# سبل — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D9%84/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: سبل

سبل
سَبَلَ - يَسْبِلُ - سَبِيْل - سُبُل
سَبَلَ - يَسْبِلُ + كائن + كائناً أو نفسه + إلى كائن أو مكان أو أمر: يجعله يتوجه إليه متقدماً في مسار محدد تماماً لا يستطيع أن يحيد عنه
سَبِيْل: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " سَبَلَ - يَسْبِلُ ": صفة الشيء الذي يوصلك إلى هدف أو غاية،
وهو كذلك اسم مكان: الطريق المؤدية والموصلة إلى غاية من غير عوائق: المسار المكاني أو الزماني: الطريق المحدد بدقة من جانبيه ومعروف طوله ومنتهاه والزمن اللازم لعبوره. وهو كذلك اسم آلة: كل ما يؤدي ويساعد ويسهل ويقرب الوصول إلى هدف: فيمكن أن يكون طريقاً مادياً حقيقياً للسفر، وكذلك يمكن أن يكون طريقة وخطوات من الأفكار والأوامر والتعليمات: مخطط عمل زماني مكاني ينبغي السير وفقه لتسهيل وتيسير الوصول إلى هدف، سواء كان هدفاً معنوياً أم مادياً
سُبُل : جمع  " سَبِيْل "
سَبِيْل الله: المسار أو المخطط الذي رسمه الله لعباده ليسيروا وفقه للوصول إلى ما يرضيه عنهم
في سبيل الله: يهاجر - يجاهد - يقاتل - ينفق: يفعل ذلك وهو يؤمن أن ما يفعله هو من أجل سبيل الله: من أجل أن يقوم سبيل الله الذي ارتضاه لعباده
إلى سبيل الله: إلى تعاليم الله: إلى مخطط السير الزماني المكاني الذي أمر الله به في كتابه
عن سبيل الله: عن تعاليم الله
سبيل الرسول أو المؤمنين أو الرشاد أو السلام: هي مخططات العمل التي يرسمها الرسول أو المؤمنون أو الراشدون أو الراغبون بالسلام
سبيل المجرمين - المفسدين - الغي: هي مخططات العمل التي يرسمها المجرمون أو المفسدون أو الغاوون
سواء السبيل: السبيل المستوية: الخالية من المطبات والارتفاعات والانخفاضات والالتواءات
سبيل + فعل يسبقه: يستطيع (سبيلا) - يجد - يتخذ - يبتغي - يتبع - يهتدي - يهدي - أهدى - يضل - أضل - يصد عن: نفس المعنى السابق مع   إضافة معنى الفعل السابق لها
جعل + لهم + سبيلاً: جعل لهم طريقاً سهلاً يمكنهم من الوصول منه إلى غايتهم
جعل + عليهم +  سبيلا: جعل عليهم أن يؤمنوا طريقاً سهلاً للوصول إلى غاية: عليهم أن يقوموا بعمل وفق مخطط زماني مكاني: فرض عليهم التزام للقيام بعمل معين وفق برنامج عمل محدد
ابن السبيل: الابن الذي لا يعرف له أباً سوى السبيل الذي وجد فيه: مثل ابن الزنا المرمي واللقيط، والأبناء الذين فقدوا آباءهم بكارثة أو حرب وتركوا في السبيل ليلتقطهم عابروا السبيل
أَسْبَلَ - يُسْبِلُ + كائن + شيئاً + إلى مكان أو شيء: على وزن " أفعل من " سَبَلَ - يَسْبِلُ ": جعله " يَسْبِلُ " إليه: دفعه في طريق أو مسار محدد من غير عائق متجهاً إليه: أسبل إزاره إلى الأرض، أسبل ثوبه - خمارها
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتقال ضمن مسار أو مجرى مَحَدَّد يوصل حتماً إلى الغاية"، وهي:
وَسَلَ - يَسِلُ، سَبَّ - يَسُبُّ، صَرِطَ - يَصْرَطُ (صَرَطَ - يَصْرُطُ)، سَلَكَ - يَسْلُكُ، سبَلَ - يَسْبِلُ، طَرَقَ - يَطْرُقُ

أنواع السبيل والسبل
أولاً - سبيل الله
سبيل الله
 	﴿وأن هذا صراطي مستقيما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله ذلكم وصاكم به لعلكم تتقون(153)﴾ الأنعام ﴿الذين يحملون العرش ومن حوله يسبحون بحمد ربهم ويؤمنون به ويستغفرون للذين آمنوا ربنا وسعت كل شيء رحمة وعلما فاغفر للذين تابوا واتبعوا سبيلكوقهم عذاب الجحيم(7)﴾ غافر
الهجرة في سبيل الله
الأمر بالهجرة في سبيل الله وثواب ذلك﴿ومن يهاجر في سبيل الله يجد في الأرض مراغما كثيرا وسعة ومن يخرج من بيته مهاجرا إلى الله ورسوله ثم يدركه الموت فقد وقع أجره على الله وكان الله غفورا رحيما(100)﴾ النساء ﴿إن الذين آمنوا والذين هاجروا وجاهدوا في سبيل الله أولئك يرجون رحمة الله والله غفور رحيم(218)﴾ البقرة
 	﴿والذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك هم المؤمنون حقا لهم مغفرة ورزق كريم(74)﴾ الأنفال ﴿الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درجة عند الله وأولئك هم الفائزون(20)﴾ التوبة
 	﴿والذين هاجروا في سبيل الله ثم قتلوا أو ماتوا ليرزقنهم الله رزقا حسنا وإن الله لهو خير الرازقين(58)﴾ الحج ﴿فاستجاب لهم ربهم أني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر أو أنثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند اللهوالله عنده حسن الثواب(195)﴾ آل عمران
الإخراج في سبيل الله	﴿فاستجاب لهم ربهم أني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر أو أنثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب(195)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)﴾ الممتحنة
الموالاة بين المهاجرين والمناصرين	﴿ودوا لو تكفرون كما كفروا فتكونون سواء فلا تتخذوا منهم أولياء حتى يهاجروا في سبيل الله فإن تولوا فخذوهم واقتلوهم حيث وجدتموهم ولا تتخذوا منهم وليا ولا نصيرا(89)﴾ النساء ﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك بعضهم أولياء بعض والذين آمنوا ولم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شيء حتى يهاجروا وإن استنصروكم في الدين فعليكم النصر إلا على قوم بينكم وبينهم ميثاق والله بما تعملون بصير(72)﴾ الأنفال
عدم موالاة من أخرجوهم	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)﴾ الممتحنة
إيتاء الفقراء المهاجرين في سبيل الله	﴿ولا يأتل أولوا الفضل منكم والسعة أن يؤتوا أولي القربى والمساكين والمهاجرين في سبيل الله وليعفوا وليصفحوا ألا تحبون أن يغفر الله لكم والله غفور رحيم(22)﴾ النور ﴿للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم(273)﴾ البقرة
الجهاد في سبيل الله
الأمر بالجهاد في سبيل الله﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا إليه الوسيلة وجاهدوا في سبيله لعلكم تفلحون (35)﴾ المائدة ﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
فضل المجاهدين على القاعدين	﴿أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين(19)﴾ التوبة ﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما(95)﴾ النساء
الوعيد للمخلفين	﴿قل إن كان آباؤكم وأبناؤكم وإخوانكم وأزواجكم وعشيرتكم وأموال اقترفتموها وتجارة تخشون كسادها ومساكن ترضونها أحب إليكم من الله ورسوله وجهاد في سبيله فتربصوا حتى يأتي الله بأمره والله لا يهدي القوم الفاسقين(24)﴾ التوبة ﴿فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وكرهوا أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله وقالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم أشد حرا لو كانوا يفقهون(81)﴾ التوبة
الأمر بالنفرة	﴿ياأيها الذين آمنوا ما لكم إذا قيل لكم انفروا في سبيل الله اثاقلتم إلى الأرض أرضيتم بالحياة الدنيا من الآخرة فما متاع الحياة الدنيا في الآخرة إلا قليل(38)﴾ التوبة ﴿انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(41)﴾ التوبة
الجهاد يجب أن يترافق بالإيمان بالله ورسوله	﴿إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله أولئك هم الصادقون(15)﴾ الحجرات ﴿تؤمنون بالله ورسوله وتجاهدون في سبيل الله بأموالكم وأنفسكم ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(11)﴾ الصف
الجهاد بالأموال والأنفس	﴿انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(41)﴾ التوبة ﴿فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وكرهوا أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله وقالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم أشد حرا لو كانوا يفقهون(81)﴾ التوبة
الجهاد بالأموال والأنفس مع الهجرة (وهو الأعظم درجة)	﴿الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درجة عند الله وأولئك هم الفائزون(20)﴾ التوبة ﴿إن الذين آمنوا والذين هاجروا وجاهدوا في سبيل الله أولئك يرجون رحمة اللهوالله غفور رحيم(218)﴾ البقرة
الجهاد بالأموال والأنفس مع الإيواء والنصرة	﴿والذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك هم المؤمنون حقا لهم مغفرة ورزق كريم(74)﴾ الأنفال ﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك بعضهم أولياء بعض والذين آمنوا ولم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شيء حتى يهاجروا وإن استنصروكم في الدين فعليكم النصر إلا على قوم بينكم وبينهم ميثاق والله بما تعملون بصير(72)﴾ الأنفال
القتال في سبييل الله
 ﴿ولا تقولوا لمن يقتل في سبيل الله أموات بل أحياء ولكن لا تشعرون(154)﴾ البقرة ﴿ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله أمواتا بل أحياء عند ربهم يرزقون (169)﴾ آل عمران
 	﴿وقاتلوا في سبيل الله واعلموا أن الله سميع عليم(244)﴾ البقرة ﴿فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلا(84)﴾ النساء ﴿وما لكم لا تقاتلون في سبيل الله والمستضعفين من الرجال والنساء والولدانالذين يقولون ربنا أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها واجعل لنا من لدنك وليا واجعل لنا من لدنك نصيرا(75)﴾ النساء
 	﴿فليقاتل في سبيل الله الذين يشرون الحياة الدنيا بالآخرة ومن يقاتل في سبيل الله فيقتل أو يغلب فسوف نؤتيه أجرا عظيما (74)﴾ النساء ﴿ولئن قتلتم في سبيل الله أو متم لمغفرة من الله ورحمة خير مما يجمعون(157)﴾ آل عمران ﴿فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم (4)﴾ محمد
 	﴿قد كان لكم آية في فئتين التقتا فئة تقاتل في سبيل الله وأخرى كافرة يرونهم مثليهم رأي العين والله يؤيد بنصره من يشاء إن في ذلك لعبرة لأولي الأبصار(13)﴾ آل عمران ﴿الذين آمنوا يقاتلون في سبيل الله والذين كفروا يقاتلون في سبيل الطاغوتفقاتلوا أولياء الشيطان إن كيد الشيطان كان ضعيفا(76)﴾ النساء
 	﴿إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة يقاتلون في سبيل الله فيقتلون ويقتلون وعدا عليه حقا في التوراة والإنجيل والقرآن ومن أوفى بعهده من الله فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به وذلك هو الفوز العظيم(111)﴾ التوبة ﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة وكأين من نبي قاتل معه ربيون كثير فما وهنوا لما أصابهم في سبيل الله وما ضعفوا وما استكانوا والله يحب الصابرين(146) } آل عمران
 	﴿وقاتلوا في سبيل الله الذين يقاتلونكم ولا تعتدوا إن الله لا يحب المعتدين(190)﴾ البقرة ﴿ألم تر إلى الملإ من بني إسرائيل من بعد موسى إذ قالوا لنبي لهم ابعث لنا ملكا نقاتل في سبيل الله قال هل عسيتم إن كتب عليكم القتال ألا تقاتلوا قالوا وما لنا ألا نقاتل في سبيل الله وقد أخرجنا من ديارنا وأبنائنا فلما كتب عليهم القتال تولوا إلا قليلا منهم والله عليم بالظالمين(246)﴾ البقرة ﴿وليعلم الذين نافقوا وقيل لهم تعالوا قاتلوا في سبيل الله أو ادفعوا قالوا لو نعلم قتالا لاتبعناكم هم للكفر يومئذ أقرب منهم للإيمان يقولون بأفواههم ما ليس في قلوبهم والله أعلم بما يكتمون(167)﴾ آل عمران ﴿إن الله يحب الذين يقاتلون في سبيله صفا كأنهم بنيان مرصوص (4)﴾ الصف ﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل اللهوآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(20)﴾ المزمل
الإنفاق في سبيل الله
 ﴿مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة والله يضاعف لمن يشاء والله واسع عليم(261)﴾ البقرة ﴿وأعدوا لهم ما استطعتم من قوة ومن رباط الخيل ترهبون به عدو الله وعدوكم وآخرين من دونهم لا تعلمونهم الله يعلمهم وما تنفقوا من شيء في سبيل الله يوف إليكم وأنتم لا تظلمون (60)﴾ الأنفال
 	﴿وأنفقوا في سبيل الله ولا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة وأحسنوا إن الله يحب المحسنين(195)﴾ البقرة
 	﴿الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله ثم لا يتبعون ما أنفقوا منا ولا أذى لهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون(262)﴾ البقرة
 	﴿وما لكم ألا تنفقوا في سبيل الله ولله ميراث السماوات والأرض لا يستوي منكم من أنفق من قبل الفتح وقاتل أولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد وقاتلوا وكلا وعد الله الحسنى والله بما تعملون خبير(10)﴾ الحديد ﴿هاأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا في سبيل الله فمنكم من يبخل ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه والله الغني وأنتم الفقراء وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم(38)﴾ محمد
الإضلال عن سبيل الله
باللهو﴿ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)﴾ لقمان ﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق(9)﴾ الحج
بالأنداد	﴿وإذا مس الإنسان ضر دعا ربه منيبا إليه ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار(8)﴾ الزمر ﴿وجعلوا لله أندادا ليضلوا عن سبيله قل تمتعوا فإن مصيركم إلى النار(30)﴾ إبراهيم
بالأموال والزينة	﴿وقال موسى ربنا إنك آتيت فرعون وملأه زينة وأموالا في الحياة الدنيا ربنا ليضلوا عن سبيلك ربنا اطمس على أموالهم واشدد على قلوبهم فلا يؤمنوا حتى يروا العذاب الأليم(88)﴾ يونس
بالهوى	﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب (26)﴾ ص
الأكثرية التي تتبع الظن	﴿وإن تطع أكثر من في الأرض يضلوك عن سبيل الله إن يتبعون إلا الظن وإن هم إلا يخرصون(116)﴾ الأنعام

 ﴿إن ربك هو أعلم من يضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين (117)﴾ الأنعام ﴿إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين (7)﴾ القلم
 	﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين (125)﴾ النحل ﴿ذلك مبلغهم من العلم إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بمن اهتدى(30)﴾ النجم
الدعوة إلى سبيل الله
 ﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين (125)﴾ النحل
الصد عن سبيل الله
من هم الذين يصدون عن سبيل الله
الضالون﴿الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا أولئك في ضلال بعيد(3)﴾ إبراهيم ﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا (167)﴾ النساء
الكافرون بالآخرة	﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة هم كافرون (19)﴾ هود ﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة كافرون (45)﴾ الأعراف
 	﴿إن الذين كفروا ينفقون أموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون والذين كفروا إلى جهنم يحشرون(36)﴾ الأنفال
أهل الكتاب	﴿قل ياأهل الكتاب لم تصدون عن سبيل الله من آمن تبغونها عوجا وأنتم شهداء وما الله بغافل عما تعملون(99)﴾ آل عمران ﴿ولا تقعدوا بكل صراط توعدون وتصدون عن سبيل الله من آمن به وتبغونها عوجا واذكروا إذ كنتم قليلا فكثركم وانظروا كيف كان عاقبة المفسدين(86)﴾ الأعراف
 	﴿اشتروا بآيات الله ثمنا قليلا فصدوا عن سبيله إنهم ساء ما كانوا يعملون (9)﴾ التوبة ﴿ياأيها الذين آمنوا إن كثيرا من الأحبار والرهبان ليأكلون أموال الناس بالباطل ويصدون عن سبيل الله والذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب أليم (34)﴾ التوبة
 	﴿فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم وبصدهم عن سبيل الله كثيرا (160)﴾ النساء
المنافقون	﴿اتخذوا أيمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله فلهم عذاب مهين(16)﴾ المجادلة ﴿اتخذوا أيمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله إنهم ساء ما كانوا يعملون(2)﴾ المنافقون
 	﴿ولا تتخذوا أيمانكم دخلا بينكم فتزل قدم بعد ثبوتها وتذوقوا السوء بما صددتم عن سبيل الله ولكم عذاب عظيم(94)﴾ النحل ﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس ويصدون عن سبيل اللهوالله بما يعملون محيط(47)﴾ الأنفال
عقاب الصد عن سبيل الله
سيحبط أعمالهم﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم (1)﴾ محمد ﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله وشاقوا الرسول من بعد ما تبين لهم الهدى لن يضروا الله شيئا وسيحبط أعمالهم(32)﴾ محمد
لن يغفر الله لهم	﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله ثم ماتوا وهم كفار فلن يغفر الله لهم(34)﴾ محمد ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله زدناهم عذابا فوق العذاب بما كانوا يفسدون(88)﴾ النحل
عذاب	﴿إن الذين كفروا ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والبادي ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم(25)﴾ الحج ﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(217)﴾ البقرة

 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا ضربتم في سبيل الله فتبينوا ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام لست مؤمنا تبتغون عرض الحياة الدنيا فعند الله مغانم كثيرة كذلك كنتم من قبل فمن الله عليكم فتبينوا إن الله كان بما تعملون خبيرا(94)﴾ النساء
 	﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيلفريضة من الله والله عليم حكيم(60)﴾ التوبة
ثانياً - سبيل الرسول
 ﴿قل هذه سبيلي أدعو إلى الله على بصيرة أنا ومن اتبعني وسبحان الله وما أنا من المشركين(108)﴾ يوسف
ثالثاً - سبيل المؤمنين
 ﴿ومن يشاقق الرسول من بعد ما تبين له الهدى ويتبع غير سبيل المؤمنين نوله ما تولى ونصله جهنم وساءت مصيرا(115)﴾ النساء
سبيل من أناب إلى الله	﴿وإن جاهداك على أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما وصاحبهما في الدنيا معروفا واتبع سبيل من أناب إلي ثم إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون(15)﴾ لقمان
رابعاً - سبيل المجرمين
 ﴿وكذلك نفصل الآيات ولتستبين سبيل المجرمين (55)﴾ الأنعام
خامساً - سبيل المفسدين
 ﴿وواعدنا موسى ثلاثين ليلة وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه أربعين ليلة وقال موسى لأخيه هارون اخلفني في قومي وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين (142)﴾ الأعراف
سادساً - سبيل الذين لا يعلمون
 ﴿قال قد أجيبت دعوتكما فاستقيما ولا تتبعان سبيل الذين لا يعلمون (89)﴾ يونس
سابعاً - سبيل الذين كفروا
 ﴿وقال الذين كفروا للذين آمنوا اتبعوا سبيلنا ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء إنهم لكاذبون(12)﴾ العنكبوت
ثامناً وتاسعاً: سبيل الرشد وسبيل الغي
 ﴿سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها وإن يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا وإن يروا سبيل الغي يتخذوه سبيلا ذلك بأنهم كذبوا بآياتنا وكانوا عنها غافلين(146)﴾ الأعراف
 	﴿ياقوم لكم الملك اليوم ظاهرين في الأرض فمن ينصرنا من بأس الله إن جاءنا قال فرعون ما أريكم إلا ما أرى وما أهديكم إلا سبيل الرشاد (29)﴾ غافر ﴿وقال الذي آمن ياقوم اتبعوني أهدكم سبيل الرشاد (38)﴾ غافر
عاشراَ : سبل السلام
 ﴿يهدي به الله من اتبع رضوانه سبل السلام ويخرجهم من الظلمات إلى النور بإذنه ويهديهم إلى صراط مستقيم(16)﴾ المائدة
السبل
 ﴿وأن هذا صراطي مستقيما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله ذلكم وصاكم به لعلكم تتقون(153)﴾ الأنعام
سواء السبيل
 ﴿أم تريدون أن تسألوا رسولكم كما سئل موسى من قبل ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل(108)﴾ البقرة ﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل (12)﴾ المائدة
 	﴿قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيل (60)﴾ المائدة ﴿قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل (77)﴾ المائدة
 	﴿ولما توجه تلقاء مدين قال عسى ربي أن يهديني سواء السبيل(22)﴾ القصص
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)﴾ الممتحنة
من سبيل
من سبيل﴿قالوا ربنا أمتنا اثنتين وأحييتنا اثنتين فاعترفنا بذنوبنا فهل إلى خروج من سبيل(11)﴾ غافر ﴿ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل (44)﴾ الشورى
لن تجد له سبيل	﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء ﴿مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(143)﴾ النساء
يستطيع سبيلاً	﴿انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا(48)﴾ الإسراء ﴿انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا (9)﴾ الفرقان
ساء سبيلا
﴿ولا تنكحوا ما نكح آباؤكم من النساء إلا ما قد سلف إنه كان فاحشة ومقتا وساء سبيلا (22)﴾ النساء ﴿ولا تقربوا الزنى إنه كان فاحشة وساء سبيلا (32)﴾ الإسراء
اتخذ سبيلا
﴿سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها وإن يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا وإن يروا سبيل الغي يتخذوه سبيلا ذلك بأنهم كذبوا بآياتنا وكانوا عنها غافلين(146)﴾ الأعراف
إلى ربه  	﴿قل ما أسألكم عليه من أجر إلا من شاء أن يتخذ إلى ربه سبيلا(57)﴾ الفرقان ﴿إن هذه تذكرة فمن شاء اتخذ إلى ربه سبيلا (19)﴾ المزمل ﴿إن هذه تذكرة فمن شاء اتخذ إلى ربه سبيلا (29)﴾ الإنسان
مع الرسول	﴿ويوم يعض الظالم على يديه يقول ياليتني اتخذت مع الرسول سبيلا(27)﴾ الفرقان
	﴿إن الذين يكفرون بالله ورسله ويريدون أن يفرقوا بين الله ورسله ويقولون نؤمن ببعض ونكفر ببعض ويريدون أن يتخذوا بين ذلك سبيلا (150)﴾ النساء
يبتغ سبيلا
﴿قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمان أيا ما تدعوا فله الأسماء الحسنى ولا تجهر بصلاتك ولا تخافت بها وابتغ بين ذلك سبيلا(110)﴾ الإسراء ﴿قل لو كان معه آلهة كما يقولون إذا لابتغوا إلى ذي العرش سبيلا (42)﴾ الإسراء
يتبع  سبيل
﴿ومن يشاقق الرسول من بعد ما تبين له الهدى ويتبع غير سبيل المؤمنين نوله ما تولى ونصله جهنم وساءت مصيرا(115)﴾ النساء ﴿وواعدنا موسى ثلاثين ليلة وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه أربعين ليلة وقال موسى لأخيه هارون اخلفني في قومي وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين (142)﴾ الأعراف ﴿قال قد أجيبت دعوتكما فاستقيما ولا تتبعان سبيل الذين لا يعلمون (89)﴾ يونس ﴿وإن جاهداك على أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما وصاحبهما في الدنيا معروفا واتبع سبيل من أناب إلي ثم إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون(15)﴾ لقمان ﴿وقال الذين كفروا للذين آمنوا اتبعوا سبيلنا ولنحمل خطاياكم وما هم بحاملين من خطاياهم من شيء إنهم لكاذبون(12)﴾ العنكبوت ﴿وأن هذا صراطي مستقيما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله ذلكم وصاكم به لعلكم تتقون(153)﴾ الأنعام
يهتدي سبيلا - يهدي سبيلاً  أهدى سبيلاً
 ﴿إلا المستضعفين من الرجال والنساء والولدان لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا (98)﴾ النساء ﴿واتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا له خوار ألم يروا أنه لا يكلمهم ولا يهديهم سبيلا اتخذوه وكانوا ظالمين(148)﴾ الأعراف
 	﴿ياقوم لكم الملك اليوم ظاهرين في الأرض فمن ينصرنا من بأس الله إن جاءنا قال فرعون ما أريكم إلا ما أرى وما أهديكم إلا سبيل الرشاد (29)﴾ غافر ﴿وقال الذي آمن ياقوم اتبعوني أهدكم سبيل الرشاد (38)﴾ غافر
 	﴿إنا هديناه السبيل إما شاكرا وإما كفورا (3)﴾ الإنسان ﴿ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه وما جعل أزواجكم اللائي تظاهرون منهن أمهاتكم وما جعل أدعياءكم أبناءكم ذلكم قولكم بأفواهكم والله يقول الحق وهو يهدي السبيل (4)﴾ الأحزاب
 	﴿إن الذين آمنوا ثم كفروا ثم آمنوا ثم كفروا ثم ازدادوا كفرا لم يكن الله ليغفر لهم ولا ليهديهم سبيلا (137)﴾ النساء
 	﴿وما لنا ألا نتوكل على الله وقد هدانا سبلنا ولنصبرن على ما آذيتمونا وعلى الله فليتوكل المتوكلون(12)﴾ إبراهيم ﴿والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا وإن الله لمع المحسنين(69)﴾ العنكبوت
	﴿ثم السبيل يسره(20)﴾ عبس

