# سبك (س-ب-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ب - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والباء معهما
ك س ب، ك ب س، س ك ب، س ب ك مستعملات كسب: الكَسْبُ: طلب الرزق. ورجل كسوب يَكْسِبُ: يطلب الرزق.
وكَساب: اسم للذئب، وربما يجيء في الشعر: كُسْب وكُسَيْب.
والكُسْب: الكنجارق، ويقال: الكُسْبُجُ.
وكَسّاب، فعال، من كَسْب المال.
كبس: الكَبْسُ: طمك حفرة بتراب. كَبَسَ يكبسُ كَبْساً، واسم التراب: الكِبْسُ. والكِبْس: ما يسد من الهواء مسداً.
وجبال كُبَّسٌ: صلاب شداد.
وأرنبة كابسة: مقبلة على الشفة العليا. وناصية كابِسةٌ: مقبلة على الجبهة تقول: جبهة كَبَسَتْها الناصية.
والتَّكْبيسُ: الاقتحام على الشيء، تقول: كبّسوا عليهم.
وكابوس: يكنى به عن البضع، يقال: كَبَسَها: إذا فعل مرة.
والكابوس: ما يقع على الإنسان بالليل، لا يقدر معه أن يتنفس.
والكِباسةُ: العذق التام بشماريخه.
وعام الكَبيس في حساب أهل الشام المأخوذ عن أهل الروم: في كل أربع سنين يزيدون في شهر شباط يوماً، يجعلونه تسعة وعشرين يوماً، يقومون بذلك كسور حساب السنة. يسمون العام الذي يزيدون فيه ذلك اليوم: عام الكبيس.
والكَبِيسُ: تمر يكبس بالقوارير والجرار.
سكب: سَكَبْت الماء فانسكب: صببته. ودمع ساكب، وأهل المدينة يقولون: اسكب على يدي، أي: اصبب.
والسَّكْبةُ: الكردة العليا التي يسقى منها كرود الطبابة من الأرض والسَّكْبةُ: يقال، المكان الذي يسكب فيه.
والسَّكْبُ: ضرب من الثياب رقيق كأنه سَكْب ماء من الرقة، واشتُقَّت السَّكبةُ منه، وهي خرقة تقوب للرأس كالشبكة، يسميها الفرس: الشستقة.
سبك: السَّبْكُ تَسبيكُكَ السَّبيكةَ من الذهب والفضة، تذاب فتفرغ في مِسْبَكَةٍ من حديد كأنها شق قصبة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte

ك س ب، ك ب س، س ك ب، س ب ك kullanımdadır. **كسب**: **الكَسْبُ**: rızkı talep etmektir. Ve **كسوب** bir adam, **يَكْسِبُ**: rızkı talep eder.

Ve **كَساب**: kurd için bir addır; ve belki şiirde gelir: **كُسْب** ve **كُسَيْب**.

Ve **الكُسْب**: kencaraktır; ve denilir: **الكُسْبُجُ**.

Ve **كَسّاب**، **فعال** (vezninde), mal kazanmak olan **كَسْب**’dendir.

**كبس**: **الكَبْسُ**: bir çukuru toprakla tıkamak/doldurmak. **كَبَسَ** **يكبسُ** **كَبْساً**; ve toprağın adı: **الكِبْسُ**. Ve **الكِبْس**: havadan, bir tıkama yerini tıkayan şeydir.

Ve **كُبَّسٌ** dağlar: sert, katı.

Ve **كابسة** bir burun ucu: üst dudağa yönelmiş. Ve **كابِسةٌ** bir perçem: alna yönelmiş; dersin ki: perçem onu bastırdı: **جبهة كَبَسَتْها الناصية**.

Ve **التَّكْبيسُ**: bir şeyin üzerine dalmak/baskın yapmak; dersin ki: onların üzerine baskın yaptılar: **كبّسوا عليهم**.

Ve **كابوس**: onunla cinsel birleşmeden kinaye edilir; denilir: **كَبَسَها**: bir kere yaptığında.

Ve **الكابوس**: geceleyin insanın üzerine düşen şeydir; onunla birlikte nefes alamaz.

Ve **الكِباسةُ**: şemârîhleriyle (salkım dallarıyla) tam hurma salkımıdır.

Ve Şam ehlinin, Rum ehlinden alınmış hesabında **عام الكَبيس**: her dört yılda bir Şubat ayında bir gün artırırlar; onu yirmi dokuz gün yaparlar; bununla yıl hesabının kesirlerini düzeltirler. O günü artırdıkları yıla ad verirler: **عام الكبيس**.

Ve **الكَبِيسُ**: şişeler ve küpler içinde bastırılan hurmadır.

**سكب**: suyu döktüm, o da döküldü: **سَكَبْت الماء فانسكب**: onu döktüm. Ve dökücü gözyaşı: **دمع ساكب**. Ve Medine ehli derler: elime dök: **اسكب على يدي**, yani: dök.

Ve **السَّكْبةُ**: onunla, yerden tabâbet arklarının sulandığı üst kerdedir. Ve **السَّكْبةُ**: denilir, içine dökülen yer.

Ve **السَّكْبُ**: elbiselerden bir türdür; ince, incelikten sanki su dökümü gibi; ve ondan **السَّكبةُ** türetilmiştir; o, baş için ağ gibi delinmiş bir bez parçasıdır; Farslar ona ad verirler: **الشستقة**.

**سبك**: **السَّبْكُ**: altın ve gümüşten **السَّبيكةَ**yı senin dökmen/kalıba dökmen; eritilir, sonra demirden bir **مِسْبَكَةٍ** içine boşaltılır; sanki kamışın yarığı gibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَبَكْتُ الفضّة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكاً: أذيْتُها؛ والفضةُ سَبيكَةٌ، والجمع السَبائِكُ.

