **مُسقِبٌ**’dir.
**الخنْسَاء** dedi ki:
لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى
حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ
Câhiliyede kadın, kocası öldüğünde başını tıraş ederdi, yüzünü tırmalar, kendi kanından bir pamuğu kızartır, onu başına koyar, insanların onun musibete uğradığını bildirmek için pamuğunu başörtüsünün yırtıklarından çıkarırdı; buna **السِّقاب** denir.

سبق : **الليث** dedi ki: **السَّبْق**: koşuda ve her işte öne geçmedir; ona dersin ki: “Bu işte bir **سُبْقةٌ** ve **سابقةٌ** ve **سَبْق** vardır”; hepsi **الأسباق** ve **السوابق**’tir.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **السَبْق**: **سَبَقَ**’ın masdarıdır, **سَبْقاً**; ve **السبَق** (bâ’nın fethiyle): ok atma ve at bahsinde konulan ödüldür; kim öne geçerse onu alır.
Dedi ki: ve “**سبَّق**” denir; **السبَق**’ı aldığı zaman; ve “**سبَّق**” denir; **السَّبَق**’ı verdiği zaman; bu, zıt anlamlılardandır.
**محمد بن سلاّم** dedi ki: Araplar, atlardan öne geçene **سابق** ve **سَبُوق** der; eğer kendisi geçilirse o **مُسَبَّق**’tır.
**الفرزدق** dedi ki:
مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه
سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( **لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ** ) ; **الْخُفُّ**: develerdir; **الحافرُ**: atlardır; **النَّصْلُ**: ok atmadır.
Başka bir hadiste: ( **مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ** ) .
**أبو عبيد** dedi ki: Bunun aslı şudur: adam, arkadaşını, adı konmuş bir şeyle geçer; şu şartla ki, eğer geçerse ona hiçbir şey yoktur; eğer arkadaşı onu geçerse rehin alır; işte bu helâldir; çünkü rehin ikisinden birindendir, ötekinden değil. Eğer her biri, hangisi öne geçerse onu alsın diye arkadaşına bir rehin koyarsa, bu yasaklanmış kumardır. Eğer bunu helâl kılmak isterlerse, onlarla birlikte üçüncü bir atı, kendilerinden başka bir adamın atını koyarlar; onun atı, onların iki atına denk olur; ve **المحلل** ve **الدَّخيلَ** diye adlandırılır. İlk iki adam, kendilerinden iki rehin koyar; üçüncü bir şey koymaz. Sonra üç atı salıverirler: eğer ilk ikiden biri öne geçerse, kendi rehinini ve arkadaşının rehinini alır; bu ona temiz olur. Eğer **الدخيلُ** öne geçerse iki rehni birden alır; eğer geçilirse hiçbir şey ödemez; işte hadisin manası budur.

**أبو منصور**: **الاسْتِبَاق** Allah’ın kitabında üç yerde, farklı manalarla gelmiştir; onlardan biri, aziz ve celil olanın sözü: ( **إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ** ) ( Yusuf: 17 ).
Müfessirler dedi ki: mana: ok atmada yarışmaya gittik.
Ve dedi ki: ( **وَاسُتَبَقَا الْبَابَ** ) ( Yusuf: 25 ); manası: kapıya doğru birbirleriyle yarıştılar; her biri kapıya doğru atıldı; eğer Yusuf onu geçerse kapıyı açar ve çıkar; eğer **زُليْخَا** onu geçerse, çıkmasın ve onu kendine çağırabilsin diye kapıyı kapatır.
Üçüncüsü onun sözü: ( **كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ** ) ( Yâsîn: 66 ); onların **استباقهمُ الصراطَ**’ının manası: onu aşmalarıdır; ta ki sapıtsınlar ve hidayet bulamasınlar. **الاستباق** bu yerde bir kişiden olur; ilk ikisinde iki kişidendir.
**الليث** dedi ki: Yırtıcı kuşun ayağındaki **السباقانِ**, kayıştan yahut ipten iki bağıdır; ve **سَبَّقْتُ البازي**: iki **السِّباقَان**’ı onun iki ayağına koyduğum zaman; ve **سبَّقْتُ بين الخَيلِ**: aralarında yarış yaptırdığım zaman; masdar **التسبيق**’tir.

بسق : Allah aziz ve celil dedi ki: ( **للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ** ) ( ق: 10 ).
**الفراءُ** dedi ki: **باسقات**: uzunlar.
“Boyca **بسق**” denir; o hâlde o **باسق**’tır; böylece hurma ağaçları uzundur.
**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den, dedi ki: Devenin memesi parladığında ve içine süt düştüğünde o **مُضْرِعٌ**’dır; içine doğumdan önce **اللِّبأُ** düştüğünde o **مبسق**’tır; doğumu yaklaştığında o **مُدْنيةٌ**’dir.
**الليث** dedi ki: Koyun **أبسقَت** olur; o hâlde o **مُبسق**’tır; doğumdan bir ay yahut daha fazla önce süt indirdiğinde; böylece sağılır.
Dedi ki: Bazen hamile olmadığı hâlde **أبسقَت** olur da süt indirir; o hâlde o **بَسُوق** ve **مُبسق** ve **مِبساق**’tır.
Dedi ki: Cariyenin, bakire iken **تُبسق** olduğunu işittim; memesine süt olur. Ve **بسق** ve **بصق** ve **بزق** birdir. Ve **بُساق** Hicaz’da bir dağdır.
**اليزيديُّ** dedi ki: Deve **أبزَقَت** ve **أبسقت**: süt indirdiği zaman.

قبس : **الليث** dedi ki: **القَبَسُ**: ateşten bir alevdir; onu **يقتبسُهَا**; yani: ateşin çoğundan onu alır.
Dedi ki: **وقَبستُ** ilmi ve **اقتبستُهُ**; ve onu falana **أقبستُهُ**; ve falana ateş yahut ekmek **أقبستُ**. Ve şu şiir okundu:
لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً
أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ

**أبو عبيد**’den, **أبي زَيد**’den: Adamı ilimle **أقبستُ** (elif ile); ve onu ateşle **قبستُ**; onu **أقبِسه**: ona onunla geldiğim zaman; eğer onu onun için istemişse, dedi ki: onu (elif ile) **أقبسْتُهُ**.
**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: Onu ateşle ve ilimle **أقبستُ** eşittir; ve ikisinden de elifi düşürmek caiz olur.
**ثعلبٌ**’den, **ابن الأعرابي**’den: Bana ateş ve mal **قبسني**; ve bana ilim **أقبسني**.
Ve elifsiz de denir; ve **القَوابِسُ**: insanlara hayrı **يقبسون** olanlardır.
**ابن شميل**’den, **يونس**’tan: Bize falan geldi, ilmi **يقتبسُ**; biz de onu **فأقبسناهُ**; yani: ona öğrettik. Ve falanı **اقتبسْنا**; o da bize **يقبِسنا**; yani: bize ateş vermeyi reddetti. Ve beni **اقتبسني** olur; “Bana ateş ver” dediği zaman.
**أبو عبيد**: Onların, iki adamın bir araya gelip uyuşmaları hakkında darbımesellerinden: ( **أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ** ); **اللقوةُ** dişilerden, erkeğin suyunu çabuk alanıdır.
Ben dedim: Araplardan bir kadının şöyle dediğini işittim: “Ben **امرأة مقباس**’ım”; onunla, adam ona yaklaştığında çabuk hamile kaldığını kastetti; ve hamile kalmamak için içtiğinde hamile kalmayacağı bir ilacı vasfettiriyordu. Ve **الْقَبيسُ** erkeklerden: çabuk dölleyendir.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den, dedi ki: **القابوسُ**: yüzü güzel, rengi güzel adamdır. Ve **أبو قابوس** **النُّعمان بن المنذر**’in künyesidir. Ve **أبو قُبَيْسٍ** Mekke’de bilinen bir dağdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الباء** وما يثلثهما)

(**سبت**) **السين** ve**الباء** ve**التاء** tek bir asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak, lîn yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra bunun üzerine **السَّبْت** taşındı: başın tıraş edilmesi. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü o, günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bu sebeple şaşkına **مَسْبُوت** denir. **السَّبْت**’e gelince, cumadan sonra (olan gün), denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu, fetha iledir. **السِّبْت**’e gelince: **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**’ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(**سبج**) **السين** ve**الباء** ve**الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler ki: o Farsçada "شَبِي([4])"dir. **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların, **السَّبَج**’in gümüş taşları olduğu sözü. Bütün bunlarda bir nazar vardır.

(**سبح**) **السين** ve**الباء** ve**الحاء** iki asıldır: biri ibadetten bir cins, diğeri sa‘yden bir cins. Birincisi **السُّبْحة**’dır; o namazdır; bununla, farz olmayan nafile olan şey tahsis olunur. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve aralarında **يُسبِّح** etmez; yani aralarında bir namazla nafile kılmaz. Babdan **التَّسبيح** vardır; o, Allah’ı—övgüsü yüce olsun—her türlü kötülükten tenzih etmektir. **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der: **سبحان** مِن كذا; yani onu ne kadar uzak kıldı. A‘şâ dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, o övündüğünde “ona hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—azze ve celle—sıfatlarında: **سُبَّوح**. Onun اشتقاقı, zikrettiğimizdendir: her, kendisine yaraşmayan şeyden tenzih olmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—övgüsü yüce olsun—celâli ve azametidir.

Diğer asıl **السَّبْح** ve**السِّباحة**’dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda iki eli güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen, mızraklanmaktan korkarak dönüp bakıyordun; böylece senin **أخْدَعُك**’un, atının kulağı hizasına geldi.

(**سبخ**) **السين** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi, kendisini soyan bir hırsıza beddua ederken işitti; dedi ki: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، yani onu sök ve hafiflet. Pamuk atıldığında, didikleme sırasında uçuşan şeye **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet olundu ki o okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]. Dedi ki: bu, **السَّبْخ**’ın manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, işte hafiftir.

(**سبد**) **السين** ve**الباء** ve**الدال**’ın babının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların sözü: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. Derler: **سَبَّدَ الفَرْخُ**, tüyü göründüğünde ve dikenlendiğinde. Denir ki **السُّبدَة** kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı. **التَّسبيد**’e gelince, denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; o babdandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**’ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden söktü. Denir ki **التسبيد**, başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.

Bundan şâz olan, onların sözü: هو **سِبْدُ أسبادٍ**, yani inkâr olunan bir dehâ. Dedi ki:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(**سبر**) **السين** ve**الباء** ve**الراء**; onda, kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**’dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. Denir: **خَبَرْتُ** ما عند فلان ve**سَبَرْتُهُ**. Yaralamanın miktarının bilindiği demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**; o, güzellik ve behâdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، yani güzelliği ve behâsı gitti. Ebû Amr dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما **السِّبْر** فحضريّ". İbn Ahmer dedi:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**’dir; o, soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**’ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(**سبط**) **السين** ve**الباء** ve**الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve**السين** ve**الطاء** babına yakındır. **شعر سَبْط** ve**سَبَِطٌ** denir; kıvırcık olmadığında. **أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً** denir; vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırıldı; çünkü o saklanmaz ve korunmaz. Ondan hadis: "أتى **سُبَاطَةَ** قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o, **الحَلِيِّ**’nin tazesidir; belki onda bir uzama vardır.

(**سبع**) **السين** ve**الباء** ve**العين** iki asıldır; düzenli ve sahih: biri sayıda, diğeri yaban hayvanlarından bir şey.
Birincisi **السَّبْعة**’dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. **سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم** denir; mallarının **سُبْع**’ını aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların sözü: هو **سُباعيُّ البدَن**; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayı içindir. Diğeri ise **السَّبُع**’dur; yırtıcılardan bir tanesidir. **أرض مَسْبَعَةٌ**: yırtıcıları çok olduğunda.

Babdan: **سَبعْتُهُ**, içine düştüğünde; sanki kendisini, zararında ve ısırığında bir **سبُع**a benzetti. **وأسبعته**: onu **السَّبع**a yedirdin. **سَبعتِ الذّئابُ الغنَم**: onları parçalayıp yediğinde.

Ebû Züeyb’in sözüne gelince:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
Onda sözler vardır: birincisi, **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisiyle faydalanacağı şeyleri vardır; o hâlde daima canlıdır. Denir ki o, çobandır. Denir: annesi ölen, böylece onu başkası emziren kimsedir. Denir: **المُسبَع** nesebi sahih olmayan kimsedir. Denir: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Denir: yedi babaya kadar köle olan kimsedir. Denir: yedi aylık doğandır. Denir: **المُسبَع**: ihmal edilmiş. Araplar der: لأفعلنَّ به **فِعْل سَبْعة**; bununla şerde mübalağa isterler. Denir: **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(**سبغ**) **السين** ve**الباء** ve**الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. Denir: **أَسْبَغْتُ** الأمر; ve falan, abdestini **أسْبَغَ**. Denir: Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti. **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. **فحل سابغٌ**: uzun **الجُرْدَان**([15]); zıddı **الكَمْش**. Denir: **سَبَّغَت** الناقةُ; yavrusunu attığında ve (yavru) **أَشْعَرَ** iken.

(**سبق**) **السين** ve**الباء** ve**القاف** tek bir sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. **سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً** denir. **السَّبَق**’a gelince: o, öne geçenin aldığı bahistir.

(**سبك**) **السين** ve**الباء** ve**الكاف** bir asıldır; şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Bundan: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; **أَسْبِكُها سَبْكَاً**. Bu, eritmenin dışında da ödünç alınır. [**والسُّنبُك**: tırnağın ucu([17]).] Topraktan **السُّنْبُك** ise bir استعارةdır: kalın, hayrı az bir uç.

(**سبل**) **السين** ve**الباء** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya salınmasına ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi, senin sözünden: **أسبلتُ السِّتْرَ**; ve bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَت**. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**’ı bundandır; çünkü o, sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri bundandır; sanki insanın zikredilenine benzetildi. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**’dir; o yoldur; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل** uzamasından dolayı **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. Denir: **أَسبَلَ** الزّرعُ; başağı çıktığında. Ebû Ubeyd dedi: **سَبَلُ** الزَّرعِ ve**سُنْبُلُه** birdir. **سَبَلَ**([19]) ve**أَسْبَلَ** olmuştur.

(**سبه**) **السين** ve**الباء** ve**الهاء** bir kelimedir; o, aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. Denir: **رجل مَسْبُوهٌ** ve**مُسَبَّه**; o, **المسبوت**’a yakındır; ikisinde de kıyas* birdir.

(**سبي**) **السين** ve**الباء** ve**الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla götürmeye delâlet eder([20]). Bundan **السَّبْيُ**: denir: **سَبَى** cariyeyi; **يَسبيها سبْياً**; o **سابٍ**dir; alınan ise **سَبِيَّة**dir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile**سَبَأها** arasında فرق ederler. **سِباؤها**’ya gelince: onu satın almaktır. Denir: **سَبَأْتها**; bu, ancak şarap hakkında söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.

Bu asıldan şâz olan: **السَّابياء**; o, çocuğun içinde bulunduğu deridir. **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**([21]). Denir ki: falan oğullarına mallarından **سَابِياء** gelir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في **السَّابياء**".

Birinci baba yakın olanlardan: **الأسابيّ**; o, yollardır. **أسابيُّ الدِّماء** denir; o, onun yollarıdır. Selâme dedi:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**’dan sonra gelen hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi: **سبأت** deriyi; üst taraflarından bir şey yakılıncaya kadar onu ovduğunda. İkincisi: **سبأت** derisini: onu yüzdüm. [Üçüncüsü: **سَبَأَ** فلانٌ([23])] yalan bir yemin üzerine; ona aldırmadan geçtiğinde.

Bundan türeyenlerden: **انْسبَأ** süt; memeden çıktığında. **المَسبْأ**: dağdaki yol.

Dördüncü mana onların sözü: ذهبوا **أيادي سبأ**; yani dağınık olarak. Bu, Yemen halkının dağılmasındandır. **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamdır([24]); onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل السبقك التقدم في السير، نحو: ﴿فالسابقات سبقا﴾ [النازعات/4]، والاستباق: التسابق. قال: ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ [يوسف/17]، ﴿واستبقا الباب﴾ [يوسف/25]، ثم يتجوز به في غيره من التقدم، قال: ﴿ما سبقونا إليه﴾ [الأحقاف/11]، ﴿وسبقت من ربك﴾ [طه/129]، أي: نفدت وتقدمت، ويستعار السبق لإحراز الفضل والتبريز، وعلى ذلك: ﴿والسابقون السابقون﴾ [الواقعة/10]، أي: المتقدمون إلى ثواب الله وجنته بالأعمال الصالحة، نحو قوله: ﴿ويسارعون في الخيرات﴾ [آل عمران/114]، وكذا قوله: ﴿وهم لها سابقون﴾ [المؤمنون/61]، وقوله: ﴿وما نحن بمسبوقين﴾ [الواقعة/60]، أي: لا يفوتوننا، وقال: ﴿ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا﴾ [الأنفال/59]، وقال: ﴿وما كانوا سابقين﴾ [العنكبوت/39]، تنبيه أنهم لا يفوتونه.