 ﴿ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت ويقولون للذين كفروا هؤلاء أهدى من الذين آمنوا سبيلا (51)﴾ النساء ﴿قل كل يعمل على شاكلته فربكم أعلم بمن هو أهدى سبيلا (84)﴾ الإسراء
يضل السبيل - أضل سبيلاً
 ﴿ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل (17)﴾ الفرقان
 	﴿وقالوا ربنا إنا أطعنا سادتنا وكبراءنا فأضلونا السبيل (67)﴾ الأحزاب ﴿ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل (44)﴾ النساء
 	﴿ومن كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى وأضل سبيلا (72)﴾ الإسراء ﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا (34)﴾ الفرقان ﴿إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا(42)﴾ الفرقان ﴿أم تحسب أن أكثرهم يسمعون أو يعقلون إن هم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلا(44)﴾ الفرقان
 	﴿وما كان لهم من أولياء ينصرونهم من دون الله ومن يضلل الله فما له من سبيل (46)﴾ الشورى
يصد عن السبيل
 ﴿أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت وجعلوا لله شركاء قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر من القولبل زين للذين كفروا مكرهم وصدوا عن السبيل ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ الرعد ﴿أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر ﴿وإنهم ليصدونهم عن السبيل ويحسبون أنهم مهتدون (37)﴾ الزخرف
 	﴿وجدتها وقومها يسجدون للشمس من دون الله وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون (24)﴾ النمل ﴿وعادا وثمود وقد تبين لكم من مساكنهم وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل وكانوا مستبصرين (38)﴾ العنكبوت
جعل عليهم - لهم - سبيلا
 ﴿إلا الذين يصلون إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أو جاءوكم حصرت صدورهم أن يقاتلوكم أو يقاتلوا قومهم ولو شاء الله لسلطهم عليكم فلقاتلوكم فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم وألقوا إليكم السلم فما جعل الله لكم عليهم سبيلا (90)﴾ النساء ﴿الذين يتربصون بكم فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم وإن كان للكافرين نصيب قالوا ألم نستحوذ عليكم ونمنعكم من المؤمنين فالله يحكم بينكم يوم القيامة ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا (141)﴾ النساء
 	﴿واللاتي يأتين الفاحشة من نسائكم فاستشهدوا عليهن أربعة منكم فإن شهدوا فأمسكوهن في البيوت حتى يتوفاهن الموت أو يجعل الله لهن سبيلا (15)﴾ النساء
 	﴿الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض وبما أنفقوا من أموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغيب بما حفظ الله واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن في المضاجع واضربوهن فإن أطعنكم فلا تبغوا عليهن سبيلا إن الله كان عليا كبيرا(34)﴾ النساء
ما عليهم من سبيل	﴿ليس على الضعفاء ولا على المرضى ولا على الذين لا يجدون ما ينفقون حرج إذا نصحوا لله ورسوله ما على المحسنين من سبيل والله غفور رحيم(91)﴾ التوبة ولمن انتصر بعد ظلمه فأولئك ما عليهم من سبيل (41) } الشورى
 	﴿ومن أهل الكتاب من إن تأمنه بقنطار يؤده إليك ومنهم من إن تأمنه بدينار لا يؤده إليك إلا ما دمت عليه قائما ذلك بأنهم قالوا ليس علينا في الأميين سبيل ويقولون على الله الكذب وهم يعلمون(75)﴾ آل عمران
السبيل على	﴿إنما السبيل على الذين يستأذنونك وهم أغنياء رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع الله على قلوبهم فهم لا يعلمون(93)﴾ التوبة {﴿إنما السبيل على الذين يظلمون الناس ويبغون في الأرض بغير الحق أولئك لهم عذاب أليم(42)﴾ الشورى
سبيل بالمعنى المادي للطريق
ابن السبيل
 ﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة ﴿يسألونك ماذا ينفقون قل ما أنفقتم من خير فللوالدين والأقربين واليتامى والمساكين وابن السبيل وما تفعلوا من خير فإن الله به عليم(215)﴾ البقرة ﴿واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين إحسانا وبذي القربى واليتامى والمساكين والجار ذي القربى والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبيل وما ملكت أيمانكم إن الله لا يحب من كان مختالا فخورا(36)﴾ النساء
 	﴿وآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل ولا تبذر تبذيرا(26)﴾ الإسراء ﴿فآت ذا القربى حقه والمسكين وابن السبيل ذلك خير للذين يريدون وجه الله وأولئك هم المفلحون(38)﴾ الروم
 	﴿واعلموا أنما غنمتم من شيء فأن لله خمسه وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل إن كنتم آمنتم بالله وما أنزلنا على عبدنا يوم الفرقان يوم التقى الجمعان والله على كل شيء قدير(41)﴾ الأنفال ﴿ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)﴾ الحشر
سُبُل
 ﴿ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون(69)﴾ النحل
 	﴿وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وأنهارا وسبلا لعلكم تهتدون (15)﴾ النحل ﴿وجعلنا في الأرض رواسي أن تميد بهم وجعلنا فيها فجاجا سبلا لعلهم يهتدون(31)﴾ الأنبياء
 	﴿والله جعل لكم الأرض بساطا (19) لتسلكوا منها سبلا فجاجا (20)﴾ نوح ﴿وجعلنا في الأرض رواسي أن تميد بهم وجعلنا فيها فجاجا سبلا لعلهم يهتدون(31)﴾ الأنبياء
 	﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وسلك لكم فيها سبلا وأنزل من السماء ماء فأخرجنا به أزواجا من نبات شتى(53)﴾ طه ﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وجعل لكم فيها سبلا لعلكم تهتدون (10)﴾ الزخرف وعلامات وبالنجم هم يهتدون (16) } النحل
 	﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر ولو شاء لهداكم أجمعين(9)﴾ النحل ﴿لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك ولكن بعدت عليهم الشقة وسيحلفون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم يهلكون أنفسهم والله يعلم إنهم لكاذبون (42)﴾ التوبة
 	﴿فلما بلغا مجمع بينهما نسيا حوتهما فاتخذ سبيله في البحر سربا(61)﴾ الكهف ﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا (63)﴾ الكهف
 	﴿فإذا انسلخ الأشهر الحرم فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم وخذوهم واحصروهم واقعدوا لهم كل مرصد فإن تابوا وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة فخلوا سبيلهم إن الله غفور رحيم(5)﴾ التوبة ﴿أئنكم لتأتون الرجال وتقطعون السبيل وتأتون في ناديكم المنكر فما كان جواب قومه إلا أن قالوا ائتنا بعذاب الله إن كنت من الصادقين(29)﴾ العنكبوت ﴿وإنها لبسبيل مقيم (76)﴾ الحجر ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء
 	﴿فيه آيات بينات مقام إبراهيم ومن دخله كان آمنا ولله على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا ومن كفر فإن الله غني عن العالمين(97)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [سبل] س ب ل: السَّبَلُ بالتحريك السُنبل وقد أسْبَلَ الزرع خرج سُنبله و أسْبَلَ المطر والدمع هطل وأسبل إزاره أرخاه و السَّبَلُ داء في العين شبه غشاوة كأنها نسج العنكبوت بعروق حمر و السَّبِيلُ الطريق يُذكر ويُؤنث قال الله تعالى ﴿قل هذه سبيلي﴾ وقال ﴿وإن يروْا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا﴾ و سَبَّلَ ضيعته تَسْبِيلاً جعلها في سبيل الله وقوله تعالى ﴿يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا﴾ أي سببا ووصلة و السَّابِلَةُ أبناء السبيل المختلفة في الطرقات و السَّبَلةُ الشارب والجمع السِّبَالُ و السُّنْبُلةُ واحدة سَنَابلِ الزرع وقد سَنْبَلَ الزرع خرج سنبله و سَلْسَبِيلُ اسم عين في الجنة قال الله تعالى ﴿عينا فيها تسمى سلسبيلا﴾ قال الأخفش هي معرفة ولكن لما كانت رأس آية وكانت مفتوحة زيدت فيها الألف كما قال الله تعالى ﴿كانت قواريرا قوارير﴾
الراغب
سبل
- السبيل: الطريق الذي فيه سهولة، وجمعه سبل، قال: }وأنهارا وسبلا﴿[النحل/15]،﴾وجعل لكم فيها سبلا﴿[الزخرف/10]،﴾ليصدونهم عن السبيل﴿[الزخرف/37]، يعني به طريق الحق؛ لأن اسم الجنس إذا أطلق يختص بما هو الحق، وعلى ذلك:﴾ثم السبيل يسره﴿[عبس/20]، وقيل لسالكه سابل، وجمعه سابلة، وسبيل سابل، نحو شعر شاعر، وابن السبيل: المسافر البعيد عن منزله، نسب إلى السبيل لممارسته إياه، ويستعمل السبيل لكل ما يتوصل به إلى شيء خيرا كان أو شرا، قال:﴾ادع إلى سبيل ربك﴿[النحل/ 125]،﴾قل هذه سبيلي﴿[يوسف/108]، وكلاهما واحد لكن أضاف الأول إلى المبلغ، والثاني إلى السالك بهم، قال:﴾قتلوا في سبيل الله﴿[آل عمران/ 169]،﴾إلا سبيل الرشاد﴿[غافر/29]،﴾ولتستبين سبيل المجرمين﴿[الأنعام/ 55]،﴾فاسلكي سبل ربك﴿[النحل/69]، ويعبر به عن المحجة، قال:﴾قل: هذه سبيلي﴿[يوسف/108]،﴾سبل السلام﴿[المائدة/16]، أي: طريق الجنة،﴾ما على المحسنين من سبيل﴿[التوبة/91]،﴾فأولئك ما عليهم من سبيل﴿[الشورى/41]،﴾إنما السبيل على الذين﴿[الشورى/42]،﴾إلى ذي العرش سبيلا﴿[الإسراء/42]، وقيل: أسبل الستر، والذيل، وفرس مسبل الذنب، وسبل المطر، وأسبل، وقيل: للمطر: سبل ما دام سابلا، أي: سائلا في الهواء، وخص السبلة بشعر الشفة العليا لما فيها من التحدر، والسنبلة جمعها سنابل، وهي ما على الزرع، قال:﴾سبع سنابل في كل سنبلة﴿[البقرة/261]، وقال:﴾سبع سنبلات خضر{ [يوسف/46]، وأسبل الزرع: صار ذا سنبلة، نحو: أحصد وأجنى، والمسبل اسم القدح الخامس.
ملخص اللسان
1.    السَّبيلُ: الطريقُ وما وَضَحَ منه،
2.     والسَّبيل في الأَصل الطريق،والجمع سُبُلٌ. وسَبيلٌ سابلةٌ: مَسْلوكة.
3.    والسابِلَة: أَبناء السَّبيل المختلفون على الطُّرُقات في حوائجهم، والجمع السوابل؛ قال ابن بري: ابن السبيل الغريب الذي أَتى به الطريقُ؛
4.     وسَبَّل ضَيْعته: جَعَلها في سَبيل الله. وفي حديث وَقْف عُمَر: احْبِسْ أَصلها وسَبِّل ثَمَرَتَها أَي اجعلها وقفاً وأَبِحْ ثمرتها لمن وقَفْتها عليه.وسَبَّلت الشيء إِذا أَبَحْته كأَنك جعلت إِليه طَرِيقاً مَطْروقة.
5.     وأَسْبَلَ ابزاره. أَرخاه. وامرأَة مُسْبِلٌ:أَسْبَلَتْ ذيلها.وأَسْبَلَ الفرسُ ذَنِبَه: أَرسله ،مُسْبِلة أَي مُدَلِّيَة رجليها، والرواية سادِلَةٌ أَي مُرْسِلة.
6.     لَيْسَ علينا في الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ؛ كان أَهل الكتاب إِذا بايعهم المسلمون قال بعضهم لبعض: ليس للأُمِّيِّين يعني العرب حُرْمَة أَهل ديننا وأَموالُهم تَحِلُّ لنا.
7.     وقوله تعالي: يا ليتني اتَّخَذْتُ مع الرسول سَبيلاً؛ أَي سَبَباً ووُصْلة؛
8.     والسَّبَلُ، بالتحريك: المَطَر، وقيل: المَطَرُ المُسْبِلُ. وقد أَسْبَلَت السماءُ، وأَسْبَلَ دَمْعَه، وأَسْبَلَ المطرُ والدمعُ إِذا هَطَلا،
9.    وقد أَسْبَل الزَّرْعُ إِذا سَنْبَل.والسَّبَل: أَطراف السُّنْبُل،
لسان العرب
● - سبل: السَّبيلُ: الطريقُ وما وَضَحَ منه، يُذَكَّر ويؤنث. وسَبِيلُ     الله: طريق الهُدى الذي دعا إِليه. وفي التنزيل العزيز: وإِن يَرَوْا سَبيلَ     الرُّشْد لا يَتَّخِذوه سَبيلاً وإِنْ يَرَوْا سَبيل الغَيِّ يتَّخذوه     سَبيلاً، فذُكِّر؛ وفيه: قل هذه سَبيلي أَدْعُو إِلى الله على بصيرةٍ،     فأُنِّث. وقوله تعالى: وعلى الله قَصْدُ السَّبِيل ومنها جائرٌ؛ فسره ثعلب     فقال: على الله أَن يَقْصِدَ السَّبيلَ للمسلمين، ومنها جائر أَي ومن     الطُّرُق جائرٌ على غير السَّبيل، فينبغي أَن يكون السَّبيل هنا اسم الجنس لا     سَبيلاً واحداً بعينه، لأَنه قد قال ومنها جائرٌ أَي ومنها سَبيلٌ جائر.     وفي حديث سَمُرة: فإِذا الأَرضُ عند أَسْبُله أَي طُرُقه، وهو جمع قِلَّة     للسَّبلِ إِذا أُنِّثَتْ، وإِذا ذُكِّرَت فجمعها أَسْبِلة. وقوله عز     وجل: وأَنْفِقُوا في سَبيل الله، أَي في الجهاد؛ وكُلُّ ما أَمَرَ الله به     من الخير فهو من سَبيل الله أَي من الطُّرُق إِلى الله، واستعمل السَّبيل     في الجهاد أَكثر لأَنه السَّبيل الذي يقاتَل فيه على عَقْد الدين، وقوله     في سَبيل الله أُريد به الذي يريد الغَزْو ولا يجد ما يُبَلِّغُه     مَغْزاه، فيُعْطى من سَهْمه، وكُلُّ سَبِيل أُريد به الله عز وجل وهو بِرٌّ فهو     داخل في سَبيل الله، وإِذا حَبَّس الرَّجلُ عُقْدةً له وسَبَّل ثَمَرَها     أَو غَلَّتها فإِنه يُسلَك بما سَبَّل سَبيلُ الخَيْر يُعْطى منه ابن     السَّبيل والفقيرُ والمجاهدُ وغيرهم.     وسَبَّل ضَيْعته: جَعَلها في سَبيل الله. وفي حديث وَقْف عُمَر: احْبِسْ     أَصلها وسَبِّل ثَمَرَتَها أَي اجعلها وقفاً وأَبِحْ ثمرتها لمن     وقَفْتها عليه. وسَبَّلت الشيء إِذا أَبَحْته كأَنك جعلت إِليه طَرِيقاً     مَطْروقة. قال ابن الأَثير: وقد تكرر في الحديث ذكر سَبيل الله وابن السَّبيل،     والسَّبيل في الأَصل الطريق، والتأْنيث فيها أَغلب. قال: وسبيل الله عامٌّ     يقع على كل عمل خالص سُلك به طريق التقرُّب إِلى الله تعالى بأَداء     الفرائض والنوافل وأَنواع التطوُّعات، وإِذا لا يَتَّخِذوه سَبيلاً وإِنْ     يَرَوْا سَبيل الغَيِّ يتَّخذوه سَبيلاً، فذُكِّر؛ وفيه: قل هذه سَبيلي     أَدْعُو إِلى الله على بصيرةٍ، فأُنِّث. وقوله تعالى: وعلى الله قَصْدُ     السَّبِيل ومنها جائرٌ؛ فسره ثعلب فقال: على الله أَن يَقْصِدَ السَّبيلَ     للمسلمين، ومنها جائر أَي ومن الطُّرُق جائرٌ على غير السَّبيل، فينبغي أَن     يكون السَّبيل هنا اسم الجنس لا سَبيلاً واحداً بعينه، لأَنه قد قال ومنها     جائرٌ أَي ومنها سَبيل جائر. وفي حديث سَمُرة: فإِذا الأَرضُ عند     أَسْبُله أَي طُرُقُه، وهو جمع قِلَّة للسَّبيلِ إِذا أُنِّثَتْ، وإِذا     ذُكِّرَت فجمعها أَسْبِلة. وقوله عز وجل: وأَنْفِقُوا في سَبيل الله، أَي في     الجهاد؛ وكُلُّ ما ايمَرَ الله به من الخير فهو من سَبيل الله أَي من     الطُّرُق إِلى الله، واستعمال السَّبيل في الجهاد أَكثر لأَنه السَّبيل الذي     يقاتَل فيه على عَقْد الدين، وقوله في سَبيل الله أُريد به الذي يريد     الغَزْو ولا يجد ما يُبَلِّغُه مَغْزاه، فيُعْطى من سَهْمه، وكُلُّ سَبيل     أُريد به الله عز وجل وهو بِرٌّ فهو داخل في سَبيل الله، وإِذا حَبَّس     الرَّجلُ عُقْدةً له وسَبَّل ثَمَرَها أَو غَلَّتها فإِنه يُسْلَك بما سَبَّل     سَبيلُ الخَيْر يُعْطى منه ابن السَّبيل والفقيرُ والمجاهدُ وغيرهم.     وسَبَّل ضَيْعته: جَعَلها في سبيل الله. وفي حديث وَقْف عُمَر: احْبِسْ     أَصلها وسَبِّل ثَمَرَتَها أَي اجعلها وقفاً وأَبِحْ ثمرتها لمن وقَفْتها     عليه. وسَبَلت الشيء إِذا أَبَحَتْه كأَنك جعلت إِليه طَريقاً مَطْروقة.     قال ابن الأَثير: وقد تكرر في الحديث ذكر سَبيل الله وابن السَّبيل،     والسَّبيل في الأَصل الطريق، والتأْنيث فيها أَغلب. قال: وسبيل الله عامٌّ     يقع على كل عمل خالص سُلك به طريق التقرُّب إِلى الله تعالى بأَداء     الفرائض والنوافل وأَنواع التطوُّعات، وإِذا أُطلق فهو في الغالب واقع على     الجهاد حتى صار لكثْرة الاستعمال كأَنه مقصور عليه، وأَما ابن السَّبيل فهو     المسافر الكثير السفر، سُمِّي ابْناً لها لمُلازَمته إِياها. وفي الحديث:     حَريمُ البئر أَربعون ذراعاً من حَوالَيْها لأَعْطان الإِبل والغنم، وابن     السَّبيل أَوْلى شارب منها أَي عابِرُ السَّبيل المجتازُ بالبئر أَو     الماء أَحَقُّ به من المقيم عليه، يُمَكَّن من الوِرْد والشرب ثم يَدَعه     للمقيم عليه. وقوله عز وجل: والغارِمِين وفي سَبيل الله وابن السَّبيل؛ قال     ابن سيده: ابنُ السَّبيل ابنُ الطريق، وتأْويله الذي قُطِع عليه الطريقُ،     والجمع سُبُلٌ. وسَبيلٌ سابلةٌ: مَسْلوكة. والسابِلَة: أَبناء السَّبيل     المختلفون على الطُّرُقات في حوائجهم، والجمع السوابل؛ قال ابن بري: ابن     السبيل الغريب الذي أَتى به الطريقُ؛ قال الراعي:     على أَكْوارِهِنَّ بَنُو سَبِيلٍ،     قَلِيلٌ نَوْمُهُم إِلاّ غِرَارا     وقال آخر:     ومَنْسوب إِلى مَنْ لم يَلِدْه،     كذاك اللهُ نَزَّل في الكتاب     وأَسْبَلَتِ الطريقُ: كَثُرت سابِلَتُها. وابن السَّبِيل: المسافرُ الذي     انْقُطِع به وهو يريد الرجوع إِلى بلده ولا يَجِد ما يَتَبَلَّغ به     فَلَه في الصَّدَقات نصيب. وقال الشافعي: سَهْمُ سَبيل الله في آيةِ الصدقات     يُعْطَى منه من أَراد الغَزْو من أَهل الصدقة، فقيراً كان أَو غنيّاً؛     قال: وابن السَّبيل عندي ابن السَّبيل من أَهل الصدقة الاذي يريد البلد غير     بلده لأَمر يلزمه، قال: ويُعْطَى الغازي الحَمُولة والسِّلاح والنَّفقة     والكِسْوة، ويُعْطَى ابنُ السَّبِيل قدرَ ما يُبَلِّغه البلدَ الذي يريده     في نَفَقته وحَمُولته. وأَسْبَلَ ابزاره. أَرخاه. وامرأَة مُسْبِلٌ:     أَسْبَلَتْ ذيلها. وأَسْبَلَ الفرسُ ذَنِبَه: أَرسله. التهذيب: والفرس     يُسْبِل ذَنَبه والمرأَة تُسْبِل ذيلها. يقال: أَسْبَل فلان ثيابه إِذا طوّلها     وأَرسلها إِلى الأَرض. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم،     قال: ثلاثة لا يُكَلِّمهم اللهُ يوم القيامة ولا يَنْظُر إِليهم ولا     يُزَكِّيهم، قال: قلت ومَنْ هم خابُوا وخَسِرُوا؟ فأَعادها رسول الله، صلى     الله عليه وسلم، ثلاث مرات: المُسْبِلُ والمَنّانُ والمُنَفِّقُ سِلْعته     بالحَلِف الكاذب؛ قال ابن الأَعرابي وغيره: المُسْبِل الذي يُطَوِّل ثوبه     ويُرْسِله إِلى الأَرض إِذا مَشَى وإِنما يفعل ذلك كِبْراً واخْتِيالاً.     وفي حديث المرأَة والمَزَادَتَينِ: سابِلَةٌ رِجْلَيْها بَيْنَ     مَزَادَتَينِ؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، والصواب في اللغة مُسْبِلة أَي     مُدَلِّيَة رجليها، والرواية سادِلَةٌ أَي مُرْسِلة. وفي حديث أَبي     هريرة: من جَرَّ سَبَلَه من الخُيَلاء لم يَنْظُر الله إِليه يوم القيامة؛     السَّبَل، بالتحريك: الثياب المُسْبَلة كالرَّسَل والنَّشَر في المُرْسَلة     والمَنْشورة. وقيل: إِنها أَغلظ ما يكون من الثياب تُتَّخَذ من مُشاقة     الكَتَّان؛ ومنه حديث الحسن: دخلت على الحَجّاج وعليه ثِيابٌ سَبَلةٌ؛     الفراء في قوله تعالى: فَضَلُّوا فلا يستطيعون سَبيلاً؛ قال: لا يستطيعون في     أَمرك حِيلة. وقوله تعالى: لَيْسَ علينا في الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ؛ كان     أَهل الكتاب إِذا بايعهم المسلمون قال بعضهم لبعض: ليس للأُمِّيِّين يعني     العرب حُرْمَة أَهل ديننا وأَموالُهم تَحِلُّ لنا. وقوله تعالي: يا ليتني     اتَّخَذْتُ مع الرسول سَبيلاً؛ أَي سَبَباً ووُصْلة؛ وأَنشد أَبو عبيدة     لجرير:     أَفَبَعْدَ مَقْتَلِكُم خَلِيلَ مُحَمَّدٍ،     تَرْجُو القُيونُ مع الرَّسُول سَبِيلا؟     أَي سَبَباً ووُصْلَةً.     والسَّبَلُ، بالتحريك: المَطَر، وقيل: المَطَرُ المُسْبِلُ. وقد     أَسْبَلَت السماءُ، وأَسْبَلَ دَمْعَه، وأَسْبَلَ المطرُ والدمعُ إِذا هَطَلا،     والاسم السَّبَل، بالتحريك. وفي حديث رُقَيْقَةَ: فَجادَ بالماء جَوْنيٌّ     له سَبَل أَي مطَرٌ جَوْدٌ هاطِلٌ. وقال أَبو زيد: أَسْبَلت السماءُ     إِسْبالاً، والاسم السَّبَلُ، وهو المطر بين السحاب والأَرض حين يَخْرج من     السحاب ولم يَصِلْ إِلى الأَرض. وفي حديث الاستسقاء: اسْقِنا غَيْثاً     سابِلاً أَي هاطِلاً غَزِيراً. وأَسْبَلَت السحابةُ إِذا أَرْخَتْ عثانِينَها     إِلى الأَرض. ابن الأَعرابي: السُّبْلَة المَطْرَة الواسعة، ومثل     السَّبَل العَثانِينُ، واحدها عُثْنُون.     والسَّبُولةُ والسُّبولةُ والسُّنْبُلة: الزَّرْعة المائلة. والسَّبَلُ:     كالسُّنْبُل، وقيل: السَّبَل ما انْبَسَطَ من شَعاع السُّنْبُل، والجمع     سُبُول، وقد سَنْبَلَتْ وأَسْبَلَتْ. الليث: السَّبولة هي سُنْبُلة     الذُّرَة والأَرُزِّ ونحوه إِذا مالت. وقد أَسْبَل الزَّرْعُ إِذا سَنْبَل.     والسَّبَل: أَطراف السُّنْبُل، وقيل السَّبَل السُّنْبُل، وقد سَنْبَل     الزَّرْعُ أَي خرج سُنْبُلة. وفي حديث مسروق: لا تُسْلِمْ في قَراحٍ حتى     يُسْبِل أَي حتى يُسَنْبِل. والسَّبَل: السُّنْبُل، والنون زائدة؛ وقول محمد     بن هلال البكري:     وخَيْلٍ كأَسْراب القَطَا قد وزَعْتُها،     لها سَبَلٌ فيه المَنِيَّةُ تَلْمَعُ     يعني به الرُّمْح. وسَبَلَةُ الرَّجُل: الدائرةُ التي في وسَط الشفة     العُلْيا، وقيل: السَّبَلة ما على الشارب من الشعر، وقيل طَرَفه، وقيل هي     مُجْتَمَع الشاربَين، وقيل هو ما على الذَّقَن إِلى طَرَف اللحية، وقيل هو     مُقَدَّم اللِّحية خاصة، وقيل: هي اللحية كلها بأَسْرها؛ عن ثعلب. وحكى     اللحياني: إِنه لَذُو سَبَلاتٍ، وهو من الواحد الذي فُرِّق فجُعل كل جزء     منه سَبَلة، ثم جُمِع على هذا كما قالوا للبعير ذو عَثَانِين كأَنهم جعلوا     كل جزء منه عُثْنُوناً، والجمع سِبَال. التهذيب: والسَّبَلة ما على     الشَّفَة العُلْيا من الشعر يجمع الشاربَين وما بينهما، والمرأَة إِذا كان     لها هناك شعر قيل امرأَة سَبْلاءُ. الليث: يقال سَبَلٌ سابِلٌ كما يقال     شِعْرٌ شاعِرٌ، اشتقوا له اسماً فاعلاً. وفي الحديث: أَنه كان وافِرَ     السَّبَلة؛ قال أَبو منصور: يعني الشعرات التي تحت اللَّحْي الأَسفل،     والسَّبَلة عند العرب مُقَدَّم اللحية وما أَسْبَل منها على الصدر؛ يقال للرجل     إِذا كان كذلك: رجل أَسْبَلُ ومُسَبَّل إِذا كان طويل اللحية، وقد سُبِّل     تَسْبيلاً كأَنه أُعْطِيَ سَبَلة طويلة. ويقال: جاء فلان وقد نَشَر     سَبَلِته إِذا جاءَ يَتَوَعَّد؛ قال الشَّمَّاخ:     وجاءت سُلَيْمٌ قَضُّها بقَضِيضِها،     تُنَشِّرُ حَوْلي بالبَقِيع سَبالَها     ويقال للأَعداء: هم صُهْبُ السِّبال؛ وقال:     فظِلالُ السيوف شَيَّبْنَ رأْسي،     واعْتِناقي في القوم صُهْبَ السِّبال     وقال أَبو زيد: السَّبَلة ما ظهر من مُقَدَّم اللحية بعد العارضَيْن،     والعُثْنُون ما بَطَن. الجوهري: السَّبَلة الشارب، والجمع السِّبال؛ قال ذو     الرمة:     وتَأْبَى السِّبالُ الصُّهْبُ والآنُفُ الحُمْرُ     وفي حديث ذي الثُّدَيَّة: عليه شُعَيْراتٌ مثل سَبَالة السِّنَّوْر.     وسَبَلَةُ البعير: نَحْرُه. وقيل: السَّبَلة ما سال من وَبَره في مَنْحره.     التهذيب: والسَّبَلة المَنْحَرُ من البعير وهي التَّريبة وفيه ثُغْرة     النَّحْر. يقال: وَجَأَ بشَفْرَته في سَبَلَتها أَي في مَنْحَرها. وإِنَّ     بَعِيرَك لَحَسنُ السَّبَلة؛ يريدون رِقَّة جِلْده. قال الأَزهري: وقد سمعت     أَعرابيّاً يقول لَتَمَ، بالتاء، في سَبَلة بعيره إِذا نَحَرَه فَطَعَن     في نحره كأَنها شَعَراتٌ تكون في المَنْحَر. ورجل سَبَلانيٌّ ومُسْبِلٌ     ومُسْبَلٌ ومُسَبِّلٌ وأَسْبَلُ: طويل السَّبَلة. وعَيْن سَبْلاء: طويلة     الهُدْب.     ورِيحُ السَّبَل: داءٌ يُصِيب في العين. الجوهري: السَّبَل داءٌ في     العين شِبْه غِشاوة كأَنها نَسْج العنكبوت بعروق حُمْر.     ومَلأَ الكأْس إِلى أَسبالِها أَي حروفها كقولك إِلى أَصْبارِها. ومَلأَ     الإِناءَ إِلى سَبَلته أَي إِلى رأْسه. وأَسْبالُ الدَّلْوِ: شِفاهُها؛     قال باعث بن     صُرَيم اليَشْكُري:     إِذ أَرْسَلُوني مائحاً بدِلائِهِمْ،     فَمَلأْتُها عَلَقاً إِلى أَسْبالِها     يقول: بَعَثُوني طالباً لتِراتِهم فأَكْثَرْت من القَتْل، والعَلَقُ     الدَّمُ.     والمُسْبِل: الذَّكَرُ. وخُصْية سَبِلةٌ: طويلة. والمُسْبِل: الخامس من     قِداح المَيْسِر؛ قال اللحياني: هو السادس وهو المُصْفَح أَيضاً، وفيه     ستة فروض، وله غُنْم ستة أَنْصِباء إِن فاز، وعليه غُرْم ستة أَنْصباء إِن     لم يَفُزْ، وجمعه المَسابل.     وبنو سَبَالة     (* قوله «بنو سبالة» ضبط بالفتح في التكملة، عن ابن دريد،     ومثله في القاموس، قال شارحه: وضبطه الحافظ في التبصير بالكسر): قبيلة.     وإِسْبِيلٌ: موضع، قيل هو اسم بلد؛ قال خَلَف الأَحمر:     لا أَرضَ إِلاَّ إِسْبِيل،     وكلُّ أَرْضٍ تَضْلِيل     وقال النمر بن تولب:     بإِسْبِيلَ أَلْقَتْ به أُمُّه     على رأْس ذي حُبُكٍ أَيْهَما     والسُّبَيْلة: موضع؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:     قَبَحَ الإِلهُ، ولا أُقَبِّح مُسْلِماً،     أَهْلَ السُّبَيْلة من بَني حِمَّانا     وسَبْلَلٌ: موضع؛ قال صَخْر الغَيِّ:     وما انْ صَوْتُ نائحةٍ بلَيْلٍ     بسَبْلَل لا تَنامُ مع الهُجود     جَعَله اسماً للبُقْعة فَتَرك صَرْفه. ومُسْبِلٌ: من أَسماء ذي الحِجَّة     عاديَّة. وسَبَل: اسم فرس قديمة. الجوهري: سَبَل اسم فرس نجيب في العرب؛     قال الأَصمعي: هي أُمُّ أَعْوَج وكانت لِغَنيٍّ، وأَعْوَجُ لبني آكل     المُرَار، ثم صار لبني هِلال بن عامر؛ وقال:     هو الجَوَادُ ابن الجَوَادِ ابنِ سَبَل     قال ابن بري: الشعر لجَهْم بن شِبْل؛ قال أَبو زياد الكلابي: وهو من بني     كعب بن بكر وكان شاعراً لم يُسْمَع في الجاهلية والإِسلام من بني بكر     أَشعرُ منه؛ قال: وقد أَدركته يُرْعَد رأْسه وهو يقول:     أَنا الجَوَادُ ابنُ الجَوَاد ابنِ سَبَل،     إِن دَيَّمُوا جادَ، وإِنْ جادُوا وَبَل     قال ابن بري: فثبت بهذا أَن سَبَل اسم رجل وليس باسم فرس كما ذكر     الجوهري.
مقاييس اللغة:
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
القاموس المحيط:
السَّبيلُ والسَّبيلَةُ الطَّريقُ، وما وَضَحَ منه، ويُؤَنَّثُ، ج ككُتُبٍ، و " على اللهِ قَصْدُ السَّبيلِ " اسمُ جِنْسٍ لقولهِ " ومنها جائِرٌ " . و " أنْفقوا في سَبيل الله " ، أي الجِهادِ، وكلِّ ما أمَرَ الله به من الخَيْرِ، واسْتِعْمالُهُ في الجِهادِ أكثَرُ. وابنُ السَّبيلِ ابنُ الطَّريقِ، أَي الذي قُطِعَ عليه الطَّريقُ.