##### Türkçe

**سَبَكْتُ** gümüşü ve ondan başkasını **أَسْبِكُها** **سَبْكاً**: onu erittim; gümüş **سَبيكَةٌ**’dir; çoğulu **السَبائِكُ**’tir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ب
كسب ، كبس ، سكب ، سبك ، بكس : ( مستعملة ) .
كسب : قال الليث : الكَسْبُ : طلبُ الرِّزق ، تقول : فلانٌ يَكْسِبُ أهلَه خيراً ، ورجلٌ كَسُوبٌ .
قال : وكَسَابِ اسم للذئب . وربما جاء في الشِّعر كُسَيْباً .
قال : وكَسَابِ من أسماء إناث الكلاب . والكُسْبُ : الكُنْجَارَقُ .
قال : وبعضُ السَّوَادِيِّينَ يُسمُّونه الكُسْبَجَ .
قلت : الكُسْبَجُ مُعرَّبٌ ، وأصله بالفارسية كُشْب فقُلبت الشين سيناً كما قالوا : سابور ، وأصله : شاه بُور أي مَلِكُ بورَ ، وبور : الابن بلسان الفُرس والدَّشْتُ أُعرِب فقيل : الدَّسْتُ للصحراء .
وقال أحمد بن يحيى : كلُّ الناس يقولون : كَسَبكَ فلانٌ خيراً إلا ابن الأعرابي فإنه يقول أَكْسبكَ فلانٌ خيراً .
كبس : في ( نوادر الأعراب ) : جاء فلانٌ مُكَبِّساً وكابساً إذا جاء شادًّا ، وكذلك جاء مُكلِّساً . قال : والأكْبَاسُ : بيوتٌ من طينٍ ، واحدها : كِبْسٌ .
وقال الليث : الكَبْسُ : طَمُّكَ حُفرةً بِتُرابٍ ، كبسَ يكبِسُ كبْساً . واسم التراب : الكِبْسُ . يقال : الهواءُ والكِبْسُ ، فالكِبْسُ : ما كان من نحو الأرض مما يَسُدُّ من الهواء مَسَدًّا .
قال : والجبال الكُبَّسُ هي الصِّلاب الشّدَادُ .
والأرنبةُ الكابِسَةُ : المُقْبِلَةُ على الشَّفَةِ العُليا ، والناصِيةُ الكابسةُ هي المُقبلة على الجبهة ، تقول : جَبْهةٌ كَبَستها الناصِيةُ ، والتكبيس : الاقتحام على الشيء تقول : كَبَّسُوا عليهم .
قال : وكابوسٌ كلمة يُكنَى بها عن البُضْع ، يقال : كبَسَها إذا فعلَ بها مرَّة .
( عمرو عن أبيه ) : الكابوسُ : النِّيدِلاَنُ وهو الباروكُ والجاثومُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) ، قال : الكِبْسُ : الكَنْزُ . والكِبْسُ . الرأس الكبير .
وقال الليث : الكِبَاسَةُ : العِذْقُ التامُّ بِشمارِيخِهِ وبُسْرِه .
قال : وعامُ الكَبِيسِ في حساب أهل الشام المأْخوذ من أهل الروم كل أربع سنين يزيدون في شهر شُبَاط يوماً وفي ثلاث سنين يعدُّونه ثمانية وعشرين يوماً ، يقوِّمُون بذلك كسور حساب السنة ، يسمُّون العام الذي يزيدون فيه ذلك اليوم عامَ الكَبِيسِ .
وقال غيره : رجلٌ كُبَاسٌ وهو الذي إذا سألته حاجةً كَبَسَ برأسِه في جيب قميصه .
يقال : إنه لكُباسٌ غير خُباسٍ . وقال الشاعر يمدح رجلاً :
هُو الرُّزءُ المُبَيّنُ لاَ كُباسٌ
ثقيلُ الرَّأسِ يَنْعِقُ بالضَّئِينِ
وقال شمر : الكُبَاسُ : الذَّكَرُ ، وأنشد قول الطِّرِمَّاح :
ولو كُنْتَ حُرّاً لم تَنَمْ لَيْلَةَ النَّقَا
وجِعْثِنُ تُهْبَى بالكُبَاسِ وبالْعَردِ
تُهْبَى : يُثار منها الغبارُ لشدة العمل بها .
وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : رجلٌ كُباسٌ : عظيم الرأس . وقالت خنساءُ :
فذاكَ الرُّزْءُ عَمْرُكَ لاَ كُباسٌ
عظيمُ الرأْسِ يَحْلُمُ بالنَّعِيقِ
قال : والكُبَاسُ : الذي يَكْبِسُ رأسه في ثيابه وينام .
ورُوِي عن عَقِيل بن أبي طالب أنه قال : إِن قُريشاً أتت أبا طالب فقالت له : إن ابن أخيك قد آذانا فانْههُ عنا . فقال : يا عَقيلُ انطلق فأْتني بمحمدٍ فانطلقتُ إليه فاستخرجته من كِبْسٍ .
قال شمر : من كِبسٍ أي من بيت صغير ، والكِبْسُ اسم لما كُبِسَ من الأبنية ، يقال : كِبسُ الدار ، وكِبسُ البيت ، وكلُّ بنيانٍ كُبِسَ ، فله كِبْسٌ . قال العجاج :
وإنْ رأَوْا بُنْيَانَهُ ذا كِبْسِ
تطارَحُوا أركانهُ بالرّدْسِ
والكابسُ من الرِّجال : الكابسُ في ثوبه المُغَطَّى به جسده الداخلُ فيه .
قال شمر : ويجعل البيت كِبْساً لما يُكْبَسُ فيه أي يدخل كما يَكْبِسُ الرجلُ رأسه في ثوبه ، ويقال رأسٌ أَكْبَسُ إذا كان مستديراً ضخماً ، وهامةٌ كَبْساءُ وكُباسٌ ، ورجلٌ أكْبَسُ بَيِّنُ الكَبَسِ إذا كان ضخم الرَّأْسِ ، ويقال : قِفافٌ كُبْسٌ إذا كانت ضِعافاً .
قال العجاج :
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبسَا
سكب : قال الليث : السَّكْبُ : صَبُّ الماءِ . يقال : سَكَبْتُ الماءَ فانْسَكَبَ ، ودَمْعٌ سَاكِبٌ . وأهل المدينة يقولون : اسْكُبْ عَلَى يَدِي .
قال : والسَّكْبَة : الكُرْدَةُ العُليا التي يُسْقَى منها كُرْدُ الطبَابةِ من الأرض ، والسَّكْبُ : ضربٌ من الثِّياب رقيقٌ كأنه غبارٌ من رِقَّتِه ، وكأنه سَكْبُ ماءٍ من الرِّقة . والسَّكْبَةُ من ذلك اشتُقت . وهي الخِرْقَةُ تُقَوَّرُ لِلرأْسِ تُسمِّيها الفُرْسُ : الشَّسْتَقَةَ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) ، قال : السَّكَبُ : ضربٌ من الثياب ، مُحَرَّكُ الكاف .
قال : والسَّكَبُ : الرَّصاصُ .
ورَوَى ابن المبارك عن الأوزاعي عن الزهري عن عروة عن عائشة أنَّ النبي صلى الله عليه وآله كان يصلي فيما بين
العِشاء إلى انصداع الفجر إحدى عشرة ركعة ، فإذا سَكَب المؤذّن بالأولى من صلاة الفجر قام فركع ركعتين خفيفتين .
قال سُوَيد : سَكَبَ يريد : أَذَّن ، وأصله من سَكَبَ الماءَ ، وهذا كما يقال : أَخَذَ في خُطْبَةٍ فَسَحَلها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : من نباتِ السَّهل : السكَبُ .
وقال غيره : السَّكَبُ : بَقلةٌ طيِّبة الريح ، لها زهرةٌ صفراءُ . وهي من شجرِ القيظ . والإِسْكابَةُ : خشبةٌ على قدرِ الفَلْسِ إِذا انشقَّ السقَاء جعلوها عليه ثمَّ صرُّوا عليها بسيرٍ حتى يَخْرُزُوهُ معه فهي الإسْكابةُ .
يقال : اجعلْ لي إِسْكابَةً فيتخذ ذلك .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : فرسٌ سَكْبٌ إذا كان جواداً . وكذلك فرسٌ فيْضٌ وبَحْرٌ وغَمْرٌ ، وغُلاَمٌ سَكْبٌ إذا كان خفيف الروح نشيطاً في عمله .
ويقال : هذا أمرٌ سَكْبٌ أي لازم .
ويقال : سُنَّةٌ سَكْبٌ .
وقال لَقِيط بن زُرَارَة لأخيه مَعْبَدٍ لمّا طلب إليه أن يَفْدِيَهُ بمائتين من الإبل ، وكان أسيراً : ما أَنَا بِمُنْطٍ عنك شيئاً يكونُ على أهلِ بيتك سُنَّةً سَكباً ، وتدْرَبُ الناس له بنا دَرْباً .
وقال ابن الأعرابي : يقال للسكَّةِ من النَّخلِ : أُسْكُوبٌ وأُسْلُوبٌ ، فإِذا كان ذلك من غيرِ النَّخلِ قيل له : أُنْبُوبٌ ومِدَادٌ .
وقال ابن الأعرابي فيما رَوَى شمر عنه يقال : ماءٌ أُسْكُوبٌ ، وسَحَابٌ أُسْكُوبٌ .
وأنشد :
بَرْقٌ يُضِيءُ خلالَ البَيتِ أُسْكُوبُ
سبك : قال الليث وغيره : السَّبْكُ : تَسبيكُ السَّبِيكةِ من الذَّهبِ والفضةِ تُذَابُ فَتُفْرَغُ في مِسْبَكَةٍ من حديدٍ كأنها شِقّ قَصَبَةٍ .
بكس : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : بَكَسَ خَصْمَه إِذا قهره .
قال : والبُكْسَة : خَزَفَةٌ يُدَوِّرُها الصِّبيان ، ثم يأخذون حجراً فيُدَوِّرُونَهُ كأنَّه كُرَةٌ ، ثم يتقامرونَ بهما ، وتسمى هذه اللعبةُ الكُحَّةَ .
ويقال لهذه الخَزَفَةِ أيضاً : التُّونُ والآجُرّةُ .

