# سبي (س-ب-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ب - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: سبى

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

##### Türkçe

باب **السين** و**الباء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
و **س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** مستعملات

و**س ب**:
**الوَسْبُ** koyundan: yünü çok olan; yerden: otu çok olanı, yahut kurusu; ve gerçekten o, **أوسبت**.

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen. Kavim **تسابَى** etti: onların bazısı bazısını esir aldı; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. Ve gerçekten onları **سَبْياً** ve **سِباءً** esir aldım.
Ve câriye, delikanlının kalbini **سبتِ**; onu **تَسْبِيهِ**; yani: onunla gittim.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Ve koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياءَ** adı verildi; ve **السّابياءِ** ismi çok mala ve çok sayıya vâki olur; ve dersin ki: malından bir **سابياءُ** üzerinde olduğu hâlde gider. Dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun yolları/izleri. Bir tanesi: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; ve onlara **بنو العُشَراء** denilir.

**سيب**:
**السَّيْب**: iyilik ve bağış. Dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; ve onun çoğulu, **كمعه** gibi: **سُيُوب**; ve su **ساب** eder, **يَسِيبُ**; yani aktığı zaman.
Ve yılan **تسيبُ** eder ve **تَنْسابُ**; yani sürekli geçip gittiği zaman.
Ve biniti yahut şeyi **سَيَّبْت**: onu, dilediği yerde **يسيـب** etsin diye bıraktım.
Ve **السّائبة**: köle; azat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; onu azat edene velâsı olmaz; ve ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir ve şeddelenir: **البَلَح**. Ve hurma ağacı, meyvesini **سايَبَت**; olgunlaşmadan önce; yani: ona alıştı.
Ve deve, iki yıl yavruladığı zaman ve yavrusunun yavrulamasına eriştiği zaman, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yerdir.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı; **يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**. Bu, yaratılışça nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Ve bu, onda arızî olarak olan şey için söylenir: **جفّ**.
Ve **طريقٌ يَبَسٌ**: onda nem yoktur. Yüce ve aziz dedi ki: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
Ve **اليَبِيسُ**: çok kuru ot. Ve yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve **أرضٌ مُوبِسة**: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru saç: onun en kötüsü; onda ne bir sıyrık ne de bir yağ görülür.
Ve **يدٌ يابسةٌ**: kuruluk olmaksızın katı; **كَنَع** gibi; ona arız oldu da onu **قيبَّسَها** etti.
Ve **وَجْهٌ يابسٌ**: hayrı az.
Ve **وايِبَسْ** ey adam: yani sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve **ساقٍ** gibi olan şey; ve **الأَيْبَسانِ**: el ve ayaktaki **الوظيف**in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ve o, ayrıca bir beldenin adıdır; onların melikesi Belkıs’ın oturduğu.
Ve şarabı **سبَأْت**: yani onu satın aldım; ve onun adı: **السَّبِيئةُ**; ve onun masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**dur.
Ve ateş onu **سَبَأَتْهُ**: onu **مَحَشَنْتُه** ettim de üst taraflarından bir şeyi yaktı; ve kamçılar onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktı/dağladı.
Ve yalan bir yemin üzerine **سَبَأَ** etti: yani ona aldırmaksızın geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; ve onun çoğulu: **سوائب**. Dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
Ve onu **سأبته سَأْباً**: yani onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
Bu iş ile **بَسَأَ**: ona alıştı ve sürdürdü; onun çirkinliğine ve hakkında kendisine söylenene aldırmadı. Yine, bir iş yahut bir emir olduğu zaman, nefsini ona alıştırdı da sürdürdü ve sabretti; denilir ki: onunla **بَسَأ** eder, **يَبْسَأ** eder, **بَسْأً**. Ve onunla **بَسَأَ** eder, **يَبْسَأُ** eder, **بَسْاً** ve **بُسُوءاً**. Ve **بَسِئَ يَبسَأً بسأً**: yani ona ünsiyet ettiği zaman.

**أسب**:
**الإسبُ**: ferç kılları; aslı: **وِسْب**; ve onun türeyişi, otun ve bitkinin **وِسْب**’indendir.

**بأس**:
**البأس**: savaş. **رَجُلٌ بَئِسٌ**; gerçekten **بَؤُسَ بَآسة**; yani yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: kendisine bir belâ inen adam; yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yoksunluk. Gerçekten **بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى**; ve ondan **بئس**in türeyişi; ve o, **صلح**ın zıddıdır; masdarlarda **نِعم**in yürüdüğü gibi yürür; ancak onu çekimledikleri zaman **بَئِسُوا** ve **نعموا** dediler; ve onu sıfat yaptıkları zaman **نَعِيم** ve **بئيس** dediler; nitekim Allah’ın sözü "بعذابٍ بئيس"i **فَعِيل** üzere okur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: **نِعِيم** ve **بِئِيس**; **فعيل**de fâyı kesreler; eğer onun ikinci harfi boğazın altı harfinden ise. Ve onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama **كِثير**i ve bunun benzerlerini boğaz harflerinden olmaksızın kesreleyenler, Yemen ehli ve Şihr ehli olan bir topluluktur; her **فعيل**i kesrelerler; ve bu, çirkindir; ancak altı harfte müstesna. Ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin صدر’ünü kesrelerler; senin sözün gibi: **شِهِد** ve **سِعِد**; ve "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا"yı okurlar.
Ve **المَبأَسة**: fakirliğin adıdır; ve o, Adî b. Zeyd’in kastettiği şeydir; şöyle dediği zaman: "في غير مَبْأَسةٍ"

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; ve korkutma olur. Yaptığı şey sebebiyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ أَبْساً**. Dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; ve onu bağışla. Ve el-Acçâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile.
Ve onu **أَبَّسْتُه تأبيساً**: onu bir hoşlanılmayan şeyle karşıladığın zaman. Onu **أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً**: yani onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: سبى

السَبْيُ والسِباءُ: الأسْرُ. وقد سَبَيْتُ العدوّ سَبْياً وسِباءً، إذا أسرتَه. واسْتَبَيْتُهُ مثله. والمرأة تَسْبي قلب الرجل. وسَبَيْتُ الخمرَ سِباءً لا غير، إذا حملتَها من بلد إلى بلد، فهي سَبِيَّةٌ. فأمَّا إذا اشتريتها لتشربَها فبالهمز. والسَبِيَّةُ: المرأة تُسْبى. وسَباهُ الله يَسْبيَهُ، أي غَرّ به وأبعَدَه، كما تقول: لعنه الله. وقولهم: ذهبوا أيدي سَبا وأيادي سَبا، أي متفرِّقين. والسابِياءُ: المَشيمةُ التي تخرج مع الولَد. والسابِياء أيضاً: النتاج. وإذا كثُر نسل الغنم فهي السابِياءُ. وبنو فلان تَروح عليهم سابِياءُ من مالهم. والجمع السَوابي. وأَسابِيُّ الدِماء: طرائقها، واحدتها إِسْباءَةٌ.