والسابِلَةُ من الطُّرُقِ: المَسْلوكَةُ، والقومُ المُخْتَلِفَةُ عليها. وأَسْبَلَتِ الطَّريقُ: كثُرَتْ سابِلَتُها و الإِزارَ: أرْخاهُ، و الدَّمْعَ: أرْسَلَهُ، و السماءُ: أمْطَرَتْ. والسَّبولَةُ، ويُضَمُّ، والسَّبَلَةُ، محرَّكةً، والسُّنْبُلَةُ، بالضم: الزَّرْعَةُ المائِلَةُ. والسَّبَلُ، محرَّكةً: المَطَرُ، والأَنْفُ، والسَّبُّ والشَّتْمُ، والسُّنْبُلُ، وغِشاوَةُ العَيْنِ من انْتِفاخِ عُروقِها الظاهِرَةِ في سَطْحِ المُلْتَحِمَةِ، وظُهورُ انْتِساجِ شيءٍ فيما بينهما كالدُّخانِ. والسَّبَلَةُ، محرَّكةً: الدائِرةُ في وَسَطِ الشَّفَةِ العُلْيا، أو ما على الشارِبِ منَ الشَّعَرِ، أو طَرَفُهُ، أَو مُجْتَمَعُ الشارِبَيْنِ، أَو ما على الذَّقَنِ إلى طَرَفِ اللِحْيَةِ كُلِّها، أو مُقَدَّمُها خاصَّةً، ج: سِبالٌ، وما سالَ من وبَرِ البَعيرِ في مَنْحَرِه. وجَرَّ سَبَلَتَه: ثِيابَهُ. وذُو السَّبَلَةِ: خالدُ بنُ عَوْفِ بنِ نَضْلَةَ من رُؤسائِهِم. وبَعيرٌ حَسَنُ السَّبَلَةِ، أَي: رِقَّةِ جِلْدِهِ. وكتَبَ في سَبَلَةِ الناقَةِ: طَعَنَ في ثُغْرَةِ نَحْرِها. ونَشَرَ سَبَلَتَه، أَي: جاءَ مُتَوَعِّداً. ورجُلٌ سَبَلانِيٌّ، محرَّكةً، وكمُحْسِنٍ ومُكْرَمِ ومحدِّثٍ ومُعَظَّمٍ وأحمدَ: طَويلُ السَّبَلَةِ. وعيْنٌ سَبْلاءُ: طَويلَةُ الهُدْبِ. ومَلأَهَا إلى أسْبالِها، أي: حُروفها وشِفاهِها. وكمُحْسِنٍ: الذَّكَرُ، والضَّبُّ، والسادِسُ أَو الخامِسُ منِ قداحِ المَيْسِرِ، واسمُ ذِي الحِجَّةِ. وكمُعَظَّمٍ: الشيخُ السَّمِجُ. وخُصْيَةٌ سَبِبَةٌ، كفرِحةٍ: طويلَةٌ. وبنُو سَبالَة: قبيلةٌ. والسُّبْلَةُ، بالضم: المَطَرَةُ الواسِعةُ. وإِسْبِيلٌ، كإِزْمِيلٍ: د. وككتابٍ: ع بين البَصْرَةِ والمدينةِ.
وكجَبَلٍ: ع قُرْبَ اليمامةِ، وفرسٌ، وابنُ العَجْلانِ: صحابيٌّ طائِفيٌّ، ووالِدُ هُبَيْرَةَ المُحَدِّثِ، أَو هو بالشينِ. وذو السَّبَلِ بنُ حَدَقَةَ بنِ بَطَّةَ. وسَبَلٌ من رِماحٍ: طائفةٌ منها، قليلةٌ أو كثيرةٌ. وسَبْلَلٌ: ع.
وسَبَّلَهُ تَسْبيلاً: جعله في سبيلِ اللهِ تعالى. وذو السِّبالِ، ككِتابٍ: سعدُ بنُ صُفَيْحٍ، خالُ أبي هريرة، رضي الله تعالى عنه. وكشَدَّادٍ: جَدُّ والِدِ أزْدادِ بنِ جَميلِ ابن موسى المُحَدِّثِ.
سَلْسَبيلُ: عَيْنٌ في الجنةِ، مَعْرفَةٌ، زِيدَتِ الألِفُ في الآيةِ للازْدِواجِ، وسيأتي. وبنُو سُبَيلَةَ، كجُهَيْنَةَ: قبيلةٌ. وسَبَلانُ، محرَّكةً: جَبَلٌ، ولَقَبُ المُحدِّثِينَ سالِمٍ مولى مالِكِ بنِ أوسٍ، وإبراهيمَ ابنِ زِيادٍ، وخالِدِ بنِ عبدِ اللهِ، وأبي عبدِ اللهِ شَيخِ خالدِ ابنِ دِهْقانَ. وأسْبَلَ عليه: أكثَرَ كلامَهُ عليه، و الدَّمْعُ، والمطرُ: هَطَلاَ، و السماءُ: أمطرتْ، و إِزارَهُ: أرخاهُ، و الزَّرْعُ: خَرَجَتْ سُبولَتُه.
تاج العروس:
س ب ل
السَّبِيلُ والسَّبِيلَةُ وهذه عن ابنِ عَبَّادٍ : الطَّرِيقُ وما وَضَحَ منه زادَ الرَّاغِبُ : الذي فيه سُهُولَةٌ يُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ والتَّأْنِيثُ أَكْثَرُ قالَهُ تَعالى : " وإنْ يَرَوْا سَبيلَ الرِّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبيلاً " وشَاهِدُ التَّأْنِيْثِ : " قُلْ هذهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلى اللهِ عَلى بَصِيرَةٍ " عَبَّرَ به عَنْ المَحَجَّةِ ج سُبُلٌ ككُتُبٍ قال الله تعالى : " وأنهاراً وَسُبُلاً " وقولُه تعالى : " وعلى اللهِ قَصْدُ السَّبِيْلِ ومِنْهَا جَائِرٌ " فَسَّرَهُ ثَعْلَب فقال : عَلى اللهِ أَنْ يَقْصِدَ السَّبِيلَ لِلْمُسْلِمِينَ " ومنها جائِرٌ " أي ومِنَ الطُّرُقِ جائِرٌ عَلى غَيْرِ السّبِيلِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَكونَ السّبِيلُ هنا اسْم جِنْسٍ لا سَبِيلاً واحِداً بِعَيْنِهِ لِقَوْلِهِ : " ومِنْها جائِرٌ " أي ومنها سَبيلٌ جائِرٌ وقولُه تعالى : " وأَنْفِقُوا في سَبِيلِ اللهِ " أي في الجِهادِ وكُلِّ ما أَمَرَ اللهُ بِهِ مِنَ الخَيْرِ فهو مِنْ سَبيلِ اللهِ واسْتِعْمالُهُ في الْجِهادِ أَكْثَرُ لأنَّهُ السَّبِيلُ الذي يُقاتَلُ فيه عَلى عَقْدِ الدّينِ وقولُه : " في سَبِيلِ اللهِ " أُرِيدَ به الذي يُرِيدُ الْغَزْوَ ولا يَجِدُ ما يُبَلِّغُهُ مَغْزَاهُ فيُعْطَى مِن سَهْمِهِ وكُلُّ سَبِيلٍ أُرِيدَ به اللهُ عَزَّ جَلَّ وهو بِرٌّ داخِلٌ في سَبيلِ اللهِ وإذا حَبَّسَ الرَّجُلُ عُقْدَةً له وسَبَّلَ ثَمَرَها أو غَلَّتَها فإِنَّهُ يُسْلَكُ بما سَبَّلَ سَبِيلُ الخَيْرِ يُعْطَى منه ابنُ السَّبِيلِ والفَقيرُ والمُجاهِدُ وغيرُهم وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : وسَبيلُ اللهِ عامٌّ يَقَعُ على كُلِّ عَمَلٍ خالِصٍ سُلِكَ به طَرِيقُ التَّقَرُّبِ إلى اللهِ عزَّ وجَلَّ بِأَداءِ الفَرائِضِ والنَّوافِلِ وأَنْواعِ التَّطَوُّعاتِ وإِذا أُطْلِقَ فهو في الغالِبِ واقِعٌ عَلى الجِهادِ حتى صارَ لِكَثْرَةِ الاسْتِعْمالِ كأَنَّهُ مَقْصُورٌ عليه . وأَمَّا ابْنُ السَّبِيلِ فهو ابْنُ الطَّرِيقِ أي المُسافِرُ الكَثِيرُ السَّفَرِ سُمِّيَ ابْناً لها لِمُلازَمَتِهِ إِيَّاها قالَهُ ابْنُ الأَثِيرُ وقال الرَّاغِبُ : هوَ المُسافِرُ البَعِيدُ عَن مَنْزِلِهِ نُسِبَ إلى السَّبِيلِ لمُمارَسَتهِ إِيَّاهُ وقالَ ابنُ سِيدَه . تَأْوِيلُهُ الذي قُطِعَ عليه الطِّرِيقُ زادَ غَيْرُه : وهو يُرِيدُ الرُّجُوعَ إلى بَلَدِهِ ولا يَجِدُ ما يَتَبَلَّغُ به . وقيلَ : هو الذي يُرِيدُ الْبَلَدَ غيرَ بَلَدِهِ لأَمْرٍ يَلْزَمُهُ وقالَ ابنُ عَرَفَةَ : هو الضَّيْفُ المُنْقَطَعُ به يُعْطَى قَدْرَ ما يَتَبَلَّغُ به إلى وَطَنِهِ وقال ابنُ بَرِّيِّ : هو الغريبُ الذي أَتَى بهِ الطَّرِيقُ قال الرَّاعِي :
عَلى أَكْوارِهِنَّ بَنُو سَبِيلٍ ... قَلِيلٌ نَوْمُهُمْ إِلاَّ غِرارَا وقالَ آخَرُ : ومَنْسُوبٍ إلى مَنْ لَمْ يَلِدْهُ كذاكَ اللهُ نَزَّلَ في الْكِتابِ
والسَّابِلَةُ مِنَ الطُّرُقِ قالَ بَعْضُهُم : ولو قالَ : مِن السُّبُلِ لَوَافَقَ اللَّفْظَ والاشْتِقاقَ : الْمَسْلُوكَةُ يُقال : سَبيلٌ سَابِلَةٌ : أي مَسْبُولَةٌ والسَّابِلَةُ أَيْضاً : الْقَوْمُ الْمُخْتَلفَةُ عَليها في حَوائِجِهِمْ جَمْعُ سَابِلٍ وهو السَّالِكُ على السَّبِيلِ ويُجْمَعُ أَيْضاً على السَّوابِلِ وأَسْبَلَتِ الطَّرِيقُ : كَثُرَتْ سابِلَتُها أي أَبْناؤُها المُخْتَلِفُونَ إِليها . وأسْبَلَ الإِزَارَ : أَرْخاهُ ومنه الحديثُ : نَهَى عَنْ إِسْبالِ الإِزَارِ وقال : إِنَّ اللهَ لا يَنْظُرُ إلى مُسْبِلٍ إِزارَهُ وفي حديثٍ آخَرَ : ثَلاَثةٌ لا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ ولا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ ولاَ يُزَكِّيهِمْ فذَكَرَ المُسْبِلَ والْمَنَّانَ والمُنَفِّقَ سِلْعَتَهُ بالْحَلِفِ الْكَاذِبِ قال ابنُ الأَعْرابِيِّ وغَيْرُهُ : الْمُسْبِلُ : الذي يُطَوِّلُ ثَوْبَهُ ويُرْسِلُهُ إلى الأَرْضِ إذا مَشى وإِنَّما يَفْعَلُ ذلكَ كِبْراً واخْتِيالاً . ومِنَ الْمَجازِ : وَقَفَ عَلَى الدَّارِ فأَسْبَلَ دَمْعَهُ أي أَرْسَلَهُ ويُسْتَعْمَلُ أيْضاً لازِماً يُقالُ : أَسْبَلَ دَمْعُهُ أَيْ هَطَلَ وأَسْبَلَتِ السَّمَاءُ : أمْطَرَتْ وأَرْخَتْ عَثَانِينَهَا إلى الأَرْضِ وفي الأَساسِ : أَسْبَلَ الْمَطَرُ : أَرْسَلَ دُفْعَهُ وتَكاثَفَ كأَنَّما أَسْبَلَ سِتْراً وهو مَجازٌ . والسَّبُولَةُ بالفَتْحِ ويُضَمُّ والسَّبَلَةُ مُحَرَّكَةً والسُّنْبُلَةُ بالضَّمًّ كقُنْفُذَةٍ : الزَّرْعَةُ الْمائِلَةُ الأُولَى لُغَةُ بني هَمْيانَ نَقَلَهُ السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْضِ والأخِيرَةُ لُغَةُ بني تَميم وقالَ اللَّيْثُ : اسَّبُولَةُ : هي سُنْبَلَةُ الذُرَةِ والأَرْزِّ ونَحْوِهِ إِذا مَالَتْ . ومِن الْمَجازِ : السَّبَلُ مُحَرَّكَةً : الْمَطَرُ المُسْبِلُ يُقالُ : وَقَعَ السَّبَلُ قالَ لَبِيدٌ رَضِيَ اللهُ تَعَالى عنه :
رَاسِخُ الدِّمْنِ عَلى أَعْضادِهِ ... ثَلَمَتْهُ كُلُّ رِيحٍ وسَبَلُ
وقالَ أبو زَيْدٍ : أَسْبَلَتِ السَّماءُ إِسْبالاً والاِسْمُ السَّبَلُ وهو المَطَرُ بَيْنَ السَّحابِ والأَرْضِ حينَ يَخْرُجُ مِنَ السَّحابِ ولم يَصِلُ إلى الأَرْضِ . والسَّبَلُ : الأَنْفُ يُقالُ : أَرْغَمَ اللهُ سَبَلَهُ والجَمْعُ سِبالٌ كما في المُحيطِ . والسَّبَلُ : السَّبُ والشَّتْمُ يُقالُ : بَيْنِي وبَيْنَهُ سَبَلٌ كما في المُحِيطِ ولا يَخْفَى أنَّ قَوْلَهُ : والشَّتْمُ : زِيادَةٌ لأنَّ المَعْنَى قد تَمَّ عندَ قَوْلِهِ : السَّبّ . والسَّبَلُ : السُّنْبُلُ لُغَةُ الحِجازِ ومِصْرَ قَاطِبَةً وقِيلَ : هو ما انْبَسَطَ مِنْ شعاعِ السُّنْبُلِ وقِيل : أَطْرَافُهُ . والسَّبَلُ : دَاءٌ يُصِيبُ في العَيْنِ قيل : هو غِشَاوَةٌ الْعَيْنِ أو شِبْهُ غِشَاوَةٍ كأنَّها نَسَجُ الْعَنْكَبُوتِ كَما في العُبَابِ زادَ الجَوْهَرِيُّ بِعُرُوقٍ حُمْرٍ وقالَ الرَّئِيسُ : مِنَ انْتِفَاخِ عُرُوقِها الظَّاهِرَةِ في سَطْحِ الْمُلْتَحِمَةِ إِحْدَى طَبَقاتِ العَيْنِ وقيل : هو ظُهُورُ انْتِسَاجِ شَيْءٍ فِيمَا بَيْنَهُما كالدُّخانِ وتفصيله في التَّذْكِرَةِ . والسَّبَلَةُ : مُحَرَّكَةً : الدَّائِرَةُ في وَسَطِ الشَّفَةِ الْعُلْيَا أو مَا عَلى الشَّارِبِ مِنَ الشَّعَرِ ومنه قَوْلُهم : طالَتْ سَبَلَتُكَ فَقُصَّها وهو مَجازٌ أو طَرَفُهُ أو مُجْتَمَعُ الشَّارِبَيْنِ أو ما عَلى الذَّقَنِ إلى طَرَفِ اللِّحْيَةِ كُلِّها أو مُقَدَّمُها خَاصَّةً هكذا في سائِرِ النُّسَخِ وفي العِبَارَةِ سَقْطٌ فِإنَّ نَصَّ المُحْكَمِ : إلى طَرَفِ اللَّحْيَةُ خَاصَّةً وقيل : هي الِّلحْيَةُ كُلُّها بأَسْرِها عن ثَعْلَبٍ وأمَّا قَولُه : أو مُقَدَّمُها فَإِنَّهُ مِن نَصِّ الأزْهَرِيِّ قالَ : والسَّبَلَةُ عندَ العَرَبِ مُقَدَّمُ اللِّحْيَةِ وما أسْبَلَ منها علَى الصَّدْرِ فتَأَمَّل ذلك وعلى هذا تكونُ الأَقْوالُ سَبْعَةً وقال ابنُ دُرَيْدٍ : مِن العَرَبِ مَنْ يَجْعَلُ السَّبَلَةُ طَرَفَ اللَّحْيَةِ ومنهم مَن يَجْعَلُها ما أسْبَلَ مِن شَعَرِ الشَّارِبِ في اللِّحْيَةِ وفي الحديثِ : أَنَّهُ كانَ وافِرَ السَّبَلَةِ قال الأَزْهَرِيُّ : يَعْنِي الشَّعَرَاتِ التي تَحْتَ اللَّحْيِ الأَسْفَلِ وقالَ أبو زَيْدٍ : السَّبَلَةُ ما ظَهَرَ مِن مُقَدَّمِ اللِّحْيَةِ بَعْدَ العارِضَيْنِ والعُثْنُونُ ما بَطَنَ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : السَبَلَةُ الشَّارِبُ ج : سِبَالٌ قال الشَّمَّاخُ :
وجَاءَتْ سُلَيْمٌ قَضَّهَا بِقَضِيضِها ... تُنَشِّرُ حَوْلِي بِالْبَقِيعِ سِبَالَها وسَبَلَةُ البَعِيرِ : نَحْرُهُ أو ما سَالَ مِنْ وَبَرِ الْبَعِيرِ في مَنْحَرِهِ وقالَ الأَزْهَرِيُّ : السَّبَلَةُ المَنْحَرُ مِنَ البَعِيرِ . وهي التَّرِيبَةُ وفيه ثُغْرَةُ النَّحْرِ يُقالُ : وَجَأَ بِشَفْرَتِهِ في سَبَلَتَهُ : أي ثِيابَهُ جَمْعُهُ سَبَلٌ وهي الثِّيابُ المُسْبَلَةُ كالرَّسَلِ والنَّشَرِ في المُرْسَلَةِ والمَنْشُورَةِ . وذُو السَّبَلَةِ : خَالِدُ بْنُ عَوْفِ بْنُ نَضْلَةَ بنِ مُعاوِيَةَ بنِ الحارثِ بنِ رَافِعِ ابنِ عبدِ عَوْفِ بنِ عُتْبَةَ بنِ الحَارِثِ بنِ رَعْلِ بنِ عامرِ بنِ حَرْبِ بنِ سَعْدِ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ سُلَيْمِ بنِ فَهْمِ بنِ غُنْمِ بنِ دَوْسٍ الدَّوْسِيُّ مِنْ رُؤَسائِهِمْ
ويُقالُ : بَعِيرٌ حَسَنُ السَّبَلَةِ أي رِقَّةِ جِلْدِهِ هكذا نَصُّ العُبابِ وفي التَّهْذِيبِ : يُقالُ : إنَّ بَعِيرَكَ لَحَسَنُ السَّبَلَةِ يُرِيدُونَ رِقَّةَ خَدِّهِ قلتُ : ولَعَلَّ هذا هو الصَّوابُ . ويُقالُ : كَتَبَ في سَبَلَةِ النَّاقَةِ إذا طَعَنَ في ثُغْرَةِ نَحْرِها لِيَنْحَرَها كما في العُباب ونَصُّ الأَزْهَرِيِّ : سَمِعْتُ أَعْرَابِيَّاً يَقولُ : لَتَمَ بالتَّاءِ في سَبَلَةِ بَعِيرِهِ إذا نَحَرَهُ فَطَعَنَ في نَحْرِهِ كأَنَّها شَعَرَاتٌ تَكونُ في الْمَنْحَرِ . ومِن المَجازِ : جاءَ فُلانٌ وقد نَشَرَ سَبَلَتَهُ أي جاءَ مُتَوَعِّداً وشاهُدُه قَوْلُ الشَّمَّاخِ المُتَقَدِّمُ قريباً . ومِنَ المَجازِ : يُقالُ : رَجُلٌ سَبَلاَنِيٌّ مَحَرَّكَةً ومُسْبِلٌ كَمُحْسِنٍ ومُكْرَمٍ ومُحَدِّثٍ ومُعَظَّمٍ وأَحْمَدَ الأُولَى والثَّانِيَةُ والأَخِيرَةُ عن ابنِ دُرَيْدٍ والرَّابِعَةُ والخامِسَةُ عن ابنِ عَبَّادٍ : طَوِيلُ السَّبَلَةِ أي اللِّحْيَةِ وقد سُبِّلَ تَسْبِيلاً كأَنَّهُ أُعْطِيَ سَبَلَةً طَوِيلَةً . وعَيْنٌ سَبْلاءُ : طَوِيلَةُ الْهُدْبِ وأَمَّا قَوْلُهم : عَيْنٌ مُسْبَلَةٌ فلُغَةٌ عَامِّيَّةٌ . ومِنَ المَجَازِ : مَلأَها أي الكَأْسَ وإِنَّما أعادَ الضَّمِيرَ إِلَيْها مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ سَبَقَ ذِكْرُها عَلى حَدِّ قَوْلِهِ تَعالى : " حَتَّى تَوارَتْ بِالحِجَابِ " وإلى أَسْبالِها : أي حُرُوفِها كقَوْلِكَ : إلى أَصْبارِها واحِدُهَا سَبَلَةٌ مُحَرَّكَةً يُقالُ : مَلأَ الإِناءَ إلى سَبَلَتِهِ أي إلى رأْسِهِ وأَسْبالُ الدِّلاءِ : شِفاهُهَا قالَ باعِثُ ابنُ صُرَيْمٍ الْيَشْكُرِيُّ : إذْ أَرْسَلُونِي مَائِحاً بِدِلاَئِهِمْ فَمَلأْتُها عَلَقاً إلى أَسْبالِهَا يقُولُ : بَعَثُونِي طَالِباً لِتِرَاتِهِمْ فَأَكْثَرْتُ مِنَ القَتْلِ والعَلَقُ : الدَّمُ . ومِنَ المَجازِ : المُسْبِلُ كمُحْسِنٍ : الذَكَرُ لارْتِخَائِهِ . والمُسْبِلُ أَيْضاً : الضَّبُّ . وأَيْضاً : السَّادِسُ أو الْخَامِسُ مِن قِدَاحِ الْمَيْسِر الأَوَّلُ قَوْلُ اللِّحْيانِيِّ وهو المُصْفَحُ أيضاً وفيه سِتَّةُ فُرُوضٍ ولهُ غُنْمُ سِتَّةِ اَنْصِبَاءَ إِنْ لَمْ يَفُزْ والجَمْعُ المَسَبِلُ . ومُسْبِلٌ : اسْمٌ مِن أَسْماءِ ذِي الْحِجَّةِ عَادِيَّةٌ . والمُسَبَّلُ كمُعَظَّمٍ : الشَّيْخُ السَّمْجُ كأَنَّهُ لِطُولِ لِحْيَتِهِ . وخُصْيَةٌ سَبِلَةٌ كَفَرِحَةٍ : طَوِيلَةٌ مُسْتَرْخِيَةٌ . وبَنُو سَبالَةَ : قَبِيلَةٌ ظاهِرُ إِطْلاقِهِ يَقْتَضِي أنَّهُ بالفَتْحِ وابنُ دُرَيْدٍ ضَبَطَهُ بالضَّمِّ كَما في العُبابِ وقالَ الحافِظُ في التَّبْصِيرِ : وفي الأَزْدِ سِبَالَة ككِتَابَةٍ منهم عبدُ الجَبَّارِ بنُ عبدِ الرَّحمَنِ وَالِي خُرَاسانَ لِلْمَنْصُورِ وحُمْرَانُ السِّبالِيُّ الذي يقُولُ فيهِ الشَّاعِرُ :
مَتى كانَ حُمْرَانُ السِّبالِيُّ رَاعِياً ... وقد رَاعَهُ بالدَّوِّ اَسْوَدُ سَالِخُ فَتَأمَّلْ ذلك . والسّثبْلَةُ بالضَّمِّ : الْمَطَرَةُ الْوَاسِعَةُ عن ابْن الأَعْرابِيِّ . وإسْبِيلٌ كإِزْمِيلٍ : د وقيل : اسْمُ أَرْضٍ قالَ النَّمِرُ بنُ تَوْلٍَ رضِيَ اللهُ تَعالَى عنه :
بِإسْبِيلَ أَلْقَتْ بِهِ أُمُّهُ ... عَلى رَأْسِ ذِي حُبُكٍ أَيْهَمَا وقالَ خَلَفٌ الأَحْمَرُ :
" لا أَرْضًَ إِلا إِسْبِيلْ
" وكُلُّ أَرْضٍ تَضْلِيلْ وقالَ يَاقُوتُ : إِسْبيلُ : حِصْنٌ بأَقْصَى اليَمَنِ وقيل : حِصْنٌ وَراءَ النُّجَيْرِ قالَ الشاعِرُ يَصِفُ حِماراً وَحْشِيّاً :
بِإِسْبِيلَ كانَ بِها بُرْهَةً ... مِن الدَّهْرِ لا نَبَحَتْهُ الْكِلاَبُ وهذا صِفَةُ جَبَلٍ لا حِصْنٍ وقال ابنُ الدُّمَيْنَةَ : إِسْبِيلُ جَبَلٌ في مِخْلاَفِ ذَمَارِ وهو مُنْقَسِمٌ بِنِصْفَيْنِ نِصْفُهُ إلى مِخْلاَفِ رَدَاع ونِصْفُهُ إلى بَلَدِ عَنْس وبَيْنَ إِسْبِيلَ وذَمَارِ أَكَمَةٌ سَوْدَاءُ بها حَمَّةٌ تُسَمَّى حَمَّامَ سُلَيْمانَ والنَّاسُ يَسْتَشْفُونَ به مِن الأَوْصابِ والجَرَبِ وغيرِ ذلك قالَ محمدُ بنُ عبدِ اللهِ النُّمَيْرِيُّ ثم الثَّقَفِيُّ :
" إلى أَن بَدَا لِي حِصْنُ إِسْبِيلَ طَالِعاًوإِسْبِيلُ حِصْنٌ لَمْ تَنَلْهُ الأَصابِعُ وبما قُلْنَا ظَهَرَ قُصُورُ المُصَنِّفِ في سِياقِهِ . والسِّبَالُ ككِتَابِ : ع بَيْنَ الْبَصْرَةِ والْمَدِينَةِ عَلى سَاكِنِها أَفْضَلُ الصَّلاةِ والسَّلامِ يُقالُ له : سِبَالُ أُثَالٍ قالَهُ نَصْرٌ . وسَبَلٌ كَجَبَلٍ : ع قُرْبَ الْيَمَامَةِ بِبِلادِ الرَّبَابِ قالَهُ نَصْرٌ . وسَبَلٌ : اسْمُ فَرَسٍ قَدِيمَةٍ مِنْ خَيْلِ العَرَبِ قَالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ وأَنْشَدَ :
" هو الجَوادُ ابنُ الجَوادِ ابنِ سَبَلْ
" إنْ دَيَّمُوا جَادَ وإِنْ جادُوا وَبَلْ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : اسْمُ فَرَسٍ نَجِيبٍ في العَرَبِ قالَ الأَصْمَعِيُّ : هي أُمُّ اَعْوَجَ كانَتْ لِغَنِيٍّ وأَعْوَجُ لِبَنِي آكِلِ المُرَارِ ثُمَّ صَارَ لِبَنِي هِلاَلٍ وأَنْشَدَ :
" هُوَ الجَوادُ . . إلخ وقالَ غيرُهُ : هيَ أُمُّ أَعْوَجَ الأَكْبَرِ لِبَنِي جَعْدَةَ قالَ النَّابِغَةُ الجَعْدِيُّ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه :
وهَناجِيجَ جِيَادٍ نُجُبٍ ... نَجْلِ فَيَّاضٍ ومِن آلِ سَبَلْ قلتُ : وقَرَأْتُ في أَنْسابِ الخَيْلِ لابنِ الكَلْبِيِّ أَنَّ أَعْوَجَ أَوَّلُ مَنْ نُتِجَه بَنُو هِلاَلٍ وأُمُّهُ سَبَلُ بنتُ فَيَّاضٍ كانتْ لِبَنِي جَعْدَةَ وأُمُّ سَبَلٍ القَسَامِيَّةُ . انتهى وأغْرَبَ ابنُ بَرِّيٍّ حيثُ قالَ : الشِّعْرُ لِجَهْمِ بنِ سَبَلٍ يَعْنِي قَوْلَهُ :
" هوَ الجَوادُ بنُ الجَوادِ إلخ قالَ أبو زِيَادٍ الْكِلابِيُّ : وهو من بَنِي كَعْبِ بنِ بَكْرٍ وكانَ شاعِراً لَمْ يُسْمَعْ في الجاهِلِيَّةِ والإِسْلامِ مِنْ بَنِي بَكْرٍ أَشْعَرُ مِنْه قال : وقد أَدْرَكْتُهُ يُرْعَدُ رَأْسُهُ وهوَ يَقُولُ :
" أنا الْجَوادُ بنُ الجَوادِ بنِ سَبَلْ
" إِنْ دَيَّمُوا جَادَ وإِنْ جَادُوا وَبَلْ قال ابنُ بَرِّيٍّ : فثَبَتَ بهذا أنَّ سَبَلْ اسْمُ رَجُلٍ وليسَ باسْمِ فَرَسٍ كما ذَكَرَ الجَوْهَرِيُّ فتَأَمَّلْ ذلكَ . وسَبَلُ بْنُ الْعَجْلانِ : صَحابِيٌّ طَائِفِيٌّ ووَالِدُ هُبَيْرَةَ الْمُحَدِّثُ هكذا في سائِرِ النُّسَخِ وهو خَطَأٌ فَاحِشٌ فَإِنَّ الصَّحابِيَّ إِنَّما هُو هُبَيْرَةُ بنُ سَبَل الذي جَعَلَهُ مُحَدِّثاً ففي التَّبْصِيرِ : سَبَلَ بنُ العَجْلانِ الطّائِفِيِّ لابْنِهِ هُبَيْرَةُ صُحْبَةٌ وقالَ ابنُ فَهْدٍ في مُعْجَمِهِ : هُبَيْرَةُ بنُ سَبَلِ بنِ العَجْلانِ الثَّقَفِيِّ وَلِيَ مَكَّةَ قُبَيْلَ عَتَّابِ بنِ أُسَيْدٍ أَيَّاماً . ولم يذْكُرْ أَحَدٌ سَبَلاً وَالِدَهُ في الصَّحابَةِ فتَنَبهّ لذلك أو هو بالشَّيْنِ المُعْجَمَةِ وهو قَوْلُ الدَّارَقُطْنِيُّ قالَهُ الحافِظُ . وذُو السَّبَلِ بْنُ حَدَقَةَ بنِ بَطَّةَ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : مَظَّةَ بن سِلْهِمِ بنِ الحَكَمِ بنِ سَعْدِ العَشِيرَةِ . ويُقالُ : سَبَلٌ مِن رِماحٍ : أي طائِفَةٌ مِنْها قَلِيلَةٌ أو كَثِيرَةٌ قالَ مُجَمَّعُ بنُ هِلالٍ الْبَكْرِيُّ :
وخَيْلٍ كَأَسْرابِ الْقَطَا قد وَزَعْتُهَا ... لها سَبَلٌ فيهِ الْمَنشيَّةُ تَلْمَعُ يَعْنِي بهِ الرُّمْحَ . وسَبْلَلٌ كجَعْفَرٍ ع وقالَ السُّكَرِي : بَلَدٌ قالَ صَخْرُ الْغَيِّ يَرْثَي ابْنَهُ تَلِيداً :
وما إِنْ صَوْتُ نَائِحَةٍ بِلَيْلٍ ... بِسَبْلَلَ لا تَنامُ مَعَ الهُجُودِ
جَعَلَهُ اسْماً للبُقْعَةِ وتَرَكَ صَرْفَهُ . وسَبَّلَهُ تَسْبِيلاً : أَبَاحَهُ وجَعَلَهُ في سَبِيلِ اللهِ تَعالى كَأَنَّهُ جَعَلَ إليهِ طَرِيقاً مَطْرُوقَةً ومنه حديثُ وَقْفِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه : احْبِسْ أَصْلَها وسَبِّلْ ثَمَرَتَها : أي اجْعَلْهَا وَقْفاً وأَبِحْ ثَمَرَتَها لِمَنْ وَقَفْتَها عليهِ . وذُو السِّبالِ ككِتَابٍ : سَعْدُ بْنُ صُفَيْحٍ بنِ الحارثِ بنِ سابِي بنِ أبي صَعْبِ بنِ هُنَيَّةَ بنِ سَعْدِ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ سُلَيْمِ بنِ فَهْمِ بنِ غُنْمِ بنِ دَوْسٍ خالُ أبي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه وهو الذي كان آلَى أنْ لاَ يَأْخُذَ أَحَداً مِنْ قُرَيْشٍ إِلاَّ قَتَلَهُ بِأَبِي الأُزَيْهِرِ الدَّوْسِيِّ ذَكَرَهُ ابنُ الكَلْبِيِّ . والسَّبَّالُ بن طَيْشَةَ كشَدَّادٍ : جَدُّ وَالِدِ أَزْدَادَ بنِ جَمِيلِ بنِ مُوسَى الْمُحَدِّثِ رَوَى عن إِسْرائِيلَ بنِ يُونُسَ ومَالِكٍ وطالَ عُمْرُهُ فَلَقيَهُ ابنُ ناجِيَةَ . قال الحافِظُ : وضَبَطَهُ ابنُ السَّمْعانِيِّ بياءٍ تَحْتِيَّةٍ وتَبِعَهُ ابنُ الأَثِيرِ وتَعَقَّبَهُ الرَّضِيُّ الشَّاطِبِيُّ فَأَصَابَ . قلتُ : ومِمَّنْ رَوَى عَنْ أَزْدَادَ هذا أيضاً عُمَرُ بنُ أيُّوبَ السَّقَطِيُ . وابنُ نَاجِيَةَ الذي ذكَرَهُ هو عبدُ اللهِ بنُ مُحَمَّدِ ابنِ نَاجِيَةَ . وسَلْسَبِيلُ : عَيْنٌ في الْجَنَّةِ قالَ اللهُ تَعالى : " عَيْناً فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً " قالَ الأَخْفَشُ : مَعْرِفَةٌ ولكنْ لَمَّا كانتْ رَأْسَ آيةٍ وكانَ مَفْتُوحاً زِيدَتْ الأَلِفُ في الآيَةِ للاِزْدِواجِ كقَوْلِهِ تَعالى : " كانَتْ قَوارِيرَاْ قَوارِيرَا " وسيأْتِي قَرِيباً . وبَنُو سُبَيْلَةَ بنِ الهُونِ كجُهَيْنَةَ : قَبِيلَةٌ من العَرَبِ عن ابْنِ دُرَيْدٍ قالَ الحافِظُ : في قُضاعَةَ ومنهم : وَعْلَةُ ابنُ عبدِ اللهِ بنِ الحارِثِ بنِ بُلَعَ بنِ هُبَيْرَةَ بنِ سُبَيْلَةَ : فارِسٌ . وسَبَلانُ مُحَرَّكَةً : جَبَلٌ بَأذْرَبِيجَانَ مُشْرفٌ عَلى أَرْدَبِيلَ وهو مِنْ مَعالِم الصَّالِحينَ والأمَاكِنِ الَّتِي تُزَارُ ويُتَبَرَّكُ بها . وسَبَلاَنُ : لَقَبُ الْمُحَدِّثِينَ منهم : سَالِمٌ أبو عبدِ اللهِ مَوْلَى مَالِكِ بنِ أَوْسِ بنِ الحَدَثانِ النَّصْرِيُّ يَرْوِي عن أبي هُرَيْرَةَ وعائِشَةَ وعنه سَعِيدٌ المَقْبُرِيُّ ونُعَيْمٌ المُجْمرُ وبُكَيرُ بنُ الأَشَجِّ وأَيْضَاً لَقَبُ إِبْراهِيم بن زِيَادٍ عن هِشام بنِ عُرْوَةَ تُكُلِّمَ فيه وأَيْضَاً : لَقَبُ خَالِدِ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ الفَرَجِ . وقَوْله : وأبي عبدِ اللهِ : شَيْخِ خالدِ بنِ دِهْقانَ هكذا في سائِرِ النُّسَخِ والصّوابُ : سُقُوطُ الواوِ وأبو عبدِ اللهِ كُنْيَةُ خالِدٍ وهو بِعَيْنِهِ شَيْخُ خالِدِ بنِ دِهْقانَ كما حَقَّقَهُ الحافِظُ وغَيْرُه فَتَنَبَّهْ لذلك . ومن المَجازِ : يُقالُ : أَسْبَلَ عليه إِذا أَكْثَرَ كَلامَهُ عليه كما يُسْبِلُ المَطَرُ كما في الأَساسِ وأَسْبَلَ الدَّمْعُ والْمَطَلُ : أي هَطَلا وتَقَدَّمَ أَسْبَلَ الدَّمْعَ : صَبَّهُ مُتَعَدِّياً ووُجِدَ في النُّسَخِ بَعْدَ هذا والسَّماءُ : أَمْطَرَتْ وإِزَارَهُ : أَرْخَاهُ وفيهِ تَكْرَارٌ يُتَنَبَّهُ لذلك . وأَسْبَلَ الزَّرْعُ : خَرَجَتْ سُبُولَتَهُ هذا عَلى قِياسِ لُغَةِ بَنِي هَمْيانَ فإِنَّهُمْ يُسَمُّونَ السُّنْبُلَ سُبُولاً وكذا على لُغَةِ الحِجازِ فإِنَّهُم يقُولُونَ أَيْضاً : أَسْبَلَ الزَّرْعَ مِن السُّنْبُلِ كما يَقُولُونَ : أَحْظَلَ الْمَكانُ مِنَ الحَنْظَلِ وأمَّا على قِيَاسِ لُغَةِ بَنِي تَمِيمٍ فيُقال : سَنْبَلَ الزَّرْعُ نَبَّه على ذلك السّهَيْلِيُّ في الرَّوْضِ وسَيَأْتِي لِلْمُصَنِّفِ شَيْءٌ من ذلك في س ن ب ل . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : يُجْمَعُ السَّبِيلُ عَلى أَسْبُلٍ وهو جَمْعُ قِلَّةٍ لِلسَّبِيلِ عَلى أَسْبُلٍ وهو جَمْعُ قِلَّةٍ لِلسَّبِيلِ إِذَا انِّثَتْ ومنه حديثُ سَمْرَةَ : فإِذَا الأَرْضُ عِنْدَ أَسبُلِهِ أي طُرُقِهِ وإِذَا ذُكِّرَتْ فجَمْعُهَا أَسْبِلَةٌ . وامْرَأَةٌ مُسْبِلٌ : أَسْبَلَتْ ذَيْلَها وأَسْبَلَ الْفَرَسُ ذَنَبَهُ : أَرْسَلَهُ
والسَّبَلُ مُحَرَّكَةً : ثِيابٌ تُتَّخَذُ مِنْ مُشاقَّةِ الكَتَّانِ أَغْلَظُ ما تَكونُ ومنهُ حديثُ الحَسَنِ : دَخَلْتُ عَلى الحَجَّاجِ وعليهِ ثِيابٌ سَبَلَةٌ . والسَّبِيلُ : الوُصْلَةُ والسَّبَبُ وبهِ فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعالى : " ويا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا " أي سَبَباً ووُصْلَةً وأَنْشَدَ أبو عُبَيْدَةَ لِجَرِيرٍ : مُحَرَّكَةً : ثِيابٌ تُتَّخَذُ مِنْ مُشاقَّةِ الكَتَّانِ أَغْلَظُ ما تَكونُ ومنهُ حديثُ الحَسَنِ : دَخَلْتُ عَلى الحَجَّاجِ وعليهِ ثِيابٌ سَبَلَةٌ . والسَّبِيلُ : الوُصْلَةُ والسَّبَبُ وبهِ فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعالى : " ويا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا " أي سَبَباً ووُصْلَةً وأَنْشَدَ أبو عُبَيْدَةَ لِجَرِيرٍ :
أفَبَعْدَ مَقْتَلِكُمْ خَلِيلَ مُحَمَّدٍ ... تَرْجُو القُيُونُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا أي سَبَباً وَوُصْلَةً . وغَيْثٌ سَابِلٌ : هَاطِلٌ غَزِيرٌ وحَكَى اللِّحْيانِيُّ : إِنَّهُ لَذُو سَبَلاَتٍ وهوَ مِن الْوَاحِدِ الذي فُرِّقَ فجُعِلَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْهُ سَبَلَةً ثُمَّ جُمِعَ عَلى هذا كَما قَالُوا لِلْبَعِيرِ : ذُو عَثانِينَ كأَنَّهُم جَعَلُوا كُلَّ جُزْءٍ منه عُثْنُوناً . وثُقالُ لِلأَعْداءِ : هُمْ صُهْبُ السِّبالِ قالَ :
فَظِلالُ السُّيُوفِ شَيَّبْنَ رَأْسِي ... واعْتِناقِي في الْقَوْمِ صُهْبَ السِّبالِ وفي حَدِيثِ ذِي الثُّدَيَّةِ : عليهِ شُعَيْرَاتٌ مِثْلُ سَبَالَةِ السِّنَّوْرِ . وامْرَأَةٌ سَبْلاَءُ : عَلى شَارِبَيْها شَعَرٌ . والسُّبَيْلَةُ كجُهَيْنَة : مَوْضِعٌ مِنْ أَرْضِ بَنِي نُمَيْرٍ لِبَنِي حِمَّانَ بنِ عبدِ كَعْبِ بنِ سَعْدٍ قالَهُ نَصْرٌ وأَنْشَدَ ابْن الأَعْرابِيِّ :
قَبَحَ الإِلهُ ولا أُقَبِّحُ مُسْلِماً ... أَهْلَ السُّبَيْلَةِ مِنْ بَنِي حِمَّانِ وقالَ ابنُ عَبَّادٍ : تُسَمَّى الشَّاةُ سَبَلاً وتُدْعَى للحَلْبِ فيُقالُ : سَبَلْ سَبَلْ . وسَبَّلَ ثَوْبَه تَسْبِيلاً : مِثْلُ أَسٍبَلَ . وقولُهُ تَعالى : " ولا تقْطَعُونَ السَّبِيلَ " أي سَبِيلَ الوَلَدِ وقيلَ : تَعْتَرِضُونَ للنَّاسِ في الطُّرُقِ لِلْفَاحِشَةِ . وسُبُلاتُ بِضَمِّ السِّينِ والْباءِ وتَشْدِيدِ اللامِ : مَوْضِعٌ في جَبَلِ أَجَأَ عن نَصْرٍ