##### Türkçe

- **السبق**’in aslı, yürüyüşte ileride olma/öne geçmedir; şu gibi: ﴿فالسابقات سبقا﴾ [النازعات/4]. **الاستباق** ise: yarışmadır. Şöyle dedi: ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ [يوسف/17]، ﴿واستبقا الباب﴾ [يوسف/25]. Sonra bununla, ileride olmanın diğer türlerinde mecaz yapılır; şöyle dedi: ﴿ما سبقونا إليه﴾ [الأحقاف/11]، ﴿وسبقت من ربك﴾ [طه/129]؛ yani: tükendi ve öne geçti. **السبق**, fazileti elde etmek ve sivrilip öne çıkmak için de ödünç alınır; bunun üzerinedir: ﴿والسابقون السابقون﴾ [الواقعة/10]؛ yani: salih amellerle Allah’ın sevabına ve cennetine öne geçenler; şu sözü gibi: ﴿ويسارعون في الخيرات﴾ [آل عمران/114]. Yine bunun gibi onun sözü: ﴿وهم لها سابقون﴾ [المؤمنون/61]. Ve onun sözü: ﴿وما نحن بمسبوقين﴾ [الواقعة/60]؛ yani: bizi geçip kurtulamazlar. Ve dedi: ﴿ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا﴾ [الأنفال/59]. Ve dedi: ﴿وما كانوا سابقين﴾ [العنكبوت/39]؛ onun kendisini geçip kurtulamayacaklarına dair bir uyarı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ق
سابقته فسبقته وتسابقنا واستبقنا‏.‏
وتقول‏:‏ من رزق السبقة أخـذ السبقـة وهـي مـا يتراهـن عليه‏.‏
يقال‏:‏ أحرز السبقة والسبق وأحرزوا السبق والأسباق‏.‏
وكان السبق مائةً من الإبل‏.‏
وخيل سوابق وسبق‏.‏
وسابق بين الخيل وسبق بينها‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ لـه فـي هـذا الأمـر سبقـة وسابقـة‏.‏
وهمـا سبقـان فـي كذا إذا استبقا فيه‏.‏
وسبقه في الكـرم إلـى غايتـه وأردت كـذا فسبقنـي بـه فلـان‏.‏
وسبقت عليه‏:‏ غلبت ‏"‏ وما نحن بمسبوقين على أن نبـدل أمثالكـم ‏"‏‏.‏
وبفلان سباق عن السباق‏:‏ من سباق الطائر وهما قيداه‏.‏
وسبقت الطائر‏:‏ قيدته‏.‏
وسبق بدرة بين الشعراء مـن غلـب أصحابـه أخذهـا ومعنـاه جعلهـا سبقـاً بينهـم‏.‏
وخرجوا يستبقون‏:‏ ينتضلون ‏"‏ فاستبقوا الصراط ‏"‏‏:‏ ابتدروه‏.‏

##### Türkçe

س ب ق
Onunla yarıştım da onu geçtim; ve biz yarıştık; ve biz öne geçmeye çalıştık.‏.‏
Ve dersin ki: **السبقة** rızıklandırılan kimse **السبقة**yi aldı; ve o, üzerine bahis yapılan şeydir.‏.‏
Denir ki: **السبقة**yi ve **السبق**ı elde etti; ve **السبق**ı ve **الأسباق**ı elde ettiler.‏.‏
Ve **السبق** develerden yüz idi.‏.‏
Ve **سوابق** ve **سبق** atlar.‏.‏
Ve atlar arasında yarıştırdı; ve onların arasında yarıştırdı.‏.‏
Ve mecazdan: onun için bu işte **سبقة** ve **سابقة** vardır.‏.‏
Ve ikisi, onda öne geçmeye çalıştıklarında falancada iki **سبقان**dır.‏.‏
Ve onu cömertlikte onun nihayetine kadar geçti; ve ben şunu istedim de falan beni onunla geçti.‏.‏
Ve onun üzerine **سبقت**: galip geldim: “ve biz, sizin benzerlerinizi değiştirmeye karşı geçilmişler değiliz”‏.‏
Ve falanda **سباق** vardır, **السباق**dan: kuşun **سباق**ından; ve ikisi onun bağıdır.‏.‏
Kuşu **سبقت**: onu bağladım.‏.‏
Ve şairler arasında bir **بدرة**yi **سبق** etti: arkadaşlarını kim yenerse onu alır; ve onun manası, onu aralarında bir **سبق** kılmasıdır.‏.‏
Ve öne geçmeye çalışarak çıktılar: ok atışında yarışırlar: “böylece **الصراط**ı **فاستبقوا**”: ona doğru atıldılar.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّبْق: القُدْمةُ في الجَرْي وفي كل شيء؛ تقول: له في كل أمر سُبْقةٌ وسابِقةٌ وسَبْقٌ، والجمع الأَسْباق والسَّوابِقُ. والسَّبْقُ: مصدر سَبَقَ. وقد سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه. وفي الحديث: أنا سابِقُ العرب، يعني إلى الإسلام، وصُهَيْبٌ سابقُ الرُّوم، وبِلالٌ سابقُ الحبَشة، وسلْمانُ سابقُ الفُرْس؛ وسابَقْتُه فسَبَقْتُه. واسْتَبَقْنا في العَدْوِ أي تَسابَقْنا. وقوله تعالى: ثم أوْرَثْنا الكتابَ الذين اصطَفَيْنا مِنْ عبادِنا فمنهم ظالم لِنَفْسِه ومنهم مُقْتصد ومنهم سابِقٌ بالخيرات بإذن الله؛ رُوِيَ فيه عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: سابِقُنا سابِقٌ، ومقْتصِدُنا ناجٍ، وظالِمُنا مغفورٌ له، فدلَّك ذلك على أن المؤمنين مغفور لمقْتَصدهم وللظالم لنفسه منهم. ويقال: له سابِقةٌ في هذا الأَمر إذا سَبَق الناسَ إليه. وقوله تعالى: سَبْقاً؛ قال الزجاج: هي الخيل، وقيل السابقات أرواح المؤمنين تخرج بسهولة، وقيل: السابقات النجوم، وقيل: الملائكة تَسْبِق الشياطين بالوحي إلى الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام، وفي التهذيب: تَسْبِق الجنَّ باستماع الوحي. ولا يَسْبِقونه بالقول: لا يقولون بغير علم حتى يُعَلِّمهم؛ وسابَقَه مُسابَقَةً وسِباقاً. وسِبْقك: الذي يُسابِقُك، وهم سِبْقي وأسْباقي. التهذيب: العرب تقول للذي يَسْبِقُ من الخيل سابِقٌ وسَبُوق، وإذا كان يُسْبَق فهو مُسَبَّق؛ قال الفرزدق:
من المُحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه،
سَبُوقٌ إلى الغاياتِ غير مُسَبَّق
وسَبَقَت الخيلُ وسابَقْتُ بينها إذا أرسلتها وعليها فُرْسانُها لتنظر أيّها يَسْبِق. والسُّبَّق من النخل: المبَكِّرة بالحمل. والسَّبْق والسابِقةُ: القُدْمة.
وأسْبَقَ القومُ إلى الأَمر وتَسابَقوا: بادروا. والسَّبَق، بالتحريك: الخطَرُ الذي بوضع بين أهل السِّباق، وفي التهذيب: الذي يوضع في النِّضال والرِّهان في الخيل، فمن سعبَق أخذه، والجمع أسباق. واسْتَبَق القومُ وتَسابَقخوا: تَخاطَرُوا. وتَسابَقُوا: تناضلوا. ويقال: سَبَّق إذا أخذ السَّبَق، وسَبَّقَ إذا أعطى السَّبَق، وهذا من الأضداد، وهو نادر، وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا سبَق إلا في خُفٍّ أو نَصْل أو حافر، فالخفّ للإبل، والحافر للخيل، والنصال للرَّمْي. والسَّبَق، بفتح الباء: ما يجعل من المال رَهْناً على المُسابَقةِ، وبالسكون: مصدر سَبَقْت أسْبِق؛ المعنى لا يحل أخذ المال بالمُسابَقةِ إلا في هذه الثلاثة، وقد ألحق بها الفقهاء ما كان يمعناها وله تفصيل في كتب الفقه. وفي حديث آخر: مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بين فَرَسَيْنِ فإن كان يْؤْمَنُ أن يُسْبَق فلا خير فيه، وإن كان لا يؤمَن أن يُسْبَعق فلا بأْس به. قال أبو عبيد: الأَصل أن يَسْبِقَ الرجلُ صاحبَه بشيء مسمى على أنه إن سَبَق فلا شيء له، وإن سَبَقه صاحبُه أخذ الرهن، فهذا هو الحلال لأن الرهن من أحدهما دون الآخر، فإن جعل كل واحد منهما لصاحبه رهناً أيّهما سَبَق أخذه فهو القِمارُ المنهي عنه، فإن أرادا تحليل ذلك جعلا معهما فَرَساً ثالثاً لرجل سواهما، وتكون فرسه كُفُؤاً لفرسَيْهما، ويسمى المُحَلِّلَ والدَّخِيلَ، فيضع الرجلان الأَوّلان رَهْنَيْنِ منهما ولا يضع الثالث شيئاً، ثم يُرْسِلون الأَفْراسَ الثلاثة، فإن سبق أحدُ الأَوّلين أخذ رَهْنَه ورَهْنَ صاحبه فكان طَيِّباً له، وإن سَبَقَ الدخيلُ أخذ الرَّهْنَيْنِ جميعاً، وإن سُبِق هو لم يغرم شيئاً، فهذا معنى الحديث. وفي الحديث: أنه أمَرَ بإجراء الخيل وسَبَّقَها ثلاثة أعْذُقٍ من ثلاث نخلات؛ سَبَّقَها: بمعنى أعطى السَّبَق، وقد يكون بمعنى أخذ، وهو من الأَضداد، ويكون مخففاً وهو المال المُعَيّن. وقوله تعالى: إنَّا ذهبنا نِسْتَبِق؛ قيل: معناه نتَناضَل، وقيل: هو نفتعل من السَّبْق. واسْتَبقا البابَ: يعني تَسابَقا إليه مثل قولك اقتتلا بمعنى تَقاتلا؛ ومنه قوله تعالى: فاسْتَبِقُوا الخيرات؛ أي بادِرُوا إليها؛ وقوله: فاسْتَبَقُوا الصراطَ؛ أي جاوَزُوه وتركوه حتى ضلّوا؛ وهم لها سَابِقون، أي إليها سابِقون كما قال تعالى: بأنَّ رَبَّكَ أوْحى لها، أي إليها. الأَزهري: جاء الاسْتباق في كتاب الله تعالى بثلاثة معان مختلفة: أحدها قوله عز وجل: إنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِق، قال المفسرون: معناه نَنْتَضل في الرمي، وقوله عز وجل: واسْتَبَقا البابَ؛ معناه ابْتَدَرا البابَ يجتهد كل واحد منهما أن يَسْبِقَ صاحبه، فإن سَبَقَها يوسفُ فتح البابَ وخرج ولم يُجِبْها إلى ما طلبته منه، وإن سَبَقَتْ زَلِيخا أغْلَقَت الباب دونه لتُراوِدَه عن نفسه، والمعنى الثالث في قوله تعالى: ولو نشاء لَطَمَسْنا على أعْيُنِهم فاسْتَبَقوا الصراطَ فأَنَّى يُبْصِرون؛ معناه فجازوا الصراط وخَلّفوه، وهذا الاسْتباق في هذه الآية من واحد والوجهان الأَولان من اثنين، لأن هذا بمعنى سَبَقُوا والأَوّلان بمعنى المُسابَقة. وقوله: اسْتَقِيموا فقد سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً؛ يروى بفتح السين وضمها على ما لم يسم فاعله، والأَول أولى لقوله بعده: وإن أخَذْتم يميناً وشمالاً فقد ضلَلْتم. وفي حديث الخوارج: سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ أي مرَّ سريعاً في الرمِيّة وخرج منها لم يَعْلَقْ منها بشيء من فَرْثِها ودَمِها لسرعته؛ شبَّه خروجَهم من الدِّين ولم يَعْلَقوا بشيء منه به. وسَبَقَ على قومِه: علاهم كَرَماً. وسِبَاقا البازي: قيْداه، وفي المحكم: والسِّبَاقانِ قَيْدانِ في رِجْل الجارح من الطير من سير أو غيره. وسَبَّقْت الطَّير إذا جعلت السِّبَاقَيْنِ في رجليه.

##### Türkçe

**السَّبْق**: koşuda ve her şeyde öne geçme(lik); dersin ki: onun her işte bir **سُبْقةٌ**’si, bir **سابِقةٌ**’si ve bir **سَبْقٌ**’ı vardır; çoğulu **الأَسْباق** ve **السَّوابِقُ**’tir. Ve **السَّبْقُ**: **سَبَقَ**’ın mastarıdır. Ve onu **سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً**: onu geçti (önüne geçti). Ve hadiste: “Ben Arapların **سابِقُ**’iyim”, yani İslâm’a (önde giden); ve **صُهَيْبٌ** Rumların **سابقُ**’idir, ve **بِلالٌ** Habeşlilerin **سابقُ**’idir, ve **سلْمانُ** Farsların **سابقُ**’idir; ve onunla **سابَقْتُه** de ben onu **فَسَبَقْتُه** (geçtim). Ve **اسْتَبَقْنا** koşuda, yani **تَسابَقْنا** (yarıştık). Ve Yüce Allah’ın sözü: “Sonra kitabı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; onlardan kimi nefsine zulmedicidir, onlardan kimi **مُقْتصد**’dur, onlardan kimi de Allah’ın izniyle hayırlarda **سابِقٌ**’tır”; onda Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki şöyle dedi: “Bizim **سابِقُ**’umuz **سابِقٌ**’tır, bizim **مقْتصِدُ**’umuz kurtulandır, bizim **ظالِمُ**’imiz bağışlanmıştır”; bu da sana, müminlerin **مقْتَصد**’ları için de nefisine zulmedenleri için de bağışlanmış olduğunu gösterdi. Ve denir ki: bu işte onun bir **سابِقةٌ**’si vardır; eğer insanları ona (o işe) öncelemişse. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**سَبْقاً**”; **الزجاج** dedi: o atlardır; ve denildi: **السابقات** müminlerin ruhlarıdır, kolaylıkla çıkar; ve denildi: **السابقات** yıldızlardır; ve denildi: melekler, peygamberlere vahiy ile şeytanları **تَسْبِق** ederler, عليهم الصلاة والسلام; ve **التهذيب**’de: vahyi işitmekle cinleri **تَسْبِق** eder. “Ve onlar onu sözle **يَسْبِقونه** etmezler”: bilmeden söylemezler, ta ki onları (Allah) öğretsin; ve onu **سابَقَه مُسابَقَةً وسِباقاً** (yarıştırdı). Ve senin **سِبْقك**’ın: seninle yarışan kimsedir; ve onlar benim **سِبْقي**’m ve **أسْباقي**’mdir. **التهذيب**: Araplar, atlardan öne geçene **سابِقٌ** ve **سَبُوق** der; eğer o geçiliyorsa o **مُسَبَّق**’tır; **الفرزدق** dedi ki:

من المُحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه،
سَبُوقٌ إلى الغاياتِ غير مُسَبَّق

Ve atlar **سَبَقَت**; ve ben onların arasında **سابَقْتُ**: onları salıverdiğimde ve üzerlerinde süvarileri bulunduğunda, hangisinin **يَسْبِق** ettiğine bakmak için. Ve hurma ağaçlarından **السُّبَّق**: meyve yüklenmede erken olanlardır. Ve **السَّبْق** ile **السابِقةُ**: öne geçme(lik)tir.

Ve topluluk işe **أسْبَقَ** etti ve **تَسابَقوا**: acele ettiler. Ve **السَّبَق** (harekeli olarak): yarış ehli arasında konulan bahistir; ve **التهذيب**’de: ok atışında ve at yarışında konulan şeydir; kim **سعبَق** ederse onu alır; çoğulu **أسباق**’tır. Ve topluluk **اسْتَبَق** etti ve **تَسابَقخوا**: bahse girdiler. Ve **تَسابَقُوا**: ok atışında yarıştılar. Ve denir ki: **سَبَّق**; eğer **السَّبَق**’ı aldıysa; ve **سَبَّقَ**; eğer **السَّبَق**’ı verdiyse; bu zıt anlamlılardandır ve nadirdir. Ve hadiste: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şöyle dediği (vardır): “**سبَق** ancak **خُفٍّ** veya **نَصْل** veya **حافر**’de olur”; **الخفّ** develer içindir, **الحافر** atlar içindir, **النصال** atış içindir. Ve **السَّبَق** (bâ’nın fethiyle): yarış üzerine maldan rehin kılınan şeydir; sükûn ile ise: **سَبَقْت أسْبِق**’in mastarıdır; anlam: malı yarışla almak ancak bu üçünde helâl olur; fakihler buna, onun anlamına uygun olanı ilhak etmişlerdir; bunun tafsili fıkıh kitaplarındadır. Ve başka bir hadiste: “Kim iki atın arasına bir at sokarsa; eğer geçileceğinden **يْؤْمَنُ** olunuyorsa onda hayır yoktur; eğer geçileceğinden **يؤمَن** olunmuyorsa onda beis yoktur.” **أبو عبيد** dedi: asıl olan, kişinin arkadaşını, adı konmuş bir şeyle geçmesidir; şu şartla ki eğer o **سَبَق** ederse ona bir şey yoktur; eğer arkadaşı onu **سَبَقه** ederse rehni alır; işte bu helâldir, çünkü rehin ikisinden birinden olup ötekinden değildir. Eğer her biri, hangisi **سَبَق** ederse onu alsın diye arkadaşına rehin kılarsa, o yasaklanan kumardır. Eğer bunu helâl kılmak isterlerse, onlarla birlikte üçüncü bir adamın üçüncü bir atını kılarlar; onun atı onların iki atına denk olur; ve ona **المُحَلِّلَ** ve **الدَّخِيلَ** denir. Böylece ilk iki adam, kendilerinden iki rehin koyarlar; üçüncü bir şey koymaz. Sonra üç atı salıverirler: eğer ilk ikiden biri geçerse, kendi rehnini ve arkadaşının rehnini alır; bu ona temiz olur. Eğer **الدخيلُ** geçerse, iki rehni birden alır. Eğer o geçilirse, hiçbir şey ödemez. İşte hadisin anlamı budur. Ve hadiste: onun atları koşturmayı emrettiği ve onları üç hurma ağacından üç **أعْذُقٍ** ile **سَبَّقَ** ettiği (vardır); **سَبَّقَها**: **السَّبَق**’ı verdi anlamındadır; ve almış anlamında da olabilir; o zıt anlamlılardandır. Ve hafifletilmiş olabilir; o da belirlenmiş maldır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “Biz **نِسْتَبِق** gittik”; denildi: anlamı **نتَناضَل** (ok atışında yarışırız); ve denildi: o **السَّبْق**’tan iftiâldir. Ve “**واسْتَبقا البابَ**”: yani ona **تَسابَقا** ettiler; senin “**اقتتلا**” demen gibi, “**تَقاتلا**” anlamında; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**فاسْتَبِقُوا الخيرات**”; yani ona acele edin; ve onun sözü: “**فاسْتَبَقُوا الصراطَ**”; yani onu geçtiler ve onu terk ettiler, ta ki saptılar; ve onlar ona **سَابِقون**’dur, yani ona **سابِقون**’dur; Yüce Allah’ın “çünkü Rabbin ona vahyetti” sözü gibi; yani ona. **الأَزهري**: **الاسْتباق** Allah’ın kitabında üç farklı anlamla geldi: birincisi Aziz ve Celil olanın sözü: “Biz **نَسْتَبِق** gittik”; müfessirler dedi: anlamı atışta **نَنْتَضل** ederiz. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**واسْتَبَقا البابَ**”; anlamı: kapıya **ابْتَدَرا** ettiler; her biri arkadaşını geçmeye çalışır. Eğer Yusuf onu **سَبَقَها** ederse kapıyı açtı ve çıktı ve onun kendisinden istediği şeye onu icabet etmedi; eğer **زَلِيخا** geçtiyse, onu nefsinden ayartmak için kapıyı onun önünde kapattı. Üçüncü anlam, Yüce Allah’ın sözü: “Dileseydik gözlerinin üzerine elbette silerdik; böylece **فاسْتَبَقوا الصراطَ**; artık nasıl görecekler?”; anlamı: yolu geçtiler ve onu arkada bıraktılar. Ve bu âyetteki **الاسْتباق** bir kişidendir; ilk iki vech ise ikidendir; çünkü bu, **سَبَقُوا** anlamındadır; ilk ikisi ise **المُسابَقة** anlamındadır. Ve onun sözü: “**اسْتَقِيموا فقد سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً**”; faili zikredilmeyene göre, sîn’in fethiyle ve zammıyla rivayet edilir; birincisi, ondan sonra gelen sözü sebebiyle daha evlâdır: “Eğer sağa ve sola saparsanız, muhakkak sapmış olursunuz.” Ve Haricîler hadîsinde: “**سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ**”; yani atılan şeyde hızlı geçti ve ondan çıktı; süratinden dolayı onun **فَرْث**’undan ve **دَم**’ından bir şey ona yapışmadı; onların dinden çıkışını ve ondan bir şeye yapışmamalarını buna benzetti. Ve kavmi üzerine **سَبَقَ** etti: keremde onlara üstün geldi. Ve doğanın **سِبَاقا**’sı: iki bağıdır; ve **المحكم**’de: ve **السِّبَاقانِ**: yırtıcı kuşlardan avcı kuşun ayağında, kayıştan veya başkasından iki bağdır. Ve kuşa **سَبَّقْت**: iki ayağına **السِّبَاقَيْنِ** koyduğumda.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ق * * سَابَقَهُ فسَبقَهُ * من باب ضرب و * استَبَقَا * في العدو أي * تَسابَقَا * وقيل في قوله تعالى ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ أي ننتضل و * السَّبَقُ * بفتحتين الخطر الذي يوضع بين أهل السباق و * سِبَاقَا * البازي قيداه من سير أو غيره

##### Türkçe

* س ب ق * **سَابَقَهُ**; böylece onu geçti. (Bu) ضرب بابındandır. Ve **استَبَقَا** koşuda; yani **تَسابَقَا**. Ve “Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: { إنا ذهبنا نستبق }” denildi ki: yani ok atışında yarışıyoruz. Ve **السَّبَقُ** iki fetha ile: yarış ehli arasına konulan bahis/ödül. Ve **سِبَاقَا**: doğanın, kayıştan veya başkasından olan iki bağı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سبقه يسبقه ويسبقه من حدي نصر وضرب، والكسر أعلى، وقرىء قوله تعالى:  لا يسبقونه بالقول  بالضم، أي: لا يقولون بغير علم حتى يعلمهم: تقدمه في الجري، وفى كل شيء.
 وسبق الفرس في الحلبة: إذا جلى، ومنه حديث علي - رضى الله عنه-:  سبق رسول الله صلى الله عليه وسلم، وصلى أبو بكر، وثلث عمر رضي الله عنهما، وخبطتنا فتنة فما شاء الله  .