##### Türkçe

**السَبْيُ** ve **السِباءُ**: esir alma. Ve “**سَبَيْتُ** düşmanı **سَبْياً** ve **سِباءً**” (dersin); onu esir aldığın zaman. Ve “**اسْتَبَيْتُهُ**” da onun gibidir. Ve kadın, erkeğin kalbini **تَسْبي** eder. Ve “**سَبَيْتُ** şarabı **سِباءً**” (yalnızca böyledir); onu bir beldeden bir beldeye taşıdığın zaman; o hâlde o **سَبِيَّةٌ**’dir. Ama onu içmek için satın aldığın zaman, hemze iledir. Ve **السَبِيَّةُ**: esir alınan kadın. Ve “Allah onu **سَباهُ**; onu **يَسْبيَهُ**” yani onunla aldattı ve onu uzaklaştırdı; “Allah ona lanet etti” dediğin gibi. Ve onların sözü: “**ذهبوا أيدي سَبا** ve **أيادي سَبا**”; yani dağınık hâlde. Ve **السابِياءُ**: çocukla birlikte çıkan eş (son). Ve **السابِياءُ** ayrıca: döl, yavru. Ve koyunun nesli çoğaldığı zaman o **السابِياءُ**’dır. Ve falanın oğullarına, mallarından bir **سابِياءُ** (pay) akşamleyin gelir. Çoğulu **السَوابي**’dir. Ve **أَسابِيُّ الدِماء**: onun yolları (akış çizgileri); tekili **إِسْباءَةٌ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا تركْتَهُ يَسيب حيث شاء .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وفي السُّيُوب الخُمس ) .
قال أبو عُبيد : السُّيوب : الرِّكاز ، ولا أُراه أُخِذ إلاّ من السَّيْب وهو العَطِيّة . يقال : هو من سَيْب الله وعَطائه .
وأَنشَد :
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ
وقال أبو سَعيد : السُّيُوب : عُروقٌ من الذَّهب والفضّة تَسِيب في المَعدِن ، أي : تَجرِي فيه ؛ سُمّيتْ سُيوباً لانسيابها في الأرض .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ ) ( المائدة : 103 ) الآية .
قال أبو إسحاق : كان الرجلُ إذا نَذَرَ لقُدومٍ من سَفَرٍ أو لبُرْءٍ من مَرَض أو ما أَشْبَه ذلك قال : ناقتي سائبة ، فكانت لا يُنتَفع بظهرها ، ولا تخلَّى عن ماء ولا تُمنَع من مَرْعى .
وكان الرجلُ إذا أعتَقَ عَبْداً قال : هو سائبة ، فلا عَقْلَ بينهما ولا ميراث .
وقال غيره : كان أبو العالية سائبةً ، فلمّا
هلك أُتِيَ مولاه بميراثه فقال هو : سائبةً ، وأبَى أن يأخُذَه .
وقال الشافعيّ رضي الله عنه : إذا أعتَق عبدَه سائبةً فماتَ العبدُ وخَلَّفَ مالاً ، ولم يَدَعْ وارِثاً غيرَ مولاه الّذي أَعتَقَه فميراثُه لمُعتِقه ، لأنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَعَل الوَلاَء لُحْمةً كلُحْمة النسب ، فكما أن لُحْمة النَّسب لا تَنقَطع ، كذلك الوَلاء .
وقد قال عليه السلام : ( الوَلاء لمن أَعتَق ) .
ورُوِي عن عُمَر أنّه قال : السائبة والصَّدَقة ليَوْمِهما ؛ يريد : يومَ القيامة ، واليومِ الّذي أعتَقَ سائِبَتَه وتصَدَّق بصدقته فيه . يقول : فلا يَرجعُ إلى الإشفاعِ بشيء منها بعد ذلك في الدنيا .
قال : وذلك كالرَّجُل يُعتِق عبدَه سائبةً فيموتُ العبد ويَترك مالاً ولا وارثَ له ، فلا يَنبغِي لمعتِقه أن يَرْزأ مِن مِيراثِه شيئاً ، إلاّ أن يَجعَلَه في مِثْلِه .
ويقال : سابَ الرجلُ في مَنطقِه : إذا ذَهَب فيه كلَّ مَذْهب .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا تَعقَّد الطَّلْع حتى يَصيرَ بَلَحاً فهو السَّيَاب مخفّف واحدتهُ سَيَابة . قال : وبهذا سُمِّيَ الرجلُ سَيابة .
قال شمر : هو السَّدَى والسَّدَاءُ ممدودٌ بلُغةِ أهل المدينة ، وهي السَّيَابةُ بلُغة وادي القُرَى .
وأَنشَد قولَ لبيد :
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ
قلتُ : ومن العَرَب مَن يقول سُيَّاب وسُيَّابةٌ .
وقال الأَعشَى :
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا
عمرو عن أبيه : السَّيْبُ : مُردِيُّ السفينة .
سبي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَبَاه يسْبِيه : إذا لَعَنه ، ونحو ذلك .
قال أبو عُبيد ، وأَنشَد :
فقالت سَباكَ اللَّهُ
ابن السكيت : يقال : ما له سباه الله ، أي : غربه . ويقال : جاء السيل بعودٍ سبي : إذا احتمله من بلد إلى بلد . وأنشد :
فقالت سباك الله
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : السَّباءُ : العودُ الّذي يَحمِله السَّيْلُ من بَلَد إلى بَلَد ، قال : ومنه أُخِذَ السِّباء ، يُمَدّ ويُقصَر .
قال : والسَّبْيُ : يَقَع على النِّساء خاصّة ، يقال : سَبْيٌ طيّبة : إذا طابَ مِلْكُه وحَلَّ .
وكل شيء حمل من بلد إلى بلد فهو سبي ، وكذلك الخمر ، قال الأعشى :
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر
وقال لَبيد :
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ
أي : حملتها . وسبأت الخمر بمعنى شربت . وقال الشاعر في السيل :
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا
والعَرَب تقول : إنَّ الليلَ لطويلٌ ولا أُسْبَ له . قال ابن الأعرابيّ : معناه ليس لي هَمٌّ فأكون كالسَّبْيِ له ، وجُزِم على مَذهَب الدُّعاء .
وقال اللحياني : ولا أُسْبَ له ، أي : لا أكون سَبْياً لبَلائه .
أبو عبيد : سباك الله يَسبيك ، بمعنى لعنك الله .
قال شمر : معناه : سلّط الله عليك من يسبيك ، ويكون أخذك الله .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تَسبَّى فلانٌ لفلان : ففَعَل به كذا ، يعني التحبُّبَ والاستمالة .
وقال الليث : السَّبْي معروف ، والسَّبى الاسم . وتسابَى القومُ : إذا سَبَى بعضُهم بعضاً ، يقال : هو لا سَبْيٌ كثير ، وقد سَبَيْتهُم سَبْياً وسباء . والجارية تَسبي قلبَ الفَتَى وتَسْتَبيه ، ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : السابِياء : هو الماء الّذي يَخرُج على رأس الوَلَد إذا وُلِد ، ونحو ذلك قال الأحمر .
قال أبو عبيد : وقال هُشَيم : معنى السّابِياء في الحديث : النِّتاج .
قال أبو عبيد : الأصل في السّابِياء ما قال الأصمعي ، والمعنى يَرجِع إلى ما قال هُشَيم .
قلت : أراد أنّه قيل للنِّتاج السّابِياء للماء الذي يَخرُج على رأس المولود إذا وُلد .
وقال الليث : إذا كثُر نَسلُ الغَنَم سمّيَت السّابياءَ ، فيقع اسمُ السّابياء على المال الكثِير ، والعدَدِ الكثير ، وأنشدَ في ذلك قوله :