### Türkçe

سبل
**سَبَلَ** - **يَسْبِلُ** - **سَبِيْل** - **سُبُل**

**سَبَلَ - يَسْبِلُ** + bir varlık + bir varlığı veya kendisini + bir varlığa ya da bir yere ya da bir işe: onu, kendisinden sapamayacağı, tamamen belirlenmiş bir güzergâhta ona doğru ilerleyerek yönelir hâle getirir.

**سَبِيْل**: “فـَعيل” vezninde, **سَبَلَ - يَسْبِلُ**’den mübalağa ism-i fâil: seni bir hedefe veya bir gayeye ulaştıran şeyin sıfatı;
ve o aynı zamanda ism-i mekândır: engeller olmaksızın bir gayeye götüren ve ulaştıran yol: mekânî veya zamanî güzergâh: iki yanından kesinlikle belirlenmiş, uzunluğu ve sonu bilinen ve onu katetmek için gerekli zamanı (da bilinen) yol. Ve o aynı zamanda ism-i âlettir: bir hedefe ulaşmayı sağlayan, yardımcı olan, kolaylaştıran ve yaklaştıran her şey: böylece yolculuk için maddî gerçek bir yol da olabilir; aynı şekilde fikirlerden, emirlerden ve talimatlardan bir yöntem ve adımlar da olabilir: bir hedefe ulaşmayı kolaylaştırmak ve kolay kılmak için ona göre yürünmesi gereken zamanî-mekânî bir iş planı; hedef ister manevî olsun ister maddî.

**سُبُل**: **سَبِيْل**’in çoğulu.

**سَبِيْل الله**: Allah’ın kulları için çizdiği, O’nun kendilerinden razı olacağı şeye ulaşmak için ona göre yürüsünler diye (belirlediği) güzergâh veya plan.

في **سبيل الله**: hicret eder - cihad eder - savaşır - infak eder: bunu, yaptığı şeyin **سبيل الله** için olduğuna inanarak yapar: Allah’ın kulları için razı olduğu **سبيل الله**’ın ayakta durması için.

إلى **سبيل الله**: Allah’ın öğretilerine: Allah’ın kitabında emrettiği zamanî-mekânî yürüyüş planına.

عن **سبيل الله**: Allah’ın öğretilerinden.

**سبيل** الرسول veya المؤمنين veya الرشاد veya السلام: bunlar, resulün veya müminlerin veya doğru yolda olanların veya barışı isteyenlerin çizdiği iş planlarıdır.

**سبيل** المجرمين - المفسدين - الغي: bunlar, suçluların veya bozguncuların veya sapmışların çizdiği iş planlarıdır.

سواء **السبيل**: düz **السبيل**: tümseklerden, yükseltilerden, alçaltılardan ve kıvrımlardan arınmış olan.

**سبيل** + öncesinde bir fiil: (سبيلا) yapabilir - bulur - edinir - ister - tâbi olur - hidayet bulur - hidayet eder - hidayet etti - sapar - saptırdı - (ondan) alıkoyar: önceki anlamın aynısı; ona, kendisinden önceki fiilin anlamının eklenmesiyle.

جعل + لهم + **سبيلاً**: onlara, kendilerini onunla gayelerine ulaştıran kolay bir yol yaptı.

جعل + عليهم + **سبيلا**: onların üzerine, bir gayeye ulaşmak için kolay bir yol temin etmelerini (yükümlülük) yaptı: üzerlerine, zamanî-mekânî bir plana göre bir iş yapmayı (yükümlülük) kıldı: üzerlerine, belirlenmiş bir iş programına göre belirli bir işi yapma için bir bağlılık farz kıldı.

**ابن السبيل**: içinde bulunduğu **السبيل**’den başka kendisine bir baba bilinmeyen oğul: atılmış zina çocuğu ve terk edilmiş çocuk gibi; ve bir felaket veya savaşla babalarını kaybeden ve yoldan geçenlerin onları alması için **السبيل**de bırakılan çocuklar.

**أَسْبَلَ - يُسْبِلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir yere veya bir şeye: **سَبَلَ - يَسْبِلُ**’den “أفعل” vezninde: onu, ona doğru “**يَسْبِلُ**” kıldı: onu, engel olmaksızın ona yönelmiş olarak belirli bir yol veya güzergâhta itti: izârını yere kadar saldı, elbisesini - onun başörtüsünü saldı.

Ve lafız, “gayeye mutlaka ulaştıran belirli bir güzergâh veya akış içinde intikal” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَسَلَ - يَسِلُ**، **سَبَّ - يَسُبُّ**، **صَرِطَ - يَصْرَطُ** (**صَرَطَ - يَصْرُطُ**)، **سَلَكَ - يَسْلُكُ**، **سبَلَ - يَسْبِلُ**، **طَرَقَ - يَطْرُقُ**

**السبيل** ve **السبل** türleri
Birincisi - **سبيل الله**

**سبيل الله**
﴿Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur; ona uyun ve yollara uymayın; sonra sizi O’nun yolundan ayırır; işte bu, sakınasınız diye size O’nun vasiyet ettiği şeydir (153)﴾ En‘âm
﴿Arşı taşıyanlar ve onun çevresindekiler Rablerinin hamdiyle tesbih ederler ve O’na iman ederler ve iman edenler için bağışlanma dilerler: Rabbimiz, rahmet ve ilim bakımından her şeyi kuşattın; öyleyse tevbe eden ve Senin yoluna uyanları bağışla ve onları cehennem azabından koru (7)﴾ Gâfir

**سبيل الله**’da hicret
**سبيل الله**’da hicret emri ve bunun sevabı ﴿Kim **سبيل الله**’da hicret ederse, yeryüzünde çokça sığınacak yer ve genişlik bulur; kim de evinden Allah’a ve Resulüne hicret edici olarak çıkar da sonra ona ölüm yetişirse, artık onun ecri Allah’a düşmüştür; Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (100)﴾ Nisâ
﴿Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve **سبيل الله**’da cihad edenler; işte onlar Allah’ın rahmetini umarlar; Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (218)﴾ Bakara

﴿İman edenler, hicret edenler ve **سبيل الله**’da cihad edenler; ve barındıranlar ve yardım edenler; işte onlar, gerçekten müminlerdir; onlar için bağışlanma ve kerîm rızık vardır (74)﴾ Enfâl
﴿İman edenler, mallarıyla ve canlarıyla **سبيل الله**’da hicret edenler ve cihad edenler, Allah katında derece bakımından daha büyüktür; işte onlar, kazananların ta kendileridir (20)﴾ Tevbe

﴿**سبيل الله**’da hicret edenler, sonra öldürülenler veya ölenler; Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır; şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır (58)﴾ Hac
﴿Rableri onlara icabet etti: “Sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmem; bazınız bazınızdandır. Hicret edenler, yurtlarından çıkarılanlar, benim yolumda eziyet edilenler, savaşanlar ve öldürülenler; elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere sokacağım; Allah katından bir mükâfat olarak; güzel mükâfat Allah’ın katındadır” (195)﴾ Âl-i İmrân

**سبيل الله**’da çıkarılma	﴿Rableri onlara icabet etti: “Sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmem; bazınız bazınızdandır. Hicret edenler, yurtlarından çıkarılanlar, benim yolumda eziyet edilenler, savaşanlar ve öldürülenler; elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere sokacağım; Allah katından bir mükâfat olarak; güzel mükâfat Allah’ın katındadır” (195)﴾ Âl-i İmrân
﴿Ey iman edenler, benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı veliler edinmeyin; onlara sevgiyle (haber) ulaştırıyorsunuz; oysa size gelen hakka küfretmişlerdir; Resulü ve sizi, Allah’a, Rabbinize iman etmenizden dolayı çıkarıyorlar. Eğer benim yolumda cihad olarak ve rızamı aramak için çıktıysanız, onlara sevgiyle gizlice (haber) ulaştırırsınız; ben gizlediğinizi de açıkladığınızı da bilirim; sizden kim bunu yaparsa, artık o, yolun ortasından sapmıştır (1)﴾ Mümtehine

Muhacirlerle yardımcılar arasındaki velâyet	﴿İsterler ki siz de onların küfrettiği gibi küfredesiniz de eşit olasınız; o hâlde **سبيل الله**’da hicret edinceye kadar onlardan veliler edinmeyin; eğer yüz çevirirlerse, onları yakalayın ve onları bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir veli ne de bir yardımcı edinmeyin (89)﴾ Nisâ
﴿Şüphesiz iman edenler, **سبيل الله**’da mallarıyla ve canlarıyla hicret edenler ve cihad edenler; ve barındıranlar ve yardım edenler; işte onlar, birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenler; hicret edinceye kadar onların velâyetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir kavme karşı olmaksızın, üzerinize yardım (görevi) vardır. Allah yaptıklarınızı görendir (72)﴾ Enfâl

Onları çıkaranlarla velâyet kurmama	﴿Ey iman edenler, benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı veliler edinmeyin; onlara sevgiyle (haber) ulaştırıyorsunuz; oysa size gelen hakka küfretmişlerdir; Resulü ve sizi, Allah’a, Rabbinize iman etmenizden dolayı çıkarıyorlar. Eğer benim yolumda cihad olarak ve rızamı aramak için çıktıysanız, onlara sevgiyle gizlice (haber) ulaştırırsınız; ben gizlediğinizi de açıkladığınızı da bilirim; sizden kim bunu yaparsa, artık o, yolun ortasından sapmıştır (1)﴾ Mümtehine

**سبيل الله**’da muhacir fakirlere verme	﴿Sizden fazilet ve genişlik sahipleri, akrabaya, yoksullara ve **سبيل الله**’da hicret edenlere vermemeye yemin etmesinler; affetsinler ve hoş görsünler; Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (22)﴾ Nûr
﴿**سبيل الله**’da (çalışmaktan) alıkonulmuş fakirler içindir; yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler; bilmeyen, iffetlerinden dolayı onları zengin sanır; onları simalarından tanırsın; insanlardan ısrarla istemezler. Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu bilendir (273)﴾ Bakara

