# سبق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سبق

السَّبْق: القُدْمةُ في الجَرْي وفي كل شيء؛ تقول: له في كل أمر سُبْقةٌ وسابِقةٌ وسَبْقٌ، والجمع الأَسْباق والسَّوابِقُ. والسَّبْقُ: مصدر سَبَقَ. وقد سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً: تقدَّمه. وفي الحديث: أنا سابِقُ العرب، يعني إلى الإسلام، وصُهَيْبٌ سابقُ الرُّوم، وبِلالٌ سابقُ الحبَشة، وسلْمانُ سابقُ الفُرْس؛ وسابَقْتُه فسَبَقْتُه. واسْتَبَقْنا في العَدْوِ أي تَسابَقْنا. وقوله تعالى: ثم أوْرَثْنا الكتابَ الذين اصطَفَيْنا مِنْ عبادِنا فمنهم ظالم لِنَفْسِه ومنهم مُقْتصد ومنهم سابِقٌ بالخيرات بإذن الله؛ رُوِيَ فيه عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: سابِقُنا سابِقٌ، ومقْتصِدُنا ناجٍ، وظالِمُنا مغفورٌ له، فدلَّك ذلك على أن المؤمنين مغفور لمقْتَصدهم وللظالم لنفسه منهم. ويقال: له سابِقةٌ في هذا الأَمر إذا سَبَق الناسَ إليه. وقوله تعالى: سَبْقاً؛ قال الزجاج: هي الخيل، وقيل السابقات أرواح المؤمنين تخرج بسهولة، وقيل: السابقات النجوم، وقيل: الملائكة تَسْبِق الشياطين بالوحي إلى الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام، وفي التهذيب: تَسْبِق الجنَّ باستماع الوحي. ولا يَسْبِقونه بالقول: لا يقولون بغير علم حتى يُعَلِّمهم؛ وسابَقَه مُسابَقَةً وسِباقاً. وسِبْقك: الذي يُسابِقُك، وهم سِبْقي وأسْباقي. التهذيب: العرب تقول للذي يَسْبِقُ من الخيل سابِقٌ وسَبُوق، وإذا كان يُسْبَق فهو مُسَبَّق؛ قال الفرزدق:
من المُحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه،
سَبُوقٌ إلى الغاياتِ غير مُسَبَّق
وسَبَقَت الخيلُ وسابَقْتُ بينها إذا أرسلتها وعليها فُرْسانُها لتنظر أيّها يَسْبِق. والسُّبَّق من النخل: المبَكِّرة بالحمل. والسَّبْق والسابِقةُ: القُدْمة.
وأسْبَقَ القومُ إلى الأَمر وتَسابَقوا: بادروا. والسَّبَق، بالتحريك: الخطَرُ الذي بوضع بين أهل السِّباق، وفي التهذيب: الذي يوضع في النِّضال والرِّهان في الخيل، فمن سعبَق أخذه، والجمع أسباق. واسْتَبَق القومُ وتَسابَقخوا: تَخاطَرُوا. وتَسابَقُوا: تناضلوا. ويقال: سَبَّق إذا أخذ السَّبَق، وسَبَّقَ إذا أعطى السَّبَق، وهذا من الأضداد، وهو نادر، وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا سبَق إلا في خُفٍّ أو نَصْل أو حافر، فالخفّ للإبل، والحافر للخيل، والنصال للرَّمْي. والسَّبَق، بفتح الباء: ما يجعل من المال رَهْناً على المُسابَقةِ، وبالسكون: مصدر سَبَقْت أسْبِق؛ المعنى لا يحل أخذ المال بالمُسابَقةِ إلا في هذه الثلاثة، وقد ألحق بها الفقهاء ما كان يمعناها وله تفصيل في كتب الفقه. وفي حديث آخر: مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بين فَرَسَيْنِ فإن كان يْؤْمَنُ أن يُسْبَق فلا خير فيه، وإن كان لا يؤمَن