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ
وقال أبو زيد : إنه لَذُو سَابِياء : وهي الإبلُ وكثرةُ المال والرجال .
وقال في تفسير هذا البيت : إنّه وصَفَهم بكثرة العَدَد .
ابن بزرج : إبل سابياء : إذا كانت للنِّتاج لا للعمل .
وقال المبرّد : القاصعاء من جِحرة اليربوع يقال له السّابِياء .
وقال : سمّي سابياء لأنه لا يُنفذه فيُتبقى بينه وبين إنفاذه هَنةً من الأرض رقيقة .
قال : وأخذ من سابياء الولد ، وهي الجلدة التي تخرج مع الولد من بطن أمه ، وهذا غلط ، لأن السابياء هو ماء السلَى ؛ ولكنه مأخوذ من سَبِيّ الحبة ، وهو جلدهُ الَّذي يَسلخه .
أبو عبيد : الأسابيّ : الطَّرائِقُ من الدَّمِ ،
قال سَلامة بنُ جَنْدَل :
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ
وقال غيره : واحدُها أُسْبيَّة .
قلتُ : والسَّبِيَّة : اسم رَمْلة بالدَّهناء . والسَّبِيّةُ : دُرَّةٌ يخرجها الغَوَّاص من البحر ، وقال مُزَاحم :
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها
وسَبِيُّ الحية : جلْدُه الذي يسلُخُه .
وقال الراعي :
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ
أراد بالشَّرَانق ما انسلخَ من خِرْشائه ، ويقال لواحد أسابيّ الدم إِسْبَاءَةٌ والإسباءةُ أيضاً خيط من الشَّعر ممتدّ ، وأسابيُّ الطريق شَركه وطرائقه الملحوبة .
أبو عُبيد : سبَاك اللَّهُ يَسْبيك بمعنى : لَعَنك الله .
وقال شمر : معناه : سَلّط اللَّهُ عليك من يَسْبِيك ويكون أَخذك الله .
يبس : قال الليث : اليُبْس : نقيضُ الرُّطوبة ، ويقال لكلّ شيء كانت النُّدُوَّةُ ، والرّطوبة فيه خلقةً فهو يَبِيسُ فيه يُبْساً ، وما كان ذلك فيه عرَضاً .
قلت : جَفَّ يُجِف وطريقٌ يَبْسٌ : لا نُدُوَّة فيه ولا بلل . واليبيس من الكلأ : الكثيرُ اليابسُ . وقد أيْبَسَت الأرضُ ، وأَيْبَسَت الخُضر ، وأرضٌ موبسة . والشَّعَر اليابسُ أردؤه ولا يُرى فيه سَحْج ولا دُهْن . ووجْهٌ يابس : قليلُ الخير .
ويقال للرجل : إيبسْ يا رجل ، أي : اسْكُتْ ، والأيابس : ما كان مِثل عُرْقُوبٍ وساقٍ . والأيْبَسَان : عظما الوظيفين من اليدِ والرِّجل .
وقال أبو عُبَيدة في ساقيَ الفرس أَيْبَسان ، وهُما ما يَبس عليه اللحمُ من الساقين ، وقال الراعي :
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا
قال أبو الهيثم : الأيْبسُ : هو العظم الذي يقال له الظنبوب ، الذي إذا غمزته من وسط ساقك آلمك ، وإذا كُسر فقد ذهب الساق ، وهو اسم ليس بنعت .
أبو عبَيد عن الأصمعي : يبيس الماء : العَرق .
وقال بشر يصف الخيل :
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ
أبو عُبَيدة عن الأصمعيّ : يقال لما يبس من أحْرار البقول وذكورها : اليَبيس ، والجفيف ، والقَفُّ . وأما يبيسُ البَهْمى فهو العرب والصُّفار .
قلت : ولا تقول العرب لما يَبس من الحَلِيّ والصِّلِّيان والحلمة يَبيس ، إنما
اليبيس ما يبس من العُشب والبقول التي تتناثر إذا يَبستْ ، وهو اليُبْس واليَبِيسُ أيضاً ، ومنه قوله :
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها
ويقال للحطب : يَبِس ، وللأرض إذا يَبِسَت : يبسٌ .
وقال ابن الأعرابي : يباسِ : هو السَّوْءةُ .
سأب : أبو زيد : سَأْبْتُ الرجل أَسْأَبُه سَأْباً : إذا خَنَقْتَه .
قال : وسَأَبتُ من الشراب أسأَب سَأْباً : إذا شربتَ منه .
ويقال للزِّقِّ العظيم : السّأْب . وجمعُه السؤُوب ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ
ويقال للزِّقّ : مِسْأْب أيضاً .
وقال شمر : المِسأب أيضاً : وعاءٌ يُجعل فيه العَسل .
( بيس ) : سلمة عن الفراء : باسَ : إذا تَبَخْتَرَ .
قلت : ماس يميس بهذا المعنى أكثر ، والباءُ والميمُ يتعاقبان .
( بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام ) .
وقوله :
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
هو موضع .
أسب : قال الليث : الإسْبُ : شعرُ الفَرْج .
وقال أبو خَيْرة : الأصلُ فيه وِسْبٌ ، فقُلِبَتْ الواو همزة ، كما قالوا : إرْث ، وأصلُه وِرْثٌ .
قال : وأصلُ الوِسْب مأخوذٌ من وسِب العُشبُ والنباتُ وَسباً ، وقد أوسَبت الأرض : إِذا أعشَبتْ فهي مُؤسِبة .
وقال أبو الهيثم : العانة منبت الشعر من قُبُل المرأة والرجل ، والشَّعر النابت عليه يقال له : الشِّعْرَة والإسْب ، وأنشد :
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا
سبأ : أبو زيد : سَبأْت الخمر أسبأُها سبأً وسِباءٍ : إذا اشتَرَيتها . واستَبَأْتها استباءً مثله .
وقال مالك بن أبي كعب :
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ
قال : ويقال : سبأتُه بالنار سبْأً : إذا أحْرَقْتَهُ بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : إنك تريد سُبأَةً ، أي : تريد سفراً بعيداً ، سُمِّيت سُبأَة لأن الإنسان إذا طال سفرهُ سبأَتْه الشمسُ ولوّحته ، وإذا كان السفر قريباً قيل : تُريد
سَرْبةً .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ ) ( النمل : 22 ) ، القُرّاء على إجراءِ سبأٍ ، وإذا لم تُجر كان صواباً .
قال : ولم يُجْرِه أبو عمرو بن العلاء .
وقال أبو إسحاق : سبأَ هي مدينةٌ تُعرف بمأرِبَ من صنعاء على مسيرة ثلاثِ ليال ، فمن لم يصرف فلأنه اسم مدينة ، ومن صَرف فلأنه اسمٌ للبلد فيكون مذكّراً سُمِّي به مذكَّر .
وقولهم : ذهب القومُ أيْدِي سبَا ، وأيادِي سبا ، أي : متفرِّقين ، شُبهوا بأَهل سبأ لما مزّقهم الله في الأرض كلَّ ممزق ، فأخذ كلُّ طائفةٍ منهم طريقاً على حدة . واليَدُ : الطَّرِيق .
ويقال : أخذ القوم يد بحْر ، فقيل للقوم إذا تفرقوا في جهات مختلفة : ذهبوا أيدي سبا ، أي : فرقتهم طرقهم التي سلكوها ، كما تفرق أهل سبأ في مواطن في جهات مختلفة أخذوها . والعرب لا تهمز سبأ في هذا الموضع ، لأنه كثُر في كلامهم فاستثقلوا ضغطة الهمز وإن كانت سَبأ في الأصل مهموزة .
وقيل : سبأ : اسمُ رجلٍ وَلد عشرة بنين فسُميت القرية باسم أبيهم ، والله أعلم .
وقال ابن الأنباري : حكى الكسائي : السبَأ : الخمر . واللَّظَأ : الشيء الثقيل . وحكاهما مهموزين مقصورين ، ولم يحكهما غيره . والمعروف في الخمر السِّباء بكسر السين والمد .