##### Türkçe

**كسب** , **كبس** , **سكب** , **سبك** , **بكس** : (kullanılan).

**كسب** : Leys dedi: **الكَسْبُ**: rızkı talep etmektir; dersin ki: falan kimse, ehline hayır **يَكْسِبُ**; ve **رجلٌ كَسُوبٌ**.

Dedi: Ve **كَسَابِ** kurdun adıdır. Bazen şiirde **كُسَيْباً** olarak gelir.

Dedi: Ve **كَسَابِ** dişi köpeklerin adlarındandır. Ve **الكُسْبُ**: **الكُنْجَارَقُ**.

Dedi: Ve Sevâdlıların bazısı ona **الكُسْبَجَ** adını verir.

Dedim: **الكُسْبَجُ** Arapçalaştırılmıştır; aslı Farsçada كُشْب’dir; **الشين** **سين**e çevrildi; onların “**سابور**” dedikleri gibi; aslı: شاه بُور yani بور’un meliki; ve بور: Fars dilinde “oğul”dur. Ve **الدَّشْتُ** Arapçalaştırıldı da çöle **الدَّسْتُ** denildi.

Ahmed b. Yahyâ dedi: Bütün insanlar “falan kimse sana hayır **كَسَبكَ**” derler; ancak İbnü’l-A‘râbî müstesna; o “falan kimse sana hayır **أَكْسبكَ**” der.

**كبس** : (**نوادر الأعراب**)’da: falan kimse **مُكَبِّساً** ve **كابساً** olarak geldi; yani sıkıca bağlamış olarak geldiğinde; aynı şekilde **مُكلِّساً** olarak geldi. Dedi: Ve **الأكْبَاسُ**: çamurdan evlerdir; tekili: **كِبْسٌ**.

Leys dedi: **الكَبْسُ**: bir çukuru toprakla doldurmandır; **كبسَ يكبِسُ كبْساً**. Toprağın adı: **الكِبْسُ**. “**الهواءُ والكِبْسُ**” denir; o hâlde **الكِبْسُ**: yer cinsinden olup havayı bir yer tutuşla kapatan şeydir.

Dedi: Ve **الجبال الكُبَّسُ**: sert, katı dağlardır.

Ve **الأرنبةُ الكابِسَةُ**: üst dudağa doğru gelen (yaklaşan)dır; ve **الناصِيةُ الكابسةُ**: alna doğru gelen (yaklaşan)dır; dersin ki: **جَبْهةٌ كَبَستها الناصِيةُ**. Ve **التكبيس**: bir şeyin üzerine dalmadır; dersin ki: **كَبَّسُوا عليهم**.

Dedi: Ve **كابوسٌ** cima için kinaye yapılan bir kelimedir; “ona **كبَسَها**” denir; yani onunla bir kere yaptı.

(**عمرو عن أبيه**) : **الكابوسُ**: **النِّيدِلاَنُ**’dır; o da **الباروكُ** ve **الجاثومُ**dur.

(**ثعلب عن ابن الأعرابي**) dedi: **الكِبْسُ**: hazinedir. Ve **الكِبْسُ**: büyük baştır.

Leys dedi: **الكِبَاسَةُ**: şemârîhleri ve busru ile tam salkımdır.

Dedi: Ve Şam ehlinin, Rum ehlinden alınmış hesabında **عامُ الكَبِيسِ**: her dört senede bir **شُبَاط** ayında bir gün artırırlar; üç senede ise onu yirmi sekiz gün sayarlar; bununla senenin hesabının kesirlerini düzeltirler; o günü artırdıkları seneye **عامَ الكَبِيسِ** adını verirler.

Başkası dedi: **رجلٌ كُبَاسٌ**: o kimsedir ki, ondan bir ihtiyaç istediğinde başını gömleğinin yakasına **كَبَسَ** eder.

Denir ki: “O, **كُباسٌ**dır; **خُباسٍ** değildir.” Şair bir adamı överek dedi:
هُو الرُّزءُ المُبَيّنُ لاَ كُباسٌ
ثقيلُ الرَّأسِ يَنْعِقُ بالضَّئِينِ

Şemr dedi: **الكُبَاسُ**: erkektir. Ve Tırimmâh’ın sözünü okudu:
ولو كُنْتَ حُرّاً لم تَنَمْ لَيْلَةَ النَّقَا
وجِعْثِنُ تُهْبَى بالكُبَاسِ وبالْعَردِ

**تُهْبَى**: onunla şiddetli çalışmadan dolayı toz kaldırılır.

Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ كُباسٌ**: büyük başlıdır. Hansa dedi:
فذاكَ الرُّزْءُ عَمْرُكَ لاَ كُباسٌ
عظيمُ الرأْسِ يَحْلُمُ بالنَّعِيقِ

Dedi: Ve **الكُبَاسُ**: başını elbisesine sokup uyuyan kimsedir.

Akîl b. Ebî Tâlib’den rivayet edildi ki dedi: Kureyş Ebû Tâlib’e geldi ve ona dedi: “Kardeşinin oğlu bize eziyet etti; onu bizden men et.” O dedi: “Ey Akîl, git, bana Muhammed’i getir.” Ben ona gittim; onu bir **كِبْسٍ**’ten çıkardım.

Şemr dedi: “**من كِبسٍ**” yani küçük bir evden. Ve **الكِبْسُ**, binalardan **كُبِسَ** edilmiş olana verilen addır; “**كِبسُ الدار**” ve “**كِبسُ البيت**” denir; ve her bina ki **كُبِسَ** edilmiştir, onun için bir **كِبْسٌ** vardır. A‘câc dedi:
وإنْ رأَوْا بُنْيَانَهُ ذا كِبْسِ
تطارَحُوا أركانهُ بالرّدْسِ

Ve erkeklerden **الكابسُ**: bedeninin içine girdiği, onunla örtündüğü elbisesinin içine giren kimsedir.

Şemr dedi: Ev, içine **يُكْبَسُ** olunan şey için **كِبْساً** yapılır; yani adamın başını elbisesine **يَكْبِسُ** etmesi gibi içine girilir. Ve “**رأسٌ أَكْبَسُ**” denir; eğer yuvarlak, iri ise. Ve **هامةٌ كَبْساءُ** ve **كُباسٌ**. Ve **رجلٌ أكْبَسُ بَيِّنُ الكَبَسِ** denir; eğer iri başlı ise. Ve “**قِفافٌ كُبْسٌ**” denir; eğer zayıf olurlarsa. A‘câc dedi:
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبسَا

**سكب** : Leys dedi: **السَّكْبُ**: suyu dökmektir. Denir ki: “Suyu **سَكَبْتُ** da **فانْسَكَبَ**”; ve **دَمْعٌ سَاكِبٌ**. Medine ehli der ki: “Elimin üzerine **اسْكُبْ**.”

Dedi: Ve **السَّكْبَة**: tabâbe toprağından **كُرْدُ**’un sulandığı üst **الكُرْدَةُ**’dir. Ve **السَّكْبُ**: ince bir elbise türüdür; inceliğinden dolayı sanki tozdur; ve sanki incelikten su döküşüdür. Ve **السَّكْبَةُ** bundan türetilmiştir. Ve o, baş için oyulan bez parçasıdır; Farslar ona **الشَّسْتَقَةَ** adını verir.

(**ثعلب عن ابن الأعرابي**) dedi: **السَّكَبُ**: bir elbise türüdür; kâfı harekeli.

Dedi: Ve **السَّكَبُ**: kurşundur.

İbnü’l-Mübârek, Evzâî’den, Zührî’den, Urve’den, Âişe’den rivayet etti ki: Peygamber صلى الله عليه وآله, yatsı ile fecrin yarılması arasında on bir rekât namaz kılardı; müezzin sabah namazının birincisiyle **سَكَب** edince kalkar, iki hafif rekât kılardı.

Süveyd dedi: **سَكَبَ** ile “ezan okudu”yu kasteder; aslı “suyu **سَكَبَ** etmek”tendir. Bu, “bir hutbeye başladı da onu **فَسَحَلها**” denmesi gibidir.

(**أبو عبيد عن الأصمعي**) : Ova bitkilerinden: **السكَبُ**.