  وقوله تعالى:  فالسابقات سبقا  : هم الملائكة تسبق الشياطين بالوحي إلى الأنبياء عليهم السلام، وفى التهذيب: تسبق الجن باستماع الوحي، وقال الزجاج: السابقات: الخيل، وقيل: أرواح المؤمنين تخرج بسهولة، وقيل: السابقات: هي النجوم.
 والسبق محركة، والسبقة، بالضم: الخطر الذي يوضع بين أهل السباق كما في الصحاح، وفي التهذيب: بين أهل النضال والرهان في الخيل، فمن سبق أخذه. ج: أسباق، وفى الحديث:  لا سبق إلا في خف أو حافر ، أو نصل  ، يريد أن الجعل لا يستحقانه إلا في سباق الخيل والإبل، وما في معنى الخيل والإبل، وفي النضال، وهو الرمي، وذلك لأن هذه الأمور عدة في قتال العدو، وفي بذل الجعل عليها ترغيب في الجهاد، وتحريض عليه، ويدخل في معنى الخيل البغال والحمير، لأنها كلها ذوات حافر ، وقد يحتاج إلى سرعة سيرها ونجائها، لأنها تحمل أثقال العساكر، وتكون معهم في المغازي.
 ومن المجاز: له سابقة في هذا الأمر، أي: سبق الناس إليه كما في الصحاح.
 وكذلك: له سبق في هذا الأمر، أي: قدمة ، كما في اللسان والأساس.
 وسابق بن عبد الله البرقي المعروف بالبربري روى عن أبى حنيفة رحمه الله، وعن طبقته، مشهور عندهم.
 ومن المجاز: هو سباق غايات أي: حائز قصبات السبق، قال الشماخ يمدح عرابة الأوسي:
  في بيت مأثرة عزا ومكرمة                      سباق غايات مجد وابن سباق وعبيد بن السباق، وابنه سعيد: محدثان معروفان.
 وككتاب ، سباقا البازي وهما قيداه من سير أو غيره نقله الجوهري.
 وقال ابن عباد : هما سبقان، بالكسر، أي: يستبقان ونص المحيط : إذا استبقا، وفي اللسان: وسبقك: الذي يسابقك، وهم سبقي، وأسباقي. وسبقت الشاة تسبيقا. إذا ألقت ولدها لغير تمام نقله ابن عباد ، وقال: هو بالغين المعجمة أعرف، وقد ذكر في محله.
 وقال ابن الأعرابي: سبق فلان : إذا أخذ السبق.
 وسبق أيضا: إذا أعطاه وهو ضد وهو نادر، وفي الحديث:  أنه أمر بإجراء الخيل، وسبقها ثلاثة أعذق من ثلاث نخلات  سبقها بمعنى أعطي السبق، وقد يكون بمعنى أخذ، ويكون مخففا، وهو المال المعين.
 واستبقا الباب: تسابقا إليه، وابتدراه، يجتهد كل واحد منهما أن يسبق صاحبه، وفيه الاستباق من الاثنين.
 واستبقا الصراط: إذا جاوزاه وخلفاه وتركاه حتى ضلا وهو مجاز، وفيه الاستباق من واحد ، وكلاهما في القرآن.
 ومما يستدرك عليه: خرجوا يستبقون، أي: يتناضلون في الرمي، وهو مجاز ، وفيه الاستباق من واحد. وسابقه مسابقة فسبقه. والسباق، بالكسر: المسابقة. والسبوق: السابق من الخيل. والمسبق، كمعظم: من يسبق من الخيل، قال الفرزدق:
  من المحرزين المجد يوم رهانه                      سبوق إلى الغايات غير مسبق وسبقت الخيل، وسابقت بينها: إذا أرسلتها وعليها فرسانها، لتنظر أيها يسبق.
 وسبق البدرة بين الشعراء، من غلب أصحابه أخذها، أي: جعلها سبقا بينهم، وهو مجاز ، نقله الزمخشري.
 والسبق من النخل: المبكرة بالحمل. وأسبق القوم إلى الأمر: بادروا. واستبقوا وتسابقوا: تخاطروا. وتسابقوا: تناضلوا وخيل سوابق وسبق .

  وسبقه في الكرم: زاد عليه. وسبقت عليه: غلبت، وهو مجاز. وسبق على قومه: علاهم كرما. وسبق إليهم: مر سريعا. وله سباق عن السباق: من سباقي الطائر .
 وسبقت الطائر: جعلت السباقين في رجليه، وقيدته، وهو مجاز .
 وعلاء الدين بن السابق الكاتب، متأخر ، وابنه.
 وشيخنا المعمر سابق بن رمضان ابن عرام الزعبلي ممن أدرك الحافظ البابلي، روينا عنه بعلو.

##### Türkçe

**سبقه** **يسبقه** ve **يسبقه**; **حدي** **نصر** ve **ضرب** babındandır; kesre daha üstündür. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لا يسبقونه بالقول** zamme ile okunmuştur; yani: onlara öğretinceye kadar, ilimsiz söylemezler. Koşuda onu geçmesi; ve her şeyde.

Ve **سبق الفرس في الحلبة**: eğer (önde) açığa çıktıysa. Ondan, Ali hadisi -Allah ondan razı olsun-: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem geçti; Ebû Bekir namaz kıldı; Ömer -Allah ikisinden de razı olsun- üçüncü oldu; bizi bir fitne çarptı; artık Allah’ın dilediği (oldu).”

Ve Yüce Allah’ın sözü: **فالسابقات سبقا**: onlar meleklerdir; peygamberlere -aleyhimüsselâm- vahiy ile şeytanlardan önce giderler. Ve **التهذيب**’de: vahyi işitmekle cinlerden önce giderler. Zecâc dedi: **السابقات**: atlardır. Ve denildi: müminlerin ruhları kolaylıkla çıkar. Ve denildi: **السابقات**: yıldızlardır.

Ve **السبق** (harekeli), ve **السبقة** zamme ile: **الصحاح**’ta olduğu üzere, yarış ehli arasına konulan tehlike/ödül. Ve **التهذيب**’de: ok atma ehli ile atlarda bahis ehli arasında; kim geçerse onu alır. Çoğulu: **أسباق**. Ve hadiste: “**لا سبق إلا في خف أو حافر**، **أو نصل**”; yani, ödül ancak at ve deve yarışında, ve at ve devenin manası içinde olan şeyde, ve **النضال**’da (o da atıştır) hak edilir. Bu, çünkü bu işler düşmanla savaşta birer hazırlıktır; onlara ödül vermede cihada teşvik ve ona tahrik vardır. Ve atın manasına katırlar ve eşekler de girer; çünkü hepsi **ذوات حافر**’dir; yürüyüşlerinin süratine ve kurtuluşlarına ihtiyaç duyulabilir; çünkü orduların ağırlıklarını taşırlar ve gazvelerde onlarla beraber olurlar.

Ve mecazdan: onun bu işte **سابقة**’si vardır; yani **الصحاح**’ta olduğu üzere, insanlar ondan önce ona geçti.

Ve yine: onun bu işte **سبق**’ı vardır; yani: bir önden geliş/öncelik; **اللسان** ve **الأساس**’ta olduğu üzere.

Ve Berberî diye bilinen Berkî **سابق بن عبد الله**; Ebû Hanîfe -Allah ona rahmet etsin-’den ve onun tabakasından rivayet etti; onların yanında meşhurdur.

Ve mecazdan: o **سباق غايات**’tır; yani: birincilik kamışlarını elde eden. Şemmâh, Urâbe el-Evsî’yi överken dedi:

  Şeref ve keremle izzet (sahibi) bir övünç evinde,
  Yücelik gayelerinde birinci; ve bir birincinin oğlu.

Ve **عبيد بن السباق** ve oğlu Saîd: bilinen iki muhaddistir.

Ve **كتاب** gibi: **سباقا البازي**; ikisi onun kaydıdır; kayıştan veya başkasından; Cevherî onu nakletti.

İbn Abbâd dedi: ikisi **سبقان**’dır, kesre ile; yani: ikisi yarışırlar. Ve **المحيط**’in nassı: **إذا استبقا**. Ve **اللسان**’da: ve **سبقك**: seninle yarışan kimsedir; ve onlar benim **سبقي**’m ve **أسباقي**’mdir. Ve **سبقت الشاة تسبيقا**: eğer yavrusunu tamam olmadan attıysa; İbn Abbâd onu nakletti ve dedi: mu‘ceme **الغين** ile olanı daha bilinir; ve yerinde zikredilmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **سبق فلان**: eğer **السبق**’ı aldıysa.

Ve **سبق** ayrıca: eğer onu verdi ise; ve o zıddıdır; ve o nadirdir. Ve hadiste: “Atların koşturulmasını emretti ve onlara üç hurma ağacından üç salkım **سبقها**”; **سبقها** “**السبق**’ı verdi” manasındadır; “aldı” manasında da olabilir; ve muhaffef olabilir; ve o belirlenmiş maldır.

Ve **استبقا الباب**: ona yarıştılar ve ona atıldılar; her biri arkadaşını geçmeye çalışır. Ve onda iki kişiden **الاستباق** vardır.

Ve **استبقا الصراط**: eğer onu geçtiler, arkada bıraktılar ve onu terk ettiler de şaşırdılar ise; ve o mecazdır. Ve onda bir kişiden **الاستباق** vardır. Ve ikisi de Kur’an’dadır.

Ve ona ilâve olarak hatırlatılanlardandır: **خرجوا يستبقون**; yani: atışta **يتناضلون**; ve o mecazdır; ve onda bir kişiden **الاستباق** vardır. Ve **سابقه مسابقة فسبقه**. Ve **السباق** kesre ile: yarışma. Ve **السبوق**: atlardan önde giden. Ve **المسبق** **معظم** gibi: atlardan öne geçen kimse. Ferazdak dedi:

  Bahis gününde yüceliği kazananlardan,
  Gayelere doğru önde giden; geçilmiş olmayan.

Ve **سبقت الخيل** ve **سابقت بينها**: eğer onları, üzerlerinde binicileri olduğu halde saldıysa; hangisinin öne geçeceğine bakmak için.

Ve şairler arasında **البدرة**’yi **سبق** etti: arkadaşlarını yenen onu aldı; yani onu aralarında **سبقا** kıldı; ve o mecazdır; Zemahşerî onu nakletti.

Ve hurmalardan **السبق**: yükte erken olan. Ve kavim işi **أسبق** etti: acele ettiler. Ve **استبقوا** ve **تسابقوا**: tehlikeye/ödüle girdiler. Ve **تسابقوا**: ok atışında yarıştılar. Ve **خيل سوابق** ve **سبق**.

Ve onu keremde **سبقه**: ona ziyade oldu. Ve **سبقت عليه**: galip geldim; ve o mecazdır. Ve kavmine karşı **سبق** etti: keremde onların üstüne çıktı. Ve onlara **سبق** etti: hızlıca geçti. Ve onun **سباق عن السباق**’ı vardır: kuşun iki **سباقي**’sinden.

Ve kuşa **سبقت**: iki **السباقين**’i onun iki ayağına koydum ve onu bağladım; ve o mecazdır.

Ve kâtip **علاء الدين بن السابق**, müteahhirdir; ve oğlu.

Ve uzun ömürlü şeyhimiz **سابق بن رمضان ابن عرام الزعبلي**, Hâfız Bâbilî’yi idrak edenlerdendir; ondan yüksek isnadla rivayet ettik.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبَقَهُ
1 سَبَقَهُ ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) aor. سَبِقَ (O, Msb, K) and سَبُقَ , (O, K,) but the former is of higher authority, or more usual, (O, TA,) inf. n. سَبْقٌ, (S, Msb,) He preceded him; he was, or became, got, went, or came, before him, or ahead of him; he outwent, or outstripped, him; he had, got, or took, precedence of him; syn. تَقَدَّمَهُ; (K, TA;) in running, and in everything. (TA.) Some read, in the Kur [xxi. 27], لَا يَسْبُقُونَهُ بِالقَوْلِ, thus, with damm, meaning They say not [anything] without his having taught them: (O, TA:) or they say not anything until He has said it: originally, لَا يَسْبُِقُ قَوْلُهُمْ قَوْلَهُ [their saying does not precede his saying]: this reading is from the phrase سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ, [expl. below,] aor. of the latter أَسْبُقُهُ. (Bd.) See 3. ― -b2- سَبَقَ الفَرَسُ فِى الحَلْبَةِ The horse outstripped, or came in first, among those started together for a wager, or in the race-ground. (O, K.) Hence the trad. of 'Alee, سَبَقَ رَسُولُ اللّٰهِ وَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ وَثَلَّثَ عُمَرُ (assumed tropical:) [The Apostle of God came in first in the race, and Aboo-Bekr came in next, and 'Omar came in third]. (O, TA.) [And سَبَقَ used in like manner with the objective complement understood means He preceded, &c., as above; and hence, he was, or became, first, foremost, or beforehand; he had, or got, the priority, or precedence. And He was, or became, one of the first or foremost: see سَابِقٌ. See also قَصَبُ السَّبْقِ in art. قصب.] ― -b3- سَبَقَ النَّاسَ اـِلَى الأَمْرِ [He preceded the other people; was, or became, before them; or had, got, or took, precedence of them; in betaking, or applying, himself to the affair]. (S, K.) And in like manner one says, لَهُ سَبْقٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ To him belongs priority, or precedence, in this affair; like سَابِقَةٌ; syn. قُدْمَةٌ. (A, TA.) ― -b4- [Hence,] سَبَقَ وَهْمُهُ اـِلَى شَىْءٍ فَغَلِطَ فِيهِ (assumed tropical:) [He preconceived a thing, and therefore made a mistake, or erred, respecting it]. (Msb, in explanation of دُخِلَ عَلَيْهِ.) [And سَبَقَ ذِهْنُهُ اـِلَى الشَّىْءِ means in like manner (assumed tropical:) He preconceived the thing: or his mind adverted hastily, before reflection, or without premeditation, to the thing; from what next follows.] ― -b5- سَبَقَ اـِلَيْهِمْ He went, or passed, hastily, or quickly, to them. (TA.) ― -b6- [And hence,] سَبَقَ اـِلَيْهِ مِنِّى قَوْلٌ (assumed tropical:) A saying proceeded hastily, before reflection, or without premeditation, to him from me; syn. فَرَطَ: (S in art. فرط:) and سَبَقَ مِنْهُ كَلَامٌ (assumed tropical:) speech proceeded hastily, &c., from him; syn. فَرَطَ: (Msb in that art.:) [but this phrase also means, more agreeably with the primary signification of the verb, (assumed tropical:) speech proceeded previously from him; (see the Kur x. 20, &c.;) and in like manner the former phrase.] See also 8. And سَبَقَهُ القَىْءُ, (S, Msb, K, all in art. ذرع,) i. e. سَبَقَهُ فِى الخُرُوجِ اـِلَى فِيهِ [meaning (assumed tropical:) The vomit came forth to his mouth before he was aware]. (TA in that art.) [And سَبَقَ القَلَمُ (assumed tropical:) The pen anticipated, skipping over something, in transcribing.] ― -b7- One says also, سَبَقْتُ عَلَيْهٍ, meaning (tropical:) I overcame him. (TA.) And سَبَقَ عَلَى قَوْمِهِ (assumed tropical:) He overcame his people in generosity. (TA.) And سَبَقَهُ فِى الكَرَمِ (assumed tropical:) He exceeded him in generosity. (TA.)