أن يُسْبَعق فلا بأْس به. قال أبو عبيد: الأَصل أن يَسْبِقَ الرجلُ صاحبَه بشيء مسمى على أنه إن سَبَق فلا شيء له، وإن سَبَقه صاحبُه أخذ الرهن، فهذا هو الحلال لأن الرهن من أحدهما دون الآخر، فإن جعل كل واحد منهما لصاحبه رهناً أيّهما سَبَق أخذه فهو القِمارُ المنهي عنه، فإن أرادا تحليل ذلك جعلا معهما فَرَساً ثالثاً لرجل سواهما، وتكون فرسه كُفُؤاً لفرسَيْهما، ويسمى المُحَلِّلَ والدَّخِيلَ، فيضع الرجلان الأَوّلان رَهْنَيْنِ منهما ولا يضع الثالث شيئاً، ثم يُرْسِلون الأَفْراسَ الثلاثة، فإن سبق أحدُ الأَوّلين أخذ رَهْنَه ورَهْنَ صاحبه فكان طَيِّباً له، وإن سَبَقَ الدخيلُ أخذ الرَّهْنَيْنِ جميعاً، وإن سُبِق هو لم يغرم شيئاً، فهذا معنى الحديث. وفي الحديث: أنه أمَرَ بإجراء الخيل وسَبَّقَها ثلاثة أعْذُقٍ من ثلاث نخلات؛ سَبَّقَها: بمعنى أعطى السَّبَق، وقد يكون بمعنى أخذ، وهو من الأَضداد، ويكون مخففاً وهو المال المُعَيّن. وقوله تعالى: إنَّا ذهبنا نِسْتَبِق؛ قيل: معناه نتَناضَل، وقيل: هو نفتعل من السَّبْق. واسْتَبقا البابَ: يعني تَسابَقا إليه مثل قولك اقتتلا بمعنى تَقاتلا؛ ومنه قوله تعالى: فاسْتَبِقُوا الخيرات؛ أي بادِرُوا إليها؛ وقوله: فاسْتَبَقُوا الصراطَ؛ أي جاوَزُوه وتركوه حتى ضلّوا؛ وهم لها سَابِقون، أي إليها سابِقون كما قال تعالى: بأنَّ رَبَّكَ أوْحى لها، أي إليها. الأَزهري: جاء الاسْتباق في كتاب الله تعالى بثلاثة معان مختلفة: أحدها قوله عز وجل: إنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِق، قال المفسرون: معناه نَنْتَضل في الرمي، وقوله عز وجل: واسْتَبَقا البابَ؛ معناه ابْتَدَرا البابَ يجتهد كل واحد منهما أن يَسْبِقَ صاحبه، فإن سَبَقَها يوسفُ فتح البابَ وخرج ولم يُجِبْها إلى ما طلبته منه، وإن سَبَقَتْ زَلِيخا أغْلَقَت الباب دونه لتُراوِدَه عن نفسه، والمعنى الثالث في قوله تعالى: ولو نشاء لَطَمَسْنا على أعْيُنِهم فاسْتَبَقوا الصراطَ فأَنَّى يُبْصِرون؛ معناه فجازوا الصراط وخَلّفوه، وهذا الاسْتباق في هذه الآية من واحد والوجهان الأَولان من اثنين، لأن هذا بمعنى سَبَقُوا والأَوّلان بمعنى المُسابَقة. وقوله: اسْتَقِيموا فقد سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً؛ يروى بفتح السين وضمها على ما لم يسم فاعله، والأَول أولى لقوله بعده: وإن أخَذْتم يميناً وشمالاً فقد ضلَلْتم. وفي حديث الخوارج: سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ أي مرَّ سريعاً في الرمِيّة وخرج منها لم يَعْلَقْ منها بشيء من فَرْثِها ودَمِها لسرعته؛ شبَّه خروجَهم من الدِّين ولم يَعْلَقوا بشيء منه به. وسَبَقَ على قومِه: علاهم كَرَماً. وسِبَاقا البازي: قيْداه، وفي المحكم: والسِّبَاقانِ قَيْدانِ في رِجْل الجارح من الطير من سير أو غيره. وسَبَّقْت الطَّير إذا جعلت السِّبَاقَيْنِ في رجليه.