Başkası dedi: **السَّكَبُ**: güzel kokulu bir ottur; sarı bir çiçeği vardır. Ve o, yaz ağacındandır. Ve **الإِسْكابَةُ**: kırbanın yarıldığı zaman onun üzerine koydukları, sonra bir kayışla onun üzerine sıktıkları, böylece onunla birlikte diktikleri, fels ölçüsünde bir tahta parçasıdır; işte o **الإسْكابةُ**dır.

Denir ki: “Bana bir **إِسْكابَةً** yap”; o da bunu yapar.

(**ثعلب عن ابن الأعرابي**) : **فرسٌ سَكْبٌ**: eğer koşucu ise. Aynı şekilde **فرسٌ فيْضٌ** ve **بَحْرٌ** ve **غَمْرٌ**. Ve **غُلاَمٌ سَكْبٌ**: eğer ruhu hafif, işinde canlı ise.

Ve denir ki: “Bu, **أمرٌ سَكْبٌ**”; yani gerekli (lâzım).

Ve denir ki: **سُنَّةٌ سَكْبٌ**.

Lakıyt b. Zürâre, iki yüz deveyi fidye olarak vermesini kendisinden istediğinde (ve o esir iken) kardeşi Ma‘bed’e dedi: “Ben, senin hakkında, ehli beytinin üzerine **سُنَّةً سَكباً** olacak bir şeyi senden eksiltici değilim; ve insanlar onun için bize bir yol **دَرْباً** eder.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: Hurma ağaçlarından olan hurmalık yola **أُسْكُوبٌ** ve **أُسْلُوبٌ** denir; eğer bu hurma dışından olursa ona **أُنْبُوبٌ** ve **مِدَادٌ** denir.

İbnü’l-A‘râbî, Şemr’in ondan rivayet ettiğine göre dedi: “**ماءٌ أُسْكُوبٌ**” ve “**سَحَابٌ أُسْكُوبٌ**” denir.

Ve okudu:
بَرْقٌ يُضِيءُ خلالَ البَيتِ أُسْكُوبُ

**سبك** : Leys ve başkası dedi: **السَّبْكُ**: altın ve gümüşten **السَّبِيكةِ**’nin **تَسبيكُ**’idir; eritilir de demirden bir **مِسْبَكَةٍ** içine dökülür; sanki kamışın yarığı gibidir.

**بكس** : (**ثعلب عن ابن الأعرابي**) : **بَكَسَ** hasmını; eğer onu yenerse.

Dedi: Ve **البُكْسَة**: çocukların döndürdüğü bir çömlek parçasıdır; sonra bir taş alırlar da onu bir top gibi döndürürler; sonra ikisiyle kumar oynarlar; bu oyuna **الكُحَّةَ** denir.

Ve bu çömlek parçasına ayrıca **التُّونُ** ve **الآجُرّةُ** da denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الباء** وما يثلثهما)

(**سبت**) **السين** ve**الباء** ve**التاء** tek bir asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna **السَّبْت** yüklendi: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bundan dolayı şaşkına **مَسْبُوت** denir. Ama cumadan sonraki **السَّبْت**e gelince: denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu, fetha iledir. Ama **السِّبْت** ise: * **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(**سبج**) **السين** ve**الباء** ve**الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler ki: o Farsçada "شَبِي([4])"dir. **السَّبج**: o da bir şey değildir. Yine onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de böyledir. Bütün bunlarda bir bakış (tereddüt) vardır.

(**سبح**) **السين** ve**الباء** ve**الحاء** iki asıldır: birisi ibadetten bir cins, diğeri koşmadan bir cinstir. Birincisi **السُّبْحة**dır; o namazdır; bununla, farz olmayan nafile olan şey tahsis edilir. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve aralarında **يُسبِّح** etmez; yani aralarında bir namazla nafile kılmaz. Bu babdandır **التَّسبيح**; o, Allah’ı—celâlî senaı—her kötülükten tenzih etmektir. **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der ki: “**سبحان** مِن كذا”; yani onu ne kadar uzak kıldı. A‘şâ dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, “o övündüğünde ona hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü o, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın—azze ve celle—sıfatlarında: **سُبَّوح** vardır. Onun iştikakı, zikrettiğimiz şeydendir: her, kendisine yaraşmayan şeyden tenzih olunmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—celâlî senaı—celâli ve azametidir.

Diğer asıl: **السَّبْح** ve**السِّباحة**: suda yüzmektir. Atlardan **السّابح**: koşuda iki eli güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen dönüp bakıyordun, mızraklanmaktan korkuyordun; böylece **أخْدَعُ**un, atının kulağı hizasına geldi.

(**سبخ**) **السين** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondandır hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisinden bir şey çalan hırsıza beddua ederken işitti; şöyle dedi: "**لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه**"; yani hafifletme. Duada denir: "**اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى**"; yani onu söküp çıkar ve hafiflet. Pamuğun atımında (nedf) uçuşan şeye **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi ki:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet edildi ki o, şu şekilde okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]; dedi ki: bu, **السَّبْخ**ın manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, iş bakımından hafiftir.

(**سبد**) **السين** ve**الباء** ve**الدال** babının çoğu: saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların “**ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ**” sözüdür. **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. “**سَبَّدَ الفَرْخُ**” derler; tüyü göründüğünde ve sertleştiğinde. Denir ki **السُّبدَة**: kasıktır. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı. Ama **التَّسبيد** hakkında denir ki: baş saçını kökünden kazımaktır; bu babdandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden aldı. Denir ki **التسبيد**: başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.

Bundan şâz olan onların “**هو سِبْدُ أسبادٍ**” sözüdür; yani inkâr edilen bir dehâ (büyük belâ). Dedi ki:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(**سبر**) **السين** ve**الباء** ve**الراء**: onda, kıyası birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**dür; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. “Falanda olanı bildim ve onu **سَبَرْتُهُ**” denir. Yaralamanın miktarıyla bilinen demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**dür; o, güzellik ve behâdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "Ateşten bir adam çıkar; **حِبره** ve**سِبْرُهُ** gitmiştir"; yani güzelliği ve behâsı gitmiştir. Ebû Amr dedi ki: Araplardan bir kabileye geldim; konuştuğumda hazır bulunanlardan biri dedi ki: “Dile gelince bedevîdir; ama **السِّبْر**e gelince hadarîdir.” İbn Ahmer dedi ki:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**dir; o, soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(**سبط**) **السين** ve**الباء** ve**الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve**السين** ve**الطاء** babına yakındır. “**شعر سَبْط** ve**سَبَِطٌ**” denir; kıvırcık olmadığında. “**أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً**” denir; vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntüdür; bununla adlandırıldı; çünkü o korunmaz ve saklanmaz. Ondandır hadis: "Bir kavmin **سُبَاطَة**sına geldi de ayakta bevletti; **مأبِضه**nde bir ağrıdan dolayı"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o, **الحَلِيِّ**nin tazesidir; belki onda bir uzama vardır.

(**سبع**) **السين** ve**الباء** ve**العين** iki asıldır; düzenli ve sahih: birisi sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şeydir.
Birincisi **السَّبْعة**dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. “**سَبَعْت** القومَ **أسْبَعُهم**” denir; mallarının **سُبْع**unu aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların “**هو سُباعيُّ البدَن**” sözüdür; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayı içindir. Diğeri ise **السَّبُع**dur; yırtıcılardan bir tanesidir. “**أرض مَسْبَعَةٌ**” (yırtıcılı yer) denir; yırtıcıları çok olduğunda.

Bu babdandır “**سَبعْتُهُ**”; içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırmasında bir **سبُع**a benzetti. “**أسبعته**”: onu **السَّبع**a yedirdim. “**سَبعتِ الذّئابُ الغنَم**”: onları parçaladı ve yedi.