ويقال : انسبأ جلده إذا تقشر .
وقال : ( وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ ) .
ويقال : سبأ الشوك جلده : إذا قشره .
وقال أبو زيد : سبأتُ الرجلَ سَبْأ : إذا جَلَدْتَهُ .
ويقال : سَبأَ فلانٌ على يمين كاذبةٍ يسْبأُ : إذا حلف يميناً كاذبةً .
قال : ويقال : أسبأتُ لأمرِ الله إسباءً : وذلك إذا أخبت له قلبك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سبا غيرُ مهموز : إذا ملك . وسبَا : إذا تمتع بجارِيته شبابها كلَّه . وسبا : إذا استخفى .
بسأ : أبو زيد : بَسَأْتُ بالرّجل ، وبَسِئْتُ أَبْسَأُ به بَسْأً وبُسُوءاً : وهو استئناسك به ، وكذلك بَهَأْتُ ؛ وقال زهير :
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ
وقال الليث : بَسَأ فلانٌ بهذا الأمر : إذا مَرَن عليه فلَم يكترث لقُبْحه وما يقال فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَسيّةُ : المرأةُ الآنسة بزَوْجها ، الحَسنة التبعُّل معه .
أبس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَبَسْتُ به تَأْبِيساً ، وأَبَسْتُ به أبساً : إذا صغّرْتَه وحَقَّرْتَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَبْسُ : ذَكَرُ السَّلاحِف ، قال : وهو الرَّقُّ والغَيْلَم .
وقال ابن السكيت : الأَبْسُ : المكان الغليظ الخشن ؛ وأَنشَد :
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ
والأبْس : تتبّع الرَّجُل بما يَسوؤُه ؛ يقال : أَبسْتُه آبِسُه أَبْساً ؛ وقال العجّاج :
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
أي : بزَجْر وإذْلال .
قال يعقوب : وامرأةٌ أُباسٌ : إذا كانت سيّئةَ الخُلُق ، وأَنشد :
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة
ثعلب عن ابن الأعرابي : الإِبْس : الأَصْل السُّوءِ ، بِكسر الهمزة تَأْبِيساً . وأبَّسْتُه تَأْبِيساً : إذا قابلته بالمكروه .
بأس : أبو زيد : بَؤُس الرجُل يَبْؤُس بَأْساً : إذا كان شديدَ البَأْس شُجاعاً . ويقال : من البُؤْس وهو الفَقْر بَئِسَ الرجُل يَبْأسُ بُؤْساً وبَأْساً وبَئيساً : إذا افْتَقَرَ ، فهو بائس ، أي : فقير . والشجاع يقال منه : بَئِسَ ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال غيره : البَأْساءُ من البُؤْس ، والبُؤْسُ من البُؤْس ، قال ذلك ابن دُرَيد . وقال غيره : هي البُؤْس والبَأساء ، ضد النُّعمى والنُّعْماء ، وأمّا في الشّجاعة والشِّدّة فيقال : البَأس .
وقال اللّيث : البأساءُ : اسمٌ للحَرْب والمَشقّة والضَّرْب . والبائِسُ : الرجُل النازِلُ به بَلِيّة أو عُدْمٌ يُرحَم لِمَا به .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : بُؤْساً له وتُوساً وجُوساً بمعنى واحد . وقال الزجاج في قوله تعالى : ( وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ ) ( الأنعام : 42 ) ، قيل : البأساءُ : الجوعُ والضَّراءُ : النقص في الأموال والأنفس . وقال تعالى : ( فَلَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ ) ( الأنعام : 43 ) ، كما قال تعالى : ( لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ) ( الأنعام : 42 ) .
وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ ) ( الأعراف : 165 ) ، فإن أبا عمرو وعاصم والكسائيّ وحمزة قرؤوا ) بِعَذَابٍ بَئِيسٍ ( ، على فَعِيل . وقرأ ابنُ كثيرِ : ( بئيسٍ ) على فعيل ، وكسر الفاء وكذلك قرأها شِبل وأهْل مَكّة . وقرأ ابن عامِر ( بِئْسٍ ) على فِعْلٍ بهمزة ، وقرأها نافع وأهل المدينة ( بِيْسٍ ) على فعل بغير همز .
وقال ابن الأعرابي : البَئِسُ والبَيِسُ على فَعِل : العذاب الشديد .
قال : وباس الرجل يبيس بَيْساً : إذا تكبَّر على الناس وآذاهم .
وقال أبو زيد : يقال : ابْتَأس الرجُل : إذا بلَغه شيءٌ يَكرَهه ، قال لَبيد :
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ ) ( هود : 36 ) ، قيل معناه : لا تَحزَن ولا تَسْكُن وقد ابتَأس فهو مُبْتَئِس .
وأَنشَد أبو عبيد :
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
أي : غيرَ حزينٍ ولا كارِه .
وخمر بيسانيةٌ : منسوبة . وبيسان : موضع فيه كروم من بلاد الشام .
وأمّا بِئْسَ ونِعْمَ : فإنّ أبا إسحاق قال : هما حرفان لا يَعمَلان في اسم عَلَم ، إنّما يَعمَلان في اسم مَنكُور دالَ على جنس ، وإنّما كانتا كذلك لأنّ نِعْمَ مستوفيةٌ لجميع المدح ، وبئس مستوفية لجميع الذمّ .
فإذا قلت : بئْسَ الرجلُ ، دلَلتَ على أنّه قد استوفى الذّم الذي يكون في سائر جنسِه ، فإذا كان معهما اسمُ جِنْس بغير ألف ولامٍ فهو نَصْب أبداً ، وإذا كانت فيه الألف واللام فهو رَفْعٌ أبداً .
وذلك قولك : نِعمَ رجلاً زيدٌ ، أو بئسَ رجلاً زيدٌ ، وبئسَ الرجلُ زيدٌ . والقصدُ في نِعم وبئسَ أن يَليَهما اسمٌ مَنْكور أو اسمُ جِنْس ، وهذا قول الخليل .
ومن العرب من يَصِل بئس ب ( ما ) .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ ) ( البقرة : 102 ) .
ورُوِي عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي ) .
والعرب تَقول : بئسَما لك أن تفعلَ كذا وكذا إذا أدخلتَ ( ما ) في بئس أدخلتَ بعدها أَنْ مع الفعل ، بئسَما لك أن تَهجُر أخاك ، وبئسَما لكَ أن تَشتُم الناسَ .
ورَوَى جميعُ النحويِّين : بئسَما تزويج ولا مَهْر ؛ والمعنى فيه : بئسَ شيئاً تزْويجٌ ولا مَهْر .
وقال الزّجّاج : بِئْسَ إذا وقعتْ على ( ما ) جعِلت ( ما ) معها بمنزلة اسم منكَّر ، لأنّ بِئْس ونِعْم لا يَعمَلان في اسمِ عَلَم ، إنما يَعمَلان في اسمٍ منكور دال على جنس .
قال شمر : إذا قال الرجل لعدوّه : لا بأسَ عليك ، فقد أمّنَه ، لأنه نفى البأس عنه ، وهو في لغة حِمير : لَبَاتِ ؛ أي : لا بأسَ وقال شاعرهم :
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
ولَبَاتِ بلغتهم : لا بأس ، كذا وجدته في كتاب شمر .
وسب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوَسَبُ : الوَسَخ ، وقد وَسِب وَسباً ، ووَكِبَ وَكَباً ، وحَشِنَ حَشَناً ، بمعنى واحد .
وقال ابن الأعرابي : إنّك لتَرُدّ السُّؤال المُحِف بالإباءِ والأَبأْسِ .