سبّق
2 سبّق ذ , (inf. n. تَسْبِيقٌ, Mgh,) He took, or received, the سَبَق [i. e. stake, or wager, laid at a race or a shooting-match, to be taken by the successful competitor]: (IAar, O, K:) or سَبَّقْتُهُ I took, or received, the سَبَق, from him. (Az, Mgh, Msb.) ― -b2- And He gave the سَبَق: (IAar, O, K:) or سَبَّقْتُهُ I gave him the سَبَق. (Az, Mgh, Msb.) Thus it has two contr. significations. (IAar, Az, Mgh, O, Msb, K.) Hence, in the trad. of Rukáneh the wrestler, مَا تُسَبِّقُنِى, i. e. What wilt thou give me [if I overcome] ? and he said, The third of my sheep, or goats. (Mgh.) And سَبَّقَ البَدْرَةَ بَيْنَ الشُّعَرَآءِ (tropical:) He made the [sum of money termed] بدرة to be a سَبَق [i. e. stake, or wager,] among the poets, to be taken by him who should overcome. (Z, TA.) And it is said in a trad., أَمَرَ بِاـِجْرَآءِ الخَيْلِ وَسبَّقَهَا ثَلَاثَةَ أَعْذُقٍ مِنْ ثَلَاثِ نَخَلَاتٍ, meaning [He ordered the making of the horse to run, and] gave them as a سَبَق [three racemes of dates from three palm-trees]: or it may mean, he took, or received, as their سَبَق: or it [i. e. سبقها] may be without teshdeed, [as a subst. with its affixed pronoun,] meaning the property assigned [as their سَبَق]. (L, TA.) ― -b3- One says also, سَبَّقْتُ بَيْنَ الخَيْلِ [app. meaning I gave a سَبَق among the horses]: (O:) or سَبَّقْتُ الخَيْلَ, and بَيْنَهَا ↓ سابقت, meaning I sent forth the horses with their riders upon them, to see which of them would outstrip. (TA.) ― -b4- And سبّقت الشَّاةُ, inf. n. as above, The ewe, or she-goat, cast her young one, or fœtus, in an incomplete state: (Ibn-'Abbád, O, K:) but سبّغت, with غ, is better known. (Ibn-'Abbád, O.) -A2- سَبَّقْتُ الطَّائِرَ (tropical:) I put the سِبَاقَانِ [or pair of jesses] upon the legs of the bird, and [so] shackled it. (TA.)

سَابَقْتُهُ
3 سَابَقْتُهُ ذ , inf. n. مُسَابَقَةٌ and سِبَاقٌ, [I strove, or contended, with him to precede him; to be, or become, get, go, or come, before him, or ahead of him; to outgo, or outstrip, him; to have, get, or take, precedence of him; in running (i. e. I raced, or ran a race, with him); and in everything.] (Msb, TA.) You say, ↓ سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ [I strove, or contended, with him to precede him, &c., and I surpassed him, or overcame him, in doing so]: (S:) the aor. of the latter verb in this case is أَسْبُقُهُ, (Bd in xxi. 27,) and the inf. n. is سَبْقٌ. (S.) ― -b2- See also 6. ― -b3- And see 2.

اسبق القَوْمُ اـِلَى الأَمْرِ
4 اسبق القَوْمُ اـِلَى الأَمْرِ ذ [perhaps a mistranscription for ↓ استبق] The people, or party, hastened to the thing, or affair; or employed the fulness of their power, or force, to hasten to it; syn. بَادَرُوا. (TA.)

تسابقا
6 تسابقا ذ and ↓ استبقا signify the same: (K, TA:) thus the saying [in the Kur xii. 25] البَابَ ↓ وَاسْتَبَقَا means تَسَابَقَا اـِلَيْهِ, i. e. And they strove, or contended, each with the other, to precede, or get before, to the door. (TA.) [And both are trans. by means of اـِلَى:] you say, تسابقوا اـِلَى كَذَا and اـِلَيْهِ ↓ استبقوا [They strove, or contended, together, to precede, or be first, in attaining to such a thing: and so ↓ سَابَقُوا: see the Kur lvii. 21, here سَابِقُوا اـِلَى مَغْفِرَةٍ is expl. by Bd as meaning سَارِعُوا مُسَارَعَةَ المُسَابِقِينَ فِى المِضْمَارِ i. e. Strive ye, one with another, in hastening, with the striving of those that contend to outstrip in the hippodrome, to obtain forgiveness]. (Msb.) And you say, فِى العَدْوِ ↓ اِسْتَبَقْنَا, meaning تَسَابَقْنَا [i. e. We strove, or contended, one with another, to precede, get before or ahead, or outstrip, in running: and in like manner each of these verbs is used in relation to any object of contention for precedence]. (S.) ― -b2- And تسابقوا and ↓ استبقوا (tropical:) They competed, or contended, together in shooting. (TA.) ↓ ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ, in the Kur [xii. 17], means (assumed tropical:) We went to compete, or contend, together in shooting: (S, Bd:) or in running. (Bd.) ― -b3- And ↓ the latter of these verbs, as well as the former, signifies also They laid bets, wagers, or stakes, one with another. (TA.)

8 اـِسْتَبَقَ [استبقهُ and استبق اـِلَيْهِ i. q. بَادَرَ اـِلَيْهِ. Thus] فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ, in the Kur [ii. 143 and v. 53], means Therefore hasten ye to good acts, &c.; or employ the fulness of your power, or force, in hastening thereto; syn. بَادِرُوا اـِلَيْهَا. (O.) See also 4. ― -b2- You say also, استبق اـِلَيْهِ الأَمْرُ, (K in art. بدر,) or ↓ سَبَقَ, (M in that art.,) The thing, or event, came to him, or happened to him, hastily, quickly, or speedily; and beforehand [or before he expected it]; syn. بَدَرَهُ, and بَدَرَ اـِلَيْهِ. (M and K in that art.) ― -b3- فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ, in the Kur xxxvi. 66, in which الصراط is in the accus. case because of اـِلَى suppressed before it, or by making الاِسْتِبَاقُ to imply the meaning of الاِبْتِدَارُ, (Bd,) means And they would hasten, make haste, or strive to get first or beforehand, to the road that they were wont to travel: (Bd, Jel:) or (tropical:) they would go along the road and leave it behind them, (Bd, * O, K, TA,) so that they would wander from the right way. (O, K, TA.) ― -b4- See also 6, throughout.

سِبْقٌ
سِبْقٌ ذ A competitor of another in striving to precede, to be before or ahead, to outgo or outstrip, or to have precedence: [pl. أَسْبَاقٌ; and the sing. is also used as a pl.:] you say, هُمْ سِبْقِى and أَسْبَاقِى: (L:) and هُمَا سِبْقَانِ They are two that compete &c. (El-Moheet, O, K.)

سَبَقٌ
سَبَقٌ ذ A stake, or wager, that is laid between the persons concerned in a race, (T, S, O, Mgh, * Msb, * K,) and in a shooting-match; in the former case taken by [the owner of] the one that outstrips; (T, TA:) and ↓ سُبْقَةٌ signifies the same: (K:) pl. of the former أَسْبَاقٌ. (O, K.) It is said in a trad., لَا سَبَقَ اـِلَّا فِى خُفٍّ أَوْ حَافِرٍ أَوْ نَصْلٍ, meaning There shall be no stake, or wager, except in the case of the racing of camels, or of horses or mules or asses, or in the case of [the arrowhead or lance-head, i. e.] shooting or casting [the lance]: for all these affairs are preparations for engaging in fight with the enemy; and mules and asses are included because they carry the baggage of the army. (O, TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) The lesson of a boy, that is learned each day in the school; also called اـِمَامٌ. (TA in art. ام.)

سُبْقَةٌ
سُبْقَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سِبَاقٌ
سِبَاقٌ ذ an inf. n. of 3 [q. v.]. (Msb, TA.) ― -b2- [As a simple subst., A race, or contest in running. ― -b3- And The preceding part of a discourse &c. You say سِبَاقُ الكَلَامِ وَسِيَاقُهُ The preceding and following parts of the discourse; the context, before and after.] ― -b4- سِبَاقَا البَازِى The قَيْدَانِ [or pair of shackles, i. e. jesses,] of the hawk or falcon, of leathern thongs or straps, or of other material. (S, O, K.)

سَبُوقٌ
سَبُوقٌ ذ : see سَابِقٌ.

هُوَ سَبَّاقُ غَايَاتٍ
هُوَ سَبَّاقُ غَايَاتٍ ذ (tropical:) He is one who [often] obtains the winning canes (قَصَبَات السَّبْق [see art. قصب]). (O, K, TA.)

سَابِقٌ
سَابِقٌ ذ [act. part. n. of 1, Preceding, &c.: and sometimes it means one of the first or foremost: as is shown by what here follows]: sometimes what is thus termed has one coming up with it; as [sometimes happens] in the case of the سابق of horses: and sometimes it is like him who obtains the winning-cane (قَصَبَة السَّبْق [see art. قصب]); for he outstrips to it and has none to share with him in it, there being none coming up with him. (Msb.) It is applied to a horse That outstrips; as also ↓ سَبُوقٌ: (T, Msb, TA: *) and the pl. [masc., i. e. pl. of the former,] applied to horses is سُبَّقٌ and [fem., i. e. pl. of سَابِقَةٌ,] سَوَابِقُ: (TA:) [or] سَوَابِقُ may be pl. of سَابِقٌ regarded as a subst. like كَاهِلٌ and غَارِبٌ of which the pls. are كَوَاهِلُ and غَوَارِبُ. (Ham p. 46.) ― -b2- By the سَابِقَات mentioned in the Kur lxxix. 4 are meant The angels that precede the devils with the revelation [that they convey] to the prophets: (TA:) or the angels that precede the jinn, or genii, in listening to the revelation: (T, K, TA:) or the angels that precede with the souls of the believers to Paradise (Bd, Jel) and with the souls of the unbelievers to Hell: (Bd:) or the horses [that precede in battle]: (Zj, TA:) or the souls of the believers, that go forth with ease: or the stars [that precede other stars]. (TA. [See more in the Expositions of Bd and others.]) ― -b3- [The pl.] سُبَّقٌ, applied to palm-trees, means (assumed tropical:) That produce their fruit early. (TA.)

سَابِقَةٌ
سَابِقَةٌ ذ [fem. of سَابِقٌ, q. v.: and also a subst. formed from the latter by the affix ة, signifying Priority, or precedence]. One says, لَهُ سَابِقَةٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ (tropical:) [To him belongs priority, or precedence, in this affair,] when he has preceded the [other] people [in betaking, or applying, himself] to the affair: (S, K, TA:) like as you say, لَهُ سَبْقٌ [mentioned above: see 1]. (TA.) ― -b2- [Also, as used by physicians, A predisposition to disease.]

سَابِقِيَّةٌ
سَابِقِيَّةٌ ذ [The state, or condition, of preceding]. (De Sacy's Anthol. Gramm. Ar. p. 302.)

أَسْبَقُ
أَسْبَقُ ذ [More, and most, preceding or prevenient; more, and most outgoing or outstripping; &c.]. أَسْبَقُ مِنَ الأَجَلِ and مِنَ الأَفْكَارِ are provs. [meaning More prevenient than the period of death and than the thoughts]. (Meyd.)

مُسَبَّقٌ
مُسَبَّقٌ ذ A horse much, or often, outstripped. (Msb.)

مَسْبُوقِيَّةٌ
مَسْبُوقِيَّةٌ ذ [The state, or conditon, of being preceded]. (De Sacy's Anthol. Gramm. Ar. p. 302.)

##### Türkçe

**سَبَقَهُ**
1 **سَبَقَهُ** ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **سَبِقَ** (O, Msb, K) ve **سَبُقَ** , (O, K,) fakat birincisi daha yüksek otoritelidir yahut daha yaygındır, (O, TA,) mastarı **سَبْقٌ**, (S, Msb,) Ona önce geldi; ondan önce oldu yahut oldu da; ondan önce geçti yahut geldi; onu geçti yahut geride bıraktı; ona öncelik etti; eş anlamlısı **تَقَدَّمَهُ**; (K, TA;) koşuda ve her şeyde. (TA.) Bazıları Kur’ân’da [xxi. 27] **لَا يَسْبُقُونَهُ بِالقَوْلِ**’ü böyle, ötre ile okur; mânâsı: Onlara öğretmiş olmaksızın [hiçbir şey] söylemezler: (O, TA:) yahut O söyleyinceye kadar hiçbir şey söylemezler: aslı, **لَا يَسْبُِقُ قَوْلُهُمْ قَوْلَهُ** [onların söyleyişi onun söyleyişinden önce gelmez]: bu kıraat, **سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ** ibaresindendir, [aşağıda açıklanmıştır,] ikincisinin muzâri‘i bu durumda **أَسْبُقُهُ**’dur. (Bd.) 3’e bak. ― -b2- **سَبَقَ الفَرَسُ فِى الحَلْبَةِ** At, bahis için birlikte salınanlar arasında yahut yarış yerinde geçti, yahut birinci geldi. (O, K.) Buradan ‘Alî’nin rivayeti: **سَبَقَ رَسُولُ اللّٰهِ وَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ وَثَلَّثَ عُمَرُ** (mecaz kabul edilerek:) [Allah’ın Elçisi birinci geldi, Ebû Bekir ikinci geldi, Ömer üçüncü geldi]. (O, TA.) [Ve **سَبَقَ** mef‘ûlü anlaşılmış olarak benzer şekilde kullanılır; yukarıdaki gibi “önce geldi” vb. demektir; buradan: birinci, en önde, önceden oldu; önceliği elde etti. Ve ilklerden yahut öndekilerden oldu: **سَابِقٌ**’a bak. Ayrıca **قَصَبُ السَّبْقِ**’e, **قصب** maddesinde bak.] ― -b3- **سَبَقَ النَّاسَ اـِلَى الأَمْرِ** [İşe diğer insanlardan önce vardı; onlardan önce oldu; yahut onlara öncelik etti; işe yönelmede yahut işe koyulmada]. (S, K.) Ve aynı şekilde denir: **لَهُ سَبْقٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ** Bu işte ona öncelik aittir; **سَابِقَةٌ** gibi; eş anlamlısı **قُدْمَةٌ**. (A, TA.) ― -b4- [Buradan,] **سَبَقَ وَهْمُهُ اـِلَى شَىْءٍ فَغَلِطَ فِيهِ** (mecaz kabul edilerek:) [Bir şeyi önceden zannetti de bu yüzden onda yanıldı]. (Msb, **دُخِلَ عَلَيْهِ**’nin açıklamasında.) [Ve **سَبَقَ ذِهْنُهُ اـِلَى الشَّىْءِ** de aynı şekilde (mecaz kabul edilerek:) Bir şeyi önceden tasarladı: yahut zihni, düşünmeden önce yahut tasarlamaksızın, şeye aceleyle yöneldi; bundan sonra gelen şeydendir.] ― -b5- **سَبَقَ اـِلَيْهِمْ** Onlara aceleyle yahut çabucak gitti yahut geçti. (TA.) ― -b6- [Ve buradan,] **سَبَقَ اـِلَيْهِ مِنِّى قَوْلٌ** (mecaz kabul edilerek:) Düşünmeden önce yahut tasarlamaksızın, benden ona bir söz aceleyle çıktı; eş anlamlısı **فَرَطَ**: (S, **فرط** maddesinde:) ve **سَبَقَ مِنْهُ كَلَامٌ** (mecaz kabul edilerek:) ondan söz aceleyle çıktı vb.; eş anlamlısı **فَرَطَ**: (Msb o maddede:) [fakat bu ibare, fiilin aslî anlamına daha uygun olarak, (mecaz kabul edilerek:) ondan daha önce söz çıktı mânâsına da gelir; (Kur’ân x. 20 vb.’ye bak;) ve aynı şekilde birincisi de.] 8’e de bak. Ve **سَبَقَهُ القَىْءُ**, (S, Msb, K, hepsi **ذرع** maddesinde,) yani **سَبَقَهُ فِى الخُرُوجِ اـِلَى فِيهِ** [mânâsı (mecaz kabul edilerek:) Kusmuk, o farkına varmadan ağzına çıktı]. (TA o maddede.) [Ve **سَبَقَ القَلَمُ** (mecaz kabul edilerek:) Kalem, yazıya geçirirken bir şeyi atlayarak öne geçti.] ― -b7- Ayrıca denir: **سَبَقْتُ عَلَيْهٍ**, mânâsı (mecaz:) Ona galip geldim. (TA.) Ve **سَبَقَ عَلَى قَوْمِهِ** (mecaz kabul edilerek:) Cömertlikte kavmine galip geldi. (TA.) Ve **سَبَقَهُ فِى الكَرَمِ** (mecaz kabul edilerek:) Cömertlikte onu aştı. (TA.)

**سبّق**
2 **سبّق** ذ , (mastarı **تَسْبِيقٌ**, Mgh,) **سَبَق**’ı aldı yahut teslim aldı [yani yarışta yahut atış müsabakasında konulan bahsi/ödülü, başarılı yarışmacının alacağı şeyi]: (IAar, O, K:) yahut **سَبَّقْتُهُ**: ondan **سَبَق**’ı aldım yahut teslim aldım. (Az, Mgh, Msb.) ― -b2- Ve **سَبَق**’ı verdi: (IAar, O, K:) yahut **سَبَّقْتُهُ**: ona **سَبَق**’ı verdim. (Az, Mgh, Msb.) Böylece iki zıt mânâsı vardır. (IAar, Az, Mgh, O, Msb, K.) Buradan, güreşçi Rukâne’nin rivayetinde: **مَا تُسَبِّقُنِى**, yani: Bana ne vereceksin [eğer galip gelirsem]? ve dedi ki: Koyunlarımın yahut keçilerimin üçte biri. (Mgh.) Ve **سَبَّقَ البَدْرَةَ بَيْنَ الشُّعَرَآءِ** (mecaz:) **بدرة** denilen [para meblağını] şairler arasında, galip gelecek olanın alacağı bir **سَبَق** [yani bahis/ödül] kıldı. (Z, TA.) Ve bir rivayette denilmiştir: **أَمَرَ بِاـِجْرَآءِ الخَيْلِ وَسبَّقَهَا ثَلَاثَةَ أَعْذُقٍ مِنْ ثَلَاثِ نَخَلَاتٍ**, mânâsı: [Atların koşturulmasını emretti ve] onlara **سَبَق** olarak [üç hurma salkımını, üç hurma ağacından] verdi: yahut onların **سَبَق**’ı olarak aldı yahut teslim aldı mânâsına gelebilir: yahut o [yani **سبقها**], şeddesiz olabilir, [zamir bitişik bir isim olarak,] mânâsı: [onların **سَبَق**’ı olarak] tahsis edilen mal. (L, TA.) ― -b3- Ayrıca denir: **سَبَّقْتُ بَيْنَ الخَيْلِ** [görünüşe göre mânâsı: atlar arasında bir **سَبَق** verdim]: (O:) yahut **سَبَّقْتُ الخَيْلَ**, ve **بَيْنَهَا** ↓ **سابقت**, mânâsı: binicileri üzerlerinde iken atları saldım; hangisinin geçeceğini görmek için. (TA.) ― -b4- Ve **سبّقت الشَّاةُ**, mastarı yukarıdaki gibi, Koyun yahut keçi, yavrusunu yahut ceninini eksik halde düşürdü: (Ibn-‘Abbád, O, K:) fakat **سبّغت**, **غ** ile, daha meşhurdur. (Ibn-‘Abbád, O.) -A2- **سَبَّقْتُ الطَّائِرَ** (mecaz:) Kuşun bacaklarına **سِبَاقَانِ**’ı [yahut iki bağ/iki kayış] taktım ve [böylece] onu bağladım. (TA.)