Ama Ebû Züeyb’in sözü:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
onda sözler vardır: birisi **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisinin faydalandığı şey vardır; o yüzden daima canlıdır. Denir ki o, çobandır. Denir ki o, annesi ölen, böylece onu başkası emziren kimsedir. Denir ki **المُسبَع**: **لِرشْدة** olmayan kimsedir. Denir ki o, yırtıcıların koyunlarına saldırdığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Denir ki o, yedi baba boyunca köle olan kimsedir. Denir ki o, yedi aylık doğandır. Denir ki **المُسبَع**: ihmal edilmiş olandır. Araplar der ki: “Ona **فِعْل سَبْعة** yapacağım”; bununla şerde mübalağa isterler. Denir ki **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(**سبغ**) **السين** ve**الباء** ve**الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. “**أَسْبَغْتُ** الأمر” denir; ve falan abdestini **أسْبَغَ** etti. “Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti” denir. **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. **فحل سابغٌ**: uzun **الجُرْدَان**([15]); zıddı **الكَمْش**tır. “**سَبَّغَت** الناقةُ” denir; yavrusunu attığında ve o **أَشْعَرَ** iken.

(**سبق**) **السين** ve**الباء** ve**القاف** tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. “**سَبَقَ** **يَسْبِق** **سَبْقاً**” denir. Ama **السَّبَق**: öne geçenin aldığı **الخَطَر**dır.

(**سبك**) **السين** ve**الباء** ve**الكاف** bir asılcık olup şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Bundan: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; onu **أَسْبِكُها** **سَبْكَاً**. Bu, eritmenin dışında da ödünç alınır. [**والسُّنبُك**: tırnağın ucu([17]).] Ama yerden **السُّنْبُك** bir istiâredir: kalın, hayrı az bir uçtur.

(**سبل**) **السين** ve**الباء** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyi yukarıdan aşağıya salıvermeye ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi, senin “**أسبلتُ السِّتْرَ**” demendendir; ve bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَت**. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**ı da bundandır; çünkü o, sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri de bundandır; sanki insanla ilgili zikrettiğimize benzetildi. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
Boyca uzayan ise: **السّبيل**dir; o yoldur; uzamasından dolayı bununla adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل**e, uzamasından dolayı **سُنْبُلا** denildi. “Ekin **أَسبَلَ** etti” denir; başağı çıktığında. Ebû Ubeyd dedi ki: **سَبَلُ الزَّرعِ** ile**سُنْبُلُه** birdir. **سَبَلَ**([19]) de olmuştur, **أَسْبَلَ** de.

(**سبه**) **السين** ve**الباء** ve**الهاء** bir kelimedir; o, aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **فالسبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. “**رجل مَسْبُوهٌ** ve**مُسَبَّه**” denir; o, **المسبوت**a yakındır; ikisinde de kıyas* birdir.

(**سبي**) **السين** ve**الباء** ve**الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla götürmeye delâlet eder([20]). Bundan **السَّبْيُ**: “cariyeyi **سَبَى**; onu **يَسبيها** **سبْياً**; o **سابٍ**dir; alınan ise **سَبِيَّة**dir” denir. Şarap da böyledir; bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile**سَبَأها** arasında ayırım yaparlar. Ama onun **سِباؤها**sı: onu satın almaktır. “Onu **سَبَأْتها**” denir; bu, ancak şarapta söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.

Bu asıldan şâz olan: **السَّابياء**dır; o, içinde çocuk bulunan deridir. **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**dır([21]). Denir ki: falan oğullarına mallarından **سَابِياء** gelir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "Rızkın onda dokuzu ticarettedir. Kalan parça **السَّابياء**dadır."

Birinci baba yakın olanlardan: **الأسابيّ**dir; o, yollardır. “**أسابيُّ الدِّماء**” denir; o, onun yollarıdır. Selâme dedi ki:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**dan sonra gelen şey hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi “deriyi **سبأت** ettim”; üst taraflarından bir şey yakılıncaya kadar onu ovduğunda. İkincisi “**سبأت** derisini”: onu yüzdüm. [Üçüncüsü **سَبَأَ فلانٌ**([23])] yalan bir yemin üzerine; ona aldırmadan geçtiğinde.

Bundan türeyenlerdendir onların “süt **انْسبَأ** etti” sözleri; memeden çıktığında. **المَسبْأ**: dağdaki yoldur.

Dördüncü mana onların “**ذهبوا أيادي سبأ**” sözüdür; yani dağınık olarak. Bu, Yemen ehlinin dağılmasındandır. **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamdır([24]); onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) “**ليلها**” kelimesi asıldan düşmüştür; onun ispatı lisandan (**سبت**)dır; orada beyit Humeyd b. Sevr’e nispet edilmiştir.
([2]) Lisanda: "**يصبح مخمورا**".
([3]) **المخثر**: az bir ağrı ve gevşeklikten bir şey bulan kimse.
([4]) Bu kelime, Steingass sözlüğünde 732’de, akşam giyilen bir gömlek diye açıklanmıştır.
([5]) A‘şâ divanı 106 ve lisan (**سبح**).
([6]) O, şu hadistir: "Arşın altında Allah’ın yetmiş perdesi vardır; onlardan birine yaklaşsaydık Rabbimizin yüzünün **سبحات**ı bizi yakardı."
([7]) Onu **المجمل**de de okuttu.
([8]) Beyit Ahtal’ındır; divanında 115 ve lisan ve تاج (**سبخ**).
([9]) O, lisan’da olduğu üzere Yahyâ b. Ya‘mer’in kıraatidir.
([10]) Mu‘azzal b. Abdullah’ındır. Sadrı, lisan (**سبد**)da olduğu üzere:
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) Asılda: "**وآل قضينا**".
([12]) Asılda: "**فضل له سباغ الوضوء في السبرات**"; tahriftir. Lisanda: "Hadiste: Ey Muhammed, yüce melekler ne hakkında çekişiyor? dedi; sustu. Sonra Rab—teâlâ—elini iki omzu arasına koydu da ona ilham etti. Şöyle dediğine kadar: cumalara gitmekte ve **السبرات**ta abdesti tam yapmakta."
([13]) **المأبض**: **الباء**nın kesriyle: dizin ve dirseğin içi.
([14]) Ebû Züeyb divanı: 4 ve lisan (**سبع**).
([15]) **الجرادن**: **الجيم**in zammıyla ve **الراء**dan sonra noktasız **دال**: onun tenasül uzvu. Asılda: "**الجرذان**"; tahrif.
([16]) **الإمهاء**: akıtma. Asılda: "**إنهاء الشيء**".
([17]) Tamamlama **المجمل**dendir.
([18]) Beyit Bâ‘is b. Suraym el-Yeşkürî’nindir; lisan (**سبل**)da olduğu üzere.
([19]) **المجمل**de de böyledir; bilinen bunun yerine "**سنبل**"dir.
([20]) Asılda bunun ardından, "**المأخوذة**"den “iki kelime” sokulmuştur.
([21]) Asılda: "**السباج**"; doğrusu, lisan’dan sabit kılınan şeydir.
([22]) Selâme divanı 8 ve lisan (**سبي**).
([23]) Tamamlama, onu sabit kılmada **المجمل**den ışık aldım.
([24]) Asılda: "**بجميع**"; doğrusu **المجمل**dedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ك
سبـك الفضـة‏:‏ خلصهـا مـن الخبـث سبكـاً وسبكهـا تسبيكـاً وأفرغهـا فـي المسبكـة وعنـدي سبيكة من السبائك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا كلام لا يثبت على السب وهو سباك للكلام‏.‏
وفلان قد سبكته التجارب‏.‏
وسبك الدقيق‏:‏ أخذ خالصـه وحـوّاراه ورأيـت علـى خوانـه السبائـك‏:‏ الخبـز الأبيـض‏.‏
وأراد أعرابيّ رُقي جبلٍ ضعب فقال: أيُّ سبيكة هذا! فسمّاه سبيكة لإملاسه.

##### Türkçe

س ب ك
**سبـك الفضـة**: Onu pislikten arıttı; **سبكـاً** olarak; ve onu **تسبيكـاً** olarak **سبكهـا**; ve onu **المسبكـة** içinde döktü. Ve benim yanımda **سبيكة** vardır, **السبائك**den.