##### Türkçe

س ب ( **و** **ا** **ى** **ء** )
**سيب** ، **سبي** ، **وسب** ، **يبس** ، **بسأ** ، **بيس** ، **أسب** ، **أبس** ، **سأب** ، **بأس** ، **سبأ** : ( kullanımdadır ) .

**سيب** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّيْب**: bağış; **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; çoğulu **سُيُوب**. Ve su **سابَ** **يَسِيب**: aktığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yılan **سابَ** ve **انسابَ**: gizlendiği yerden çıktığı zaman.

Leys dedi: yılan, sürekli geçip gittiği zaman **تَسِيب** ve **تَنْساب**.

Dedi: biniti yahut şeyi **سَيّبْتُ**: onu dilediği yerde akıp gitsin diye bıraktığın zaman.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( **وفي السُّيُوب الخُمس** ).

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السُّيوب**: rikâz (gömülü hazine); bunun, ancak **السَّيْب**’den, o da bağıştan alınmış olduğunu sanırım. Denir: o, Allah’ın bağışından ve ihsanındandır.

Ve inşâd etti:
فما أنا من رَيْبِ المَنون بجبَّاءِ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإله بآيِسِ

Ebû Sa‘îd dedi: **السُّيُوب**: madende **تَسِيب** eden, yani onda akan, altın ve gümüş damarlarıdır; yere akıp gitmesinden dolayı **سُيوباً** diye adlandırılmıştır.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ** ) ( المائدة : 103 ) âyet.

Ebû İshâk dedi: adam, bir seferden gelişe yahut bir hastalıktan iyileşmeye yahut buna benzer bir şeye adakta bulunduğu zaman derdi ki: “deven benim **سائبة**’mdir”; böylece sırtından faydalanılmazdı; sudan alıkonulmaz, otlaktan men edilmezdi.

Adam, bir köleyi azat ettiği zaman derdi ki: o **سائبة**’dir; böylece ikisi arasında ne diyet bağı vardır ne miras.

Başkası dedi: Ebû’l-Âliye **سائبة** idi; sonra helâk olunca, mirasıyla efendisine gelindi; o da: “o, **سائبة** idi” dedi ve onu almaktan kaçındı.

Şâfiî رضي الله عنه dedi: kölesini **سائبة** olarak azat ederse, köle ölür ve mal bırakır, onu azat eden efendisinden başka vâris bırakmazsa, mirası onu azat edene aittir; çünkü Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) velâyı, nesep bağı gibi bir bağ kıldı; nesep bağı nasıl kopmazsa, velâ da öyledir.

Ve aleyhisselâm demiştir: ( **الوَلاء لمن أَعتَق** ).

Ömer’den rivayet olundu ki şöyle dedi: **السائبة** ve sadaka kendi günleri içindir; yani: kıyamet günü için ve **سائِبَتَه**’ni azat ettiği ve sadakasını verdiği gün için. Der ki: bundan sonra dünyada onlardan bir şeyle şefaat istemeye geri dönmez.

Dedi: bu, adamın kölesini **سائبة** olarak azat etmesi gibidir; köle ölür, mal bırakır, vârisi yoktur; onu azat edene mirasından bir şey eksiltmesi yaraşmaz; ancak onu benzerine koyarsa (o başka).

Ve denir: adam sözünde **سابَ** etti: onda her yola gittiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: tomurcuk (طلع) düğümlenip **بَلَحاً** oluncaya kadar bağlanınca, o **السَّيَاب**’dır; hafifletilmiş; tekili **سَيَابة**. Dedi: bununla adam **سَيابة** diye adlandırıldı.

Şemmer dedi: o, Medine ehlinin dilinde uzatılmış olarak **السَّدَى** ve **السَّدَاءُ**’dır; Vâdî’l-Kurâ dilinde ise **السَّيَابة**’dır.

Lebîd’in sözünü inşâd etti:
سَيَابةٌ ما بها عَيْبٌ ولا أَثَرُ

Dedim: Arap’tan kimi **سُيَّاب** ve **سُيَّابةٌ** der.

A‘şâ dedi:
تخالُ نكْهَتَها باللَّيلِ سُيَّابَا

Amr, babasından: **السَّيْبُ**: geminin dümenidir.

**سبي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu **سَبَاه** **يسْبِيه**: ona lânet ettiği zaman ve bunun benzeri.

Ebû ‘Ubeyd dedi ve inşâd etti:
فقالت سَباكَ اللَّهُ

İbnü’s-Sikkît: denir: “ona **سباه الله** yoktur”, yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: sel, **سبي** bir dal getirdi: onu bir beldeden bir beldeye taşıdığı zaman. Ve inşâd etti:
فقالت سباك الله

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّباءُ**: selin bir beldeden bir beldeye taşıdığı daldır. Dedi: bundan **السِّباء** alınmıştır; uzatılır ve kısaltılır.

Dedi: **السَّبْيُ**: özellikle kadınlar hakkında vâki olur; denir: “**سَبْيٌ** طيّبة”: mülkiyeti hoş olup helâl olduğu zaman.

Bir beldeden bir beldeye taşınan her şey **سبي**’dir; şarap da böyledir. A‘şâ dedi:
فما إن رَحيق سَبَتْها التِّجا
رُ منْ أذرعات فوادي جَدَر

Lebîd dedi:
عتيق سلافات سبتها سفينة
تكرّ عليها بالمزاج النَّياطلُ

Yani: onu taşıdı. Ve **سبأت** şarap: içtim anlamındadır. Şair, sel hakkında dedi:
تقضُّ النبع والشريان قضا
وعُود السِّدر مقتضباً سبيّا

Arap der ki: “gece elbette uzundur ve ona **أُسْبَ** yoktur.” İbnü’l-A‘râbî dedi: anlamı: “benim bir kaygım yoktur ki ona **السَّبْيِ** gibi olayım”; dua mezhebi üzere cezmedilmiştir.

Lihyânî dedi: “ve ona **أُسْبَ** yoktur”, yani: onun belâsına **سَبْياً** olmam.

Ebû ‘Ubeyd: “**سباك الله** **يَسبيك**”, “Allah sana lânet etti” anlamındadır.

Şemmer dedi: anlamı: Allah, üzerine seni esir alacak kimseyi musallat etsin; ve “Allah seni alıp götürsün” olur.

( **نوادر الأعراب** )’da: falan, falana **تَسبَّى** etti: ona şöyle şöyle yaptı; yani: sevdirmeyi ve meylettirmeyi.

Leys dedi: **السَّبْي** bilinir; **السَّبى** isimdir. Kavim **تسابَى** etti: birbirlerini esir aldıkları zaman. Denir: o, çok **سَبْيٌ** değildir. Ve onları **سَبْياً** ve **سباء** esir aldım. Cariye, delikanlının kalbini **تَسبي** eder ve onu **تَسْتَبيه** eder. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **تِسعةُ أعشراءِ الرِّزْق في التِّجارة ، والجزء الباقي في السّابِياء** ).

Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **السابِياء**: çocuk doğduğunda başında çıkan sudur; buna benzerini el-Ahmer dedi.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Huşeym dedi: hadiste **السّابِياء**’ın anlamı: doğum (نتاج).

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السّابِياء**’da asıl, el-Asma‘î’nin dediğidir; anlam, Huşeym’in dediğine döner.

Dedim: muradı, doğan çocuğun başında çıktığı zaman çıkan suya **السّابِياء** denildiği için, doğuma **السّابِياء** denilmiş olmasıdır.

Leys dedi: koyunun nesli çoğalınca ona **السّابياء** denir; böylece **السّابياء** adı çok mala ve çok sayıya vâki olur. Bunun hakkında şu sözünü inşâd etti:
أَلمْ تَرَ أنّ بَنِي السّابِياءِ
إذا قارَعُوا نَهْنَهوا الجُهَّلاَ

Ebû Zeyd dedi: o, **سَابِياء** sahibidir; o da develer, çok mal ve adamlardır.

Bu beytin tefsirinde dedi: onları sayı çokluğu ile vasfetti.

İbn Büzerc: **إبل سابياء**: iş için değil, doğum için oldukları zaman.

Müberred dedi: yerboğazı (يربوع) deliğinin **القاصعاء**’sına **السّابِياء** denir.

Dedi: onu **سابِياء** diye adlandırdı; çünkü onu delip geçirmez; onunla delip geçirmesi arasında yerden ince bir parça bırakır.

Dedi: bu, çocuğun **سابِياء**’sından alınmıştır; o, annesinin karnından çocukla birlikte çıkan deridir; bu yanlıştır; çünkü **السابِياء** **ماء السلَى**’dır; fakat o, tanenin **سَبِيّ**’sinden alınmıştır; o da onun soyduğu kabuğudur.

Ebû ‘Ubeyd: **الأسابيّ**: kandan yollar/izlerdir.

Selâme b. Cendel dedi:
والعادياتِ أَسابيُّ الدِّماءِ بها
كأنّ أعناقَها أنْصابُ تَرجيبِ

Başkası dedi: tekili **أُسْبيَّة**’dir.