**سَابَقْتُهُ**
3 **سَابَقْتُهُ** ذ , mastarı **مُسَابَقَةٌ** ve **سِبَاقٌ**, [Onunla, ona önce gelmek için; ondan önce olmak yahut olmak üzere; ondan önce gitmek yahut gelmek için; onu geçmek için; ona öncelik etmek için; koşuda (yani onunla yarıştım); ve her şeyde çekiştim]. (Msb, TA.) Dersin ki: ↓ **سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ** [Onunla, ona önce gelmek için çekiştim vb., ve onu geçtim yahut bu hususta ona galip geldim]: (S:) bu durumda ikinci fiilin muzâri‘i **أَسْبُقُهُ**’dur, (Bd xxi. 27’de,) ve mastarı **سَبْقٌ**’dur. (S.) ― -b2- 6’ya da bak. ― -b3- 2’ye de bak.

**اسبق القَوْمُ اـِلَى الأَمْرِ**
4 **اسبق القَوْمُ اـِلَى الأَمْرِ** ذ [belki ↓ **استبق** için bir yanlış yazımdır] Kavim yahut topluluk, şeye yahut işe acele etti; yahut ona acele etmek için güçlerinin yahut kuvvetlerinin tamamını kullandı; eş anlamlısı **بَادَرُوا**. (TA.)

**تسابقا**
6 **تسابقا** ذ ve ↓ **استبقا** aynı mânâyı ifade eder: (K, TA:) böylece Kur’ân’da [xii. 25] **البَابَ** ↓ **وَاسْتَبَقَا** sözü, **تَسَابَقَا اـِلَيْهِ** demektir; yani: Kapıya, birbirine karşı, önce varmak yahut önce geçmek için çekiştiler. (TA.) [Ve ikisi de **اـِلَى** ile müteaddî olur:] dersin ki, **تسابقوا اـِلَى كَذَا** ve **اـِلَيْهِ** ↓ **استبقوا** [Böyle bir şeye ulaşmada birlikte, önce olmak için çekiştiler: ve aynı şekilde ↓ **سَابَقُوا**: Kur’ân lvii. 21’e bak; burada **سَابِقُوا اـِلَى مَغْفِرَةٍ** Bd tarafından, **سَارِعُوا مُسَارَعَةَ المُسَابِقِينَ فِى المِضْمَارِ** yani: Hipodromda geçmeye çalışanların çekişmesi gibi çekişerek, bağışlanmayı elde etmeye acele edin, diye açıklanır]. (Msb.) Ve dersin ki, **فِى العَدْوِ** ↓ **اِسْتَبَقْنَا**, mânâsı **تَسَابَقْنَا**’dır [yani: koşuda, birbirimizle önce geçmek, öne geçmek yahut geçmek için çekiştik: ve aynı şekilde bu fiillerin her biri, öncelik için çekişilen her şeye nispetle kullanılır]. (S.) ― -b2- Ve **تسابقوا** ve ↓ **استبقوا** (mecaz:) Atışta birlikte yarıştılar yahut çekiştiler. (TA.) Kur’ân’da [xii. 17] ↓ **ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ**, (mecaz kabul edilerek:) Atışta birlikte yarışmaya gittik demektir: (S, Bd:) yahut koşuda. (Bd.) ― -b3- Ve bu iki fiilden ↓ ikincisi, birincisi gibi, birbirleriyle bahisler, ödüller yahut ortaya konan şeyler koydular mânâsına da gelir. (TA.)

8 **اـِسْتَبَقَ** [**استبقهُ** ve **استبق اـِلَيْهِ** = **بَادَرَ اـِلَيْهِ**. Böylece] Kur’ân’da [ii. 143 ve v. 53] **فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ** demektir ki: Öyleyse hayırlı işlere acele edin vb.; yahut ona acele etmekte gücünüzün yahut kuvvetinizin tamamını kullanın; eş anlamlısı **بَادِرُوا اـِلَيْهَا**. (O.) 4’e de bak. ― -b2- Ayrıca dersin ki, **استبق اـِلَيْهِ الأَمْرُ**, (**بدر** maddesinde K,) yahut ↓ **سَبَقَ**, (M o maddede,) Şey yahut olay, ona aceleyle, çabucak yahut süratle geldi; ve önceden [yahut onu beklemeden önce]; eş anlamlısı **بَدَرَهُ**, ve **بَدَرَ اـِلَيْهِ**. (M ve K o maddede.) ― -b3- Kur’ân’da xxxvi. 66 **فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ**, burada **الصراط**’ın mansûb olması, önünde gizlenmiş **اـِلَى** sebebiyledir, yahut **الاِسْتِبَاقُ**’ı **الاِبْتِدَارُ** mânâsını tazammun eder kılmakla, (Bd,) demektir ki: Alışık oldukları yola, acele ederler, sürat ederler, yahut önce varmak için çabalarlardı: (Bd, Jel:) yahut (mecaz:) yolda giderler ve onu arkalarında bırakırlardı, (Bd, * O, K, TA,) böylece doğru yoldan saparlardı. (O, K, TA.) ― -b4- Baştan sona 6’ya da bak.

**سِبْقٌ**
**سِبْقٌ** ذ Önce gelmeye, önde olmaya yahut öne geçmeye, geçmeye yahut öncelik elde etmeye çalışmada bir başkasının rakibi: [çoğulu **أَسْبَاقٌ**; ve tekil, çoğul olarak da kullanılır:] dersin ki, **هُمْ سِبْقِى** ve **أَسْبَاقِى**: (L:) ve **هُمَا سِبْقَانِ**: İkisi, yarışan ikidir vb. (El-Moheet, O, K.)

**سَبَقٌ**
**سَبَقٌ** ذ Yarışla ilgili kimseler arasında konulan bahis yahut ödül, (T, S, O, Mgh, * Msb, * K,) ve atış müsabakasında; birincisinde, geçenin [sahibinin] aldığı; (T, TA:) ve ↓ **سُبْقَةٌ** aynı mânâyı ifade eder: (K:) birincinin çoğulu **أَسْبَاقٌ**. (O, K.) Bir rivayette denilmiştir: **لَا سَبَقَ اـِلَّا فِى خُفٍّ أَوْ حَافِرٍ أَوْ نَصْلٍ**, mânâsı: Deve yarışı yahut atların veya katırların veya eşeklerin yarışı yahut [ok ucu veya mızrak ucu yani] atış yahut [mızrak] atma dışında bahis/ödül yoktur: çünkü bütün bu işler düşmanla savaşmaya hazırlanmadır; katırlar ve eşekler de dâhildir, çünkü ordunun yükünü taşırlar. (O, TA.) ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Mektepte her gün öğrenilen bir çocuğun dersi; buna **اـِمَامٌ** da denir. (TA, **ام** maddesinde.)

**سُبْقَةٌ**
**سُبْقَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**سِبَاقٌ**
**سِبَاقٌ** ذ 3’ün mastarıdır [ona bak]. (Msb, TA.) ― -b2- [Basit isim olarak: koşuda bir yarış yahut müsabaka. ― -b3- Ve bir sözün vb. önceki kısmı. Dersin ki: **سِبَاقُ الكَلَامِ وَسِيَاقُهُ** Sözün önceki ve sonraki kısımları; önce ve sonra bağlamı.] ― -b4- **سِبَاقَا البَازِى** Doğanın yahut şahinin **قَيْدَانِ**’ı [yahut iki bağı; yani iki ayağa takılan kayışlar], deri kayışlardan yahut başka maddeden. (S, O, K.)

**سَبُوقٌ**
**سَبُوقٌ** ذ : **سَابِقٌ**’a bak.

**هُوَ سَبَّاقُ غَايَاتٍ**
**هُوَ سَبَّاقُ غَايَاتٍ** ذ (mecaz:) O, [çoğu kez] kazanan kamışları elde eden kimsedir (**قَصَبَات السَّبْق** [**قصب** maddesine bak]). (O, K, TA.)

**سَابِقٌ**
**سَابِقٌ** ذ [1’in ism-i fâili: önce gelen vb.: ve bazen “ilklerden yahut öndekilerden biri” mânâsına gelir: bunu aşağıda gelen gösterir]: bazen böyle adlandırılanın ona yetişen biri vardır; atların **سابق**’ı durumunda [bazen olduğu] gibi: ve bazen, kazanan kamışı elde eden kimse gibidir (**قَصَبَة السَّبْق** [**قصب** maddesine bak]); çünkü ona doğru geçer ve onda onunla ortak olacak kimse yoktur; ona yetişen bulunmadığından. (Msb.) Geçen bir ata söylenir; ayrıca ↓ **سَبُوقٌ** da: (T, Msb, TA: *) ve atlara uygulanan çoğul [müzekker, yani birincinin çoğulu] **سُبَّقٌ** ve [müennes, yani **سَابِقَةٌ**’nin çoğulu] **سَوَابِقُ**’tur: (TA:) [yahut] **سَوَابِقُ**, **سَابِقٌ**’un, **كَاهِلٌ** ve **غَارِبٌ** gibi bir isim sayılması hâlinde çoğulu olabilir; bunların çoğulları **كَوَاهِلُ** ve **غَوَارِبُ**’dir. (Ham p. 46.) ― -b2- Kur’ân lxxix. 4’te zikredilen **السَابِقَات** ile kastedilen: Peygamberlere taşıdıkları vahiyde şeytanlardan önce gelen meleklerdir: (TA:) yahut vahyi dinlemede cinlerden önce gelen meleklerdir: (T, K, TA:) yahut müminlerin ruhlarıyla Cennet’e (Bd, Jel) ve kâfirlerin ruhlarıyla Cehennem’e önce giden meleklerdir: (Bd:) yahut [savaşta önce giden] atlar: (Zj, TA:) yahut müminlerin ruhları, kolaylıkla çıkan: yahut yıldızlar [diğer yıldızlardan önce giden]. (TA. [Daha fazlası için Bd ve başkalarının tefsirlerine bak.]) ― -b3- [Çoğul] **سُبَّقٌ**, hurma ağaçlarına uygulandığında, (mecaz kabul edilerek:) Meyvesini erken veren demektir. (TA.)

**سَابِقَةٌ**
**سَابِقَةٌ** ذ [**سَابِقٌ**’un müennesi, ona bak: ve ayrıca, sonuna ة eklenerek ondan yapılmış bir isimdir; “öncelik” mânâsını ifade eder]. Denir ki: **لَهُ سَابِقَةٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ** (mecaz:) [Bu işte ona öncelik aittir,] o, işe [diğer] insanlardan önce yöneldiğinde [yahut koyulduğunda]: (S, K, TA:) tıpkı **لَهُ سَبْقٌ** dediğin gibi [yukarıda zikredildi: 1’e bak]. (TA.) ― -b2- [Ayrıca, hekimlerin kullanımında: hastalığa yatkınlık.]

**سَابِقِيَّةٌ**
**سَابِقِيَّةٌ** ذ [Önde olma hâli yahut durumu]. (De Sacy's Anthol. Gramm. Ar. p. 302.)

**أَسْبَقُ**
**أَسْبَقُ** ذ [Daha çok ve en çok önce gelen yahut önceleyici; daha çok ve en çok geçen; vb.]. **أَسْبَقُ مِنَ الأَجَلِ** ve **مِنَ الأَفْكَارِ** darb-ı mesellerdir [mânâsı: Ölüm vaktinden ve düşüncelerden daha önceleyici]. (Meyd.)

**مُسَبَّقٌ**
**مُسَبَّقٌ** ذ Çokça yahut sıkça geçilmiş bir at. (Msb.)

**مَسْبُوقِيَّةٌ**
**مَسْبُوقِيَّةٌ** ذ [Önce gelinmiş olma hâli yahut durumu]. (De Sacy's Anthol. Gramm. Ar. p. 302.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَقَ
سَبَقَ I ,  U ( n. ac. سَبْق 1 ),
a.  Outstripped; anticipated; preceded, had the precedence.

سَبَّقَ
سَبَّقَ II ,
a.  Brought forth before her time, miscarried ( sheep ).

b.  Received the stakes; gave a stake to.

سَاْبَقَ
سَاْبَقَ III ,
a.  VI, Tried to outstrip, raced with.

اِنْسَبَقَ
اِنْسَبَقَ VII ,
a.  Spoke hastily, without reflecting; was not master of himself.

اِسْتَبَقَ
اِسْتَبَقَ VIII ,
a.  see III .

b.  [ Ila ], Hastened to, strove to get to first; came upon unexpectedly ( event ).

سَبْق
سَبْق 1 ,
a.  Precedence.

سِبْق
سِبْق 2 , ( pl. أَسْبَاْق 38 ),
a.  Competitor.

سُبْقَة
سُبْقَة 3t , ( pl. أَسْبَاْق 38 ),
a.  Stake, wager.

سَبَق
سَبَق 4 ,
a.  see 3t .

b.  Lesson, task.

سَاْبِق
سَاْبِق 21 , ( pl. سُبَّق 11 ,  سُبَّاْق 29 ),
a.  Winner of a race ( horse ).

b.  Preceding; antecedent, prior.

سَاْبِقَة
سَاْبِقَة 21t , ( pl. سَوَاْبِقُ 41 ),
a.  Precedence, priority.

b.  see 21 .

سِبَاْق
سِبَاْق 23 ,
a.  Race; competition.

سَابِقًا
سَابِقًا
a.  Previously; formerly.

b.  Beforehand.

##### Türkçe

**سَبَقَ**
**سَبَقَ** I , U ( n. ac. **سَبْق** 1 ),
a. Geride bıraktı; önce davrandı; önce geldi, önceliğe sahip oldu.

**سَبَّقَ**
**سَبَّقَ** II ,
a. Vaktinden önce doğurdu, düşük yaptı (koyun).

b. Bahsi aldı; bir bahis koydu.

**سَاْبَقَ**
**سَاْبَقَ** III ,
a. VI, Geride bırakmaya çalıştı, onunla yarıştı.

**اِنْسَبَقَ**
**اِنْسَبَقَ** VII ,
a. Düşünmeden aceleyle konuştu; kendine hâkim olmadı.

**اِسْتَبَقَ**
**اِسْتَبَقَ** VIII ,
a. III’e bak.

b. [ Ila ], -e doğru acele etti, önce varmaya çabaladı; beklenmedik olarak rastladı (olay).

**سَبْق**
**سَبْق** 1 ,
a. Öncelik.

**سِبْق**
**سِبْق** 2 , ( pl. **أَسْبَاْق** 38 ),
a. Yarışmacı.

**سُبْقَة**
**سُبْقَة** 3t , ( pl. **أَسْبَاْق** 38 ),
a. Bahis, kumar.

**سَبَق**
**سَبَق** 4 ,
a. 3t’ye bak.

b. Ders, görev.

**سَاْبِق**
**سَاْبِق** 21 , ( pl. **سُبَّق** 11 , **سُبَّاْق** 29 ),
a. Yarışın kazananı (at).

b. Önce gelen; önceki, evvelki.

**سَاْبِقَة**
**سَاْبِقَة** 21t , ( pl. **سَوَاْبِقُ** 41 ),
a. Öncelik, öncelik hakkı.

b. 21’e bak.

**سِبَاْق**
**سِبَاْق** 23 ,
a. Yarış; müsabaka.

**سَابِقًا**
**سَابِقًا**
a. Daha önce; eskiden.

b. Önceden.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سبق
سَبَقَ - يَسْبِقُ - سَابِق - سَابِقُوْن - سَابِقَة - سَابِقَات - مَسْبُوْق - مَسْبُوْقِيْن - سَابَقَ - يُسَابِقُ - اسْتَبَقَ - يَسْتَبِقُ