Ve mecazdan: Bu, **السب** üzerinde sabit durmayan bir sözdür; ve o, söz için bir **سباك**tır.

Ve falan, onu tecrübeler **سبكته**.

Ve **سبك الدقيق**: Onun hâlisini ve kepeğini aldı; ve onun sofrası üzerinde **السبائـك** gördüm: beyaz ekmek.

Ve bir bedevî, **ضعب** dağına tırmanmayı istedi de dedi: “Bu ne **سبيكة**!”; onu, pürüzsüzlüğü için **سبيكة** diye adlandırdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَبَك الذهبَ والفضة ونحوه من الذائب يسبُكهُ ويسبِكُه سَبْكاً وسَبَّكه: ذَوَبه وأفرغه في قالبٍ. والسَّبِيكَةُ:القِطْعة المُذوَّبة منه، وقد انسبَكَ. الليث: السَّبْكُ تَسْبِيكُ السَّبيكَةِ من الذهب والفضة يُذابُ ويُفْرَغُ في مَسْبَكة من حديد كأَنها شِقُّ قَصَبَة، والجمع السَّبائِكُ. وفي حديث ابن عمر: لو شِئْتُ لمَلأْت ُالرِّحابَ صَلائق وسبَائك أي ما سُبِكَ من الدّقيق ونُخِلَ فأُخذ خالصه يعني الحُوَّارى، وكانوا يسمون الرُّقاقَ السَّبائك.

##### Türkçe

**سَبَك** altını, gümüşü ve onun benzeri eriyen şeylerden olanı; onu **يَسْبُكُهُ** ve **يَسْبِكُهُ** olarak **سَبْكاً** (döktü/kalıba dökme) yaptı.

Ve **سَبَّكَهُ**: onu eritti ve onu bir kalıba boşalttı. Ve **السَّبِيكَةُ**: ondan eritilmiş parça; ve gerçekten **اِنْسَبَكَ** (dökülmüş/kalıba dökülmüş oldu). **اللَّيْث**: **السَّبْكُ**, altın ve gümüşten **السَّبِيكَةُ**’nin **تَسْبِيكُ**’idir; eritilir ve demirden bir **مَسْبَكَة** içine boşaltılır; sanki o, bir kamışın yarığı gibidir; çoğulu **السَّبائِكُ**’tir.

İbn Ömer hadîsinde: “İsteseydim, avluları **صَلائق** ve **سَبائِك** ile doldururdum”; yani undan dökülmüş ve elenmiş olan; böylece onun hâlisi alınmış, yani **الحُوَّارى** kastediyor; ve onlar ince ekmekleri **السَّبائِك** diye adlandırırlardı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ك * * سَبَكَ * الفضة وغيرها أذابها وبابه ضرب والفضة * سَبِيكَةٌ * وجمعها * سَبَائِكُ * و * السُّنْبُك * طرف مقدم الحافر وجمعه * سَنَابِكُ * وفي الحديث ﴿تُخرجكم الروم منها كفرا كفرا إلى سُنبك من الأرض﴾ شبّه الأرض التي يخرجون إليها بالسُنبك في غلظه وقلة خيره

##### Türkçe

* س ب ك * **سَبَكَ**: gümüşü ve başkasını eritti; babı **ضرب**’dır. Gümüş: **سَبِيكَةٌ**; onun çoğulu: **سَبَائِكُ**. Ve **السُّنْبُك**: toynağın ön kısmının ucu; onun çoğulu: **سَنَابِكُ**. Hadiste: { Sizi Rumlar ondan bölük bölük küfre çıkaracaklar; yerden bir **سُنبك**’e (kadar) } (vardır). Onların çıkacakları yeri, kalınlığında ve hayrının azlığında **السُّنْبُك**’e benzetti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سبكه يسبكه سبكا: أذابه وأفرغه في القالب، من الذهب والفضة وغيرهما من الذائب، وهو من حد ضرب، كما هو للفارابي، ومثله في الجمهرة بخط أبي سهل الهروي يسبكه هكذا بالكسر، وبخط الأرزني بالضم ضبطا محققا: كسبكه تسبيكا. والسبيكة كسفينة: القطعة المذوبة من الذهب والفضه إذا استطالت. وقال الليث: السبك: تسبيك السبيكة من الذهب والفضة، يذاب ويفرغ في مسبكة من حديد، كأنها شق قصبة، والجمع: السبائك. وسبيكة: علم جارية. وسبك الضحاك، بالضم، بمصر من أعمال المنوفية، وهي المعروفة الآن بسبك الثلاثاء، وقد دخلتها، وبت بها ليلتين. وسبك العبيد: قرية أخرى بها من المنوفية أيضا، وقد دخلتها مرارا عديدة، وهي تعرف الآن بسبك الأحد، وبسبك العويضات منها شيخنا تقي الدين علي بن عبد الكافي بن علي بن تمام قاضي القضاة أبو الحسن السبكي، شافعي الزمان، وحجة الأوان، ولد سنة 683 قال الحافظ قال الذهبي: كتب عني، وكتبت عنه. قلت: وقد ترجمه الذهبي في معجم شيوخه، وأثنى عليه، وسرد شيوخه، تولى قضاء قضاة الشام بعد الجلال القزويني بإلزام من الملك الناصر محمد بن قلاوون بعد إباء شديد، فسار سيرة مرضية، وحدث وأفاد، وتوفي بمصر في ليلة الاثنين ثالث جمادى الآخرة سنة 756 ودفن بباب النصر. قال الحافظ: وأبوه عبد الكافي سمع من ابن خطيب المزة، وولى قضاء الشرقية والغربية، وحدث، مات سنة 735. قلت: وأولاده وآل بيتهم مشهورون بالفضل، ينتسبون إلى الأنصار، وولده تاج الدين عبد الوهاب صاحب جمع الجوامع، ولد سنة 729 وتوفي سنة 771 عن أربعين سنة. وأخواه: الجلال حسين، والبهاء أبو حامد أحمد: درسا في حياة أبيهما، وولد الأخير تقي الدين أبو حاتم، وابن عمهم أبو البركات محمد بن مالك بن أنس بن عبد الملك بن علي بن تمام السبكي، وحفيده التقي محمد بن علي بن محمد، هذا ولد سنة 822: محدثون. ومن عشيرتهم قاضي القضاة شرف الدين عمر بن عبد الله بن صالح السبكي المالكي، سمع ابن المفضل، ومات سنة 669.
 ومما يستدرك عليه: انسبك التبر: ذاب. وتبر سبيك، ومسبوك. والسبائك: الرقاق، سمي به لأنه اتخذ من خالص الدقيق، فكأنه سبك منه ونخل، ومنه حديث ابن عمر: لو شئت لملأت الرحاب صلائق وسبائك. والمسبكة: ما يفرغ فيه الذهب ونحوه للإذابة، والجمع مسابك.ومن المجاز: كلام لا يثبت على السبك.وهو سباك للكلام. وفلان سبكته التجارب. وأراد أعرابي رقي جبل صعب، فقال: أي سبيكة هذا? فسماه سبيكة لاملاسه، كما في الأساس.

  ومحلة سبك، وجزيرة سبك، وهذه بالأشمونين: قريتان بمصر. والسبكيون أيضا: بطن من حمير، من ولد السبك بن ثابت الحميري، منازلهم بوادي سردد، من اليمن، قاله الهمداني في الأنساب، ونقله الحافظ هكذا، ولعل الصواب فيه بالشين المعجمة المكسورة، كما سيأتي عن ابن دريد. وسباكة، بالكسر: بطن من يحصب منه سعد بن الحكم السباكي، عن أبي أيوب. وسبك، بضمتين: رجل رافق ابن ناصر في السماع على ابن الطيوري. وأحمد بن سبك الديناري، بالضم عن عبد الله بن سليمان، وعنه ابن مردويه.وأبو بكر محمد بن إبراهيم بن أحمد المستملي، عرف بابن السباك، محدث جرجان عن أبي بكر الإسماعيلي وغيره.