Dedim: **السَّبِيَّة**: ed-Dehnâ’da bir kumluğun adıdır. Ve **السَّبِيّةُ**: dalgıcın denizden çıkardığı bir incidir. Müzâhim dedi:
بلَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أو سَبيَّةً
من البحر بَزَّ القُفْلُ عنها مُفِيدها

Ve yılanın **سَبِيُّ**’si: soyduğu derisidir.

Râ‘î dedi:
يُجَرِّرُ سِرباً لا عليه كأنه
سَبيُّ هلالٍ لم تُقَطَّعْ شرانِقُهُ

**الشَّرَانق** ile, onun **خِرْشائه**’sinden soyulup çıkan şeyi kastetti. Ve **أسابيّ** kandan bir tanesine **إِسْبَاءَةٌ** denir; **الإسباءةُ** ayrıca uzamış bir kıl ipliğidir. Ve yolun **أسابيُّ**’si: onun çatalları ve soyulmuş yollarıdır.

Ebû ‘Ubeyd: “**سبَاك اللَّهُ** **يَسْبيك**” anlamı: “Allah sana lânet etti.”

Şemmer dedi: anlamı: Allah, üzerine seni esir alacak kimseyi musallat etsin; ve “Allah seni alıp götürsün” olur.

**يبس** : Leys dedi: **اليُبْس**: rutubetin zıddıdır. Ve her şey için denir: onda yaşlık ve rutubet yaratılıştan ise, onda **يَبِيسُ** olur, **يُبْساً**; bu onda arızî olan ise (başka).

Dedim: kurudu: **جَفَّ** **يُجِف**. Ve **يَبْسٌ** yol: onda yaşlık yoktur, ne nem ne ıslaklık. Ve otlaktan **اليبيس**: çok kuru olan. Yer **أيْبَسَت**; yeşillikler **أَيْبَسَت**; ve **موبسة** yer. Kuru saç en kötüsüdür; onda ne tarama izi görülür ne yağ. Ve **يابس** yüz: hayrı az.

Ve adama denir: “**إيبسْ** ey adam”, yani: sus. Ve **الأيابس**: **عُرْقُوبٍ** ve ساق gibi olan şeydir. Ve **الأيْبَسَان**: elin ve ayağın **الوظيفين**’inin iki kemiğidir.

Ebû ‘Ubeyde, atın iki baldırında: **أَيْبَسان** vardır dedi; ikisi, iki baldırda etin üzerinde kuruduğu şeydir. Râ‘î dedi:
فقلتُ له : ألْصِق بأيْبس ساقِها
فإن تَجْبُر العرقوب لا تَجبُر النَّسا

Ebû’l-Heysem dedi: **الأيْبسُ**: **الظنبوب** denilen kemiktir; baldırının ortasından onu sıktığında seni acıtır; kırılırsa baldır gitmiştir. O, sıfat değil isimdir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **يبيس الماء**: terdir.

Bişr, atları vasfederek dedi:
تراها من يبِيسِ الماء شُهباً
مُخَالِطَ دِرَّةٍ منها غِرارُ

Ebû ‘Ubeyde, el-Asma‘î’den: baklagillerin hürlerinden ve erkeklerinden kuruyan şeye: **اليَبيس** ve **الجفيف** ve **القَفُّ** denir. Ama **البَهْمى**’nın **يبيسُ**’i: **العرب** ve **الصُّفار**’dır.

Dedim: Arap, **الحَلِيّ** ve **الصِّلِّيان** ve **الحلمة**’dan kuruyana **يَبيس** demez; ancak **اليبيس**, kuruduğu zaman dağılıp saçılan ot ve baklagillerden kuruyandır; o, **اليُبْس** ve **اليَبِيسُ** da olur. Ondandır şu sözü:
من الرُّطْب إلا يُبْسُها وهَجِيرُها

Oduna: **يَبِس** denir; yer kuruduğu zaman: **يبسٌ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **يباسِ**: avrettir.

**سأب** : Ebû Zeyd: adamı **سَأْبْتُ**; onu **أَسْأَبُه** **سَأْباً**: onu boğduğum zaman.

Dedi: içkiden **سَأَبتُ**; **أسأَب** **سَأْباً**: ondan içtiğin zaman.

Büyük tuluma: **السّأْب** denir; çoğulu **السؤُوب**. Ve inşâd etti:
إذا ذُقْتَ فاهاً قلتَ عِلقٌ مُدَمَّسٌ
أريد به : قَيْلٌ فغودر في سأْبِ

Tuluma: **مِسْأْب** de denir.

Şemmer dedi: **المِسأب** de: içine bal konulan bir kaptır.

( **بيس** ) : Seleme, Ferrâ’dan: **باسَ**: salına salına yürüdüğü zaman.

Dedim: bu anlamda **ماس يميس** daha çoktur; **الباء** ile **الميم** birbirinin yerine geçer.

( **بَيْسانُ : موضع فيه كروم من بلاد الشام** ) .

Ve şu sözü:
شُرْباً بِبَيْسَان من الأُردنِّ
o, bir yerdir.

**أسب** : Leys dedi: **الإسْبُ**: fercin kılıdır.

Ebû Hayra dedi: aslı **وِسْبٌ**’dür; **إرْث** dedikleri gibi, vav hemzeye çevrilmiştir; aslı **وِرْثٌ**’dür.

Dedi: **الوِسْب**’in aslı, ot ve bitkinin **وسِب** etmesinden alınmıştır, **وَسباً**; yer **أوسَبت**: otlandığı zaman; o, **مُؤسِبة**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi: **العانة**: kadının ve erkeğin ön tarafında kılın bittiği yerdir; onda biten kıla **الشِّعْرَة** ve **الإسْب** denir. Ve inşâd etti:
لَعَمْرو الذي جاءت بكم من شَفَلَّح
لَدَى نسييْها ساقِطِ الإسْبِ أهْلَبا

**سبأ** : Ebû Zeyd: şarabı **سَبأْت**; onu **أسبأُها** **سبأً** ve **سِباءٍ**: onu satın aldığın zaman. Ve onu **استَبَأْتُها** **استباءً**: onun gibidir.

Mâlik b. Ebî Ka‘b dedi:
بعثتُ إلى حانوتها فاستبأتها
بغير مكاسٍ في السِّوَام ولا غَصبِ

Dedi: denir: onu ateşle **سبأتُه** **سبْأً**: onunla yaktığın zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sen **سُبأَةً** istiyorsun; yani: uzak bir sefer istiyorsun; **سُبأَة** diye adlandırıldı; çünkü insanın seferi uzayınca güneş onu **سبأَتْ** eder ve onu esmerleştirir; sefer yakın olunca: “**سَرْبةً** istiyorsun” denir.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: ( **بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ** ) ( النمل : 22 ): kurrâ, **سبأٍ**’i i‘râb ile yürütme üzeredir; yürütmezse de doğru olur.

Dedi: Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ onu yürütmedi.

Ebû İshâk dedi: **سبأَ**: San‘â’dan üç gecelik mesafede, Me’rib diye bilinen bir şehirdir; kim onu sarf etmezse, şehir adı olduğu içindir; kim sarf ederse, beldenin adı olduğu içindir; böylece müzekker olur; onunla müzekker adlandırılmıştır.

Ve onların sözü: kavim **أيْدِي سبَا** ve **أيادِي سبا** gitti; yani: dağınık olarak; Allah’ın onları yeryüzünde her parçalanışla parçalamasından dolayı, Sebe ehline benzetildiler; onlardan her taife tek başına bir yol tuttu. Ve **اليَدُ**: yoldur.