سَبَقَ - يَسْبِقُ + كائن أو أمر + كائناً أو أمراً: يتقدمه ويقع ويحدث قبله زمانياً، وكذلك يتقدمه ويكون قبله وأقرب منه إلى مكان مراد مكانياً
﴿ما تسبق من أمة أجلها﴾: ما تقدم أجلها ولا تحدث أو تقع قبله: لا يكون فناؤها قبل أجلها المقرر مسبقاً
﴿أم حسب الذين يعملون السيئات أن يسبقونا﴾: يتقدموننا ويصلون قبلنا إلى هدفهم وغايتهم: كنلية عن أنهم يحسيون أنهم يَهْرُبُون ولا يُدْرَكون
سَبَقَ - يَسْبِقُ + أمر + على كائن: التقدير: سَبَقَ - يَسْبِقُ + أمر + أمراً  آخر+ على كائن: وصل ووقع الأمر على الكائن قبل الأمر الآخر
سَبَقَ - يَسْبِقُ + أمر + من كائن: التقدير: سبق +  أمر + أمراً آخر + من الكائن: وقع وكان منه أمر قبل الأمر آخر
سَبَقَ - يَسْبِقُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: سبقه بفعل الشيء: سبقه بإنفاذ وعمل الشيء
سَبَقَ - يَسْبِقُ + كائن + كائناً + إلى شيء أو أمر: سبقه بالوصول إلى الشيء أو الأمر
سَابِق: اسم فاعل صفة مشبهة من " سَبَقَ - يَسْبِقُ ": الفعل أو الكائن الذي يأتي ويقع ويحدث قبل قدوم ووقوع غيره مقارنة به
سَابِقُوْن: جمع " سَابِق"
سَابِقَة: مؤنث " سَابِق"
سَابِقَات: جمع " سَابِقَة "
مَسْبُوق: اسم مفعول من " سَبَقَ - يَسْبِقُ ": الكائن الذي يسبقه غيره: الذي يأتي بعد حدوث ووقوع وقدوم غيره مقارنة به
مَسْبُوقِيْن: جمع " مَسْبُوْق"
سَابَقَ - يُسَابِقُ: على وزن " فاعَل " من" سَبَقَ - يَسْبِقُ ": يتبادل فعل " سَبَقَ - يَسْبِقُ " مع آخر: يقوم كائنان بالتحرك بسرعة مختلفة من حيث الزمن أو المكان، محاولاً كل منهما أن يكون هو الذي يسبق: هو الذي يأتي قبل الآخر زمانياً ومكانياً
اسْتَبَقَ - يَسْتَبِقُ: على وزن " افتعل " من " سَبَقَ - يَسْبِقُ ": سعى وتمنى أن  " يَسْبِقَ " آخر إلى مكان: أن يأتي قبل الآخرين  زمانياً ومكانياً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " وقوع الفعل مع بيان زمن وترتيب حدوثه الأقدم فالأقرب للحاضر، وهي:
قََدِمَ - يَقْْدُمُ، عَتُقَ- يَعْتُقُ (عَتَقَ - يَعْتُقُ)، سَلَفَ - يَسْلُفُ، سَبَقَ - يَسْبِقُ، بَكَرَ - يَبْكُرُ، بَدَرَ - يَبْدُرُ
سَبَقَ - يَسْبِقُ : زمانياً
سبق + كائن أو أمر+ كائناً أو أمرا
 	﴿ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون (5)﴾ الحجر ﴿ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون (43)﴾ المؤمنون
 	﴿كذلك نقص عليك من أنباء ما قد سبق وقد آتيناك من لدنا ذكرا(99)﴾ طه
سبق + أمر + على كائن
سبق عليه القول﴿حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول ومن آمن وما آمن معه إلا قليل(40)﴾ هود ﴿فأوحينا إليه أن اصنع الفلك بأعيننا ووحينا فإذا جاء أمرنا وفار التنور فاسلك فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول منهم ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(27)﴾ المؤمنون
سبق + أمر + من كائن
سبقت كلمة﴿ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم وإنهم لفي شك منه مريب (110)﴾ هود ﴿ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهموإنهم لفي شك منه مريب(45)﴾ فصلت
 	﴿وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم فيما فيه يختلفون(19)﴾ يونس ﴿وما تفرقوا إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم وإن الذين أورثوا الكتاب من بعدهم لفي شك منه مريب (14)﴾ الشورى
 	﴿ولقد سبقت كلمتنا لعبادنا المرسلين (171)﴾ الصافات ﴿إن الذين سبقت لهم منا الحسنى أولئك عنها مبعدون(101)﴾ الأنبياء
 	﴿ولولا كلمة سبقت من ربك لكان لزاما وأجل مسمى(129)﴾ طه
سبق كتاب	﴿لولا كتاب من الله سبق لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم(68)﴾ الأنفال
سبق + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر
 ﴿لا يسبقونه بالقول وهم بأمره يعملون(27)﴾ الأنبياء
 	﴿ولوطا إذ قال لقومه أتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين(80)﴾ الأعراف ﴿ولوطا إذ قال لقومه إنكم لتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين(28)﴾ العنكبوت
 	﴿والذين جاءوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا ولإخواننا الذين سبقونا بالإيمان ولا تجعل في قلوبنا غلا للذين آمنوا ربنا إنك رءوف رحيم(10)﴾ الحشر
سبق + كائن + كائناً + إلى شيء أو أمر
 ﴿وقال الذين كفروا للذين آمنوا لو كان خيرا ما سبقونا إليه وإذ لم يهتدوا به فسيقولون هذا إفك قديم(11)﴾ الأحقاف
سَبَقَ - يَسْبِقُ : مكانياً : يهرب
سبق + كائن + كائناً
هروب﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ(4)﴾ العنكبوت ﴿وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ(59)﴾ الأنفال
هروب	﴿وقارون وفرعون وهامان ولقد جاءهم موسى بالبينات فاستكبروا في الأرض وما كانوا سابقين (39)﴾ العنكبوت
سابِقٌ - السابقون - السابقات
بالزمن
 ﴿والسابقون الأولون من المهاجرين والأنصار والذين اتبعوهم بإحسان رضي الله عنهم ورضوا عنه وأعد لهم جنات تجري تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا ذلك الفوز العظيم (100)﴾ التوبة
 	﴿أولئك يسارعون في الخيرات وهم لها سابقون(61)﴾ المؤمنون ﴿ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصدومنهم سابق بالخيرات بإذن الله ذلك هو الفضل الكبير(32)﴾ فاطر
 	﴿لا الشمس ينبغي لها أن تدرك القمر ولا الليل سابق النهار وكل في فلك يسبحون (40)﴾ يس
بالمكان
هروب﴿وقارون وفرعون وهامان ولقد جاءهم موسى بالبينات فاستكبروا في الأرض وما كانوا سابقين (39)﴾ العنكبوت
بالزمان والمكان ؟؟
 ﴿والسابقون السابقون (10)﴾ الواقعة ﴿فالسابقات سبقا (4)﴾ النازعات
مسبوقين
 ﴿نحن قدرنا بينكم الموت وما نحن بمسبوقين(60)﴾ الواقعة ﴿على أن نبدل خيرا منهم وما نحن بمسبوقين (41)﴾ المعارج
سابقوا
 ﴿سابقوا إلى مغفرة من ربكم وجنة عرضها كعرض السماء والأرض أعدت للذين آمنوا بالله ورسله ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم(21)﴾ الحديد
استبق - استبقا - استبقوا
 ﴿ولكل وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات أين ما تكونوا يأت بكم الله جميعا إن الله على كل شيء قدير(148)﴾ البقرة ﴿وأنزلنا إليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الكتاب ومهيمنا عليه فاحكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم عما جاءك من الحق لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن ليبلوكم في ما آتاكم فاستبقوا الخيرات إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون(48)﴾ المائدة
 	﴿قالوا ياأبانا إنا ذهبنا نستبق وتركنا يوسف عند متاعنا فأكله الذئب وما أنت بمؤمن لنا ولو كنا صادقين (17)﴾ يوسف
 	﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف
 	﴿ولو نشاء لطمسنا على أعينهم فاستبقوا الصراط فأنى يبصرون(66)﴾ يس
مختار الصحاح
● [سبق] س ب ق: سَابَقَهُ فسَبقَهُ من باب ضرب و استَبَقَا في العدو أي تَسابَقَا وقيل في قوله تعالى ﴿إنا ذهبنا نستبق﴾ أي ننتضل و السَّبَقُ بفتحتين الخطر الذي يوضع بين أهل السباق و سِبَاقَا البازي قيداه من سير أو غيره
الراغب
سبق
- أصل السبق التقدم في السير، نحو: }فالسابقات سبقا﴿[النازعات/4]، والاستباق: التسابق. قال:﴾إنا ذهبنا نستبق﴿[يوسف/17]،﴾واستبقا الباب﴿[يوسف/25]، ثم يتجوز به في غيره من التقدم، قال:﴾ما سبقونا إليه﴿[الأحقاف/11]،﴾وسبقت من ربك﴿[طه/129]، أي: نفدت وتقدمت، ويستعار السبق لإحراز الفضل والتبريز، وعلى ذلك:﴾والسابقون السابقون﴿[الواقعة/10]، أي: المتقدمون إلى ثواب الله وجنته بالأعمال الصالحة، نحو قوله:﴾ويسارعون في الخيرات﴿[آل عمران/114]، وكذا قوله:﴾وهم لها سابقون﴿[المؤمنون/61]، وقوله:﴾وما نحن بمسبوقين﴿[الواقعة/60]، أي: لا يفوتوننا، وقال:﴾ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا﴿[الأنفال/59]، وقال:﴾وما كانوا سابقين{ [العنكبوت/39]، تنبيه أنهم لا يفوتونه.
ملخص اللسان
1.     السَّبْق: القُدْمةُ في الجَرْي وفي كل شيء؛ وقد سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه.
2.     له سابِقةٌ في هذا الأَمر إذا سَبَق الناسَ إليه.
3.     وأسْبَقَ القومُ إلى الأَمر وتَسابَقوا: بادروا. والسَّبَق، بالتحريك:الخطَرُ الذي بوضع بين أهل السِّباق،
4.     وتَسابَقُوا: تناضلوا.
5.     واسْتَبقا البابَ: يعني تَسابَقا إليه ،ابْتَدَرا البابَ يجتهد كل واحد منهما أن يَسْبِقَ صاحبه،
6.    وسَبَقَ على قومِه: علاهم كَرَماً.
لسان العرب
● - سبق: السَّبْق: القُدْمةُ في الجَرْي وفي كل شيء؛ تقول: له في كل أمر    سُبْقةٌ وسابِقةٌ وسَبْقٌ، والجمع الأَسْباق والسَّوابِقُ. والسَّبْقُ:    مصدر سَبَقَ. وقد سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه. وفي    الحديث: أنا سابِقُ العرب، يعني إلى الإسلام، وصُهَيْبٌ سابقُ الرُّوم،    وبِلالٌ سابقُ الحبَشة، وسلْمانُ سابقُ الفُرْس؛ وسابَقْتُه فسَبَقْتُه.    واسْتَبَقْنا في العَدْوِ أي تَسابَقْنا. وقوله تعالى: ثم أوْرَثْنا الكتابَ    الذين اصطَفَيْنا مِنْ عبادِنا فمنهم ظالم لِنَفْسِه ومنهم مُقْتصد ومنهم    سابِقٌ بالخيرات بإذن الله؛ رُوِيَ فيه عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه    قال: سابِقُنا سابِقٌ، ومقْتصِدُنا ناجٍ، وظالِمُنا مغفورٌ له، فدلَّك    ذلك على أن المؤمنين مغفور لمقْتَصدهم وللظالم لنفسه منهم. ويقال: له    سابِقةٌ في هذا الأَمر إذا سَبَق الناسَ إليه. وقوله تعالى: سَبْقاً؛ قال    الزجاج: هي الخيل، وقيل السابقات أرواح المؤمنين تخرج بسهولة، وقيل:    السابقات النجوم، وقيل: الملائكة تَسْبِق الشياطين بالوحي إلى الأَنبياء، عليهم    الصلاة والسلام، وفي التهذيب: تَسْبِق الجنَّ باستماع الوحي. ولا    يَسْبِقونه بالقول: لا يقولون بغير علم حتى يُعَلِّمهم؛ وسابَقَه مُسابَقَةً    وسِباقاً. وسِبْقك: الذي يُسابِقُك، وهم سِبْقي وأسْباقي. التهذيب: العرب    تقول للذي يَسْبِقُ من الخيل سابِقٌ وسَبُوق، وإذا كان يُسْبَق فهو    مُسَبَّق؛ قال الفرزدق:    من المُحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه،    سَبُوقٌ إلى الغاياتِ غير مُسَبَّق    وسَبَقَت الخيلُ وسابَقْتُ بينها إذا أرسلتها وعليها فُرْسانُها لتنظر    أيّها يَسْبِق. والسُّبَّق من النخل: المبَكِّرة بالحمل. والسَّبْق    والسابِقةُ: القُدْمة.    وأسْبَقَ القومُ إلى الأَمر وتَسابَقوا: بادروا. والسَّبَق، بالتحريك:    الخطَرُ الذي بوضع بين أهل السِّباق، وفي التهذيب: الذي يوضع في النِّضال    والرِّهان في الخيل، فمن سعبَق أخذه، والجمع أسباق. واسْتَبَق القومُ    وتَسابَقخوا: تَخاطَرُوا. وتَسابَقُوا: تناضلوا. ويقال: سَبَّق إذا أخذ    السَّبَق، وسَبَّقَ إذا أعطى السَّبَق، وهذا من الأضداد، وهو نادر، وفي    الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا سبَق إلا في خُفٍّ أو نَصْل أو    حافر، فالخفّ للإبل، والحافر للخيل، والنصال للرَّمْي. والسَّبَق، بفتح    الباء: ما يجعل من المال رَهْناً على المُسابَقةِ، وبالسكون: مصدر    سَبَقْت أسْبِق؛ المعنى لا يحل أخذ المال بالمُسابَقةِ إلا في هذه الثلاثة، وقد    ألحق بها الفقهاء ما كان يمعناها وله تفصيل في كتب الفقه. وفي حديث آخر:    مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بين فَرَسَيْنِ فإن كان يْؤْمَنُ أن يُسْبَق فلا    خير فيه، وإن كان لا يؤمَن أن يُسْبَعق فلا بأْس به. قال أبو عبيد: الأَصل    أن يَسْبِقَ الرجلُ صاحبَه بشيء مسمى على أنه إن سَبَق فلا شيء له، وإن    سَبَقه صاحبُه أخذ الرهن، فهذا هو الحلال لأن الرهن من أحدهما دون الآخر،    فإن جعل كل واحد منهما لصاحبه رهناً أيّهما سَبَق أخذه فهو القِمارُ    المنهي عنه، فإن أرادا تحليل ذلك جعلا معهما فَرَساً ثالثاً لرجل سواهما،    وتكون فرسه كُفُؤاً لفرسَيْهما، ويسمى المُحَلِّلَ والدَّخِيلَ، فيضع    الرجلان الأَوّلان رَهْنَيْنِ منهما ولا يضع الثالث شيئاً، ثم يُرْسِلون    الأَفْراسَ الثلاثة، فإن سبق أحدُ الأَوّلين أخذ رَهْنَه ورَهْنَ صاحبه فكان    طَيِّباً له، وإن سَبَقَ الدخيلُ أخذ الرَّهْنَيْنِ جميعاً، وإن سُبِق هو    لم يغرم شيئاً، فهذا معنى الحديث. وفي الحديث: أنه أمَرَ بإجراء الخيل    وسَبَّقَها ثلاثة أعْذُقٍ من ثلاث نخلات؛ سَبَّقَها: بمعنى أعطى السَّبَق،    وقد يكون بمعنى أخذ، وهو من الأَضداد، ويكون مخففاً وهو المال المُعَيّن.    وقوله تعالى: إنَّا ذهبنا نِسْتَبِق؛ قيل: معناه نتَناضَل، وقيل: هو    نفتعل من السَّبْق. واسْتَبقا البابَ: يعني تَسابَقا إليه مثل قولك اقتتلا    بمعنى تَقاتلا؛ ومنه قوله تعالى: فاسْتَبِقُوا الخيرات؛ أي بادِرُوا    إليها؛ وقوله: فاسْتَبَقُوا الصراطَ؛ أي جاوَزُوه وتركوه حتى ضلّوا؛ وهم لها    سَابِقون، أي إليها سابِقون كما قال تعالى: بأنَّ رَبَّكَ أوْحى لها، أي    إليها. الأَزهري: جاء الاسْتباق في كتاب الله تعالى بثلاثة معان مختلفة:    أحدها قوله عز وجل: إنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِق، قال المفسرون: معناه    نَنْتَضل في الرمي، وقوله عز وجل: واسْتَبَقا البابَ؛ معناه ابْتَدَرا البابَ    يجتهد كل واحد منهما أن يَسْبِقَ صاحبه، فإن سَبَقَها يوسفُ فتح البابَ    وخرج ولم يُجِبْها إلى ما طلبته منه، وإن سَبَقَتْ زَلِيخا أغْلَقَت الباب    دونه لتُراوِدَه عن نفسه، والمعنى الثالث في قوله تعالى: ولو نشاء    لَطَمَسْنا على أعْيُنِهم فاسْتَبَقوا الصراطَ فأَنَّى يُبْصِرون؛ معناه فجازوا    الصراط وخَلّفوه، وهذا الاسْتباق في هذه الآية من واحد والوجهان    الأَولان من اثنين، لأن هذا بمعنى سَبَقُوا والأَوّلان بمعنى المُسابَقة. وقوله:    اسْتَقِيموا فقد سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً؛ يروى بفتح السين وضمها على    ما لم يسم فاعله، والأَول أولى لقوله بعده: وإن أخَذْتم يميناً وشمالاً    فقد ضلَلْتم. وفي حديث الخوارج: سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ أي مرَّ سريعاً    في الرمِيّة وخرج منها لم يَعْلَقْ منها بشيء من فَرْثِها ودَمِها    لسرعته؛ شبَّه خروجَهم من الدِّين ولم يَعْلَقوا بشيء منه به. وسَبَقَ على    قومِه: علاهم كَرَماً. وسِبَاقا البازي: قيْداه، وفي المحكم: والسِّبَاقانِ    قَيْدانِ في رِجْل الجارح من الطير من سير أو غيره. وسَبَّقْت الطَّير إذا    جعلت السِّبَاقَيْنِ في رجليه.
مقاييس اللغة:
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
القاموس المحيط:
سَبَقَهُ يَسْبِقُه ويَسْبُقُه تَقَدَّمَهُ، و الفرسُ في الحَلْبَةِ جَلَّى. و " السابِقاتِ سَبْقاً " الملائكةُ تَسْبِقُ الجِنَّ باسْتِماعِ الوَحْيِ. والسَّبَقُ، محرَّكةً، والسُّبْقَةُ، بالضم الخَطَرُ يُوضَعُ بينَ أهْلِ السِباقِ،
ج: أسْباقٌ. وله سابقَةٌ في هذا الأمرِ، أي: سَبَقَ الناسَ إليه. وسابِقُ بنُ عبدِ الله: رَوَى عن أبي حنيفة. وهو سَبَّاقُ غاياتٍ: حائزٌ قَصَباتِ السَّبْقِ. وعُبَيْدُ بنُ السَّبَّاقِ، وابْنُه سعيدٌ: محدِّثانِ. وككِتابٍ؛ سِباقا البازِي: قَيْداهُ من سَيرٍ أو غيرِهِ. وهُما سِبْقانِ، بالكسرِ، أي: يَسْتَبِقانِ.
وسَبَّقَتِ الشاةُ تَسْبيقاً: ألْقَتْ ولَدَها لغَيْرِ تمامٍ، و فُلانٌ: أَخَذَ السَّبَقَ، وأعْطاهُ، ضِدٌّ.
واسْتَبَقَا: تَسَابَقَا، و الصِراطَ: جاوزَاهُ، وتَرَكَاهُ حتى ضَلاَّ.
تاج العروس:
س ب ق
سَبَقَهُ يسبُقُه ويسبِقُه من حَدّيْ نصَرَ وضَرَبَ والكَسر أَعْلَى وقُرِىءَ قولُه تعالَى : " لا يسْبُقونَه بالقَوْلِ " بالضَّمِّ أي : لا يَقولونَ بغيرِ عِلْمٍ حَتّى يُعَلِّمَهُم : تَقَدّمه في الجَرْيِ وفى كُلِّ شيءٍ
وسبق الفَرَسُ في الحَلْبة : إذا جَلّى ومنه حَدِيثُ عَلِيٍّ - رضِىَ اللّه عنه - : " سَبَقَ رَسُول اللّهِ صَلّى اللّهُ عليهِ وسَلّمَ وصَلَّى أبو بَكْر وثَلَّثَ عُمَر ُرضِيَ اللّهُ عنهما وخَبطتْنَا فِتْنَة فما شاء الله "
وقوله تَعالى: " فالسَّابِقاتِ سَبْقاً " : هم المَلائِكة تَسْبِقُ الشّياطِينَ بالوّحْي إلى الأَنْبياءَ عليهمُ السَلام وفى التهذِيب : تَسبِق الجن باسْتِماعَ الوَحْيِ وقالَ الزَّجّاج : السّابِقاتُ : الخَيلُ وقِيلَ : أَرْواحُ المُؤْمِنْينَ تَخْرُجُ بسُهولَة وقيلَ : السابِقات : هي النُّجُومُ
والسبَقُ محركةً والسبْقةُ بالضمَ : الخَطَرُ الذي يُوضَعُ بينَ أَهْلِ السِّباقِ كما في الصِّحاحَ وفي التهْذِيب : بينَ أهْلِ النِّضالِ والرِّهان في الخَيلِ فمَنْ سَبَق أَخَذَه . ج : أَسْباق وفى الحَديثِ : " لا سبق إِلاّ في خف أَو حافِرٍ أَو نَصْلٍ " يريدُ أَنَّ الجُعلَ لا يسْتَحِقّانِه إِلاّ في سِباقِ الخَيْلِ والإِبِلِ وما في مَعنَى الخَيل والإبِلِ وفي النِّضالِ وهو الرمْي وذلكَ لأنَّ هذه الأَمُورَ عدة في قِتال العَدوَ وفي بَذْلِ الجعْلِ عليها تَرْغيبِ في الجِهادِ وتَحرِيضٌ عليه ويَدْخل في مَعْنَى الخَيلِ البِغالُ والحَمِيرُ لأنهاّ كُلَها ذَواتُ حافِرٍ وقد يحتاجِ إلى سرعَة سَيْرِها ونَجائِها لأَنَّها تحمل أَثقالَ العَساكِرِ وتكون معهم فِي المَغازِي
ومن المَجازِ : له سابِقَة في هذا الأَمْرِ أَي : سَبَقَ الناسَ إليهِ كما في الصِّحاح
وكذلِكَ : له سَبَقٌ في هذا الأَمْرِ أي : قدْمَةٌ كما في اللِّسانِ والأَساس
وسابِقُ بنُ عَبْدِ اللّه البَرْقِي المَعْرُوفُ بالبَرْبَرِيّ رَوَى عن أَبِى حنِيفَةَ رَحِمَهُ اللّهُ وعن طَبَقَتِه مشهُور عِنْدَهم
ومن المَجازِ : هو سبّاقُ غاياتٍ أَي : حائِز قَصَباتِ السَّبقِ قالَ الشَّمّاخ يمدَحُ عَرابَةَ الأَوْسِي :
في بيتِ مَأثُرَةٍ عِزًّا ومَكْرُمَةً ... سَبّاقُ غاياتِ مَجْدٍ وابْنُ سَبّاقِ وعُبيدُ بنُ السبّاقِ وابْنُه سعِيد : مُحَدَثانِ معْرُوفانِ
وككِتابٍ سباقَا البازِيِّ وهما قَيْداهُ مِنْ سيرٍ أو غَيْرِه نَقَله الجَوْهريُّ
وقالَ ابنُ عَبّادٍ : هما سبْقانِ بالكَسْرِ أَي : يستَبِقان ونَصُّ المُحِيط : إِذا استَبَقا وفي اللِّسَانِ : وسِبْقُكَ : الَّذِي يُسابِقُكَ وهُمْ سِبْقِي وأَسْباقِي . وسَبَّقَتِ الشّاةُ تَسْبِيقاً . إِذا أَلْقَتْ وَلَدَها لغَيْرِ تَمام نقلهُ ابن عَبّادٍ وقالَ : هو بالغَيْنِ المُعْجَمَةِ أَعْرَفُ وقد ذُكِرَ في مَحَلِّه
وقالَ ابنُ الأعْرابيَ : سبق فُلانٌ : إذا أَخَذَ السَّبَقَ
وسبَّقَ أيضاً : إِذا أَعْطاهُ وهو ضِد وهو نادِرٌ وفي الحَدِيث : " أنه أَمَرَ بإِجْراءِ الخَيْلِ وسبَّقها ثَلاثَّةَ أَعْذق من ثَلاثِ نَخْلاتِ " سَبَّقَها بمَعْنَى أَعْطَي السَّبَقَ وقد يكوَنُ بمَعْنَى أَخَذَ ويَكُون مُخَفَّفاً وهو المالُ المُعَيَّنُ
واسْتَبَقا البابَ : تَسابَقَا إِليهِ وابتَدراهُ يَجْتَهِدُ كُلُّ واحِد منهُما أَنْ يَسْبِقَ صاحِبَه وفيه الاسْتِباقُ من الاثْنَيْنِ
واسْتَبَقا الصِّراطَ : إَذا جاوَزاهُ وخَلّفاهُ وتَرَكاهُ حَتّى ضَلاّ وهو مَجاز وفيه الاسْتِباقُ من واحِدٍ وكِلاهُما في القُرْآن
ومما يُسْتَدْرَكُ عليهِ : خَرَجُوا يَسْتَبِقُون أَي : يَتَناضَلُونَ في الرَّمْيِ وهو مَجازٌ وفيه الاسْتِباقُ من واحِدٍ . وسابَقَه مُسابَقَةً فسَبَقَه . والسِّباقُ بالكَسْرِ : المُسابَقَةُ . والسَّبوق : السّابِقُ من الخَيْلِ . والمُسبق كمُعَظّمٍ : مَن يسْبِقُ من الخَيْلِ قال الفَرَزْدَق :
مِن المُحْرِزِينَ المَجْدَ يَوْمَ رِهانِه ... سَبُوقٌ إِلى الغاياتِ غَير مُسَبَّقِ وسَبقتُ الخَيْلَ وسابَقْتُ بينَها : إذا أَرْسَلْتَها وعَلَيْها فُرْسانُها لتَنْظُرَ أيَّها يَسْبِقُ
وسَبَّقَ البَدرَةَ بينَ الشُّعَراءِ مَنْ غَلَبَ أَصحابَه أَخَذَها أي : جَعَلَها سَبَقاً بينَهُم وهو مَجازٌ نَقَلَه الزَّمَخْشَرِي
والسبقُ من النَّخْلِ : المُبَكِّرَةُ بالحَمْلِ . وأسْبَقَ القَوْمُ إِلى الأَمْرِ : بادَرُوا . واستَبَقُوا وتَسابَقُوا : تَخاطَرُوا . وتَسابَقُوا : تَناضلُوا وخَيْلٌ سَوابِقُ وسُبَّقٌ
وسَبَقَه في الكَرَم : زادَ عليه . وسَبَقْتُ عليهِ : غَلَبْتُ وهو مَجاز . وسَبَق على قَوْمِه : عَلاهم كرماً . وسَبَقَ إِليهم : مَرَّ سَرِيعاً . وله سِباقٌ عن السِّباق : مِن سِباقيِ الطّائِرِ
وسَبَّقْتُ الطائِر : جَعَلْتُ السِّباقَيْنِ في رجْلَيْه وقَيَّدْتُه وهو مَجازٌ
وعلاءُ الدِّينِ بن السابِق الكاتِبُ متأخرٌ وابْنُه
وشَيْخنا المُعَمَّر سابقُ بنُ رَمَضانَ ابنِ عَرّام الزعْبَلِيُّ ممّن أَدْرَك الحافِظَ البابِلِيَّ رَوْينا عَنْه بعُلُو