##### Türkçe

**سبكه** **يسبكه** **سبكا**: Onu eritti ve onu kalıba döktü; altından, gümüşten ve eriyenlerden başkasından. Ve o, **ضرب** babındandır; Fârâbî’ye göre olduğu gibi. Ve onun benzeri **الجمهرة**’de Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla: **يسبكه** böyle kesre ile; ve el-Erzenî’nin hattıyla damme ile, tahkik edilmiş ضبط olarak: **كسبكه** **تسبيكا**.

Ve **السبيكة** **كسفينة**: altın ve gümüşten eritilmiş parça; uzadığı zaman. Leys dedi: **السبك**: altın ve gümüşten **السبيكة**’nin **تسبيك**’i; eritilir ve demirden bir **مسبكة** içine dökülür; sanki o, kamışın yarığı gibidir. Çoğulu: **السبائك**. Ve **سبيكة**: bir cariyenin adı (özel ad).

Ve **سبك الضحاك** (damme ile), Mısır’da el-Menûfiyye amellerinden; o, şimdi **سبك الثلاثاء** ile bilinen yerdir; ona girdim ve onda iki gece geceledim. Ve **سبك العبيد**: el-Menûfiyye’de yine onunla başka bir köy; ona birçok defa girdim; o şimdi **سبك الأحد** ile bilinir. Ve ondan **سبك العويضات** ile: şeyhimiz Takıyyüddîn Ali b. Abdülkâfî b. Ali b. Temmâm, kadılkudât Ebü’l-Hasen es-Sübkî; zamanın Şâfiîsi ve vaktin hücceti; 683 yılında doğdu. Hâfız dedi; Zehebî dedi: benden yazdı, ben de ondan yazdım. Dedim: Zehebî onu **معجم شيوخه**’sinde tercüme etti, ona övgüde bulundu ve şeyhlerini sıraladı. Celâl el-Kazvînî’den sonra, Melik en-Nâsır Muhammed b. Kalâvûn’un şiddetli bir kaçınmadan sonra bir إلزام ile Şam kadılkudâtlığını üstlendi; hoşnut olunan bir سيرت üzere yürüdü, hadis rivayet etti ve fayda verdi. 756 yılı Cemâdâ’l-Âhire’nin üçüncü günü, pazartesi gecesinde Mısır’da vefat etti ve Bâbü’n-Nasr’da defnedildi. Hâfız dedi: Babası Abdülkâfî, İbn Hatîb el-Mezze’den işitti; Şarkiyye ve Garbiyye kadılığını üstlendi; hadis rivayet etti; 735 yılında öldü. Dedim: Oğulları ve hâne halkı faziletle meşhurdur; Ensâr’a nisbet edilirler. Oğlu Tâcüddîn Abdülvehhâb, **جمع الجوامع** sahibidir; 729 yılında doğdu ve kırk yaşında iken 771 yılında vefat etti. Ve iki kardeşi: Celâl Hüseyin ve Behâ Ebû Hâmid Ahmed: babalarının hayatında ders verdiler. Ve sonuncusunun oğlu Takıyyüddîn Ebû Hâtim. Ve amcaoğulları Ebü’l-Berekât Muhammed b. Mâlik b. Enes b. Abdülmelik b. Ali b. Temmâm es-Sübkî. Ve torunu et-Takî Muhammed b. Ali b. Muhammed; bu, 822 yılında doğdu: muhaddislerdir. Ve aşiretlerinden kadılkudât Şerefüddîn Ömer b. Abdullâh b. Sâlih es-Sübkî el-Mâlikî; İbnü’l-Mufaddal’ı işitti; 669 yılında öldü.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **انسبك التبر**: eridi. Ve **تبر** **سبيك** ve **مسبوك**. Ve **السبائك**: ince yufkalar; onunla adlandırıldı, çünkü o, hâlis undan yapıldı; sanki ondan dökülmüş ve elenmiş gibidir. Ve ondan İbn Ömer hadisi: “İsteseydim avluları **صلائق** ve **سبائك** ile doldururdum.” Ve **المسبكة**: altın ve benzeri, eritme için içine dökülen şey; çoğulu **مسابك**.

Ve mecazdandır: **كلام** **لا يثبت على السبك**. Ve o, söz için **سباك**’tır. Ve falanı tecrübeler **سبكته**. Ve bir bedevî zor bir dağa tırmanmak istedi, dedi ki: “Bu hangi **سبيكة**?” Onu, pürüzsüzlüğü için **سبيكة** diye adlandırdı; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **محلة سبك** ve **جزيرة سبك**; bu ikisi el-Eşmûnîn’dedir: Mısır’da iki köy. Ve **السبكيون** da: Himyer’den bir batın; el-Himyerî Sâbit’in oğlu **السبك**’in evladından; meskenleri Yemen’den Vâdî Serded’dedir; bunu Hemdânî **الأنساب**’da söyledi; Hâfız onu böyle nakletti. Ve belki doğrusu, İbn Düreyd’den geleceği üzere, kesreli mu‘ceme **الشين** iledir.

Ve **سباكة** (kesre ile): Yahsub’dan bir batın; ondan Sa‘d b. el-Hakem es-Sübâkî, Ebû Eyyûb’dan (rivayet eder). Ve **سبك** (iki damme ile): İbn Nâsır’a, İbnü’t-Tayûrî’den semâ‘da refakat eden bir adam. Ve Ahmed b. Sebk ed-Dînârî; damme ile; Abdullah b. Süleymân’dan; ondan da İbn Merdûye (rivayet eder). Ve Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. Ahmed el-Müstemlî; İbnü’s-Sebbâk diye tanındı; Cürcân muhaddisi; Ebû Bekr el-İsmâ‘îlî ve başkalarından (rivayet eder).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبَكَ
1 سَبَكَ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) aor. سَبِكَ , (S, K,) so says El-Fárábee, and so in the Jm, and in the handwriting of Aboo-Sahl El-Harawee, (TA,) or سَبُكَ , (Msb,) thus in the handwriting of Az, (TA,) inf. n. سَبْكٌ, (S, Mgh, Msb,) He melted, (S, Mgh, Msb, K, TA,) and cleared of its dross, (Mgh,) and poured forth (K, TA) into a mould, (TA,) gold, (Mgh, Msb, TA,) or silver, (S, Mgh, TA,) &c.; (S, TA;) and ↓ سبّك signifies the same, (K,) inf. n. تَسْبِيكٌ; (TA;) this inf. n. and سَبْكٌ both signifying the melting of gold and silver, and pouring it forth into a مِسْبَكَة [or mould] of iron, like the half of a cane divided lengthwise. (Lth, TA.) ― -b2- Hence, سَبْكٌ is metaphorically used in the sense of تَجْرِبَةٌ. (Har pp. 140 and 211.) One says, فُلَانٌ سَبَكَتْهُ التَّجَارِبُ (tropical:) [Such a one, tryings tried, or have tried, him]. (TA.) And كَلَامٌ لَا يَثْبُتُ عَلَى السَّبْكِ is another tropical phrase [app. meaning (tropical:) Speech or language, that does not stand good, or is not sound, or valid, when tried, or tested; that will not stand trying, or testing]. (TA.)

2 سَبَّكَ see the preceding paragraph.

انسبك
7 انسبك ذ said of تِبْر [i. e. native, or unwrought, gold or silver or the like], It melted. (TA.)

سَبِيكٌ
سَبِيكٌ ذ , applied to تِبْر [i. e. native, or unwrought gold or silver or the like, Melted and cleared of its dross, and poured forth into a mould], i. q. ↓ مَسْبُوكٌ. (TA.)