Ve denir: kavim bir deniz yolu tuttu; böylece kavim farklı yönlere dağıldığı zaman: “**ذهبوا أيدي سبا**” denir; yani: tuttukları yollar onları ayırdı; Sebe ehlinin farklı yönlerdeki yerleşimlere dağılıp tuttukları gibi. Arap bu yerde **سبأ**’yı hemzelemez; çünkü sözlerinde çokça geçti; hemzenin baskısını ağır gördüler; aslında **سَبأ** hemzelidir.

Ve denildi: **سبأ**: on oğul doğuran bir adamın adıdır; köy, babalarının adıyla adlandırıldı; Allah daha iyi bilir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Kisâî’nin naklettiğini aktardı: **السبَأ**: şarap; **اللَّظَأ**: ağır şey. İkisini de hemzeli, maksûr olarak nakletti; ondan başkası ikisini nakletmedi. Şarapta bilinen, sîn kesresi ve med ile **السِّباء**’dır.

Ve denir: derisi **انسبأ** etti: soyulduğu zaman.

Ve dedi: ( **وقد نَصل الأظفارُ وانْسبأ الجلدُ** ).

Ve denir: diken derisini **سبأ** etti: onu soyduğu zaman.

Ebû Zeyd dedi: adamı **سبأتُ** **سَبْأ**: onu dövdüğün zaman.

Ve denir: falan, yalan bir yemin üzerine **سَبأَ** eder, **يسْبأُ**: yalan yemin ettiği zaman.

Dedi: denir: Allah’ın emri için **أسبأتُ** **إسباءً** ettim: bu, kalbini ona boyun eğdirdiğin zamandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: hemzesiz **سبا**: sahip olduğu zaman. Ve **سبَا**: cariyesinin gençliğinin tamamıyla zevk aldığı zaman. Ve **سبا**: gizlendiği zaman.

**بسأ** : Ebû Zeyd: adamla **بَسَأْتُ**; ve **بَسِئْتُ** onunla **أَبْسَأُ** **بَسْأً** ve **بُسُوءاً**: onunla ünsiyet ettiğin zamandır; **بَهَأْتُ** de böyledir. Züheyr dedi:
بَسَأْتَ بَنِيِّها وجَوَيْتَ عنها
وعندي لو أردتَ لها دَواءُ

Leys dedi: falan bu işte **بَسَأ** etti: ona alıştığı zaman; çirkinliğine ve hakkında söylenene aldırmadığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَسيّةُ**: kocasıyla ünsiyet eden kadın; onunla iyi geçinen, güzel eşlik eden.

**أبس** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: onunla **أَبَسْتُ** **تَأْبِيساً**; ve onunla **أَبْسْتُ** **أبساً**: onu küçülttüğün ve hakir gördüğün zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَبْسُ**: kaplumbağaların erkeğidir. Dedi: o, **الرَّقُّ** ve **الغَيْلَم**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الأَبْسُ**: kalın, kaba yer. Ve inşâd etti:
يَتْرُكْن في كلّ مكانٍ أَبْس
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في الغِرْسِ

Ve **الأبْس**: adamı onu kötüleyecek şeyle takip etmektir; denir: onu **أَبسْتُه**; onu **آبِسُه** **أَبْساً**. ‘Accâc dedi:
ولَيْث غابٍ لَم يُرَمْ بأَبْسِ
Yani: azarlama ve zelil etme ile.

Ya‘kûb dedi: **أُباسٌ** kadın: huyu kötü olduğu zaman. Ve inşâd etti:
لَيْستْ بسَوْداءَ أُباسٍ شَهْبَرَة

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإِبْس**: kötü asıldır; hemzenin kesresiyle; **تَأْبِيساً**. Ve onu **أبَّسْتُه** **تَأْبِيساً**: ona hoşlanılmayanla karşılık verdiğin zaman.

**بأس** : Ebû Zeyd: adam **بَؤُس** eder; **يَبْؤُس** **بَأْساً**: şiddetli **البَأْس** sahibi, cesur olduğu zaman. Ve **البُؤْس**’tan, o da fakirliktir: adam **بَئِسَ** eder; **يَبْأسُ** **بُؤْساً** ve **بَأْساً** ve **بَئيساً**: fakir olduğu zaman; o, **بائس**’tir; yani: fakir. Cesur için de ondan: **بَئِسَ** denir; Zecâc da bunun benzerini söyledi.

Başkası dedi: **البَأْساءُ** **البُؤْس**’tandır; **البُؤْسُ** **البُؤْس**’tandır; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: o, **البُؤْس** ve **البَأساء**’dır; **النُّعمى** ve **النُّعْماء**’ın zıddıdır. Ama cesaret ve şiddette: **البَأس** denir.

Leys dedi: **البأساءُ**: savaşın, meşakkatin ve vurmanın adıdır. **البائِسُ**: başına bir musibet yahut yokluk inen, kendisinde olan sebebiyle merhamet edilen adamdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: “ona **بُؤْساً** ve **تُوساً** ve **جُوساً**” bir anlamdadır. Zecâc, Allah تعالى’nın şu sözü hakkında dedi: ( **وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ** ) ( الأنعام : 42 ): denildi: **البأساءُ**: açlık; **الضَّراءُ**: mallarda ve canlarda eksilmedir. Ve تعالى dedi: ( **فَلَوْلا** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ** ) ( الأنعام : 43 )؛ nitekim تعالى dedi: ( **لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ** ) ( الأنعام : 42 ).

Allah جلّ وعزّ’ün şu sözüne gelince: ( **بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ** ) ( الأعراف : 165 ): Ebû ‘Amr, ‘Âsım, Kisâî, Hamza ( **بِعَذَابٍ بَئِيسٍ** ) diye, **فَعِيل** üzere okudular. İbn Kesîr: ( **بئيسٍ** ) diye, **فعيل** üzere ve fâ’yı kesreleyerek okudu; Şibl ve Mekke ehli de böyle okudu. İbn ‘Âmir: ( **بِئْسٍ** ) diye, hemzeli **فِعْلٍ** üzere okudu; Nâfi‘ ve Medine ehli onu ( **بِيْسٍ** ) diye, hemzesiz **فعل** üzere okudu.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَئِسُ** ve **البَيِسُ** **فَعِل** üzere: şiddetli azaptır.

Dedi: adam **باس** eder; **يبيس** **بَيْساً**: insanlara karşı kibirlendiği ve onlara eziyet ettiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: denir: adam **ابْتَأس** etti: hoşlanmadığı bir şey ona ulaştığı zaman. Lebîd dedi:
في رَبْرَبٍ كنِعاج صا
رةَ يَبْتئسْنَ بما لَقِينا

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ** ) ( هود : 36 ): denildi, anlamı: üzülme ve sakin olma; ve o **ابتَأس** etmiştir; o, **مُبْتَئِس**’tir.

Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
ما يَقسِمُ اللَّهُ أَقبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ
منه وأَقْعُدْ كَريماً ناعمَ البالِ
Yani: üzgün ve hoşnutsuz olmaksızın.

Ve **بيسانيةٌ** şarap: nisbetlidir. Ve **بيسان**: Şam beldelerinden, içinde bağlar olan bir yerdir.

**بِئْسَ** ve **نِعْمَ**’a gelince: Ebû İshâk dedi: ikisi, özel isimde amel etmez iki harftir; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel ederler. Bu, böyle oldu; çünkü **نِعْمَ** bütün övgüyü, **بئس** bütün yergiyi tamamlayıcıdır.

“**بئْسَ** adam” dediğin zaman, onun, kendi cinsinin diğerlerinde bulunan yergiyi tamamladığına delâlet edersin. İkisiyle birlikte, elif-lâmsız bir cins ismi olursa, daima nasb olur; onda elif-lâm olursa, daima ref‘ olur.

Bu, senin sözündür: “**نِعمَ** bir adamdır Zeyd” yahut “**بئسَ** bir adamdır Zeyd”; ve “**بئسَ** adam Zeyd.” **نِعم** ve **بئسَ**’te maksat, onların ardından nekre bir isim yahut cins isminin gelmesidir; bu, Halîl’in sözüdür.