##### Türkçe

سبق
**سَبَقَ - يَسْبِقُ - سَابِق - سَابِقُوْن - سَابِقَة - سَابِقَات - مَسْبُوْق - مَسْبُوْقِيْن - سَابَقَ - يُسَابِقُ - اسْتَبَقَ - يَسْتَبِقُ**

**سَبَقَ - يَسْبِقُ** + bir varlık veya bir iş + bir varlığı veya bir işi: onun önüne geçer ve ondan önce zamansal olarak vuku bulur ve meydana gelir; yine onun önüne geçer ve ondan önce olur ve mekânsal olarak kastedilen bir mekâna ondan daha yakın olur.

﴿**ما تسبق من أمة أجلها**﴾: onun eceli öne geçmez ve ondan önce meydana gelmez veya vuku bulmaz: önceden takdir edilmiş ecelinden önce onun yok oluşu olmaz.

﴿**أم حسب الذين يعملون السيئات أن يسبقونا**﴾: bize öne geçerler ve hedeflerine ve gayelerine bizden önce ulaşırlar: onların kaçtıklarını ve yakalanmadıklarını sandıklarına dair bir kinayedir.

**سَبَقَ - يَسْبِقُ** + bir iş + bir varlık üzerine: takdir: **سَبَقَ - يَسْبِقُ** + bir iş + başka bir iş + bir varlık üzerine: iş, başka işten önce varlığa ulaştı ve vuku buldu.

**سَبَقَ - يَسْبِقُ** + bir iş + bir varlıktan: takdir: **سبق** + bir iş + başka bir iş + varlıktan: başka işten önce ondan bir iş vuku buldu ve oldu.

**سَبَقَ - يَسْبِقُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şey veya bir iş ile: şeyi yapmakla onu geçti: şeyi icra etmek ve yapmakla onu geçti.

**سَبَقَ - يَسْبِقُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeye veya bir işe: şeye veya işe ulaşmakla onu geçti.

**سَابِق**: “**سَبَقَ - يَسْبِقُ**”tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: kendisiyle karşılaştırıldığında başkasının gelişinden ve vukuundan önce gelen, vuku bulan ve meydana gelen fiil veya varlık.

**سَابِقُوْن**: “**سَابِق**”in çoğulu.

**سَابِقَة**: “**سَابِق**”in müennesi.

**سَابِقَات**: “**سَابِقَة**”nin çoğulu.

**مَسْبُوق**: “**سَبَقَ - يَسْبِقُ**”tan ism-i mef‘ûl: başkasının kendisini geçtiği varlık: kendisiyle karşılaştırıldığında başkasının meydana gelmesinden, vuku bulmasından ve gelmesinden sonra gelen.

**مَسْبُوْقِيْن**: “**مَسْبُوْق**”un çoğulu.

**سَابَقَ - يُسَابِقُ**: “**سَبَقَ - يَسْبِقُ**”tan “**فاعَل**” vezninde: “**سَبَقَ - يَسْبِقُ**” fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: iki varlık zaman veya mekân bakımından farklı hızla hareket eder; her biri, zamansal ve mekânsal olarak ötekinden önce gelenin kendisi olmaya çalışır.

**اسْتَبَقَ - يَسْتَبِقُ**: “**سَبَقَ - يَسْبِقُ**”tan “**افتعل**” vezninde: bir başkasını bir mekâna “**يَسْبِقَ**” diye çabaladı ve temenni etti: zamansal ve mekânsal olarak başkalarından önce gelmek.

Ve lafız, “fiilin vuku bulmasıyla birlikte onun zamanını ve meydana geliş sırasını (daha eski, sonra şimdiki zamana daha yakın) beyan eden” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**قََدِمَ - يَقْْدُمُ، عَتُقَ- يَعْتُقُ (عَتَقَ - يَعْتُقُ)، سَلَفَ - يَسْلُفُ، سَبَقَ - يَسْبِقُ، بَكَرَ - يَبْكُرُ، بَدَرَ - يَبْدُرُ**

**سَبَقَ - يَسْبِقُ**: zamansal olarak

**سبق** + bir varlık veya bir iş + bir varlığı veya bir işi
	﴿**ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون (5)**﴾ الحجر ﴿**ما تسبق من أمة أجلها وما يستأخرون (43)**﴾ المؤمنون
	﴿**كذلك نقص عليك من أنباء ما قد سبق وقد آتيناك من لدنا ذكرا(99)**﴾ طه

**سبق** + bir iş + bir varlık üzerine
**سبق عليه القول**﴿**حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول ومن آمن وما آمن معه إلا قليل(40)**﴾ هود ﴿**فأوحينا إليه أن اصنع الفلك بأعيننا ووحينا فإذا جاء أمرنا وفار التنور فاسلك فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول منهم ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(27)**﴾ المؤمنون

**سبق** + bir iş + bir varlıktan
**سبقت كلمة**﴿**ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم وإنهم لفي شك منه مريب (110)**﴾ هود ﴿**ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهموإنهم لفي شك منه مريب(45)**﴾ فصلت
	﴿**وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم فيما فيه يختلفون(19)**﴾ يونس ﴿**وما تفرقوا إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم وإن الذين أورثوا الكتاب من بعدهم لفي شك منه مريب (14)**﴾ الشورى
	﴿**ولقد سبقت كلمتنا لعبادنا المرسلين (171)**﴾ الصافات ﴿**إن الذين سبقت لهم منا الحسنى أولئك عنها مبعدون(101)**﴾ الأنبياء
	﴿**ولولا كلمة سبقت من ربك لكان لزاما وأجل مسمى(129)**﴾ طه

**سبق كتاب**	﴿**لولا كتاب من الله سبق لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم(68)**﴾ الأنفال

**سبق** + bir varlık + bir varlığı + bir şey veya bir iş ile
 ﴿**لا يسبقونه بالقول وهم بأمره يعملون(27)**﴾ الأنبياء
	﴿**ولوطا إذ قال لقومه أتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين(80)**﴾ الأعراف ﴿**ولوطا إذ قال لقومه إنكم لتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين(28)**﴾ العنكبوت
	﴿**والذين جاءوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا ولإخواننا الذين سبقونا بالإيمان ولا تجعل في قلوبنا غلا للذين آمنوا ربنا إنك رءوف رحيم(10)**﴾ الحشر

**سبق** + bir varlık + bir varlığı + bir şeye veya bir işe
 ﴿**وقال الذين كفروا للذين آمنوا لو كان خيرا ما سبقونا إليه وإذ لم يهتدوا به فسيقولون هذا إفك قديم(11)**﴾ الأحقاف

**سَبَقَ - يَسْبِقُ**: mekânsal olarak: kaçar

**سبق** + bir varlık + bir varlığı
Kaçış﴿**أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ(4)**﴾ العنكبوت ﴿**وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ(59)**﴾ الأنفال
Kaçış	﴿**وقارون وفرعون وهامان ولقد جاءهم موسى بالبينات فاستكبروا في الأرض وما كانوا سابقين (39)**﴾ العنكبوت

**سابِقٌ - السابقون - السابقات**
Zaman bakımından
 ﴿**والسابقون الأولون من المهاجرين والأنصار والذين اتبعوهم بإحسان رضي الله عنهم ورضوا عنه وأعد لهم جنات تجري تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا ذلك الفوز العظيم (100)**﴾ التوبة
	﴿**أولئك يسارعون في الخيرات وهم لها سابقون(61)**﴾ المؤمنون ﴿**ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصدومنهم سابق بالخيرات بإذن الله ذلك هو الفضل الكبير(32)**﴾ فاطر
	﴿**لا الشمس ينبغي لها أن تدرك القمر ولا الليل سابق النهار وكل في فلك يسبحون (40)**﴾ يس

Mekân bakımından
Kaçış﴿**وقارون وفرعون وهامان ولقد جاءهم موسى بالبينات فاستكبروا في الأرض وما كانوا سابقين (39)**﴾ العنكبوت

Zaman ve mekân bakımından??
 ﴿**والسابقون السابقون (10)**﴾ الواقعة ﴿**فالسابقات سبقا (4)**﴾ النازعات

**مسبوقين**
 ﴿**نحن قدرنا بينكم الموت وما نحن بمسبوقين(60)**﴾ الواقعة ﴿**على أن نبدل خيرا منهم وما نحن بمسبوقين (41)**﴾ المعارج

**سابقوا**
 ﴿**سابقوا إلى مغفرة من ربكم وجنة عرضها كعرض السماء والأرض أعدت للذين آمنوا بالله ورسله ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم(21)**﴾ الحديد

**استبق - استبقا - استبقوا**

﴿Ve her bir yöneliş için, o ona yönelendir; öyleyse hayırlarda **فاستبقوا الخيرات**; nerede olursanız olun, Allah sizi hep birlikte getirir; şüphesiz Allah her şeye kadirdir (148)﴾ **البقرة** ﴿Ve sana Kitab’ı hak ile indirdik; önündekini Kitab’dan tasdik edici ve onun üzerine gözetici olarak; öyleyse aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet ve sana haktan gelen şeyden onların hevalarına uyma; her biriniz için bir şeriat ve bir yol kıldık; eğer Allah dileseydi elbette sizi tek bir ümmet kılardı; fakat size verdiği şeyde sizi denemek için; öyleyse hayırlarda **فاستبقوا الخيرات**; Allah’a dönüşünüz hepinizindir; sonra size, içinde ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi haber verir (48)﴾ **المائدة**
 	﴿Dediler: Ey babamız, şüphesiz biz gittik **نستبق** ve Yusuf’u eşyamızın yanında bıraktık; onu kurt yedi; ve sen, biz doğru olsak bile, bize inanacak değilsin (17)﴾ **يوسف**
 	﴿Ve ikisi kapıya **واستبقا**; onun gömleğini arkadan yırttı; ve ikisi, kapının yanında onun efendisini buldular; dedi: Ailene kötülük isteyenin cezası, ancak hapsedilmesi yahut elem verici bir azap değil midir? (25)﴾ **يوسف**
 	﴿Ve eğer dileseydik elbette gözlerinin üzerine silerdik; o zaman yolu **فاستبقوا**; artık nasıl görürler? (66)﴾ **يس**
مختار الصحاح
● [سبق] **س ب ق**: **سَابَقَهُ**; sonra onu **سَبقَهُ**; **ضرب** babından; ve **استَبَقَا** koşuda, yani **تَسابَقَا**. Ve denildi ki, Yüce Allah’ın sözü hakkında ﴿**إنا ذهبنا نستبق**﴾: yani ok atmada yarışıyoruz. Ve **السَّبَقُ** iki fetha ile: yarış ehli arasına konulan bahse konu olan şey. Ve **سِبَاقَا** doğanın: kayıştan veya başkasından olan iki bağı.

الراغب
سبق
- **السبق**’in aslı, yürüyüşte öne geçmektir; şu gibi: }**فالسابقات سبقا**﴿[النازعات/4]. Ve **الاستباق**: yarışmaktır. Dedi:﴾**إنا ذهبنا نستبق**﴿[يوسف/17],﴾**واستبقا الباب**﴿[يوسف/25]. Sonra bununla, öne geçmenin dışındaki şeyde mecaz yapılır; dedi:﴾**ما سبقونا إليه**﴿[الأحقاف/11],﴾**وسبقت من ربك**﴿[طه/129], yani: tükendi ve öne geçti. Ve **السبق**, fazileti elde etmek ve sivrilmek için ödünç alınır; ve bunun üzerine:﴾**والسابقون السابقون**﴿[الواقعة/10], yani: salih amellerle Allah’ın sevabına ve cennetine öne geçenler; şu söz gibi:﴾**ويسارعون في الخيرات**﴿[آل عمران/114]. Ve yine bunun gibi onun sözü:﴾**وهم لها سابقون**﴿[المؤمنون/61]. Ve onun sözü:﴾**وما نحن بمسبوقين**﴿[الواقعة/60], yani: bizi geçip kurtulamazlar. Ve dedi:﴾**ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا**﴿[الأنفال/59]. Ve dedi:﴾**وما كانوا سابقين**{ [العنكبوت/39], onların O’nu geçip kurtulamayacaklarına dikkat çekme.

ملخص اللسان
1.     **السَّبْق**: koşuda ve her şeyde öne geçme; ve **سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً**: ona öne geçti.
2.     Bu işte onun bir **سابِقةٌ**’si vardır; eğer insanları ona (o işe) öncelemişse.
3.     Ve kavim, işe **أسْبَقَ** etti ve **تَسابَقوا**: acele ettiler. Ve **السَّبَق** (hareke ile): yarış ehli arasına konulan bahse konu olan şey,
4.     Ve **تَسابَقُوا**: ok atmada yarıştılar.
5.     Ve **واسْتَبقا البابَ**: yani ona (kapıya) **تَسابَقا** ettiler; kapıya **ابْتَدَرا** ettiler; her biri, arkadaşını geçmek için çabalar,
6.    Ve kavminin üzerine **سَبَقَ** etti: cömertlikçe onların üstüne çıktı.