**سبيل الله**’da cihad

**الأمر بالجهاد في سبيل الله** ﴿Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve O’na (yaklaşmaya) vesile arayın ve O’nun yolunda cihad edin; umulur ki felah bulursunuz (35)﴾ **المائدة** ﴿Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah yakında bir kavim getirecektir; onları sever ve onlar da O’nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. Bu, Allah’ın fazlıdır; onu dilediğine verir. Allah vâsi‘dir, alîmdir (54)﴾ **المائدة**

**فضل المجاهدين على القاعدين**	﴿Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm’ı imar etmeyi, Allah’a ve âhiret gününe iman eden ve Allah yolunda cihad eden kimse gibi mi yaptınız? Allah katında eşit olmazlar. Allah zalimler kavmini hidayete erdirmez (19)﴾ **التوبة** ﴿Müminlerden (cihaddan) oturanlar—zarar sahipleri olmayanlar—ile Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler eşit olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanların üzerine derece ile faziletli kıldı. Her birine Allah en güzeli vaad etti; Allah, cihad edenleri oturanların üzerine büyük bir ecir ile faziletli kıldı (95)﴾ **النساء**

**الوعيد للمخلفين**	﴿De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, aşiretiniz, kazandığınız mallar, kesadından korktuğunuz ticaret ve razı olduğunuz meskenler size Allah’tan, Resulünden ve O’nun yolunda cihaddan daha sevgili ise, o halde Allah emrini getirinceye kadar bekleyin. Allah fasıklar kavmini hidayete erdirmez (24)﴾ **التوبة** ﴿Geri kalanlar, Resulullah’a muhalefet ederek oturup kalmalarıyla sevindiler; Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeyi kerih gördüler ve “Sıcakta sefere çıkmayın” dediler. De ki: Cehennem ateşi daha şiddetli sıcaktır; keşke anlasalardı (81)﴾ **التوبة**

**الأمر بالنفرة**	﴿Ey iman edenler! Size “Allah yolunda sefere çıkın” denildiğinde size ne oluyor ki yere ağırlaşıp kaldınız? Âhirete karşı dünya hayatına mı razı oldunuz? Dünya hayatının metaı âhirette ancak azdır (38)﴾ **التوبة** ﴿Hafif ve ağır olarak sefere çıkın; Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edin. Bu sizin için hayırlıdır; eğer bilirseniz (41)﴾ **التوبة**

**الجهاد يجب أن يترافق بالإيمان بالله ورسوله**	﴿Müminler ancak Allah’a ve Resulüne iman eden, sonra şüpheye düşmeyen ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerdir; işte onlar, onlar sadıklardır (15)﴾ **الحجرات** ﴿Allah’a ve Resulüne iman edersiniz ve Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edersiniz; bu sizin için hayırlıdır; eğer bilirseniz (11)﴾ **الصف**

**الجهاد بالأموال والأنفس**	﴿Hafif ve ağır olarak sefere çıkın; Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edin. Bu sizin için hayırlıdır; eğer bilirseniz (41)﴾ **التوبة** ﴿Geri kalanlar, Resulullah’a muhalefet ederek oturup kalmalarıyla sevindiler; Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeyi kerih gördüler ve “Sıcakta sefere çıkmayın” dediler. De ki: Cehennem ateşi daha şiddetli sıcaktır; keşke anlasalardı (81)﴾ **التوبة**

**الجهاد بالأموال والأنفس مع الهجرة (وهو الأعظم درجة)**	﴿İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler, Allah katında derece bakımından daha büyüktür; işte onlar, onlar kazananlardır (20)﴾ **التوبة** ﴿Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah’ın rahmetini umarlar. Allah gafûrdur, rahîmdir (218)﴾ **البقرة**

**الجهاد بالأموال والأنفس مع الإيواء والنصرة**	﴿İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; ve barındıranlar ve yardım edenler; işte onlar, onlar gerçekten müminlerdir; onlar için mağfiret ve kerîm bir rızık vardır (74)﴾ **الأنفال** ﴿Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler; ve barındıranlar ve yardım edenler; işte onlar, bazısı bazısının velileridir. İman edip de hicret etmeyenler: hicret edinceye kadar onların velayetinden sizin için hiçbir şey yoktur. Dinde sizden yardım isterlerse, yardım üzerinizedir; ancak sizinle aralarında misak bulunan bir kavme karşı değil. Allah, yaptıklarınızı görendir (72)﴾ **الأنفال**

**القتال في سبييل الله**
 ﴿Allah yolunda öldürülen kimseye “ölüler” demeyin; bilakis diridirler, fakat siz fark etmezsiniz (154)﴾ **البقرة** ﴿Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis diridirler; Rableri katında rızıklandırılırlar (169)﴾ **آل عمران**
 	﴿Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah semî‘dir, alîmdir (244)﴾ **البقرة** ﴿Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlu tutulursun. Müminleri teşvik et; umulur ki Allah kâfirlerin şiddetini defeder. Allah şiddetçe daha güçlüdür ve cezalandırmada daha şiddetlidir (84)﴾ **النساء** ﴿Size ne oluyor ki Allah yolunda ve erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan zayıf bırakılmışlar uğrunda savaşmıyorsunuz? Onlar derler ki: “Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan şu beldeden çıkar; bize katından bir veli kıl; bize katından bir yardımcı kıl” (75)﴾ **النساء**
 	﴿Dünya hayatını âhiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsın. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, ona yakında büyük bir ecir vereceğiz (74)﴾ **النساء** ﴿Andolsun, Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah’tan bir mağfiret ve rahmet, onların topladıklarından daha hayırlıdır (157)﴾ **آل عمران** ﴿Kâfirlerle karşılaştığınızda boyunları vurun; nihayet onları iyice sindirdiğinizde bağı sıkıca bağlayın; sonra ya karşılıksız salıverme ya fidye; savaş ağırlıklarını bırakıncaya kadar. Bu böyledir; Allah dileseydi onlardan intikam alırdı; fakat bazınızı bazınızla denemek için. Allah yolunda öldürülenler: onların amellerini asla saptırmayacaktır (4)﴾ **محمد**
 	﴿Andolsun, karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı: bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri kâfirdi; onları göz göze iki misli görüyorlardı. Allah dilediğini yardımıyla destekler. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için ibret vardır (13)﴾ **آل عمران** ﴿İman edenler Allah yolunda savaşırlar; kâfir olanlar tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın velileriyle savaşın; şüphesiz şeytanın hilesi zayıf olmuştur (76)﴾ **النساء**
 	﴿Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, karşılığında cennet olmak üzere satın aldı: Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Tevrat’ta, İncil’de ve Kur’an’da O’nun üzerine hak bir vaaddir. Allah’tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? Öyleyse yaptığınız bu alışverişle sevinin; işte bu, büyük kurtuluştur (111)﴾ **التوبة** ﴿Medine ehline ve çevrelerindeki bedevilerden olanlara, Resulullah’tan geri kalmaları ve kendi nefislerini onun nefsine tercih etmeleri olmaz. Bu, Allah yolunda onlara bir susuzluk, bir yorgunluk ve bir açlık isabet etmemesi; kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmamaları; düşmandan bir elde ediş elde etmemeleri—ancak bununla kendileri için salih bir amel yazılması—sebebiyledir. Şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (120)﴾ **التوبة** و Nice peygamber vardır ki onunla birlikte birçok rabbânîler savaştı; Allah yolunda kendilerine isabet eden şeyden dolayı gevşemediler, zayıflamadılar ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever (146) } **آل عمران**

﴿Ve Allah yolunda, sizinle savaşanlarla savaşın; ve haddi aşmayın; şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez (190)﴾ Bakara ﴿Musa’dan sonra İsrailoğullarından olan ileri gelen topluluğa bakmadın mı? Hani onlar kendileri için bir peygambere: Bize bir hükümdar gönder, Allah yolunda savaşalım, demişlerdi. O dedi ki: Üzerinize savaş yazılırsa, savaşmamanız umulur mu? Dediler ki: Bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım; hâlbuki yurtlarımızdan ve oğullarımızdan çıkarıldık. Derken üzerlerine savaş yazılınca, içlerinden azı hariç yüz çevirdiler; ve Allah zalimleri bilendir (246)﴾ Bakara ﴿Ve münafıklık edenleri bilsin diye; ve onlara: Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunun, denildi. Dediler ki: Eğer bir savaş bilseydik elbette size uyardık. Onlar o gün küfre, imandan daha yakındırlar; ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylerler; ve Allah gizlediklerini daha iyi bilendir (167)﴾ Âl-i İmrân ﴿Şüphesiz Allah, kendi yolunda saf hâlinde savaşanları sever; sanki onlar kenetlenmiş bir bina gibidir (4)﴾ Saff ﴿Şüphesiz Rabbin bilir ki sen, gecenin üçte ikisine yakınında, yarısında ve üçte birinde kalkıyorsun; ve seninle beraber olanlardan bir topluluk da (kalkıyor). Ve Allah geceyi ve gündüzü takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildi de size tevbe ile döndü. Öyleyse Kur’an’dan kolay geleni okuyun. İçinizden hastalar olacağını bildi; ve başkaları Allah’ın fazlından arayarak yeryüzünde vuracaklar; ve başkaları Allah yolunda savaşacaklar. Öyleyse ondan kolay geleni okuyun; namazı ikame edin; zekâtı verin; ve Allah’a güzel bir borç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz, onu Allah katında bulursunuz; o, daha hayırlı ve ecirce daha büyüktür. Ve Allah’tan bağışlanma dileyin; şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (20)﴾ Müzzemmil

**الإنفاق في سبيل الله**
 ﴿Allah yolunda mallarını infak edenlerin misali, yedi başak bitiren bir tanenin misali gibidir; her başakta yüz tane vardır. Ve Allah dilediğine kat kat verir; ve Allah kuşatıcıdır, bilendir (261)﴾ Bakara ﴿Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve atlı birlikler hazırlayın; onunla Allah’ın düşmanını ve sizin düşmanınızı ve onların dışında, sizin bilmediğiniz başkalarını korkutursunuz; Allah onları bilir. Ve Allah yolunda herhangi bir şey infak ederseniz, size tam olarak ödenir; ve siz zulme uğratılmazsınız (60)﴾ Enfâl
 	﴿Allah yolunda infak edin; ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın; ve ihsan edin; şüphesiz Allah muhsinleri sever (195)﴾ Bakara
 	﴿Allah yolunda mallarını infak eden, sonra infak ettiklerinin ardından başa kakma ve eziyet getirmeyenler: onların ecirleri Rableri katındadır; onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar (262)﴾ Bakara
 	﴿Size ne oluyor ki Allah yolunda infak etmiyorsunuz? Hâlbuki göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Sizden fetihten önce infak eden ve savaşan kimse (diğerleriyle) bir olmaz; işte onlar, sonra infak eden ve savaşanlardan derecece daha büyüktür. Ve Allah hepsine en güzeli vaad etmiştir. Ve Allah yaptıklarınızdan haberdardır (10)﴾ Hadîd ﴿İşte siz, şunlarsınız: Allah yolunda infak etmeye çağrılıyorsunuz; içinizden kimi cimrilik eder. Kim cimrilik ederse, ancak kendi nefsi aleyhine cimrilik eder. Ve Allah ganîdir; siz ise fakirlersiniz. Ve eğer yüz çevirirseniz, sizin yerinize başka bir kavmi getirir; sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar (38)﴾ Muhammed

**الإضلال عن سبيل الله**
**باللهو**﴿İnsanlardan kimi, bilgisizce Allah yolundan saptırmak ve onu alaya almak için eğlence sözünü satın alır; işte onlar için aşağılayıcı bir azap vardır (6)﴾ Lokmân ﴿Boynunu bükerek Allah yolundan saptırmak için (yapar); onun için dünyada bir rezillik vardır; ve kıyamet günü ona yakıcı azabı tattırırız (9)﴾ Hac
**بالأنداد**	﴿İnsana bir zarar dokunduğunda, Rabbine yönelerek O’na dua eder; sonra O’ndan bir nimet verdiğinde, daha önce O’na dua ettiği şeyi unutur; ve Allah’a eşler kılar ki O’nun yolundan saptırsın. De ki: Küfrünle azıcık faydalan; şüphesiz sen ateş ehlindensin (8)﴾ Zümer ﴿Allah’a eşler kıldılar ki O’nun yolundan saptırsınlar. De ki: Faydalanın; çünkü dönüş yeriniz ateştir (30)﴾ İbrâhîm
**بالأموال والزينة**	﴿Musa dedi ki: Rabbimiz! Şüphesiz Sen, dünya hayatında Firavun’a ve onun ileri gelenlerine ziynet ve mallar verdin; Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye. Rabbimiz! Mallarını silip süpür; ve kalplerini sıkıca bağla; artık elem verici azabı görene kadar iman etmesinler (88)﴾ Yûnus
**بالهوى**	﴿Ey Davud! Şüphesiz Biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet; ve hevaya uyma, yoksa seni Allah yolundan saptırır. Şüphesiz Allah yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttukları sebebiyle şiddetli bir azap vardır (26)﴾ Sâd
**الأكثرية التي تتبع الظن**	﴿Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyarlar; ve onlar ancak yalan uydururlar (116)﴾ En‘âm
 ﴿Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; ve hidayete erenleri en iyi bilendir (117)﴾ En‘âm ﴿Şüphesiz Rabbin, yolundan sapmış olanı en iyi bilendir; ve hidayete erenleri en iyi bilendir (7)﴾ Kalem
 	﴿Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; ve onlarla en güzel olanla mücadele et. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; ve hidayete erenleri en iyi bilendir (125)﴾ Nahl ﴿Bu, onların ilimden ulaştıkları nihayettir. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; ve hidayete ereni en iyi bilendir (30)﴾ Necm

**الدعوة إلى سبيل الله**
 ﴿Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; ve onlarla en güzel olanla mücadele et. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; ve hidayete erenleri en iyi bilendir (125)﴾ Nahl

**الصد عن سبيل الله**
Kimlerdir Allah yolundan alıkoyanlar
**الضالون**﴿Dünya hayatını ahirete tercih edenler, Allah yolundan alıkoyanlar ve onu eğri büğrü istemek isteyenler: işte onlar uzak bir sapıklık içindedirler (3)﴾ İbrâhîm ﴿Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, gerçekten uzak bir sapıklıkla sapmışlardır (167)﴾ Nisâ
**الكافرون بالآخرة**	﴿Allah yolundan alıkoyanlar ve onu eğri büğrü istemek isteyenler; ve onlar ahireti inkâr edenlerdir (19)﴾ Hûd ﴿Allah yolundan alıkoyanlar ve onu eğri büğrü istemek isteyenler; ve onlar ahireti inkâr edenlerdir (45)﴾ A‘râf
 	﴿Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını infak ederler; artık onu infak edecekler, sonra bu onlara bir hasret olacak, sonra yenilecekler. Ve inkâr edenler cehenneme toplanacaklardır (36)﴾ Enfâl
**أهل الكتاب**	﴿De ki: Ey kitap ehli! İman eden kimseyi Allah yolundan niçin alıkoyuyorsunuz; onu eğri büğrü istemek istiyorsunuz; hâlbuki siz şahitlersiniz. Ve Allah yaptıklarınızdan gafil değildir (99)﴾ Âl-i İmrân ﴿Her yol başında oturmayın: tehdit ediyorsunuz ve ona iman edeni Allah yolundan alıkoyuyorsunuz; ve onu eğri büğrü istemek istiyorsunuz. Ve hatırlayın: hani siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Ve bozguncuların akıbeti nasıl oldu, bakın (86)﴾ A‘râf
 	﴿Allah’ın ayetlerini az bir bedelle satın aldılar da O’nun yolundan alıkoydular. Şüphesiz onların yapmakta oldukları ne kötü idi (9)﴾ Tevbe ﴿Ey iman edenler! Şüphesiz hahamlardan ve rahiplerden birçoğu, insanların mallarını batıl ile yerler ve Allah yolundan alıkoyarlar. Ve altın ve gümüşü biriktirip de onu Allah yolunda infak etmeyenler: onları elem verici bir azapla müjdele (34)﴾ Tevbe
 	﴿Yahudileşenlerden olanların zulmü sebebiyle, kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık; ve onların Allah yolundan çokça alıkoymaları sebebiyle (160)﴾ Nisâ
**المنافقون**	﴿Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah yolundan alıkoydular; artık onlar için aşağılayıcı bir azap vardır (16)﴾ Mücâdele ﴿Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah yolundan alıkoydular; şüphesiz onların yapmakta oldukları ne kötü idi (2)﴾ Münâfikûn
 	﴿Yeminlerinizi aranızda bir hile edinmeyin; yoksa bir ayak, sağlam durduktan sonra kayar; ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız; ve sizin için büyük bir azap vardır (94)﴾ Nahl ﴿Yurtlarından böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak çıkanlar gibi olmayın; ve Allah yolundan alıkoyarlar. Ve Allah, yaptıklarını kuşatandır (47)﴾ Enfâl

**عقاب الصد عن سبيل الله**
**سيحبط أعمالهم**﴿İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar: (Allah) onların amellerini saptırdı/boşa çıkardı (1)﴾ Muhammed ﴿Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra peygambere karşı gelenler: Allah’a hiçbir şeyle zarar veremezler; ve (Allah) onların amellerini boşa çıkaracaktır (32)﴾ Muhammed
**لن يغفر الله لهم**	﴿Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, sonra da kâfirler olarak ölenler: artık Allah onları asla bağışlamayacaktır (34)﴾ Muhammed ﴿İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar: bozgunculuk etmekte oldukları sebebiyle onlara azabın üstüne azap artırdık (88)﴾ Nahl

Azap	﴿Şüphesiz inkâr edenler ve Allah’ın yolundan ve insanlar için (orada) oturanı da dışarıdan geleni de eşit kıldığımız Mescid-i Haram’dan alıkoyanlar; ve orada zulüm ile bir sapma istemekte olan kimseye, onu elem verici bir azaptan tattırırız (25)﴾ Hac ﴿Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyüktür; ve Allah’ın yolundan alıkoymak ve onu inkâr etmek ve Mescid-i Haram(ı) ve onun ehlini ondan çıkarmak Allah katında daha büyüktür; ve fitne öldürmeden daha büyüktür. Ve güç yetirebilirlerse sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmayı sürdürürler. Ve sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da âhirette de boşa gitmiştir; ve işte onlar ateşin ashabıdır; onlar onda ebedî kalıcılardır (217)﴾ Bakara
 ﴿Ey iman edenler! Allah yolunda vurduğunuz (sefere çıktığınız) zaman iyice araştırın; ve size selâm verene “Sen mü’min değilsin” demeyin; dünya hayatının geçici menfaatini arzuluyorsunuz; oysa Allah katında çok ganimetler vardır. Siz de daha önce böyle idiniz; sonra Allah size lütufta bulundu; öyleyse iyice araştırın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır (94)﴾ Nisa
 	﴿Sadakalar ancak fakirler, miskinler, onun üzerinde çalışanlar, kalpleri ısındırılanlar, boyunlar (kölelikten kurtarma) için, borçlular, Allah yolunda ve yol oğlu içindir; Allah’tan bir farz olarak. Ve Allah bilendir, hikmet sahibidir (60)﴾ Tevbe
İkincisi - Resulün yolu
 ﴿De ki: Bu benim yolumdur; ben ve bana uyan kimse basiret üzere Allah’a davet ederim. Ve Allah’ı tenzih ederim; ve ben müşriklerden değilim (108)﴾ Yusuf
Üçüncüsü - Mü’minlerin yolu
 ﴿Kendisine hidayet apaçık belli olduktan sonra Resule karşı gelir ve mü’minlerin yolundan başkasına tâbi olursa, onu yöneldiği şeye döndürürüz ve onu cehenneme sokarız; ve ne kötü varış yeridir (115)﴾ Nisa
Allah’a yönelenin yolu	﴿Eğer ikiniz beni, hakkında senin için bilgi olmayan bir şeyi bana ortak koşman için zorlarlarsa, o ikisine itaat etme; ve dünyada o ikisiyle maruf üzere arkadaşlık et; ve bana yönelenin yoluna uy; sonra dönüşünüz banadır; böylece size yapmakta olduklarınızı haber veririm (15)﴾ Lokman
Dördüncüsü - Suçluların yolu
 ﴿Ve işte böyle âyetleri ayrıntılı kılarımız; ve suçluların yolu apaçık belli olsun diye (55)﴾ En‘âm
Beşincisi - Bozguncuların yolu
 ﴿Ve Musa’ya otuz gece için sözleştik ve onu on ile tamamladık; böylece Rabbinin mîkâtı kırk gece tamam oldu. Ve Musa kardeşi Harun’a dedi: Kavmim içinde benim yerime geç; ve ıslah et; ve bozguncuların yoluna tâbi olma (142)﴾ A‘râf
Altıncısı - Bilmeyenlerin yolu
 ﴿Dedi: İkinizin duası kabul edildi; öyleyse dosdoğru olun ve bilmeyenlerin yoluna tâbi olmayın (89)﴾ Yunus
Yedincisi - İnkâr edenlerin yolu
 ﴿Ve inkâr edenler iman edenlere dedi: Bizim yolumuza uyun; ve hatalarınızı biz yüklenelim. Oysa onların hatalarından hiçbir şeyi yüklenecek değillerdir. Şüphesiz onlar elbette yalancılardır (12)﴾ Ankebût
Sekizincisi ve dokuzuncusu: Rüşd yolu ve ğayy yolu
 ﴿Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları âyetlerimden çevireceğim; ve her âyeti görseler ona iman etmezler; ve rüşd yolunu görseler onu yol edinmezler; ve ğayy yolunu görseler onu yol edinirler. Bu, onların âyetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir (146)﴾ A‘râf
 	﴿Ey kavmim! Bugün yeryüzünde üstün kimseler olarak mülk sizindir; fakat bize Allah’ın azabı gelirse bizi kim yardım eder? Firavun dedi: Size ancak gördüğümü gösteriyorum ve size ancak **سبيل الرشاد**’ı hidayet ediyorum (29)﴾ Mü’min ﴿Ve iman eden kimse dedi: Ey kavmim! Bana uyun; size **سبيل الرشاد**’ı hidayet edeyim (38)﴾ Mü’min
Onuncusu: Selâm yolları
 ﴿Allah onunla rızasına uyan kimseyi **سبل السلام**’a hidayet eder ve onları izniyle karanlıklardan nura çıkarır ve onları dosdoğru bir yola hidayet eder (16)﴾ Mâide
Yollar
 ﴿Ve şüphesiz bu benim yolumdur, dosdoğru; öyleyse ona uyun; ve yollara uymayın ki sizi onun yolundan ayırıp parçalamasın. İşte bu, sakınasınız diye size onunla vasiyet ettiğidir (153)﴾ En‘âm
Yolun ortası
 ﴿Yoksa siz, daha önce Musa’ya sorulduğu gibi Resulünüze sormak mı istiyorsunuz? Ve kim imana karşılık küfrü değiştirirse, muhakkak **سواء السبيل**’den sapmıştır (108)﴾ Bakara ﴿Andolsun Allah İsrailoğullarından söz almıştı ve onlardan on iki nakîb göndermiştik. Ve Allah dedi: Şüphesiz ben sizinle beraberim; eğer namazı ikame eder, zekâtı verir, resullerime iman eder, onları destekler ve Allah’a güzel bir borç verirseniz, elbette sizin kötülüklerinizi örterim ve elbette sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere sokarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, muhakkak **سواء السبيل**’den sapmıştır (12)﴾ Mâide
 	﴿De ki: Size Allah katında ceza bakımından bundan daha şerlisini haber vereyim mi? Allah’ın lânetlediği, ona gazap ettiği, onlardan maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tâğuta kulluk eden; işte onlar mekânca daha şerdir ve **سواء السبيل**’den daha sapıktır (60)﴾ Mâide ﴿De ki: Ey kitap ehli! Dininizde haksız yere aşırı gitmeyin ve daha önce sapmış, birçoklarını saptırmış ve **سواء السبيل**’den sapmış bir kavmin hevalarına uymayın (77)﴾ Mâide
 	﴿Ve Medyen tarafına yönelince dedi: Umulur ki Rabbim beni **سواء السبيل**’e hidayet eder (22)﴾ Kasas
 	﴿Ey iman edenler! Benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı veliler edinmeyin; onlara sevgiyle (haber) ulaştırıyorsunuz; oysa onlar size gelen hakka inkâr ettiler; Rabbiniz Allah’a iman etmenizden dolayı Resulü ve sizi çıkarıyorlar. Eğer benim yolumda cihad için ve rızamı aramak için çıktıysanız (böyle yapmayın); onlara sevgiyle gizlice (haber) veriyorsunuz; oysa ben gizlediğinizi de açıkladığınızı da bilirim. Sizden kim onu yaparsa, muhakkak **سواء السبيل**’den sapmıştır (1)﴾ Mümtehine
Yoldan
Yoldan ﴿Dediler: Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün ve iki defa dirilttin; böylece günahlarımızı itiraf ettik; artık çıkışa bir yol var mı? (11)﴾ Mü’min ﴿Ve Allah kimi saptırırsa, artık onun için ondan sonra bir veli yoktur; ve zalimleri azabı gördükleri zaman “Geri dönüşe bir yol var mı?” derlerken görürsün (44)﴾ Şûrâ
Onun için bir yol bulamayacaksın	﴿Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırka oldunuz? Oysa Allah onları kazandıkları sebebiyle ters çevirdi. Allah’ın saptırdığı kimseyi hidayet etmek mi istiyorsunuz? Ve Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir yol bulamayacaksın (88)﴾ Nisa ﴿Bunun arasında bocalayanlar; ne bunlara ne şunlara. Ve Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir yol bulamayacaksın (143)﴾ Nisa
Bir yol güç yetiremezler	﴿Bak, senin için nasıl misaller vurdular; böylece saptılar; artık bir yol güç yetiremezler (48)﴾ İsrâ ﴿Bak, senin için nasıl misaller vurdular; böylece saptılar; artık bir yol güç yetiremezler (9)﴾ Furkân
Ne kötü yol
﴿Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın; ancak geçmiş olan müstesna. Şüphesiz o bir fuhuştu, bir buğzdu ve ne kötü yoldur (22)﴾ Nisa ﴿Zinaya yaklaşmayın; şüphesiz o bir fuhuştu ve ne kötü yoldur (32)﴾ İsrâ
Yol edindi
﴿Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları âyetlerimden çevireceğim; ve her âyeti görseler ona iman etmezler; ve rüşd yolunu görseler onu yol edinmezler; ve ğayy yolunu görseler onu yol edinirler. Bu, onların âyetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir (146)﴾ A‘râf
Rabbine  	﴿De ki: Ben sizden onun üzerine bir ücret istemiyorum; ancak Rabbine bir yol edinmeyi dileyen kimse müstesna (57)﴾ Furkân ﴿Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine bir yol edinir (19)﴾ Müzzemmil ﴿Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine bir yol edinir (29)﴾ İnsân
Resulle beraber	﴿Ve o gün zalim iki elini ısırır; der ki: Keşke Resulle beraber bir yol edinseydim (27)﴾ Furkân
	﴿Şüphesiz Allah’ı ve resullerini inkâr edenler ve Allah ile resullerinin arasını ayırmak isteyenler ve “Bir kısmına iman ederiz, bir kısmını inkâr ederiz” diyenler ve bunun arasında bir yol edinmek isteyenler (150)﴾ Nisa
Bir yol arar
﴿De ki: Allah’a dua edin yahut Rahman’a dua edin; hangisine dua ederseniz, en güzel isimler O’nundur. Ve namazında sesini yükseltme ve onunla gizli de yapma; ve bunun arasında bir yol ara (110)﴾ İsrâ ﴿De ki: Eğer dedikleri gibi onunla beraber ilâhlar olsaydı, o takdirde Arş sahibine bir yol ararlardı (42)﴾ İsrâ
Bir yol tâbi olur