### Türkçe

**السَّبْق**: koşuda ve her şeyde öne geçme(lik); dersin ki: onun her işte bir **سُبْقةٌ**’si, bir **سابِقةٌ**’si ve bir **سَبْقٌ**’ı vardır; çoğulu **الأَسْباق** ve **السَّوابِقُ**’tir. Ve **السَّبْقُ**: **سَبَقَ**’ın mastarıdır. Ve onu **سَبَقَه يَسْبُقُه ويَسْبِقُه سَبْقاً**: onu geçti (önüne geçti). Ve hadiste: “Ben Arapların **سابِقُ**’iyim”, yani İslâm’a (önde giden); ve **صُهَيْبٌ** Rumların **سابقُ**’idir, ve **بِلالٌ** Habeşlilerin **سابقُ**’idir, ve **سلْمانُ** Farsların **سابقُ**’idir; ve onunla **سابَقْتُه** de ben onu **فَسَبَقْتُه** (geçtim). Ve **اسْتَبَقْنا** koşuda, yani **تَسابَقْنا** (yarıştık). Ve Yüce Allah’ın sözü: “Sonra kitabı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; onlardan kimi nefsine zulmedicidir, onlardan kimi **مُقْتصد**’dur, onlardan kimi de Allah’ın izniyle hayırlarda **سابِقٌ**’tır”; onda Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki şöyle dedi: “Bizim **سابِقُ**’umuz **سابِقٌ**’tır, bizim **مقْتصِدُ**’umuz kurtulandır, bizim **ظالِمُ**’imiz bağışlanmıştır”; bu da sana, müminlerin **مقْتَصد**’ları için de nefisine zulmedenleri için de bağışlanmış olduğunu gösterdi. Ve denir ki: bu işte onun bir **سابِقةٌ**’si vardır; eğer insanları ona (o işe) öncelemişse. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**سَبْقاً**”; **الزجاج** dedi: o atlardır; ve denildi: **السابقات** müminlerin ruhlarıdır, kolaylıkla çıkar; ve denildi: **السابقات** yıldızlardır; ve denildi: melekler, peygamberlere vahiy ile şeytanları **تَسْبِق** ederler, عليهم الصلاة والسلام; ve **التهذيب**’de: vahyi işitmekle cinleri **تَسْبِق** eder. “Ve onlar onu sözle **يَسْبِقونه** etmezler”: bilmeden söylemezler, ta ki onları (Allah) öğretsin; ve onu **سابَقَه مُسابَقَةً وسِباقاً** (yarıştırdı). Ve senin **سِبْقك**’ın: seninle yarışan kimsedir; ve onlar benim **سِبْقي**’m ve **أسْباقي**’mdir. **التهذيب**: Araplar, atlardan öne geçene **سابِقٌ** ve **سَبُوق** der; eğer o geçiliyorsa o **مُسَبَّق**’tır; **الفرزدق** dedi ki:

من المُحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه،
سَبُوقٌ إلى الغاياتِ غير مُسَبَّق

Ve atlar **سَبَقَت**; ve ben onların arasında **سابَقْتُ**: onları salıverdiğimde ve üzerlerinde süvarileri bulunduğunda, hangisinin **يَسْبِق** ettiğine bakmak için. Ve hurma ağaçlarından **السُّبَّق**: meyve yüklenmede erken olanlardır. Ve **السَّبْق** ile **السابِقةُ**: öne geçme(lik)tir.

Ve topluluk işe **أسْبَقَ** etti ve **تَسابَقوا**: acele ettiler. Ve **السَّبَق** (harekeli olarak): yarış ehli arasında konulan bahistir; ve **التهذيب**’de: ok atışında ve at yarışında konulan şeydir; kim **سعبَق** ederse onu alır; çoğulu **أسباق**’tır. Ve topluluk **اسْتَبَق** etti ve **تَسابَقخوا**: bahse girdiler. Ve **تَسابَقُوا**: ok atışında yarıştılar. Ve denir ki: **سَبَّق**; eğer **السَّبَق**’ı aldıysa; ve **سَبَّقَ**; eğer **السَّبَق**’ı verdiyse; bu zıt anlamlılardandır ve nadirdir. Ve hadiste: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şöyle dediği (vardır): “**سبَق** ancak **خُفٍّ** veya **نَصْل** veya **حافر**’de olur”; **الخفّ** develer içindir, **الحافر** atlar içindir, **النصال** atış içindir. Ve **السَّبَق** (bâ’nın fethiyle): yarış üzerine maldan rehin kılınan şeydir; sükûn ile ise: **سَبَقْت أسْبِق**’in mastarıdır; anlam: malı yarışla almak ancak bu üçünde helâl olur; fakihler buna, onun anlamına uygun olanı ilhak etmişlerdir; bunun tafsili fıkıh kitaplarındadır. Ve başka bir hadiste: “Kim iki atın arasına bir at sokarsa; eğer geçileceğinden **يْؤْمَنُ** olunuyorsa