لسان العرب
● - سبق: **السَّبْق**: koşuda ve her şeyde öne geçme; dersin ki: her işte onun bir **سُبْقةٌ**’si ve **سابِقةٌ**’si ve **سَبْقٌ**’ı vardır; çoğulu **الأَسْباق** ve **السَّوابِقُ**’tur. Ve **السَّبْقُ**: **سَبَقَ**’ın mastarıdır. Ve gerçekten **سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً**: ona öne geçti. Ve hadiste: “Ben Arapların **سابِقُ**’uyum”, yani İslam’a; ve Suheyb Rumların **سابقُ**’udur; ve Bilal Habeşlilerin **سابقُ**’udur; ve Selman Farsların **سابقُ**’udur; ve **سابَقْتُه** de sonra onu **سَبَقْتُه**. Ve **اسْتَبَقْنا** koşuda, yani **تَسابَقْنا**. Ve Yüce Allah’ın sözü: sonra Kitab’ı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık; onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi orta yolludur, kimi de Allah’ın izniyle hayırlarda **سابِقٌ**’tır; bunun hakkında Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki dedi: “Bizim **سابِقُ**’umuz **سابِقٌ**’tır, bizim **مقْتصِدُ**’umuz kurtulandır, bizim **ظالِمُ**’umuz bağışlanmıştır”; bu da sana, müminlerin orta yollusunun ve onlardan nefsine zulmedenin bağışlanmış olduğunu gösterdi. Ve denir: bu işte onun bir **سابِقةٌ**’si vardır; eğer insanları ona öncelemişse. Ve Yüce Allah’ın sözü: **سَبْقاً**; Zeccec dedi: o atlardır; ve denildi: **السابقات** müminlerin ruhlarıdır, kolaylıkla çıkar; ve denildi: **السابقات** yıldızlardır; ve denildi: melekler, vahiy ile peygamberlere—onların üzerine salât ve selâm—şeytanlardan önce gider; ve **التهذيب**’de: cinleri, vahyi dinlemekle geçer. “Ve O’nu sözle geçmezler”: ilim olmaksızın söylemezler, ta ki onlara öğretsin; ve **سابَقَه مُسابَقَةً** ve **سِباقاً**. Ve senin **سِبْقك**’ın: seninle yarışan kimsedir; ve onlar benim **سِبْقي**’m ve **أسْباقي**’mdir. **التهذيب**: Araplar, atlardan öne geçene **سابِقٌ** ve **سَبُوق** der; eğer o geçiliyorsa o **مُسَبَّق**’tır; Ferazdak dedi:
    Şanını, bahsinin gününde elde edenlerden,
    hedeflere **سَبُوقٌ**, geçilmiş olmayan.
Ve atlar **سَبَقَت**; ve onları salıverdiğimde ve üzerlerinde süvarileri varken, hangisinin öne geçeceğine bakmak için aralarında **سابَقْتُ**. Ve hurmalardan **السُّبَّق**: meyveye erken duranlardır. Ve **السَّبْق** ve **السابِقةُ**: öne geçmedir. Ve kavim işe **أسْبَقَ** etti ve **تَسابَقوا**: acele ettiler. Ve **السَّبَق** (hareke ile): yarış ehli arasına konulan bahse konu olan şey; ve **التهذيب**’de: ok atmada ve at yarışında konulan şeydir; kim **سعبَق** ederse onu alır; çoğulu **أسباق**. Ve kavim **اسْتَبَق** etti ve **تَسابَقخوا**: bahse girdiler. Ve **تَسابَقُوا**: ok atmada yarıştılar. Ve denir: **سَبَّق**; eğer **السَّبَق**’ı aldıysa; ve **سَبَّقَ**; eğer **السَّبَق**’ı verdiyse; bu zıt anlamlılardandır ve nadirdir. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “**سبَق** ancak **خُفٍّ** yahut **نَصْل** yahut **حافر** içinde olur”; **الخفّ** develer içindir, **الحافر** atlar içindir, **النصال** atış içindir. Ve **السَّبَق** (bâ’nın fethasıyla): yarış üzerine rehin olarak maldan yapılan şeydir; ve sükûn ile: **سَبَقْت أسْبِق**’in mastarıdır; mana: mal almanın yarış ile helal olması ancak bu üçünde olur; ve fakihler, onun manasına uygun olanı ona ilhak ettiler; ve bunun fıkıh kitaplarında tafsilatı vardır. Ve başka bir hadiste: “Kim iki atın arasına bir at sokarsa; eğer geçileceğinden emin olunuyorsa onda hayır yoktur; ve eğer geçileceğinden emin olunmuyorsa onda beis yoktur.” Ebu Ubeyd dedi: asıl, kişinin arkadaşını, adı konmuş bir şeyle geçmesidir; şu şartla ki, eğer o geçerse ona bir şey yoktur; ve eğer arkadaşı onu geçerse rehni alır; işte bu helaldir; çünkü rehin ikisinden birinden olur, ötekinden değil. Eğer ikisinden her biri, hangisi geçerse onu alsın diye arkadaşına bir rehin kılarsa, o, yasaklanan kumardır. Eğer bunu helal kılmak isterlerse, yanlarına, ikisinden başka bir adamın üçüncü bir atını kılarlar; ve onun atı, onların iki atına denk olur; ve ona **المُحَلِّلَ** ve **الدَّخِيلَ** denir. Böylece ilk iki adam, ikisinden iki rehin koyar; üçüncü ise bir şey koymaz. Sonra üç atı salıverirler; eğer ilk ikiden biri geçerse, kendi rehnini ve arkadaşının rehnini alır; bu ona temiz olur. Ve eğer **الدخيلُ** geçerse, iki rehni birlikte alır. Ve eğer o geçilirse, bir şey ödemez; işte hadisin manası budur. Ve hadiste: “Atların koşturulmasını emretti ve onlara, üç hurma ağacından üç salkım **سَبَّقَ** etti”; **سَبَّقَها**: **السَّبَق**’ı verdi manasındadır; ve almış manasında da olabilir; o zıt anlamlılardandır; ve hafifletilmiş de olur; ve o, belirlenmiş maldır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إنَّا ذهبنا نِسْتَبِق**; denildi: manası **نتَناضَل**’dır; ve denildi: o, **السَّبْق**’tan iftiâldir. Ve **واسْتَبقا البابَ**: yani ona (kapıya) **تَسابَقا** ettiler; “**اقتتلا**” sözün gibi, **تَقاتلا** manasında. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **فاسْتَبِقُوا الخيرات**; yani ona (hayırlara) **بادِرُوا** edin. Ve onun sözü: **فاسْتَبَقُوا الصراطَ**; yani onu aştılar ve onu terk ettiler, ta ki saptılar. Ve “onlar ona **سَابِقون**’dur”: yani ona **سابقون**’dur; nitekim Yüce Allah dedi: “şüphesiz Rabbin ona vahyetti”, yani ona. Ezherî: Allah’ın kitabında **الاسْتباق** üç farklı mana ile geldi: birincisi, Aziz ve Celil olanın sözü: **إنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِق**; müfessirler dedi: manası atışta **نَنْتَضل** etmektir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **واسْتَبَقا البابَ**; manası kapıya **ابْتَدَرا** etmektir; her biri, arkadaşını geçmek için çabalar; eğer Yusuf onu geçerse kapıyı açar ve çıkar, ondan istediği şeye onu icabet etmez; ve eğer Züleyha geçerse, onu kendisine meylettirmek için kapıyı onun önünde kapatır. Ve üçüncü mana, Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer dileseydik elbette gözlerinin üzerine silerdik; o zaman yolu **فاسْتَبَقوا**; artık nasıl görürler”; manası: yolu geçtiler ve onu geride bıraktılar. Ve bu ayetteki **الاسْتباق**, bir kişidendir; ilk iki (mana) ise iki kişidendir; çünkü bu, **سَبَقُوا** manasındadır; ilk ikisi ise **المُسابَقة** manasındadır. Ve onun sözü: “**اسْتَقِيموا فقد سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً**”; sin’in fethasıyla ve dammasıyla, faili zikredilmeyen üzere rivayet edilir; birincisi, ondan sonra gelen sözü sebebiyle daha evladır: “Ve eğer sağa ve sola aldıysanız, gerçekten sapmışsınız.” Ve Haricîler hadîsinde: “**سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ**”, yani atılan şeyde hızlı geçti ve ondan çıktı; onun pisliğinden ve kanından bir şeye yapışmadı, sürati sebebiyle; onların dinden çıkışını ve ondan bir şeye yapışmamalarını buna benzetti. Ve kavminin üzerine **سَبَقَ** etti: cömertlikçe onların üstüne çıktı. Ve **سِبَاقا البازي**: onun iki bağıdır. Ve **المحكم**’de: ve **السِّبَاقانِ**: yırtıcı kuşun ayağında, kayıştan veya başkasından olan iki bağdır. Ve kuşa **سَبَّقْت**; eğer iki ayağına **السِّبَاقَيْنِ**’i koyduysan.

مقاييس اللغة:
(**سبق**) **السين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. Denir: **سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً**. Amma **السَّبَق** ise, **السَّابق**’ın aldığı **الخَطَر**dır.

القاموس المحيط:
**سَبَقَهُ** **يَسْبِقُه** ve **يَسْبُقُه**: onu geçti (öne geçti); ve at, **الحَلْبَة**’de (yarış meydanında) **جَلَّى** etti (öne çıktı). Ve “ **السابِقاتِ سَبْقاً** ”: meleklerdir; cinleri vahyi işitmekle geçerler. Ve **السَّبَقُ**, harekeli olarak, ve **السُّبْقَةُ**, zamme ile: yarış ehli arasına konulan **الخَطَر**dır,
çoğulu: **أسْباقٌ**. Ve onun bu işte bir **سابقَة**’si vardır; yani: insanları ona (o işe) ulaşmada geçti. Ve **سابِقُ بنُ عبدِ الله**: Ebû Hanîfe’den rivayet etti. Ve o, **سَبَّاقُ غاياتٍ**’tır: **قَصَباتِ السَّبْقِ**’i elde eden (kazanan)dır. Ve **عُبَيْدُ بنُ السَّبَّاقِ**, ve oğlu **سعيدٌ**: iki muhaddistir. Ve (lafız) **ككِتابٍ** gibi; **سِباقا البازِي**: onun, kayıştan veya başkasından olan iki bağıdır. Ve ikisi **سِبْقانِ**’dır, kesre ile; yani: birbirleriyle yarışırlar.
Ve **سَبَّقَتِ الشاةُ تَسْبيقاً**: tamam olmaksızın yavrusunu attı; ve falan kimse: **السَّبَقَ**’ı aldı, ve onu verdi; zıddır.
Ve **اسْتَبَقَا**: **تَسَابَقَا** (yarıştılar); ve **الصِراطَ**: onu geçtiler ve onu bıraktılar; nihayet saptılar.

تاج العروس:
س ب ق
**سَبَقَهُ** **يسبُقُه** ve **ويسبِقُه**: **نصَرَ** ve **ضَرَبَ**’ın iki vezninden; kesre daha üstündür. Ve Yüce Allah’ın sözü “ **لا يسْبُقونَه بالقَوْلِ** ” zamme ile okunmuştur; yani: onlara öğretinceye kadar ilimsiz söylemezler: koşuda ve her şeyde onu geçti.
Ve at **الحَلْبة**’de **سبق** etti: **جَلّى** ettiği zaman. Ondandır, Ali’nin hadisi -Allah ondan razı olsun-: “Allah’ın Resûlü -Allah ona salât ve selâm etsin- birinci geldi, Ebû Bekir namaz kıldı, Ömer -Allah ikisinden de razı olsun- üçüncü oldu; ve bizi bir fitne çarptı; Allah’ın dilediği (oldu).”
Ve Yüce Allah’ın sözü: “ **فالسَّابِقاتِ سَبْقاً** ”: onlar meleklerdir; vahiy ile peygamberlere -onlara selâm olsun- şeytanları geçer. Ve **التهذِيب**’de: cinleri vahyi işitmekle geçer. Ve **الزَّجّاج** dedi: **السّابِقاتُ**: atlardır. Ve denildi: müminlerin ruhları kolaylıkla çıkar. Ve denildi: **السابِقات**: yıldızlardır.
Ve **السبَقُ** harekeli olarak ve **السبْقةُ** zamme ile: **الصِّحاح**’ta olduğu gibi, yarış ehli arasına konulan **الخَطَر**dır. Ve **التهْذِيب**’de: atlarda **النِّضال** ve **الرِّهان** ehli arasında; kim geçerse onu alır. Çoğulu: **أَسْباق**. Ve hadiste: “ **لا سبق إِلاّ في خف أَو حافِرٍ أَو نَصْلٍ** ”: muradı, ödülün ancak at ve deve yarışında ve at ve devenin manasında olan şeylerde ve **النِّضال**’da (o da atıştır) hak edileceğidir. Bu, bu işlerin düşmanla savaşta bir hazırlık olmasından ve bunlara ödül vermenin cihada rağbet ettirme ve ona teşvik olmasındandır. Ve at manasına katır ve eşek de girer; çünkü hepsi **حافِر** sahibi olanlardır; ve orduların ağırlıklarını taşıdıkları ve gazvelerde onlarla birlikte oldukları için yürüyüşlerinin süratine ve kurtuluşlarına ihtiyaç duyulabilir.
Ve mecazdandır: onun bu işte bir **سابِقَة**’si vardır; yani: **الصِّحاح**’ta olduğu gibi, insanları ona geçti.
Ve yine: onun bu işte bir **سَبَقٌ**’ı vardır; yani: bir **قدْمَةٌ**; **اللِّسان** ve **الأَساس**’ta olduğu gibi.
Ve **سابِقُ بنُ عَبْدِ اللّه البَرْقِي**; **البَرْبَرِيّ** diye bilinen: Ebû Hanîfe -Allah ona rahmet etsin-’den rivayet etti; ve tabakası hakkında onların yanında meşhurdur.
Ve mecazdandır: o **سبّاقُ غاياتٍ**’tır; yani: **قَصَباتِ السَّبقِ**’i elde edendir. **الشَّمّاخ** dedi; **عَرابَةَ الأَوْسِي**’yi överek:
في بيتِ مَأثُرَةٍ عِزًّا ومَكْرُمَةً ... سَبّاقُ غاياتِ مَجْدٍ وابْنُ سَبّاقِ
Ve **عُبيدُ بنُ السبّاقِ** ve oğlu **سعِيد**: bilinen iki muhaddistir.
Ve (lafız) **ككِتابٍ** gibi: **سباقَا البازِيِّ**; ikisi, kayıştan veya başkasından olan iki bağıdır; **الجَوْهريُّ** nakletti.
Ve **ابنُ عَبّادٍ** dedi: ikisi kesre ile **سبْقانِ**’dır; yani: yarışırlar. Ve **المُحِيط**’in nassı: **إِذا استَبَقا**. Ve **اللِّسَان**’da: ve **سِبْقُكَ**: seninle yarışan kimsedir; ve onlar benim **سِبْقِي**’m ve **أَسْباقِي**’mdir. Ve **سَبَّقَتِ الشّاةُ تَسْبِيقاً**: tamam olmaksızın yavrusunu attığı zaman; **ابن عَبّادٍ** nakletti. Ve dedi: **الغَيْنِ المُعْجَمَةِ** ile olanı daha bilinir; ve mahallinde zikredilmiştir.
Ve **ابنُ الأعْرابيَ** dedi: falan **سبق** etti: **السَّبَقَ**’ı aldığı zaman.
Ve **سبَّقَ** da: onu verdiği zaman; ve o zıddıdır; ve nadirdir. Ve hadiste: “onun, atların koşturulmasını emrettiği ve onları, üç hurma ağacından üç salkım ile **سبَّقها** ettiği”: **سبَّقها** “**أَعْطَي السَّبَقَ**” manasınadır. Ve “aldı” manasında olabilir; ve hafifletilmiş olabilir; ve o, belirlenmiş maldır.
Ve **واسْتَبَقا البابَ**: ona yarıştılar ve ona koşuştular; ikisinden her biri arkadaşını geçmeye çalışır; ve bunda iki taraftan **الاسْتِباقُ** vardır.
Ve **واسْتَبَقا الصِّراطَ**: onu geçtikleri, geride bıraktıkları ve onu terk ettikleri zaman; nihayet saptılar; ve bu mecazdır; ve bunda bir taraftan **الاسْتِباقُ** vardır. Ve ikisi de Kur’an’dadır.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: “**خَرَجُوا يَسْتَبِقُون**” yani: atışta **يَتَناضَلُونَ**; ve bu mecazdır; ve bunda bir taraftan **الاسْتِباقُ** vardır. Ve onunla **سابَقَه مُسابَقَةً** yaptı da onu geçti. Ve kesre ile **السِّباقُ**: yarışmadır. Ve **السَّبوق**: atlardan öne geçen. Ve **المُسبق** (lafız) **كمُعَظّمٍ** gibi: atlardan öne geçen kimse. **الفَرَزْدَق** dedi:
مِن المُحْرِزِينَ المَجْدَ يَوْمَ رِهانِه ... سَبُوقٌ إِلى الغاياتِ غَير مُسَبَّقِ
Ve **سَبقتُ الخَيْلَ** ve **سابَقْتُ بينَها**: onları saldığın ve üzerlerinde süvarileri olduğu halde hangisinin geçeceğine bakmak için (yaptığın) zaman.
Ve **سَبَّقَ البَدرَةَ بينَ الشُّعَراءِ**: arkadaşlarını yenen onu aldı; yani: onu aralarında bir **سَبَقاً** kıldı; ve bu mecazdır; **الزَّمَخْشَرِي** nakletti.
Ve hurmadan **السبقُ**: yükte erken olan (hurma ağacı). Ve kavim işe **أسْبَقَ** etti: acele ettiler. Ve **استَبَقُوا** ve **تَسابَقُوا**: **تَخاطَرُوا**. Ve **تَسابَقُوا**: **تَناضلُوا**. Ve **خَيْلٌ سَوابِقُ** ve **سُبَّقٌ**.
Ve keremde onu **سَبَقَه**: ona ziyade oldu. Ve ona karşı **سَبَقْتُ**: galip geldim; ve bu mecazdır. Ve kavmine karşı **سَبَق** etti: keremce onların üstüne çıktı. Ve onlara **سَبَقَ**: hızlıca geçti. Ve onun, yarıştan ayrı bir **سِباقٌ**’ı vardır: kuşun iki **سِباق**’ından.
Ve **سَبَّقْتُ الطائِر**: iki **السِّباقَيْنِ**’i onun iki ayağına koydum ve onu bağladım; ve bu mecazdır.
Ve **علاءُ الدِّينِ بن السابِق** kâtip, müteahhirdir; ve oğlu.
Ve bizim uzun ömürlü şeyhimiz **سابقُ بنُ رَمَضانَ ابنِ عَرّام الزعْبَلِيُّ**, **الحافِظَ البابِلِيَّ**’ye yetişenlerdendir; ondan yüksek isnadla rivayet ettik.