﴿Ve kim, kendisine hidayet apaçık belli olduktan sonra Resul’e muhalefet ederse ve müminlerin **سبيل**’inden başkasına tâbi olursa, onu yöneldiği şeye döndürürüz ve onu Cehennem’e sokarız; ne kötü varış yeridir (115)﴾ **النساء** ﴿Ve Musa ile otuz gece için vaadleştik ve onu on ile tamamladık; böylece Rabbinin mîkâtı kırk gece oldu. Ve Musa, kardeşi Harun’a dedi ki: Kavmim içinde benim yerime geç; ıslah et ve **سبيل**’ini bozguncuların **سبيل**’ine tâbi olma (142)﴾ **الأعراف** ﴿Dedi ki: İkinizin duanız kabul olundu; öyleyse dosdoğru olun ve bilmeyenlerin **سبيل**’ine tâbi olmayın (89)﴾ **يونس** ﴿Ve eğer seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi Bana ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme; dünyada onlarla ma‘ruf üzere arkadaşlık et; Bana yönelenin **سبيل**’ine tâbi ol; sonra dönüşünüz Banadır; size yapmakta olduklarınızı haber vereceğim (15)﴾ **لقمان** ﴿Ve inkâr edenler, iman edenlere dedi ki: Bizim **سبيل**’imize tâbi olun; hatalarınızı biz yüklenelim. Hâlbuki onların hatalarından hiçbir şeyi yüklenecek değillerdir; şüphesiz onlar elbette yalancılardır (12)﴾ **العنكبوت** ﴿Ve şüphesiz bu Benim dosdoğru yolumdur; ona tâbi olun; **السبل**’e tâbi olmayın da sizi O’nun **سبيل**’inden ayırmasın. İşte bu, sakınasınız diye size O’nun vasiyet ettiği şeydir (153)﴾ **الأنعام**
**يهتدي سبيلا** - **يهدي سبيلاً**  **أهدى سبيلاً**
 ﴿Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz bırakılanlar müstesna; bir çareye güç yetiremezler ve bir **سبيل**’e hidayet bulamazlar (98)﴾ **النساء** ﴿Ve Musa’nın kavmi, ondan sonra süs eşyalarından böğürmesi olan bir ceset buzağı edindiler. Görmediler mi ki o, onlarla konuşmuyor ve onları bir **سبيل**’e hidayet etmiyor? Onu edindiler; ve zalimler idiler (148)﴾ **الأعراف**
 	﴿Ey kavmim! Bugün mülk sizindir; yeryüzünde üstün kimseler olarak. Eğer bize gelirse Allah’ın azabından bizi kim yardım eder? Firavun dedi ki: Size ancak gördüğümü gösteriyorum ve size ancak **سبيل**’ini **الرشاد**’ın hidayet ediyorum (29)﴾ **غافر** ﴿Ve iman eden kimse dedi ki: Ey kavmim! Bana tâbi olun; sizi **سبيل**’ine **الرشاد**’ın hidayet edeyim (38)﴾ **غافر**
 	﴿Şüphesiz Biz onu **السبيل**’e hidayet ettik; ister şükredici, ister nankör (3)﴾ **الإنسان** ﴿Allah, hiçbir adam için göğsünde iki kalp kılmadı; ve kendileriyle zıhâr yaptığınız eşlerinizi anneleriniz kılmadı; ve evlatlıklarınızı oğullarınız kılmadı. Bu, ağızlarınızla söylediğiniz sözünüzdür. Allah hakkı söyler ve O, **السبيل**’e hidayet eder (4)﴾ **الأحزاب**
 	﴿Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra iman edip sonra inkâr eden, sonra da inkârı artıranlar: Allah onlara mağfiret edecek değildir ve onları bir **سبيل**’e hidayet edecek değildir (137)﴾ **النساء**
 	﴿Bize ne oluyor ki Allah’a tevekkül etmeyelim; hâlbuki O, bize **سبل**’imizi hidayet etti. Ve bize eziyet ettiğiniz şeye elbette sabredeceğiz. Tevekkül edenler, Allah’a tevekkül etsin (12)﴾ **إبراهيم** ﴿Ve Bizim uğrumuzda cihad edenler: elbette onları **سبل**’imize hidayet ederiz. Ve şüphesiz Allah, elbette ihsan edenlerle beraberdir (69)﴾ **العنكبوت**
	﴿Sonra **السبيل**’i ona kolaylaştırdı (20)﴾ **عبس**
 ﴿Kendilerine kitaptan bir nasip verilenleri görmedin mi? **الجبت**’e ve **الطاغوت**’a iman ediyorlar ve inkâr edenlere diyorlar ki: Bunlar, iman edenlerden daha çok **سبيل** bakımından hidayet üzeredir (51)﴾ **النساء** ﴿De ki: Her biri kendi **شاكلة**’si üzere amel eder; Rabbiniz, **سبيل** bakımından kimin daha çok hidayet üzere olduğunu daha iyi bilendir (84)﴾ **الإسراء**
**يضل السبيل** - **أضل سبيلاً**
 ﴿Ve o gün onları ve Allah’tan başka taptıklarını haşreder; sonra der ki: Siz mi şu kullarımı saptırdınız, yoksa onlar mı **السبيل**’i şaşırdılar? (17)﴾ **الفرقان**
 	﴿Ve dediler ki: Rabbimiz! Şüphesiz biz, efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de bizi **السبيل**’den saptırdılar (67)﴾ **الأحزاب** ﴿Kendilerine kitaptan bir nasip verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin **السبيل**’i şaşırmanızı istiyorlar (44)﴾ **النساء**
 	﴿Ve kim bu dünyada kör ise, o ahirette de kördür ve **سبيل** bakımından daha sapıktır (72)﴾ **الإسراء** ﴿Yüzleri üzerine Cehennem’e haşrolunanlar: işte onlar, mekân bakımından daha şer ve **سبيل** bakımından daha sapıktır (34)﴾ **الفرقان** ﴿Neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı; eğer onlara sabretmeseydik. Ve azabı gördükleri zaman, **سبيل** bakımından kimin daha sapık olduğunu bilecekler (42)﴾ **الفرقان** ﴿Yoksa onların çoğunun işittiğini yahut aklettiğini mi sanırsın? Onlar ancak hayvanlar gibidir; bilakis onlar **سبيل** bakımından daha sapıktır (44)﴾ **الفرقان**
 	﴿Ve Allah’tan başka kendilerine yardım edecek veliler yoktur. Ve Allah kimi saptırırsa, onun için hiçbir **سبيل** yoktur (46)﴾ **الشورى**
**يصد عن السبيل**
 ﴿Öyleyse her nefis üzerine kazandığıyla kaim olan (Allah) gibi mi? Ve Allah’a ortaklar kıldılar. De ki: Onları adlandırın; yoksa O’na, yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yahut sözün zahiriyle mi? Bilakis inkâr edenlere, hileleri süslendi ve **السبيل**’den alıkonuldular. Ve Allah kimi saptırırsa, onun için hiçbir hidayet edici yoktur (33)﴾ **الرعد** ﴿Göklerin **أسباب**’ı; böylece Musa’nın ilahına muttali olayım; ve şüphesiz ben onu yalancı sanıyorum. Ve böylece Firavun’a, amelinin kötüsü süslendi ve **السبيل**’den alıkonuldu. Ve Firavun’un tuzağı ancak helâk içindedir (37)﴾ **غافر** ﴿Ve şüphesiz onlar, onları **السبيل**’den alıkoyarlar; ve kendilerinin hidayet bulmuş olduklarını sanırlar (37)﴾ **الزخرف**
 	﴿Onu ve kavmini, Allah’tan başka güneşe secde eder buldum. Şeytan onlara amellerini süsledi de onları **السبيل**’den alıkoydu; artık onlar hidayet bulmazlar (24)﴾ **النمل** ﴿Ve Âd’ı ve Semûd’u da; meskenlerinden size apaçık belli olmuştur. Şeytan onlara amellerini süsledi de onları **السبيل**’den alıkoydu; hâlbuki onlar basiret sahibi idiler (38)﴾ **العنكبوت**
**جعل عليهم** - **لهم** - **سبيلا**
 ﴿Ancak sizinle aralarında ahid bulunan bir kavme ulaşanlar yahut size, sizinle savaşmaktan veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralmış olarak gelenler müstesna. Allah dileseydi onları size musallat ederdi de sizinle savaşırlar idi. Eğer sizden uzak dururlarsa, sizinle savaşmazlarsa ve size barışı bırakırlarsa, Allah sizin için onların üzerine bir **سبيل** kılmamıştır (90)﴾ **النساء** ﴿Sizi gözetleyip duranlar: eğer size Allah’tan bir fetih olursa, “Biz sizinle beraber değil miydik?” derler; ve eğer kâfirlere bir nasip olursa, “Sizi ele geçirmedik mi ve sizi müminlerden korumadık mı?” derler. Allah, kıyamet günü aranızda hükmeder; ve Allah, kâfirler için müminler üzerine bir **سبيل** kılmayacaktır (141)﴾ **النساء**
 	﴿Kadınlarınızdan fuhşu yapanlar: onlara karşı sizden dört kişiyi şahit tutun; eğer şahitlik ederlerse, onları evlerde tutun; ölüm onları vefat ettirinceye kadar yahut Allah onlar için bir **سبيل** kılıncaya kadar (15)﴾ **النساء**
 	﴿Erkekler, kadınlar üzerine kavvâmdır; Allah’ın bazısını bazısına üstün kılmasıyla ve mallarından infak etmeleriyle. Salih kadınlar, itaatkârdır; Allah’ın korumasıyla gaybı koruyucudur. Nüşûzlarından korktuğunuz kadınlara: onlara öğüt verin, yataklarda onları terk edin ve onları dövün. Eğer size itaat ederlerse, onların üzerine bir **سبيل** aramayın. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür (34)﴾ **النساء**
**ما عليهم من سبيل**	﴿Zayıflar üzerine, hastalar üzerine ve infak edecek bir şey bulamayanlar üzerine, Allah’a ve Resul’üne nasihat ettikleri takdirde bir günah yoktur. İhsan edenler üzerine hiçbir **سبيل** yoktur. Ve Allah, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir (91)﴾ **التوبة** ﴿Ve kim zulmünden sonra intikam alırsa: işte onlar, onların üzerine hiçbir **سبيل** yoktur (41)﴾ **الشورى**
 	﴿Ehl-i kitaptan öylesi vardır ki, ona bir kantar emanet etsen onu sana eda eder; ve onlardan öylesi vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, başında dikilip durmadıkça onu sana eda etmez. Bu, onların “Ümmîler hakkında bizim üzerimize bir **سبيل** yoktur” demeleri sebebiyledir. Ve onlar, bile bile Allah üzerine yalan söylerler (75)﴾ **آل عمران**
**السبيل على**	﴿**السبيل** ancak, senden izin isteyenler üzerinedir; hâlbuki onlar zengindirler. Geri kalanlarla beraber olmaya razı oldular; Allah onların kalpleri üzerine mühür vurdu; artık onlar bilmezler (93)﴾ **التوبة** {﴿**السبيل** ancak, insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere azgınlık edenler üzerinedir; işte onlar için elem verici bir azap vardır (42)﴾ **الشورى**
**سبيل** yolun maddî manasıyla
**ابن السبيل**

﴿Sizin yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir; fakat iyilik, Allah’a, âhiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; malı, onu sevmesine rağmen, yakınlara, yetimlere, yoksullara, yol oğluna, isteyenlere ve boyunlarda (köle azadında) veren; namazı dosdoğru kılan; zekâtı veren; ahitleştikleri zaman ahitlerini yerine getirenler; darlıkta, sıkıntıda ve savaş anında sabredenlerdir; işte onlar, doğru söyleyenlerdir ve işte onlar, takvâ sahipleridir (177)﴾ Bakara ﴿Sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki: Hayırdan ne infak ederseniz, ana-baba için, yakınlar için, yetimler için, yoksullar için ve yol oğlu içindir. Hayırdan ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu bilendir (215)﴾ Bakara ﴿Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın; ana-babaya iyilik; yakın sahibine, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanındaki arkadaşa, yol oğluna ve sağ ellerinizin malik olduklarına. Şüphesiz Allah, kendini beğenmiş, övünen kimseyi sevmez (36)﴾ Nisa
 	﴿Yakın sahibine hakkını ver; yoksula ve yol oğluna; saçıp savurma, saçıp savurmakla (26)﴾ İsra ﴿Yakın sahibine hakkını ver; yoksula ve yol oğluna; bu, Allah’ın yüzünü isteyenler için daha hayırlıdır; işte onlar, kurtuluşa erenlerdir (38)﴾ Rum
 	﴿Bilin ki ganimet olarak elde ettiğiniz herhangi bir şeyden, onun beşte biri Allah’a, Resul’e, yakın sahibine, yetimlere, yoksullara ve yol oğlunadır; eğer Allah’a ve kulumuza indirdiğimize, iki topluluğun karşılaştığı gün, Furkan günü indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye kadirdir (41)﴾ Enfal ﴿Allah’ın, köyler halkından Resul’üne fey olarak verdiği şey, Allah’a, Resul’e, yakın sahibine, yetimlere, yoksullara ve yol oğlunadır; ta ki içinizden zenginler arasında dolaşan bir devlet olmasın. Resul size ne verdiyse onu alın; sizi neden men ettiyse ondan vazgeçin. Allah’tan sakının; şüphesiz Allah’ın azabı şiddetlidir (7)﴾ Haşr
**سُبُل**
 ﴿Sonra her meyveden ye; Rabbinin yollarına boyun eğmiş olarak gir; onun karınlarından, renkleri çeşitli bir içecek çıkar; onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda, düşünen bir kavim için elbette bir ayet vardır (69)﴾ Nahl
 	﴿Sizi sarsmasın diye yere sabit dağlar bıraktı; ve ırmaklar ve yollar; umulur ki hidayet bulursunuz (15)﴾ Nahl ﴿Sizi sarsmasın diye yere sabit dağlar kıldık; ve onda geçitler, yollar kıldık; umulur ki hidayet bulurlar (31)﴾ Enbiya
 	﴿Allah sizin için yeri bir döşek kıldı (19) ki ondan geniş geçitli yollar tutasınız (20)﴾ Nuh ﴿Sizi sarsmasın diye yere sabit dağlar kıldık; ve onda geçitler, yollar kıldık; umulur ki hidayet bulurlar (31)﴾ Enbiya
 	﴿Sizin için yeri bir beşik kılan; onda sizin için yollar açan; gökten su indiren; onunla türlü bitkiden çiftler çıkardık (53)﴾ Taha ﴿Sizin için yeri bir beşik kılan; onda sizin için yollar kılan; umulur ki hidayet bulursunuz (10)﴾ Zuhruf ve işaretler; ve yıldızla onlar hidayet bulurlar (16) } Nahl
 	﴿Yolun doğrusu Allah’a aittir; ondan (yollardan) eğri olan da vardır; dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi (9)﴾ Nahl ﴿Eğer yakın bir kazanç ve orta bir sefer olsaydı elbette sana uyarlarlardı; fakat onlara mesafe uzak geldi. “Gücümüz yetseydi elbette sizinle çıkardık” diye Allah’a yemin edecekler; kendilerini helâk ederler. Allah bilir ki onlar elbette yalancılardır (42)﴾ Tevbe
 	﴿İkisi, ikisinin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular; o da denizde yolunu bir tünel ediniverdi (61)﴾ Kehf ﴿Dedi: “Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit; ben balığı unuttum; onu anmamı bana ancak şeytan unutturdu; o da denizde yolunu şaşılacak bir şekilde ediniverdi” (63)﴾ Kehf
 	﴿Haram aylar çıkınca, müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün; onları yakalayın; onları kuşatın; her gözetleme yerinde onlara oturun. Eğer tevbe ederler, namazı dosdoğru kılarlar ve zekâtı verirlerse, yollarını serbest bırakın. Şüphesiz Allah bağışlayandır, merhamet edendir (5)﴾ Tevbe ﴿Siz gerçekten erkeklere mi geliyorsunuz; yolu mu kesiyorsunuz; ve meclisinizde münkeri mi yapıyorsunuz? Kavminin cevabı ancak şunu söylemeleri oldu: “Eğer doğru söyleyenlerden isen, bize Allah’ın azabını getir” (29)﴾ Ankebut ﴿Ve şüphesiz o, elbette yerleşik bir yol üzerindedir (76)﴾ Hicr ﴿Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın; cünüp iken de—yol geçeni müstesna—yıkanıncaya kadar. Eğer hasta iseniz veya seferde iseniz veya sizden biri ayak yolundan gelmişse veya kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi onunla mesh edin. Şüphesiz Allah affedicidir, bağışlayandır (43)﴾ Nisa
 	﴿Onda apaçık ayetler vardır: İbrahim’in makamı. Kim ona girerse emniyette olur. İnsanlar üzerinde, ona yol bulabilen kimse için, Allah’a ait olmak üzere Beyt’i hac vardır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (97)﴾ Âl-i İmran
مختار الصحاح
● [سبل] س ب ل: **السَّبَلُ** (harekeli) **السُنبل**’dür; ekin **أسْبَلَ** etti: başağı çıktı. Yağmur ve gözyaşı **أسْبَلَ** etti: sağanakla aktı. Elbisesinin eteğini **أسبل** etti: onu salıverdi. **السَّبَلُ**: gözde bir hastalıktır; bir perdeye benzer; sanki kırmızı damarlarla örümcek ağı dokumasıdır. **السَّبِيلُ**: yoldur; müzekker de gelir, müennes de. Allah Teâlâ dedi: ﴿**قل هذه سبيلي**﴾ ve dedi: ﴿**وإن يروْا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا**﴾. Malını-mülkünü **سَبَّلَ** etti, **تَسْبِيلاً**: onu Allah yolunda kıldı. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا**﴾ yani bir sebep ve bir vasıta. **السَّابِلَةُ**: yollarda çeşitli (hâllerde) bulunan yol oğullarıdır. **السَّبَلةُ**: bıyıktır; çoğulu **السِّبَالُ**’dır. **السُّنْبُلةُ**: ekinin başağından bir tanedir; ekinin **سَنَابلِ**’i (çoğulu) vardır. Ekin **سَنْبَلَ** etti: başağı çıktı. **سَلْسَبِيلُ**: cennette bir pınarın adıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**عينا فيها تسمى سلسبيلا**﴾. **الأخفش** dedi: o marifedir; fakat ayet sonu olduğu ve fetha üzere bulunduğu için, Allah Teâlâ’nın sözü gibi, ona elif ziyade edildi: ﴿**كانت قواريرا قوارير**﴾.
الراغب
سبل
- **السبيل**: içinde kolaylık bulunan yoldur; çoğulu **سبل**’dür. Dedi: }**وأنهارا وسبلا**﴿[Nahl/15],﴾**وجعل لكم فيها سبلا**﴿[Zuhruf/10],﴾**ليصدونهم عن السبيل**﴿[Zuhruf/37]; bununla hak yolu kastedilir; çünkü cins ismi mutlak olarak kullanıldığında hak olana tahsis olunur. Bunun üzerine:﴾**ثم السبيل يسره**﴿[Abese/20]. Onun yolcusuna **سابل** denildi; çoğulu **سابلة**’dir. **سبيل سابل**: şair şiiri gibi. **ابن السبيل**: evinden uzak yolcudur; onu kullanması sebebiyle yola nisbet edildi. **السبيل**, bir şeye ulaşılan her şey için kullanılır; hayır da olsa şer de olsa. Dedi:﴾**ادع إلى سبيل ربك**﴿[Nahl/125],﴾**قل هذه سبيلي**﴿[Yusuf/108]; ikisi de birdir; fakat birincisini tebliğ edene izafe etti, ikincisini de onlarla yürüyene izafe etti. Dedi:﴾**قتلوا في سبيل الله**﴿[Âl-i İmran/169],﴾**إلا سبيل الرشاد**﴿[Gafir/29],﴾**ولتستبين سبيل المجرمين**﴿[En‘am/55],﴾**فاسلكي سبل ربك**﴿[Nahl/69]. Bununla **المحجة** (açık yol) kastedilir. Dedi:﴾**قل: هذه سبيلي**﴿[Yusuf/108],﴾**سبل السلام**﴿[Maide/16], yani: cennet yolu.﴾**ما على المحسنين من سبيل**﴿[Tevbe/91],﴾**فأولئك ما عليهم من سبيل**﴿[Şûrâ/41],﴾**إنما السبيل على الذين**﴿[Şûrâ/42],﴾**إلى ذي العرش سبيلا**﴿[İsra/42]. Ve denildi: perdeyi ve eteği **أسبل** etti; kuyruğu salık at **مسبل الذنب**’dir. Yağmur **سبل** etti ve **أسبل** etti. Ve denildi: yağmur için: **سبل**; **سابلا** olduğu müddetçe; yani havada akıcı iken. **السبلة** üst dudak kılına tahsis edildi; onda aşağı doğru sarkma bulunduğu için. **السنبلة**: çoğulu **سنابل**’dir; o, ekin üzerindeki şeydir. Dedi:﴾**سبع سنابل في كل سنبلة**﴿[Bakara/261], ve dedi:﴾**سبع سنبلات خضر**{ [Yusuf/46]. Ekin **أسبل** etti: başak sahibi oldu; **أحصد** ve **أجنى** gibi. **المسبل**: beşinci kadehin adıdır.
ملخص اللسان
1. **السَّبيلُ**: yol ve ondan açık olan şey,
2. ve **السَّبيل** aslında yoldur; çoğulu **سُبُلٌ**’dür. **سَبيلٌ سابلةٌ**: yürünmüş.
3. **والسابِلَة**: ihtiyaçlarında yollar üzerinde farklılaşan yol oğullarıdır; çoğulu **السوابل**’dir. İbn Berrî dedi: **ابن السبيل** yoldan kendisini getiren gariptir;

4. **وسَبَّل** zayi‘asını: onu Allah yolunda kıldı. **وفي حديث وَقْف عُمَر**: “Aslını hapset ve meyvesini **وسَبِّل**”; yani onu vakıf kıl ve meyvesini, onu kimin üzerine vakfettiysen ona mubah kıl. Ve “**وسَبَّلت** şeyi” dediğin zaman, onu mubah kıldığın vakittir; sanki ona, ayak basılmış bir yol kılmışsın gibi.

5. Ve **أَسْبَلَ** izârını: onu salıverdi. Ve **امرأَة مُسْبِلٌ**: eteğini **أَسْبَلَتْ**. Ve at **أَسْبَلَ** kuyruğunu: onu saldı; **مُسْبِلة** yani ayaklarını sarkıtan; rivayet ise **سادِلَةٌ**’dir, yani salıveren.

6. “**لَيْسَ علينا في الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ**”; Ehl-i kitap, Müslümanlar onlarla alışveriş yaptığında, bazısı bazısına derdi ki: Ümmîlerin—yani Arapların—bizim din ehlinin dokunulmazlığı yoktur ve malları bize helâldir.

7. Yüce sözünde: “**يا ليتني اتَّخَذْتُ مع الرسول سَبيلاً**”; yani bir sebep ve bir bağ.

8. **والسَّبَلُ** (harekeli): yağmur; ve denildi ki: sarkıtıcı yağmur. Ve gök **أَسْبَلَتْ**; ve gözyaşını **أَسْبَلَ**; ve yağmur ile gözyaşı **أَسْبَلَ**: döküldükleri zaman.

9. Ve ekin **أَسْبَلَ**: başak verdiği zaman. Ve **السَّبَل**: başağın uçları.

● - سبل: **السَّبيلُ**: yol ve ondan apaçık olan şey; müzekker de yapılır müennes de. Ve **سَبِيلُ الله**: O’nun çağırdığı hidayet yolu. Aziz tenzilde: “Ve eğer **سَبيلَ الرُّشْد**’ü görürlerse onu bir yol edinmezler; ve eğer **سَبيلَ الغَيِّ**’yi görürlerse onu bir yol edinirler”; böylece müzekker kılındı. Ve onda: “De ki: Bu benim yolumdur; ben Allah’a bir basiret üzere çağırıyorum”; böylece müennes kılındı. Ve Yüce’nin sözü: “Ve yolun kastı Allah’a aittir; ondan da eğri olan vardır”; bunu Sa‘leb tefsir etti, şöyle dedi: Müslümanlar için yolu doğrultmak Allah’a aittir; ve ondan eğri olan, yani yollardan, yolun dışında eğri olan vardır; öyleyse burada **السَّبيل**’in cins ismi olması gerekir, bizzat belirli tek bir yol değil; çünkü “ve ondan eğri olan vardır” demiştir, yani “ve ondan eğri bir yol vardır”. Semüre hadîsinde: “Bir de baktım ki yer, **أَسْبُله**’nin yanındadır”, yani yollarının; bu, müennes kılındığında **السَّبل**’in azlık çoğuludur; müzekker kılındığında ise onun çoğulu **أَسْبِلة**’dir. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “Ve Allah yolunda infak edin”; yani cihadda. Allah’ın hayırdan emrettiği her şey **سَبيل الله**’dandır; yani Allah’a giden yollardandır. **السَّبيل** cihadda daha çok kullanılmıştır; çünkü o, din akdi üzere içinde savaş yapılan yoldur. Ve “Allah yolunda” sözüyle, gazayı isteyen fakat gazasına ulaştıracak şeyi bulamayan kastedilmiştir; böylece payından ona verilir. Ve her **سَبِيل** ki onunla Aziz ve Celîl olan Allah kastedilmiş ve o bir iyilik olmuşsa, o **سَبيل الله**’ın içine dâhildir. Ve adam kendisine ait bir bağı (malın aslını) hapsettiğinde ve onun meyvesini yahut gelirini **سَبَّل** ettiğinde, **سَبَّل** ettiği şeyle hayır yolu tutulur; ondan **ابن السَّبيل**e, fakire, mücahide ve başkalarına verilir.

Ve “**سَبَّل** ضَيْعته”: onu Allah yolunda kıldı. Ömer’in vakfı hadîsinde: “Aslını hapset ve meyvesini **سَبِّل** et”; yani onu vakıf yap ve meyvesini, onu kimin üzerine vakfettiysen ona mubah kıl. Ve “**سَبَّلت** الشيء” (bir şeyi **سَبَّلت** ettim): onu mubah kıldığım zaman; sanki ona, ayak basılmış bir yol kılmışsın gibi. İbnü’l-Esîr dedi: Hadîste **سَبيل الله** ve **ابن السَّبيل** zikri tekrar etmiştir; **السَّبيل** aslında yoldur; onda müenneslik daha galiptir. Dedi: Ve **سَبيل الله** geneldir; Allah Teâlâ’ya yaklaşma yolunun, farzları ve nafileleri eda etmek ve türlü gönüllü ibadetlerle tutulduğu her hâlis amele vâki olur. Ve “ve eğer onu bir yol edinmezler; ve eğer **سَبيل الغَيِّ**’yi görürlerse onu bir yol edinirler”; böylece müzekker kılındı. Ve onda: “De ki: Bu benim yolumdur; ben Allah’a bir basiret üzere çağırıyorum”; böylece müennes kılındı. Ve Yüce’nin sözü: “Ve yolun kastı Allah’a aittir; ondan da eğri olan vardır”; bunu Sa‘leb tefsir etti, şöyle dedi: Müslümanlar için yolu doğrultmak Allah’a aittir; ve ondan eğri olan, yani yollardan, yolun dışında eğri olan vardır; öyleyse burada **السَّبيل**’in cins ismi olması gerekir, bizzat belirli tek bir yol değil; çünkü “ve ondan eğri olan vardır” demiştir, yani “ve ondan eğri bir yol vardır”. Semüre hadîsinde: “Bir de baktım ki yer, **أَسْبُله**’nin yanındadır”, yani yollarının; bu, müennes kılındığında **السَّبيل**’in azlık çoğuludur; müzekker kılındığında ise onun çoğulu **أَسْبِلة**’dir. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “Ve Allah yolunda infak edin”; yani cihadda. Allah’ın hayırdan emrettiği her şey **سَبيل الله**’dandır; yani Allah’a giden yollardandır. **السَّبيل**in cihadda kullanımı daha çoktur; çünkü o, din akdi üzere içinde savaş yapılan yoldur. Ve “Allah yolunda” sözüyle, gazayı isteyen fakat gazasına ulaştıracak şeyi bulamayan kastedilmiştir; böylece payından ona verilir. Ve her **سَبيل** ki onunla Aziz ve Celîl olan Allah kastedilmiş ve o bir iyilik olmuşsa, o **سَبيل الله**’ın içine dâhildir. Ve adam kendisine ait bir bağı hapsettiğinde ve onun meyvesini yahut gelirini **سَبَّل** ettiğinde, **سَبَّل** ettiği şeyle hayır yolu tutulur; ondan **ابن السَّبيل**e, fakire, mücahide ve başkalarına verilir.