onda hayır yoktur; eğer geçileceğinden **يؤمَن** olunmuyorsa onda beis yoktur.” **أبو عبيد** dedi: asıl olan, kişinin arkadaşını, adı konmuş bir şeyle geçmesidir; şu şartla ki eğer o **سَبَق** ederse ona bir şey yoktur; eğer arkadaşı onu **سَبَقه** ederse rehni alır; işte bu helâldir, çünkü rehin ikisinden birinden olup ötekinden değildir. Eğer her biri, hangisi **سَبَق** ederse onu alsın diye arkadaşına rehin kılarsa, o yasaklanan kumardır. Eğer bunu helâl kılmak isterlerse, onlarla birlikte üçüncü bir adamın üçüncü bir atını kılarlar; onun atı onların iki atına denk olur; ve ona **المُحَلِّلَ** ve **الدَّخِيلَ** denir. Böylece ilk iki adam, kendilerinden iki rehin koyarlar; üçüncü bir şey koymaz. Sonra üç atı salıverirler: eğer ilk ikiden biri geçerse, kendi rehnini ve arkadaşının rehnini alır; bu ona temiz olur. Eğer **الدخيلُ** geçerse, iki rehni birden alır. Eğer o geçilirse, hiçbir şey ödemez. İşte hadisin anlamı budur. Ve hadiste: onun atları koşturmayı emrettiği ve onları üç hurma ağacından üç **أعْذُقٍ** ile **سَبَّقَ** ettiği (vardır); **سَبَّقَها**: **السَّبَق**’ı verdi anlamındadır; ve almış anlamında da olabilir; o zıt anlamlılardandır. Ve hafifletilmiş olabilir; o da belirlenmiş maldır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “Biz **نِسْتَبِق** gittik”; denildi: anlamı **نتَناضَل** (ok atışında yarışırız); ve denildi: o **السَّبْق**’tan iftiâldir. Ve “**واسْتَبقا البابَ**”: yani ona **تَسابَقا** ettiler; senin “**اقتتلا**” demen gibi, “**تَقاتلا**” anlamında; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**فاسْتَبِقُوا الخيرات**”; yani ona acele edin; ve onun sözü: “**فاسْتَبَقُوا الصراطَ**”; yani onu geçtiler ve onu terk ettiler, ta ki saptılar; ve onlar ona **سَابِقون**’dur, yani ona **سابِقون**’dur; Yüce Allah’ın “çünkü Rabbin ona vahyetti” sözü gibi; yani ona. **الأَزهري**: **الاسْتباق** Allah’ın kitabında üç farklı anlamla geldi: birincisi Aziz ve Celil olanın sözü: “Biz **نَسْتَبِق** gittik”; müfessirler dedi: anlamı atışta **نَنْتَضل** ederiz. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**واسْتَبَقا البابَ**”; anlamı: kapıya **ابْتَدَرا** ettiler; her biri arkadaşını geçmeye çalışır. Eğer Yusuf onu **سَبَقَها** ederse kapıyı açtı ve çıktı ve onun kendisinden istediği şeye onu icabet etmedi; eğer **زَلِيخا** geçtiyse, onu nefsinden ayartmak için kapıyı onun önünde kapattı. Üçüncü anlam, Yüce Allah’ın sözü: “Dileseydik gözlerinin üzerine elbette silerdik; böylece **فاسْتَبَقوا الصراطَ**; artık nasıl görecekler?”; anlamı: yolu geçtiler ve onu arkada bıraktılar. Ve bu âyetteki **الاسْتباق** bir kişidendir; ilk iki vech ise ikidendir; çünkü bu, **سَبَقُوا** anlamındadır; ilk ikisi ise **المُسابَقة** anlamındadır. Ve onun sözü: “**اسْتَقِيموا فقد سَبَقْتُم سَبْقاً بَعيداً**”; faili zikredilmeyene göre, sîn’in fethiyle ve zammıyla rivayet edilir; birincisi, ondan sonra gelen sözü sebebiyle daha evlâdır: “Eğer sağa ve sola saparsanız, muhakkak sapmış olursunuz.” Ve Haricîler hadîsinde: “**سَبَقَ الفَرْثَ والدَّمَ**”; yani atılan şeyde hızlı geçti ve ondan çıktı; süratinden dolayı onun **فَرْث**’undan ve **دَم**’ından bir şey ona yapışmadı; onların dinden çıkışını ve ondan bir şeye yapışmamalarını buna benzetti. Ve kavmi üzerine **سَبَقَ** etti: keremde onlara üstün geldi. Ve doğanın **سِبَاقا**’sı: iki bağıdır; ve **المحكم**’de: ve **السِّبَاقانِ**: yırtıcı kuşlardan avcı kuşun ayağında, kayıştan veya başkasından iki bağdır. Ve kuşa **سَبَّقْت**: iki ayağına **السِّبَاقَيْنِ** koyduğumda.