سَبِيكَةٌ
سَبِيكَةٌ ذ [a subst. formed from the epithet سَبِيكٌ by the affix ة, An ingot, i. e.] a piece (Lth, Mgh, Msb, K) of gold, (Lth, Mgh, Msb, TA,) or of silver, (Lth, S, Mgh, TA,) &c., (Mgh,) [i. e.,] sometimes, of any metal, (Msb,) of an oblong form, (Mgh, Msb,) that has been melted, (Lth, S, Mgh, Msb, K, TA,) and cleared of its dross, (Mgh,) and poured forth (K, TA) into a mould, (TA,) [i. e.,] into a مِسْبَكَة of iron like the half of a cane divided lengthwise: (Lth, TA:) pl. سَبَائِكُ. (Lth, S, Msb.) An Arab of the desert likened to it a difficult mountain that he desired to ascend, because of its smoothness; saying, أَىُّ سَبِيكَةٍ هٰذِهِ [What an ingot is this !]. (A, TA.) ― -b2- The pl. is also applied to وُقَاق [i. e. (assumed tropical:) Thin, flat, bread]; this being so called because it is made of choice, or pure, flour; and is as though it were prepared therefrom by being melted and poured into a mould (كَأَنَّهُ سُبِكَ مِنْهَ), and cleared from the bran. (TA.)

سَبَّاكٌ
[ سَبَّاكٌ ذ A melter and purifier and caster, or one who makes سَبَائِك, of gold, or silver, or the like. ― -b2- Hence,] هُوَ سَبَّاكٌ لِلْكَلَامِ a tropical phrase [app. meaning (tropical:) He is a trier, or tester, or a purifier, of speech, or language: see 1]. (TA.)

سُنْبُكٌ
سُنْبُكٌ ذ : see art. سنبك.

مِسْبَكَةٌ
مِسْبَكَةٌ ذ A mould of iron like the half of a cane divided lengthwise, into which molten gold and silver (Lth, TA) and the like (TA) are poured: (Lth, TA:) pl. مَسَابِكُ. (TA.)

مَسْبُوكٌ
مَسْبُوكٌ ذ : see سَبِيكٌ.

##### Türkçe

سَبَكَ
1 **سَبَكَ** **ذ** , (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **سَبِكَ** , (S, K,) El-Fárábee böyle söylemiştir, ve Jm’de de böyledir, ve Aboo-Sahl El-Harawee’nin yazısında da (TA,) yahut **سَبُكَ** , (Msb,) Az’ın yazısında böyle (TA,) mastarı **سَبْكٌ**, (S, Mgh, Msb,) Eritti, (S, Mgh, Msb, K, TA,) ve cürufundan arındırdı, (Mgh,) ve döktü (K, TA) bir kalıba, (TA,) altını, (Mgh, Msb, TA,) yahut gümüşü, (S, Mgh, TA,) vb.; (S, TA;) ve ↓ **سبّك** aynı manaya gelir, (K,) mastarı **تَسْبِيكٌ**; (TA;) bu mastar ile **سَبْكٌ** ikisi de, altın ve gümüşü eritmek ve onu, boylamasına ikiye bölünmüş kamışın yarısı gibi demirden bir **مِسْبَكَة** [yahut kalıp] içine dökmek manasına gelir. (Lth, TA.) ― -b2- Buradan, **سَبْكٌ** mecazen **تَجْرِبَةٌ** manasında kullanılır. (Har s. 140 ve 211.) Şöyle denir: **فُلَانٌ سَبَكَتْهُ التَّجَارِبُ** (mecaz:) [Böyle biri, tecrübeler onu eritmiştir]. (TA.) Ve **كَلَامٌ لَا يَثْبُتُ عَلَى السَّبْكِ** başka bir mecazî ibaredir [görünüşe göre manası (mecaz:) Denenince yahut sınanınca ayakta durmayan, yahut sağlam olmayan, yahut geçerli olmayan söz yahut dil; denemeye yahut sınamaya dayanmayacak olan]. (TA.)

2 **سَبَّكَ**: önceki paragraf’a bak.

انسبك
7 **انسبك** **ذ** **تِبْر** hakkında söylenir [yani tabii, yahut işlenmemiş, altın yahut gümüş yahut benzeri], Eritildi. (TA.)

سَبِيكٌ
**سَبِيكٌ** **ذ** , **تِبْر**’e uygulanır [yani tabii, yahut işlenmemiş altın yahut gümüş yahut benzeri; eritilmiş ve cürufundan arındırılmış, ve bir kalıba dökülmüş], ↓ **مَسْبُوكٌ** ile aynı. (TA.)

سَبِيكَةٌ
**سَبِيكَةٌ** **ذ** [**سَبِيكٌ** sıfatından, ة ekiyle oluşturulmuş bir isim, yani] bir parça (Lth, Mgh, Msb, K) altın, (Lth, Mgh, Msb, TA,) yahut gümüş, (Lth, S, Mgh, TA,) vb., (Mgh,) [yani,] bazen herhangi bir metalden, (Msb,) uzunumsu bir biçimde, (Mgh, Msb,) eritilmiş olan, (Lth, S, Mgh, Msb, K, TA,) ve cürufundan arındırılmış olan, (Mgh,) ve dökülmüş olan (K, TA) bir kalıba, (TA,) [yani,] boylamasına ikiye bölünmüş kamışın yarısı gibi demirden bir **مِسْبَكَة** içine: (Lth, TA:) çoğulu **سَبَائِكُ**. (Lth, S, Msb.) Çölden bir Arap, çıkmak istediği zor bir dağı, pürüzsüzlüğü sebebiyle ona benzetti; şöyle diyerek: **أَىُّ سَبِيكَةٍ هٰذِهِ** [Bu ne külçe!]. (A, TA.) ― -b2- Çoğul, **وُقَاق**’a da uygulanır [yani (varsayılan mecaz:) İnce, yassı, ekmek]; buna bu ad verilmiştir; çünkü seçme, yahut saf, undan yapılır; ve sanki ondan eritilip bir kalıba dökülmek suretiyle hazırlanmış gibidir (**كَأَنَّهُ سُبِكَ مِنْهَ**), ve kepekten arındırılmıştır. (TA.)

سَبَّاكٌ
[ **سَبَّاكٌ** **ذ** Altın, yahut gümüş, yahut benzeri, **سَبَائِك** yapan; eriten ve arındıran ve döken kimse. ― -b2- Buradan,] **هُوَ سَبَّاكٌ لِلْكَلَامِ** bir mecazî ibaredir [görünüşe göre manası (mecaz:) O, sözün yahut dilin deneyicisi, yahut sınayıcısı, yahut arındırıcısıdır: 1’e bak]. (TA.)

سُنْبُكٌ
**سُنْبُكٌ** **ذ** : سنبك maddesine bak.

مِسْبَكَةٌ
**مِسْبَكَةٌ** **ذ** Boylamasına ikiye bölünmüş kamışın yarısı gibi demirden bir kalıp; içine erimiş altın ve gümüş (Lth, TA) ve benzeri (TA) dökülür: (Lth, TA:) çoğulu **مَسَابِكُ**. (TA.)

مَسْبُوكٌ
**مَسْبُوكٌ** **ذ** : **سَبِيكٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَكَ
sabak^a I ( n. ac. سَبْك 1 ),
a.  Melted, smelted, cast in a mould ( metal ).

تَسَبْكََ
tasaboka^a II ,
a.  see I .

مَسْبِك
مَسْبِك 18 ,
a.  Foundry.

مِسْبَكَة
مِسْبَكَة 20t , ( pl. مَسَاْبِكُ 44 ),
a.  Mould ( for casting ).

سَبِيْكَة
سَبِيْكَة 25t , ( pl. سَبَاْئِكُ 46 ),
a.  Ingot ( of gold &  c. ).

سَبُوْك
سَبُوْك 26 ,
a.  Melter, smelter, founder.

##### Türkçe

سَبَكَ
sabak^a I ( n. ac. **سَبْك** 1 ),
a. Eritti, maden eritti, kalıba döktü (metal).

تَسَبْكََ
tasaboka^a II ,
a. I’e bak.

مَسْبِك
**مَسْبِك** 18 ,
a. Dökümhane.

مِسْبَكَة
**مِسْبَكَة** 20t , ( pl. **مَسَاْبِكُ** 44 ),
a. Kalıp (döküm için).

سَبِيْكَة
**سَبِيْكَة** 25t , ( pl. **سَبَاْئِكُ** 46 ),
a. Külçe (altından ve s. ).

سَبُوْك
**سَبُوْك** 26 ,
a. Eritici, maden eritici, dökümcü.