Ve “**سَبَّل** ضَيْعته”: onu Allah yolunda kıldı. Ömer’in vakfı hadîsinde: “Aslını hapset ve meyvesini **سَبِّل** et”; yani onu vakıf yap ve meyvesini, onu kimin üzerine vakfettiysen ona mubah kıl. Ve “**سَبَلت** الشيء” (bir şeyi **سَبَلت** ettim): onu mubah kıldığım zaman; sanki ona, ayak basılmış bir yol kılmışsın gibi. İbnü’l-Esîr dedi: Hadîste **سَبيل الله** ve **ابن السَّبيل** zikri tekrar etmiştir; **السَّبيل** aslında yoldur; onda müenneslik daha galiptir. Dedi: Ve **سَبيل الله** geneldir; Allah Teâlâ’ya yaklaşma yolunun, farzları ve nafileleri eda etmek ve türlü gönüllü ibadetlerle tutulduğu her hâlis amele vâki olur; ve mutlak olarak kullanıldığında çoğunlukla cihada vâki olur; çok kullanım sebebiyle sanki ona hasredilmiş gibidir. **ابن السَّبيل** ise çok yolculuk yapan yolcudur; ona, ona (yola) ملازمتinden dolayı “oğul” diye adlandırılmıştır. Hadîste: “Kuyunun harem’i, çevresinden kırk arşındır; develerin ve koyunların sulakları içindir; ve **ابن السَّبيل** ondan içmeye daha evlâdır”; yani kuyudan yahut sudan geçen, yolu aşan kimse, onun başında ikamet edenden ona daha hak sahibidir; ona varma ve içme imkânı verilir, sonra onu orada ikamet edene bırakır. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “Ve borçlular ve Allah yolunda ve **ابن السَّبيل**”; İbn Sîde dedi: **ابنُ السَّبيل** yolun oğludur; te’vili, yolun kendisine kesildiği kimsedir; çoğulu **سُبُلٌ**dür. Ve “**سَبيلٌ سابلةٌ**”: yürünmüş. Ve **السابِلَة**: ihtiyaçları için yollarda gidip gelen **أَبناء السَّبيل**; çoğulu **السوابل**. İbn Berrî dedi: **ابن السبيل** yolu onu getirmiş olan gariptir. Er-Râ‘î dedi:
على أَكْوارِهِنَّ بَنُو سَبِيلٍ،
قَلِيلٌ نَوْمُهُم إِلاّ غِرَارا

Bir başkası dedi:
ومَنْسوب إِلى مَنْ لم يَلِدْه،
كذاك اللهُ نَزَّل في الكتاب

Ve “**أَسْبَلَتِ الطريقُ**”: onun **سابِلَتُها**’sı çoğaldı. Ve **ابن السَّبِيل**: memleketine dönmek isterken kendisiyle yol kesilmiş olan ve kendisiyle geçinip ulaşacağı şeyi bulamayan yolcudur; böylece sadakalarda onun için bir pay vardır. Şâfiî dedi: Sadakalar âyetindeki **سَهْمُ سَبيل الله**’dan, sadaka ehli içinden gazayı isteyen kimseye verilir; fakir de olsa zengin de olsa. Dedi: Ve **ابن السَّبيل** benim yanımda, sadaka ehlinden olup kendi beldesi olmayan bir beldeyi, kendisini bağlayan bir iş için isteyen **ابن السَّبيل**dir. Dedi: Gaziye binek (yük hayvanı), silah, nafaka ve giysi verilir; ve **ابنُ السَّبِيل**e, nafakasında ve bineğinde, onu istediği beldeye ulaştıracak miktar verilir. Ve “**أَسْبَلَ** إِزاره”: onu saldı. Ve “kadın **مُسْبِلٌ**”: eteğini saldı. Ve “at kuyruğunu **أَسْبَلَ** etti”: onu salıverdi. **التهذيب**: At kuyruğunu **يُسْبِل** eder, kadın eteğini **تُسْبِل** eder. Denir ki: Falan elbiselerini **أَسْبَلَ** etti; onları uzattığı ve yere doğru saldığı zaman. Hadîste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Üç kişi vardır ki Allah kıyamet gününde onlarla konuşmaz, onlara bakmaz ve onları temize çıkarmaz.” Dedim: “Kimdir onlar, helâk oldular ve ziyana uğradılar?” Bunun üzerine Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, onu üç kere tekrar etti: **المُسْبِلُ** ve **المَنّانُ** ve yalan yemin ile malını sürüm ettiren. İbnü’l-A‘râbî ve başkaları dedi: **المُسْبِلُ**, yürüdüğünde elbisesini uzatan ve onu yere salan kimsedir; bunu ancak kibir ve böbürlenme olarak yapar.

Ve kadının ve iki su tulumunun hadîsinde: iki su tulumu arasında iki ayağını **سابِلَةٌ**; İbnü’l-Esîr dedi: böylece bir rivayette geldi; dilde doğrusu **مُسْبِلة**’dir, yani iki ayağını sarkıtan; rivayet ise **سادِلَةٌ**’dir, yani salıveren.

Ve Ebû Hureyre hadîsinde: Kim kibirden dolayı elbisesinin eteğini (**سَبَلَه**) sürürse, Allah kıyamet günü ona bakmaz; **السَّبَل** (harekeli): salıverilmiş elbiseler; **الرَّسَل** ve **النَّشَر** gibi, salıverilmiş ve yayılmışta.

Ve denildi: elbiselerin en kalınıdır; ketenin kaba liflerinden yapılır; bundan Hasan hadîsi: Haccâc’ın yanına girdim; üzerinde **سَبَلةٌ** elbiseler vardı.

Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فَضَلُّوا فلا يستطيعون سَبيلاً**; dedi: senin işinde bir çareye güç yetiremezler.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **لَيْسَ علينا في الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ**; Ehl-i kitap, Müslümanlar onlarla alışveriş yaptığında, bazısı bazısına derdi ki: **الأُمِّيِّينَ** yani Araplar üzerinde, din ehlimizin dokunulmazlığı yoktur; malları bize helâldir.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **يا ليتني اتَّخَذْتُ مع الرسول سَبيلاً**; yani bir sebep ve bir bağ; Ebû Ubeyde Cerîr’den şu beyti okudu:

أَفَبَعْدَ مَقْتَلِكُم خَلِيلَ مُحَمَّدٍ،
تَرْجُو القُيونُ مع الرَّسُول سَبِيلا؟

yani bir sebep ve bir bağ.

Ve **السَّبَلُ** (harekeli): yağmur; ve denildi: **المَطَرُ المُسْبِلُ**.

Ve gök **أَسْبَلَتْ**; ve gözyaşını **أَسْبَلَ**; ve yağmur ve gözyaşı, döküldüklerinde **أَسْبَلَ**; isim **السَّبَل**’dir (harekeli).

Ve Rukayka hadîsinde: **فَجادَ بالماء جَوْنيٌّ له سَبَل**; yani bol, sağanak bir yağmur.

Ebû Zeyd dedi: gök **إِسْبالاً أَسْبَلتْ**; isim **السَّبَلُ**’dür; o, bulut ile yer arasındaki yağmurdur; buluttan çıktığı hâlde yere ulaşmamışken.

Ve yağmur duası hadîsinde: Bize **غَيْثاً سابِلاً** yağdır; yani sağanak, bol.

Ve bulut, saçaklarını yere saldığında **أَسْبَلَتْ**.

İbnü’l-A‘râbî: **السُّبْلَة** geniş yağmur damlasıdır; **السَّبَل**’in benzeri **العَثانِينُ**’dir; onun teki **عُثْنُون**’dur.

Ve **السَّبُولةُ** ve **السُّبولةُ** ve **السُّنْبُلة**: eğilmiş ekindir.

Ve **السَّبَلُ**: **السُّنْبُل** gibi; ve denildi: **السَّبَل** başağın ışınından yayılan şeydir; çoğulu **سُبُول**; ve **سَنْبَلَتْ** ve **أَسْبَلَتْ**.

Leys: **السَّبولة** mısırın, pirincin ve benzerinin başağıdır; eğildiğinde. Ve ekin, başak verdiğinde **أَسْبَلَ**.

Ve **السَّبَل**: başağın uçlarıdır; ve denildi: **السَّبَل** başağın kendisidir; ekin başak çıkardığında **سَنْبَلَ**; yani bir başak çıkardı.

Mesrûk hadîsinde: **قَراحٍ**ta, **يُسْبِل** oluncaya kadar selem yapma; yani **يُسَنْبِل** oluncaya kadar.

Ve **السَّبَل**: **السُّنْبُل**dür; **النون** ziyadedir; Muhammed b. Hilâl el-Bekrî’nin sözü:

وخَيْلٍ كأَسْراب القَطَا قد وزَعْتُها،
لها سَبَلٌ فيه المَنِيَّةُ تَلْمَعُ

bununla mızrağı kasteder.

Ve **سَبَلَةُ الرَّجُل**: üst dudağın ortasındaki dairedir.

Ve denildi: **السَّبَلة** bıyık üzerindeki kıllardır; ve denildi: onun ucu; ve denildi: iki bıyığın birleştiği yerdir; ve denildi: çene üzerindeki, sakalın ucuna kadar olan şeydir; ve denildi: özellikle sakalın önü; ve denildi: sakalın tamamıdır, bütünüyle; Sa‘leb’den.

Lihyânî nakletti: “O, **سَبَلاتٍ** sahibidir”; bu, tekilden olup parçalanmış, her parçası **سَبَلة** yapılmış, sonra bunun üzerine çoğul yapılmıştır; tıpkı deve için “**ذو عَثَانِين**” demeleri gibi; sanki her parçasını **عُثْنُوناً** yapmışlardır; çoğulu **سِبَال**.

Tehzîb: **السَّبَلة** üst dudak üzerindeki kıllardır; iki bıyığı ve aralarındakini toplar; kadının orada kılı olursa “**امرأَة سَبْلاءُ**” denir.

Leys: “**سَبَلٌ سابِلٌ**” denir; “**شِعْرٌ شاعِرٌ**” denildiği gibi; ona bir ism-i fâil türettiler.

Ve hadîste: onun **وافِرَ السَّبَلة** olduğu; Ebû Mansûr dedi: bununla alt çenenin altındaki kılları kasteder; **السَّبَلة** Araplarda sakalın önü ve ondan göğüs üzerine sarkan şeydir; böyle olana: uzun sakallı olursa “**رجل أَسْبَلُ**” ve “**مُسَبَّل**” denir; ve **تَسْبيلاً سُبِّل**; sanki ona uzun bir **سَبَلة** verilmiştir.

Ve denir: Falan geldi, **سَبَلِته**’sini yaymış olarak; tehdit ederek geldiğinde; Şemmâh dedi:

وجاءت سُلَيْمٌ قَضُّها بقَضِيضِها،
تُنَشِّرُ حَوْلي بالبَقِيع سَبالَها

Ve düşmanlara: “Onlar **صُهْبُ السِّبال**dır” denir; ve dedi:

فظِلالُ السيوف شَيَّبْنَ رأْسي،
واعْتِناقي في القوم صُهْبَ السِّبال

Ebû Zeyd dedi: **السَّبَلة** iki yan sakaldan sonra sakalın önünden görünen şeydir; **العُثْنُون** ise içte olandır.

Cevherî: **السَّبَلة** bıyıktır; çoğulu **السِّبال**; Zü’r-Rumme dedi:

وتَأْبَى السِّبالُ الصُّهْبُ والآنُفُ الحُمْرُ

Ve **ذي الثُّدَيَّة** hadîsinde: üzerinde, kedinin **سَبَالة**’si gibi küçük kıllar vardı.

Ve **سَبَلَةُ البعير**: onun boğaz çukurudur.

Ve denildi: **السَّبَلة** boğaz çukurunda yününden akan şeydir.

Tehzîb: **السَّبَلة** deveden **المَنْحَر**dır; o **التَّريبة**dir; ve onda boğazlamanın yarığı (**ثُغْرة النَّحْر**) vardır. “Bıçağının ağzıyla onun **سَبَلَتها**’sına sapladı” denir; yani boğaz çukuruna.

Ve “Senin deven, **حَسنُ السَّبَلة**dir”; derilerinin inceliğini kastederler.

Ezherî dedi: Bir bedevînin, devesini boğazladığında, **سَبَلة**sinde “**لَتَمَ**” (ت ile) dediğini işittim; boğazına sapladı; sanki boğaz çukurunda bulunan kıllarmış gibi.

Ve **سَبَلانيٌّ** adam; ve **مُسْبِلٌ** ve **مُسْبَلٌ** ve **مُسَبِّلٌ** ve **أَسْبَلُ**: **السَّبَلة**si uzun olan.

Ve **عَيْن سَبْلاء**: kirpiği uzun.

Ve **رِيحُ السَّبَل**: göze isabet eden bir hastalıktır.

Cevherî: **السَّبَل** gözde bir hastalıktır; örümcek ağı dokusu gibi bir perdeye benzer; kırmızı damarlarla.

Ve kadehi **أَسبالِها**’sına kadar doldurdu; yani kenarlarına; “**أَصْبارِها**’sına kadar” demen gibi.

Ve kabı **سَبَلته**’sine kadar doldurdu; yani tepesine kadar.

Ve **أَسْبالُ الدَّلْوِ**: onun dudaklarıdır; Bâ‘is b. Suraym el-Yeşkürî dedi:

إِذ أَرْسَلُوني مائحاً بدِلائِهِمْ،
فَمَلأْتُها عَلَقاً إِلى أَسْبالِها

der ki: beni, kan davalarını istemek üzere gönderdiler; ben de öldürmeyi çoğalttım; **العَلَقُ** kandır.

Ve **المُسْبِل**: erkektir.

Ve **خُصْية سَبِلةٌ**: uzun.

Ve **المُسْبِل**: **قِداح المَيْسِر**in beşincisidir; Lihyânî dedi: o altıncıdır; o aynı zamanda **المُصْفَح**tır; onda altı pay vardır; kazanırsa altı hisse ganimet onundur; kazanmazsa altı hisse borç onun üzerinedir; çoğulu **المَسابل**.

Ve **بنو سَبَالة**
(* “**بنو سبالة**” lafzı, Tekmile’de İbn Düreyd’den fetha ile ضبط edilmiştir; Kamus’ta da böyledir; şârihi dedi: Hâfız, Tebsîr’de kesra ile ضبط etti): bir kabiledir.

Ve **إِسْبِيلٌ**: bir yerdir; denildi: bir beldenin adıdır; Halef el-Ahmer dedi:

لا أَرضَ إِلاَّ إِسْبِيل،
وكلُّ أَرْضٍ تَضْلِيل

Ve Nemer b. Tevleb dedi:

بإِسْبِيلَ أَلْقَتْ به أُمُّه
على رأْس ذي حُبُكٍ أَيْهَما

Ve **السُّبَيْلة**: bir yerdir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

قَبَحَ الإِلهُ،

Ve ben bir Müslümanı çirkinlemem,
**أَهْلَ السُّبَيْلة**’yi, **بَني حِمَّانا**’dan.

Ve **سَبْلَلٌ**: bir yer(adi); **صَخْر الغَيِّ** dedi ki:
Ve geceleyin bir ağıtçının sesi yoktur ki
**سَبْلَل**’de, uyku ile birlikte uyumasın.

Onu buc‘anın adı yaptı da sarfını terk etti. Ve **مُسْبِلٌ**: **ذي الحِجَّة**’nin adlarından,
âdî(=câhiliye devrine ait)dir. Ve **سَبَل**: eski bir atın adıdır.

**الجوهري**: **سَبَل** Araplarda soylu bir atın adıdır;
**الأَصمعي** dedi ki: o, **أُمُّ أَعْوَج**’dir ve **لِغَنيٍّ**’e aitti; **أَعْوَجُ** ise **بني آكل المُرَار**’ındı, sonra **بني هِلال بن عامر**’e geçti; ve dedi ki:
O, koşu atıdır; koşu atının oğlu, **سَبَل**’in oğlunun oğlu.

**ابن بري** dedi ki: şiir **جَهْم بن شِبْل**’indir; **أَبو زياد الكلابي** dedi ki: o, **بني كعب بن بكر**’dendir ve şair idi; câhiliyede ve İslâm’da **بني بكر**’den ondan daha şairi işitilmemiştir; dedi ki: ve ben onu, başı titrerken, şöyle derken idrak ettim:
Ben koşu atıyım; koşu atının oğlu, **سَبَل**’in oğlunun oğlu;
Eğer sürekli yağmur yağdırırlarsa, bol verir; eğer bol verirlerse, sağanak.

**ابن بري** dedi ki: bununla sabit oldu ki **سَبَل** bir adam adıdır; **الجوهري**’nin zikrettiği gibi bir at adı değildir.

مقاييس اللغة:
(**سبل**) **السين** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya gönderilmesine ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Bunun ilki senin sözünden: **أسبلتُ السِّتْرَ**, ve bulut suyunu ve suyu ile **أسبلَتِ**. Ve **السَّبَل**: bol yağmur. Ve insanın **سِبال**’ı da bundandır; çünkü o, sarkmış saçtır. Ve kovasının üst kısımlarına **أسبْال** demeleri de bundandır; sanki o, insandan zikrettiğimiz şeye benzetilmiştir. Dedi ki:
Beni kovalarıyla su çeken olarak gönderdikleri vakit *** onu **عَلَقَاً** ile **أسبالِها**’sına kadar doldurdum([18])
Ve boyca uzamış olan: **السّبيل**, o yoldur; uzaması sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **السَّابلة**: yollarda gelip gidenler. Ve **السُّنْبُل** uzaması sebebiyle **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. Denir ki: **أَسبَلَ الزّرعُ**, yani başağı çıktı. Ebû Ubeyd dedi: Ekine ait **سَبَلُ** ile onun **سُنْبُلُ**’ü birdir. Ve gerçekten **سَبَلَ**([19]) ve **أَسْبَلَ**.

القاموس المحيط:
**السَّبيلُ** ve **السَّبيلَةُ**: yol ve onun açık olan kısmı; müennes kılınır; çoğulu, **ككُتُبٍ** gibi; ve “ **على اللهِ قَصْدُ السَّبيلِ** ”, “ **ومنها جائِرٌ** ” sözü için bir cins ismidir. Ve “ **أنْفقوا في سَبيل الله** ”, yani cihad; ve Allah’ın hayırdan emrettiği her şey; onun cihadda kullanımı daha çoktur. Ve **ابنُ السَّبيلِ**: yolun oğlu; yani yolu kesilmiş olan.
Ve yollardan **السابِلَةُ**: gidilip geçilen; ve onun üzerinde gelip giden topluluk. Ve **أَسْبَلَتِ الطَّريقُ**: onun **سابِلَتُها**’sı çoğaldı; ve **الإِزارَ**: onu saldı; ve **الدَّمْعَ**: onu gönderdi; ve gök: yağmur yağdırdı. Ve **السَّبولَةُ**, ve (harfi) dammeli kılınır; ve **السَّبَلَةُ**, harekeli olarak; ve **السُّنْبُلَةُ**, damme ile: eğilmiş ekin. Ve **السَّبَلُ**, harekeli olarak: yağmur; ve burun; ve sövme ve küfretme; ve **السُّنْبُلُ**; ve gözün, yüzeyde görünen damarlarının şişmesinden dolayı göz örtüsü; ve ikisi arasında duman gibi bir şeyin dokusunun görünmesi. Ve **السَّبَلَةُ**, harekeli olarak: üst dudağın ortasındaki daire; yahut bıyık üzerindeki kıl; yahut onun ucu; yahut iki bıyığın birleştiği yer; yahut çene üzerinde sakalın bütün ucuna kadar olan; yahut özellikle onun önü; çoğulu: **سِبالٌ**; ve devenin boğazında tüyünden akan şey. Ve **جَرَّ سَبَلَتَه**: elbiselerini (yerde) sürüdü. Ve **ذُو السَّبَلَةِ**: onların reislerinden Hâlid b. Avf b. Nadla’dır. Ve **بَعيرٌ حَسَنُ السَّبَلَةِ**: yani derisinin inceliği. Ve **كتَبَ في سَبَلَةِ الناقَةِ**: boğazının yarığından mızrakladı. Ve **نَشَرَ سَبَلَتَه**: yani tehdit ederek geldi. Ve **رَجُلٌ سَبَلانِيٌّ**, harekeli olarak; ve **كمُحْسِنٍ** ve **مُكْرَمِ** ve **محدِّثٍ** ve **مُعَظَّمٍ** ve **أحمدَ** gibi: **السَّبَلَةِ**’si uzun olan. Ve **عَيْنٌ سَبْلاءُ**: kirpiği uzun. Ve **مَلأَهَا إلى أسْبالِها**: yani onun harfleri ve dudakları. Ve **كمُحْسِنٍ**: erkek; ve keler; ve meysir oklarının altıncısı yahut beşincisi; ve Zilhicce’nin adı. Ve **كمُعَظَّمٍ**: çirkin ihtiyar. Ve **خُصْيَةٌ سَبِبَةٌ**, **كفرِحةٍ** gibi: uzun. Ve **بنو سَبالَة**: bir kabile. Ve **السُّبْلَةُ**, damme ile: geniş yağmur. Ve **إِسْبِيلٌ**, **كإِزْمِيلٍ** gibi: د. Ve **وككتابٍ** gibi: Basra ile Medine arasında bir yer.
Ve **وكجَبَلٍ** gibi: Yemâme yakınında bir yer; ve bir at; ve **ابنُ العَجْلانِ**: Tâifli bir sahâbî; ve muhaddis Hubeyre’nin babası; yahut o, **بالشينِ** iledir. Ve **ذو السَّبَلِ**: Hadaka b. Batta’nın oğludur. Ve **سَبَلٌ من رِماحٍ**: onlardan bir taife; az yahut çok. Ve **سَبْلَلٌ**: bir yer.
Ve **سَبَّلَهُ تَسْبيلاً**: onu Allah Teâlâ’nın yolunda kıldı. Ve **ذو السِّبالِ**, **ككِتابٍ** gibi: Sa‘d b. Sufeyh; Ebû Hureyre’nin dayısıdır, Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ve **وكشَدَّادٍ** gibi: muhaddis Mûsâ’nın oğlu Cemîl’in oğlu Ezdâd’ın babasının dedesi.
**سَلْسَبيلُ**: cennette bir pınar; marife olarak; âyette elif, ikililik (uyum) için artırılmıştır; ve gelecektir. Ve **بنو سُبَيلَةَ**, **كجُهَيْنَةَ** gibi: bir kabile. Ve **سَبَلانُ**, harekeli olarak: bir dağ; ve muhaddislerden, Mâlik b. Evs’in mevlâsı Sâlim’in; ve Ziyâd’ın oğlu İbrâhîm’in; ve Abdullah’ın oğlu Hâlid’in; ve Hâlid b. Dihkân’ın şeyhi Ebû Abdullah’ın lakabı. Ve **أسْبَلَ عليه**: onun aleyhine sözünü çoğalttı; ve **الدَّمْعُ** ve yağmur: bol bol aktı; ve gök: yağmur yağdırdı; ve **إِزارَهُ**: onu saldı; ve ekin: onun **سُبولَتُه**’si çıktı.

تاج العروس:
س ب ل

**السَّبِيلُ** ve **السَّبِيلَةُ**; bu, İbn **عَبَّاد**’dan: yol; ve ondan (yoldan) açık olan. **الرَّاغِبُ** artırdı: içinde kolaylık bulunan; müzekker de yapılır, müennes de yapılır; müenneslik daha çoktur. Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer **سَبيلَ الرِّشْدِ**’i görseler onu bir **سَبِيلاً** edinmezler; ve eğer **سَبِيلَ الْغَيِّ**’i görseler onu bir **سَبيلاً** edinirler.” Müennesliğin şahidi: “De ki: işte bu benim **سَبِيلِي**’mdir; basiret üzere Allah’a çağırıyorum.” Bununla **المَحَجَّةِ** (ana yol) kastedilmiştir. Çoğulu **سُبُلٌ**, **ككُتُبٍ** gibi. Yüce Allah dedi: “ve ırmaklar ve **سُبُلاً**.” Ve O’nun sözü: “ve Allah’a **قَصْدُ السَّبِيْلِ** (yolun doğrultusu) aittir; ve ondan (yollardan) sapık olan vardır.” Bunu **ثَعْلَب** tefsir etti, şöyle dedi: “Allah’a, Müslümanlar için yolu doğrultması (gerekir). ‘Ve ondan sapık olan’ yani yollardan, yolun dışına sapık olan vardır.” Öyleyse burada **السّبِيلُ**’in, O’nun sözü sebebiyle, belirli bir tek yol değil, cins ismi olması gerekir: “ve ondan sapık olan” yani ondan sapık bir **سَبيلٌ** vardır. Ve O’nun sözü: “Allah’ın **سَبِيلِ**’inde infak edin” yani cihadda ve Allah’ın hayırdan emrettiği her şeyde; o, Allah’ın **سَبيلِ**’indendir. Onun cihadda kullanımı daha çoktur; çünkü o, din akdi üzere içinde savaş yapılan yoldur. Ve O’nun sözü: “Allah’ın **سَبِيلِ**’inde”; bununla, gazayı isteyen ve gazasına ulaştıracak şeyi bulamayan kimse kastedilmiştir; ona payından verilir. Ve her **سَبِيلٍ** ki onunla Aziz ve Celil Allah kastedilmiş ve o bir iyilik olmuşsa, Allah’ın **سَبيلِ**’ine dahildir. Adam kendisine ait bir bağı (mal bağını) hapsetse ve meyvesini yahut gelirini **سَبَّلَ** etse, **سَبَّلَ** ettiği şeyle hayır yolu tutulur; ondan **ابنُ السَّبِيلِ**’e, fakire, mücahide ve başkalarına verilir. İbn **الأَثِيرِ** dedi: Allah’ın **سَبيلُ**’i geneldir; Allah’a yaklaşma yolunun, farzları ve nafileleri eda etmek ve türlü gönüllü ibadetlerle tutulduğu her hâlis amele uygulanır. Mutlak olarak kullanıldığında ise çoğunlukla cihad üzerine vaki olur; çok kullanım sebebiyle sanki ona has kılınmış gibi olmuştur. **ابْنُ السَّبِيلِ** ise yolun oğludur; yani çok yolculuk yapan yolcu; ona “oğul” denilmiştir, ona (yola) ملازمتinden dolayı. Bunu İbn **الأَثِيرِ** söyledi. **الرَّاغِبُ** dedi: o, evinden uzak olan yolcudur; onu (yolu) ممارسة etmesi sebebiyle **السَّبِيلِ**’e nispet edilmiştir. İbn **سِيدَه** dedi: te’vili, yolu kendisine kesilmiş olandır. Başkası artırdı: o, beldesine dönmek ister de kendisiyle geçinip ulaşacağı şeyi bulamaz. Ve denildi: o, kendisine gerekli olan bir iş için kendi beldesinden başka bir beldeyi isteyen kimsedir. İbn **عَرَفَةَ** dedi: o, kendisiyle yolu kesilmiş misafirdir; vatanına ulaşacağı kadar kendisine verilir. İbn **بَرِّيِّ** dedi: o, yolu onu getirmiş olan gariptir. **الرَّاعِي** dedi:
عَلى أَكْوارِهِنَّ بَنُو سَبِيلٍ ... قَلِيلٌ نَوْمُهُمْ إِلاَّ غِرارَا
Bir başkası dedi:
ومَنْسُوبٍ إلى مَنْ لَمْ يَلِدْهُ كذاكَ اللهُ نَزَّلَ في الْكِتابِ

Ve **السَّابِلَةُ** yollardandır. Bazıları dedi: “**السُّبُلِ**’den” deseydi lafza ve iştikaka uygun olurdu: gidilmiş olan. Denilir: **سَبيلٌ سَابِلَةٌ**; yani **مَسْبُولَةٌ**. Ve **السَّابِلَةُ** ayrıca: ihtiyaçlarında onun üzerinde gidip gelen topluluk; **سَابِلٍ**’in çoğuludur; o da **السَّبِيلِ** üzerinde yürüyendir. Ayrıca **السَّوابِلِ** üzerine de çoğul yapılır. Ve **أَسْبَلَتِ الطَّرِيقُ**: onun **سابِلَتُها**’sı çoğaldı; yani ona gidip gelen oğulları (yolcuları). Ve **أَسْبَلَ الإِزَارَ**: onu saldı. Ondan hadis: **إِسْبالِ الإِزَارِ**’dan nehyetti ve dedi: “Şüphesiz Allah, izarını **مُسْبِلٍ** olana bakmaz.” Başka bir hadiste: “Üç kişi vardır ki Allah kıyamet gününde onlarla konuşmaz, onlara bakmaz ve onları temize çıkarmaz”; sonra **المُسْبِلَ**’i, **الْمَنَّانَ**’ı ve malını yalan yeminle sürümleyen **المُنَفِّقَ**’ı zikretti. İbn **الأَعْرابِيِّ** ve başkası dedi: **الْمُسْبِلُ**: yürüdüğünde elbisesini uzatıp yere salan kimsedir; bunu ancak kibir ve böbürlenme olarak yapar. Mecazdandır: eve durdu da gözyaşını **أَسْبَلَ** etti; yani onu saldı. Ayrıca لازِم olarak da kullanılır; denilir: **أَسْبَلَ دَمْعُهُ** yani boşandı. Ve **أَسْبَلَتِ السَّمَاءُ**: yağmur yağdırdı ve bıyıklarını yere doğru saldı. **الأَساسِ**’ta: **أَسْبَلَ الْمَطَرُ**: itişini saldı ve yoğunlaştı; sanki bir perdeyi **أَسْبَلَ** etmiş gibi; bu mecazdır.

Ve **السَّبُولَةُ** fetha ile; ve damme ile de gelir. Ve **السَّبَلَةُ** harekeli olarak. Ve **السُّنْبُلَةُ** damme ile, **قُنْفُذَةٍ** gibi: eğilen ekin başağı. Birincisi **بني هَمْيانَ** dili; **السُّهَيْلِيُّ** onu **الرَّوْضِ**’da nakletti. Sonuncusu **بني تَميم** dili. **اللَّيْثُ** dedi: **اسَّبُولَةُ**: mısırın, pirincin ve benzerinin başağıdır; eğildiği zaman. Mecazdandır: **السَّبَلُ** harekeli olarak: salan yağmur; denilir: **وَقَعَ السَّبَلُ**. **لَبِيدٌ** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
رَاسِخُ الدِّمْنِ عَلى أَعْضادِهِ ... ثَلَمَتْهُ كُلُّ رِيحٍ وسَبَلُ

Ebû Zeyd dedi: **أَسْبَلَتِ السَّماءُ** **إِسْبالاً**; isim **السَّبَلُ**’dür; o, bulut ile yer arasındaki yağmurdur; buluttan çıktığı vakit ve yere ulaşmadığı (sırada).

**السَّبَلُ**: burundur; denir ki: **أَرْغَمَ اللهُ سَبَلَهُ**; çoğulu **سِبالٌ**’dır, **المُحيطِ**’te olduğu gibi.

**السَّبَلُ**: sövme ve küfürdür; denir ki: **بَيْنِي وبَيْنَهُ سَبَلٌ**; **المُحِيطِ**’te olduğu gibi. Ve gizli değildir ki onun sözü: “ve küfür”: bir ziyadedir; çünkü mâna, onun sözü “**السَّبّ**” yanında tamam olmuştur.

**السَّبَلُ**: başaktır; Hicaz’ın ve Mısır’ın bütünüyle lügatidir. Ve denildi: o, başağın ışınından yayılan şeydir. Ve denildi: onun uçlarıdır.

**السَّبَلُ**: gözde isabet eden bir hastalıktır. Denildi: o, gözün perdesidir yahut perdeye benzer bir şeydir; sanki o, örümcek ağı dokumasıdır; **العُبَابِ**’da olduğu gibi. Cevherî, kırmızı damarlarla ziyade etti. Ve reîs dedi: onun, gözün tabakalarından biri olan **الْمُلْتَحِمَةِ**’nin yüzeyinde görünen damarlarının şişmesindendir. Ve denildi: ikisi arasında duman gibi bir şeyin dokunuşunun görünmesidir; tafsili **التَّذْكِرَةِ**’dedir.

**السَّبَلَةُ**: harekeli olarak: üst dudağın ortasındaki dairedir; yahut bıyık üzerindeki kıllardır. Ondandır onların sözü: **طالَتْ سَبَلَتُكَ فَقُصَّها**; bu bir mecazdır. Yahut onun ucu; yahut iki bıyığın birleşim yeri; yahut çene üzerindeki şey, bütün sakalın ucuna kadar; yahut özellikle onun önü. İşte diğer nüshalarda böyledir. İbarede bir düşüş vardır; çünkü **المُحْكَمِ**’in nassı: “özellikle sakalın ucuna kadar”dır. Ve denildi: o, sakalın tamamıdır, bütünüyle; Sa‘leb’den. Ama onun sözü: “yahut onun önü” ise, o, Ezherî’nin nassındandır; dedi ki: **السَّبَلَةُ** Araplar katında sakalın önü ve ondan göğüs üzerine sarkan şeydir; öyleyse bunu düşün. Ve buna göre sözler yedi olur.

İbn Düreyd dedi: Arap’tan, **السَّبَلَةُ**’yi sakalın ucu yapan vardır; onlardan, onu bıyık kılından sakala sarkan şey yapan vardır. Hadiste: onun **وافِرَ السَّبَلَةِ** olduğu (gelmiştir). Ezherî dedi: yani alt sakalın altındaki kılları. Ebû Zeyd dedi: **السَّبَلَةُ** iki **العارِضَيْنِ**’den sonra sakalın önünden görünen şeydir; **العُثْنُونُ** ise içte kalan şeydir. Cevherî dedi: **السَبَلَةُ** bıyıktır; çoğulu: **سِبَالٌ**. Şemmâh dedi:
وجَاءَتْ سُلَيْمٌ قَضَّهَا بِقَضِيضِها ... تُنَشِّرُ حَوْلِي بِالْبَقِيعِ سِبَالَها

**سَبَلَةُ البَعِيرِ**: onun boğazıdır; yahut devenin boğaz yerinde tüyünden akan şeydir. Ezherî dedi: **السَّبَلَةُ** deveden **المَنْحَرُ**’dır. Ve o, **التَّرِيبَةُ**’dir; onda boğazın yarığı vardır. Denir ki: **وَجَأَ بِشَفْرَتِهِ في سَبَلَتَهُ**: yani elbiseleri; çoğulu **سَبَلٌ**’dür; o da sarkıtılmış elbiselerdir; **الرَّسَلِ** ve **النَّشَرِ** gibi, **المُرْسَلَةِ** ve **المَنْشُورَةِ**’de.

**ذُو السَّبَلَةِ**: Hâlid b. Avf b. Nadle b. Muâviye b. el-Hâris b. Râfi‘ b. Abd Avf b. Utbe b. el-Hâris b. Ra‘l b. Âmir b. Harb b. Sa‘d b. Sa‘lebe b. Süleym b. Fehm b. Gunm b. Devs ed-Devsi’dir; onların reislerindendir.

Ve denir ki: **بَعِيرٌ حَسَنُ السَّبَلَةِ**; yani derisinin inceliği. İşte **العُبابِ**’ın nassı böyledir. **التَّهْذِيبِ**’de: denir ki: “Şüphesiz senin deven **لَحَسَنُ السَّبَلَةِ**”; onların muradı yanağının inceliğidir. Dedim: belki de doğru olan budur.

Ve denir ki: **كَتَبَ في سَبَلَةِ النَّاقَةِ**; eğer onu boğazının yarığına saplayıp kesmek isterse; **العُبابِ**’da olduğu gibi. Ezherî’nin nassı: “Bir bedevîyi işittim, diyordu ki: **لَتَمَ** (ت ile) onun devesinin **سَبَلَةِ**’sinde; eğer onu kesti de boğazına sapladıysa; sanki o, boğaz yerinde bulunan kıllardır.”

Mecazdandır: denir ki: “Falan geldi, **نَشَرَ سَبَلَتَهُ**”; yani tehdit edici olarak geldi. Şahidi, az önce geçen Şemmâh’ın sözüdür.

Mecazdandır: denir ki: **رَجُلٌ سَبَلاَنِيٌّ** (harekeli) ve **مُسْبِلٌ** (Muhsin, Mukrem, Muhaddis, Muazzam vezninde). Birincisini tercih etti; ikincisi ve sonuncusu İbn Düreyd’dendir; dördüncüsü ve beşincisi İbn Abbâd’dandır: **طَوِيلُ السَّبَلَةِ**; yani sakalın (uzunu). Ve **سُبِّلَ تَسْبِيلاً**; sanki ona uzun bir **سَبَلَةً** verilmiş gibidir.

**عَيْنٌ سَبْلاءُ**: kirpiği uzun (göz). Ama onların sözü: **عَيْنٌ مُسْبَلَةٌ** ise, avamî bir lügattir.

Mecazdandır: onu, yani kadehi doldurdu; zamiri ona iade etti; hâlbuki onun zikri daha önce geçmemişti; tıpkı Yüce Allah’ın sözü gibi: “**حَتَّى تَوارَتْ بِالحِجَابِ**”.

Ve **إلى أَسْبالِها**: yani harflerine; senin “**إلى أَصْبارِها**” demen gibi. Onun teki **سَبَلَةٌ** (harekeli)dir. Denir ki: **مَلأَ الإِناءَ إلى سَبَلَتِهِ**; yani başına kadar.

**أَسْبالُ الدِّلاءِ**: onların dudaklarıdır. İbn Suraym el-Yeşkurî’nin bâ‘isi dedi:
إذْ أَرْسَلُونِي مَائِحاً بِدِلاَئِهِمْ فَمَلأْتُها عَلَقاً إلى أَسْبالِهَا
Der ki: beni onların öçlerini talep edici olarak gönderdiler; ben de öldürmeyi çoğalttım. **العَلَقُ**: kandır.

Mecazdandır: **المُسْبِلُ** (Muhsin gibi): gevşekliğinden dolayı erkektir.

Ve **المُسْبِلُ** ayrıca: keler (الضَّبُّ)’dir.

Ve ayrıca: **قِدَاحِ الْمَيْسِر**’in altıncısı yahut beşincisidir. Birincisi Lihyânî’nin sözüdür; o, **المُصْفَحُ** da olur. Onda altı farz vardır; kazanmazsa altı payın kazancı onundur. Çoğulu **المَسَبِلُ**’dir.

Ve **مُسْبِلٌ**: **ذِي الْحِجَّةِ**’nin isimlerinden bir isimdir; Âdiyye (kullanımı).

**المُسَبَّلُ** (Muazzam gibi): çirkin ihtiyardır; sanki sakalının uzunluğundan dolayı.

**خُصْيَةٌ سَبِلَةٌ** (Feriha gibi): uzun, sarkık.

**بَنُو سَبالَةَ**: bir kabiledir; onun mutlak kullanımının zahiri, onun fetha ile olduğunu gerektirir. İbn Düreyd onu damme ile ضبط etti; **العُبابِ**’da olduğu gibi. Hâfız **التَّبْصِيرِ**’de dedi: Ezd’de **سِبَالَة** (Kitâbe gibi) vardır; onlardan Abdülcebbâr b. Abdurrahman, Mansûr için Horasan valisidir; ve şairin hakkında dediği **حُمْرَانُ السِّبالِيُّ**:
مَتى كانَ حُمْرَانُ السِّبالِيُّ رَاعِياً ... وقد رَاعَهُ بالدَّوِّ اَسْوَدُ سَالِخُ
Öyleyse bunu düşün.

**السّثبْلَةُ** damme ile: geniş yağmurdur; İbnü’l-A‘râbî’den.

**إسْبِيلٌ** (İzmîl gibi): bir yer; ve denildi: bir yerin adıdır. Nemir b. Tevle –Allah Teâlâ ondan razı olsun– dedi:
بِإسْبِيلَ أَلْقَتْ بِهِ أُمُّهُ ... عَلى رَأْسِ ذِي حُبُكٍ أَيْهَمَا
Ve Halef el-Ahmer dedi:
" لا أَرْضًَ إِلا إِسْبِيلْ "

“Ve her yer: **تَضْلِيلْ**. Yâkût dedi ki: **إِسْبيلُ**: Yemen’in en ucunda bir kaledir. Ve denildi ki: **النُّجَيْرِ**’in arkasında bir kaledir. Şair, vahşî bir eşeği vasfederek dedi ki:
**بِإِسْبِيلَ**’de idi; orada bir müddet…
Dehrden; köpekler onu havlamadı.
Bu, kale değil, bir dağın sıfatıdır. İbnü’d-Dümeyne dedi ki: **إِسْبِيلُ** Zümâr’ın **مِخْلاَفِ**’ında bir dağdır; iki yarıma bölünmüştür: yarısı **مِخْلاَفِ رَدَاع**’a, yarısı **بَلَدِ عَنْس**’a. **إِسْبِيلَ** ile Zümâr arasında, üzerinde **حَمَّةٌ** bulunan siyah bir tepecik vardır; ona **حَمَّامَ سُلَيْمانَ** denir; insanlar onunla **الأَوْصابِ**dan, **الجَرَبِ**den ve bunun dışındakilerden şifa isterler. Muhammed b. Abdillâh en-Nümeyrî, sonra es-Sekafî dedi ki:
“Bana, yükselerek **حِصْنُ إِسْبِيلَ** görününceye kadar…
Ve **إِسْبِيلُ** bir kaledir; parmaklar ona erişmemiştir.”
Bizim söylediğimizle, musannifin onu sevk edişindeki kusuru ortaya çıktı.

Ve **السِّبَالُ** ( **ككِتَابِ** gibi): Basra ile Medine arasında bir yer; üzerinde oturan kimseye en faziletli salât ve selâm olsun; ona **سِبَالُ أُثَالٍ** denir; bunu Nasr söyledi. Ve **سَبَلٌ** ( **كَجَبَلٍ** gibi): Rebâb diyarında Yemâme’ye yakın bir yer; bunu Nasr söyledi. Ve **سَبَلٌ**: Arap atlarından eski bir kısrağın adıdır; bunu İbn Düreyd söyledi ve şu beyti okudu:
“**هو الجَوادُ ابنُ الجَوادِ ابنِ سَبَلْ**
**إنْ دَيَّمُوا جَادَ وإِنْ جادُوا وَبَلْ**”
Cevherî dedi ki: Araplarda soylu bir atın adıdır. Asmaî dedi ki: O, **اَعْوَجَ**’ın annesidir; Ganî’ye aitti; **أَعْوَجُ** ise **بَنِي آكِلِ المُرَارِ**’ındı; sonra **بَنِي هِلاَلٍ**’a geçti. Ve şu beyti okudu:
“**هُوَ الجَوادُ . . إلخ**”
Başkası dedi ki: O, **بَنِي جَعْدَةَ** için **أَعْوَجَ الأَكْبَرِ**’in annesidir. Nâbiga el-Ca‘dî—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi ki:
Ve soylu, iyi cins koşu atları…
Feyyâz’ın yavrusu; ve **آلِ سَبَلْ**’den.
Dedim ki: İbnü’l-Kelbî’nin at nesebleri hakkında, **أَعْوَجَ**’ı ilk doğurtanın **بَنُو هِلاَلٍ** olduğunu okudum; annesi **سَبَلُ** bint Feyyâz idi; **بَنِي جَعْدَةَ**’ye aitti; **سَبَلٍ**’in annesi ise **القَسَامِيَّةُ**’dir. Bitti. İbn Berrî, şöyle dediği yerde garipleşti: Şiir, Cehm b. **سَبَلٍ**’indir; yani şu sözünü kastediyor:
“**هوَ الجَوادُ بنُ الجَوادِ إلخ**”
Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi ki: O, **بَنِي كَعْبِ بنِ بَكْرٍ**’dendir; şair idi; câhiliye ve İslâm’da **بَنِي بَكْرٍ**’dan ondan daha şairi işitilmemiştir. Dedi ki: Onu idrak ettim; başı titriyordu ve şöyle diyordu:
“**أنا الْجَوادُ بنُ الجَوادِ بنِ سَبَلْ**
**إِنْ دَيَّمُوا جَادَ وإِنْ جَادُوا وَبَلْ**”
İbn Berrî dedi ki: Bununla, **سَبَلْ**’in bir adam adı olduğu sabit oldu; Cevherî’nin zikrettiği gibi bir at adı değildir; öyleyse bunu düşün.

Ve **سَبَلُ بْنُ الْعَجْلانِ**: Tâifli bir sahâbî; ve muhaddis **هُبَيْرَةَ**’nin babasıdır; diğer nüshalarda da böyledir; bu ise fahiş bir hatadır. Çünkü sahâbî ancak, onu muhaddis yaptığı **هُبَيْرَةُ بنُ سَبَل**’dir. **التَّبْصِيرِ**’de: **سَبَلَ بنُ العَجْلانِ الطّائِفِيِّ**’nin oğlu **هُبَيْرَةُ** için sohbet vardır. İbn Fehd, mu‘ceminde dedi ki: **هُبَيْرَةُ بنُ سَبَلِ بنِ العَجْلانِ الثَّقَفِيِّ**, **عَتَّابِ بنِ أُسَيْدٍ**’den önce birkaç gün Mekke’yi yönetti. Hiç kimse, babası **سَبَلاً** sahâbîlikte zikretmedi; buna dikkat et. Yahut **الشَّيْنِ المُعْجَمَةِ** iledir; bu, Dârakutnî’nin sözüdür; bunu Hâfız söyledi.

Ve **ذُو السَّبَلِ بْنُ حَدَقَةَ بنِ بَطَّةَ**: nüshalarda böyledir; doğrusu: **مَظَّةَ بن سِلْهِمِ بنِ الحَكَمِ بنِ سَعْدِ العَشِيرَةِ**’dir.

Ve denilir ki: **سَبَلٌ مِن رِماحٍ**: yani onlardan az veya çok bir taife. Mücemma‘ b. Hilâl el-Bekrî dedi ki:
Ve bıldırcın sürüleri gibi atlar; onları sevk ettim…
Onlar için, içinde **الْمَنشيَّةُ** parıldayan bir **سَبَلٌ** vardır.
Bununla mızrağı kastediyor.

Ve **سَبْلَلٌ** ( **كجَعْفَرٍ** gibi): bir yer. Sükkerî dedi ki: bir beldedir. Sahrü’l-Gayy, oğlu Telîd’i mersiye ederken dedi ki:
Ve geceleyin bir ağıtçının sesi değildir…
**بِسَبْلَلَ**’de; uyku ile birlikte uyumaz.”

Onu, yerin bir parçası için isim yaptı ve onun i‘râbını (tenvîn/çekimini) terk etti. Ve onu **سَبَّلَهُ** **تَسْبِيلاً**: onu mubah kıldı ve onu Allah Teâlâ’nın yolu içinde kıldı; sanki ona, çiğnenmiş bir yol yapmış gibidir. Ondan, Ömer’in vakfı hadisi—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Aslını hapset ve meyvesini **سَبِّلْ**”: yani onu vakıf yap ve meyvesini, onu kime vakfettiysen ona mubah kıl. Ve **ذُو السِّبالِ** ( **ككِتَابٍ** gibi): Sa‘d b. Sufeyh b. el-Hâris b. Sâbî b. Ebî Sa‘b b. Huneyye b. Sa‘d b. Sa‘lebe b. Süleym b. Fehm b. Gunm b. Devs; Ebû Hureyre’nin dayısıdır—Allah Teâlâ ondan razı olsun—; ve o, Ebî’l-Uzeyhir ed-Devsi sebebiyle, Kureyş’ten hiç kimseyi almamaya, ancak onu öldürmeye yemin etmiş olandır; onu İbnü’l-Kelbî zikretti. Ve **السَّبَّالُ** b. Tayşe ( **كشَدَّادٍ** gibi): muhaddis Mûsâ b. Cemîl b. Ezdâd’ın babasının dedesidir; İsrail b. Yûnus’tan ve Mâlik’ten rivayet etti; ömrü uzadı da İbn Nâciye ona yetişti. Hâfız dedi ki: İbnü’s-Sem‘ânî onu altta bir **ياء** ile ضبط etti; İbnü’l-Esîr de ona tâbi oldu; er-Radî eş-Şâtıbî onu takip edip tenkit etti de isabet etti. Dedim ki: Bu Ezdâd’dan rivayet edenlerden biri de Ömer b. Eyyûb es-Sakatî’dir. Ve zikrettiği İbn Nâciye, Abdullah b. Muhammed İbn Nâciye’dir. Ve **سَلْسَبِيلُ**: cennette bir pınardır; Allah Teâlâ dedi ki: “**عَيْناً فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً**”. el-Ahfeş dedi ki: (Bu) marifedir; fakat âyet başı olduğu ve (sonu) fetha üzere bulunduğu için, âyette ikizleşme (kafiye uyumu) için elif artırıldı; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “**كانَتْ قَوارِيرَاْ قَوارِيرَا**”. Ve yakında gelecektir. Ve Benû Subeyle b. el-Hûn ( **كجُهَيْنَةَ** gibi): Araplardan bir kabiledir; İbn Düreyd’den. Hâfız dedi ki: Kudâ‘a’dadır; onlardan: Subeyle b. Hubeyre b. Bula‘ b. el-Hâris b. Abdullah b. Va‘le: bir süvaridir. Ve **سَبَلانُ** (harekeli): Azerbaycan’da bir dağdır; Erdebil’e nazırdır; salihlerin alâmetlerindendir ve ziyaret edilen, kendisiyle bereket umulan yerlerdendir. Ve **سَبَلاَنُ**: muhaddislerin bir lakabıdır; onlardan: Sâlim Ebû Abdullah, Mâlik b. Evs b. el-Hadethân en-Nasrî’nin mevlâsı; Ebû Hureyre ve Âişe’den rivayet eder; ondan Saîd el-Makburî, Nu‘aym el-Mücmir ve Bukeyr b. el-Eşecc rivayet etti. Ve ayrıca: Hişâm b. Urve’den (rivayet eden) İbrâhîm b. Ziyâd’ın lakabıdır; hakkında konuşulmuştur. Ve ayrıca: Hâlid b. Abdullah b. el-Ferec’in lakabıdır. Ve onun sözü: “ve Ebû Abdullah”: Hâlid b. Dihkân’ın şeyhi; diğer nüshalarda böyledir; doğrusu: vavın düşmesidir; ve Ebû Abdullah, Hâlid’in künyesidir; ve o, bizzat Hâlid b. Dihkân’ın şeyhidir; hâfız ve başkası bunu tahkik ettiği üzere; buna dikkat et. Mecazdan: “Ona **أَسْبَلَ**” denir; onun hakkında sözünü çoğalttığı zaman; yağmurun sağması gibi; **الأَساسِ**’ta olduğu üzere. Ve **أَسْبَلَ** gözyaşı ve **الْمَطَلُ**: yani sağanakla aktı; ve daha önce geçti: **أَسْبَلَ الدَّمْعَ**: onu döktü; müteaddî olarak. Ve nüshalarda bunun ardından “ve gök”: yağmur yağdırdı; “ve izârını”: onu saldı; bulundu; ve onda tekrar vardır; buna dikkat edilir. Ve **أَسْبَلَ الزَّرْعُ**: onun başağı çıktı; bu, Benû Hemyân dilinin kıyasına göredir; çünkü onlar **السُّنْبُلَ**’e **سُبُولاً** derler; ve Hicaz diline göre de böyledir; çünkü onlar ayrıca şöyle derler: “**أَسْبَلَ الزَّرْعَ**” başaktan; “**أَحْظَلَ الْمَكانُ**” hanzalden dedikleri gibi. Benû Temîm dilinin kıyasına göre ise şöyle denir: “**سَنْبَلَ الزَّرْعُ**”; buna es-Süheylî **الرَّوْضِ**’da dikkat çekti; ve müellife, bunun bir şeyi, **س ن ب ل**’de gelecektir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **السَّبِيلُ**’in cem‘i **أَسْبُلٍ** üzere getirilir; ve o, **السَّبِيلِ** için azlık cem‘idir; **السَّبِيلِ** için azlık cem‘idir, dişil kılındığı zaman. Ondan Semre hadisi: “Yer, onun **أَسبُلِهِ** yanında idi”; yani onun yolları. Erkek kılındığı zaman ise onun cem‘i **أَسْبِلَةٌ**’dir. Ve **امْرَأَةٌ مُسْبِلٌ**: eteğini saldı. Ve **أَسْبَلَ الْفَرَسُ ذَنَبَهُ**: onu salıverdi.

Ve **السَّبَلُ** (harekeli): ketenin liflerinden yapılan elbiselerdir; olabildiğince kalın olanı. Ondan Hasan hadisi: “Haccâc’ın yanına girdim; üzerinde **ثِيابٌ سَبَلَةٌ** vardı.” Ve **السَّبِيلُ**: bağ (vusla) ve sebep. Ve onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**ويا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا**”; yani bir sebep ve bir bağ. Ebû Ubeyde, Cerîr’den şu beyti okudu:
أفَبَعْدَ مَقْتَلِكُمْ خَلِيلَ مُحَمَّدٍ ... تَرْجُو القُيُونُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا
yani bir sebep ve bir bağ. Ve **غَيْثٌ سَابِلٌ**: sağanak, bol. el-Lihyânî nakletti: “O, **لَذُو سَبَلاَتٍ**’tir”; ve o, parçalanmış tekilden olup her bir parçası **سَبَلَةً** kılındı, sonra bunun üzere cem‘ edildi; onların deve için “**ذُو عَثانِينَ**” demeleri gibi; sanki onun her bir parçasını **عُثْنُوناً** kılmışlardır. Ve düşmanlara ağır (olanlar): “Onlar **صُهْبُ السِّبالِ**’dir” dedi:
فَظِلالُ السُّيُوفِ شَيَّبْنَ رَأْسِي ... واعْتِناقِي في الْقَوْمِ صُهْبَ السِّبالِ
Ve **ذِي الثُّدَيَّةِ** hadisinde: “Onun üzerinde, kedinin **سَبَالَةِ**’si gibi küçük kıllar vardır.” Ve **امْرَأَةٌ سَبْلاَءُ**: bıyıklarının üzerinde kıl vardır. Ve **السُّبَيْلَةُ** ( **كجُهَيْنَة** gibi): Benû Numeyr toprağında, Benû Himmân b. Abd Ka‘b b. Sa‘d’a ait bir yerdir; onu Nasr söyledi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
قَبَحَ الإِلهُ ولا أُقَبِّحُ مُسْلِماً ... أَهْلَ السُّبَيْلَةِ مِنْ بَنِي حِمَّانِ
İbn Abbâd dedi ki: Koyuna **سَبَلاً** denir; sağım için çağrılır; şöyle denir: “**سَبَلْ سَبَلْ**”. Ve “Elbisesini **سَبَّلَ** **تَسْبِيلاً**”: **أَسٍبَلَ** gibidir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**ولا تقْطَعُونَ السَّبِيلَ**”: yani çocuğun yolu; ve denildi ki: yollarda insanlara fuhuş için musallat oluyorsunuz. Ve **سُبُلاتُ**—sîn ve bâ’nın dammesi ve lâmın şeddelenmesiyle—: Cebel-i Ecâ’da bir yerdir; Nasr’dan.