Arap’tan kimi, **بئس**’i ( **ما** ) ile birleştirir.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ** ) ( البقرة : 102 ).

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **بئسَما لأحدكم أن يقول نَسِيتُ آية كَيْتَ وكَيْتَ أمَا إنّه ما نَسِي ولكنّه أُنْسِي** ).

Arap der: “şunu şunu yapman için sana **بئسَما**” (kötüdür)؛ ( **ما** )’yı **بئس**’e soktuğun zaman, onun ardından fiille birlikte **أَنْ**’ı sokarsın: “kardeşini terk etmen için sana **بئسَما**”; ve “insanlara sövmen için sana **بئسَما**”.

Bütün nahivciler rivayet etti: “**بئسَما** evlendirme ve mehir yok”; bunun anlamı: “mehir yokken evlendirme ne kötü bir şeydir.”

Zecâc dedi: **بِئْسَ** ( **ما** ) üzerine vâki olunca, **ما** onunla birlikte nekre bir isim menzilesine getirildi; çünkü **بِئْس** ve **نِعْم** özel isimde amel etmez; ancak cins üzerine delâlet eden nekre isimde amel eder.

Şemmer dedi: adam düşmanına “üzerine **لا بأسَ** yok” derse, onu emniyete almış olur; çünkü ondan **البأس**’ı nefyetti. Ve o, Himyer dilinde: **لَبَاتِ**’tir; yani: **لا بأسَ**. Şairleri dedi:
شَربنا النومَ إذ غَضت غَلاب
بتسهيد وعَقْد غير مَيْن
تنادَوْا عند غدرهم لَبَات
وقد بَرَدَت مَعاذِرُ ذي رُعَيْنِ
Ve onların dilinde **ولَبَاتِ**: **لا بأس**’tır; Şemmer’in kitabında böyle buldum.

**وسب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَسَبُ**: kir/pisliktir. Ve **وَسِب** eder, **وَسباً**; ve **وَكِبَ** eder, **وَكَباً**; ve **حَشِنَ** eder, **حَشَناً**; bir anlamdadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: sen, ısrarcı soruyu, reddetme ve **الأَبأْسِ** ile geri çeviriyorsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة.
(سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ.  يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر.
(سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا  يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته.
والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك.
(سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
وقد رُوِيَ  عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر.
(سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ  نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن.
والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *
(سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً.
فالأوَّلُ السَّبْر،  وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار.
والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]).
(سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً.
(سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش.
فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم  أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها.
ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها.
فأمّا قول أبي ذؤيب:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف.
(سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ.
(سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق.
(سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير.
(سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء.
فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ.
(سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من  المسبوت، والقياس* فيهما واحد.
(سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ  تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد.
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])]  على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث.
ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل.
والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور.
([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا".
([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة.
([4]) فسرت هذه الكلمة  في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء.
([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح).
([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا".
([7]) أنشده في المجمل أيضاً.
([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ).
([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان.
([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد):
* من السح جوالا كأن غلامه *
([11]) في الأصل: "وآل قضينا".
([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات".
([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق.
([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع).
([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف.
([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل).
([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل".
([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان.
([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان.
([22]) ديوان سلامة  8 واللسان (سبي).
([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها.
([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الباء** وما يثلثهما)

(**سبت**) **السين** ve**الباء** ve**التاء** tek bir asıldır; bir rahatlığa ve sükûna delâlet eder. Kolay, yumuşak yürüyüşe denir. **سَبْتٌ**. Dedi ki:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])
Sonra buna göre **السَّبْت** yüklendi: başı tıraş etmek. Bunun hakkında bu kıyası doğrulayan şey okunur; o da onun sözüdür:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
Çünkü günün sonunda **مُخْثِراً**([3]) olur; hareketi azdır; bu yüzden şaşkına **مَسْبُوت** denir. Ama cumadan sonraki **السَّبْت**e gelince, denir ki o bununla adlandırıldı; çünkü yaratılış cuma günü bitirildi ve tamamlandı; böylece cumadan sonraki gün, içinde bir şey yaratılmış bir gün olmadı. Allah bunu daha iyi bilir. Bu, fetha iledir. Ama **السِّبْت** ise * **المدبوغة بالقَرَظِ** derilerdir; sanki bu **سِبْتاً** diye adlandırıldı; çünkü onun ıslahı nihayete ermiştir; nitekim **الرُّطَبَة**ye, içinde **الإرطابُ** cereyan ettiğinde: **مُنْسَبِتة** denir.

(**سبج**) **السين** ve**الباء** ve**الجيم** bir şey değildir ve onun Arap dilinde bir aslı yoktur. **السُّبْجة** derler: yakası olan bir gömlek. Dediler ki: o Farsçada "شَبِي([4])"dir. Ve **السَّبج**: yine bir şey değildir. Keza onların “**السَّبَج** gümüş taşlarıdır” sözleri de. Bütün bunlarda bir bakış (tereddüt) vardır.

(**سبح**) **السين** ve**الباء** ve**الحاء** iki asıldır: birisi ibadetten bir cins, diğeri koşuşturmadan bir cins. Birincisi **السُّبْحة**dır; o namazdır ve bununla, farz olmayan nafile olan şey tahsis edilir. Fakihler der ki: yolcu iki namazı birleştirir ve ikisinin arasında **يُسبِّح** etmez; yani ikisinin arasında bir namazla nafile kılmaz. Babdan **التَّسبيح** da vardır; o, Allah’ı—övgüsü yüce olanı—her kötülükten tenzih etmektir. Ve **التَّنْزيه**: uzaklaştırmadır. Araplar der ki: “**سبحان** مِن كذا”, yani “onu ne kadar uzak kıldı”. A‘şâ dedi ki:
أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ  *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5])
Bir kavim dedi: onun te’vili, övündüğü zaman “ona hayret!”tir. Bu, şuna yakındır; çünkü bu, onu övünmeden uzaklaştırmadır. Allah’ın sıfatlarında—aziz ve celîl—**سُبَّوح** vardır. Onun اشتقاقı, zikrettiğimizdendir: kendisine yaraşmayan her şeyden tenzih olmuştur. Hadiste([6]) gelen **السُّبُحات**: Allah’ın—övgüsü yüce olanın—celâli ve azametidir.
Diğer asıl **السَّبْح** ve**السِّباحة**dır: suda yüzmek. Atlardan **السّابح**: koşuda iki elini (ön ayaklarını) güzelce uzatandır. Dedi ki:
فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ  *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه  منك الأخادعُ([7])
Der ki: sen mızrak darbesinden korkarak dönüp bakıyordun; böylece senin **أخْدَعُك**ın, atının kulağı hizasına geldi.

(**سبخ**) **السين** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Kuş tüyünden düşen şeye **السَّبِيخ** denir. Ondan hadis: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Âişe’yi kendisinden çalan bir hırsıza beddua ederken işitti; bunun üzerine dedi ki: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، yani hafifletme. Duada denir: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، yani onu söküp al ve hafiflet. Pamuk atıldığında (**النَّدْف**) ondan uçuşan şeye **السَّبِيخ** denir. Şair, köpekleri vasfederek dedi ki:
فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما  *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8])
Bazılarından([9]) rivayet edildi ki o şöyle okudu: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]. Dedi ki: bu, **السَّبْخ**ın manasıdır; o da boşluktur; çünkü boş olan, iş bakımından hafiftir.

(**سبد**) **السين** ve**الباء** ve**الدال** babının çoğu, saç bitmesi yahut ona benzer şeydir. Az bir şey şâz olabilir. Asıl, onların "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ" sözüdür. **السَّبَد**: saçtır. **اللَّبَد**: yündür. “**سَبَّدَ** civciv” derler; tüyü göründüğünde ve sertleştiğinde. **السُّبدَة**nin kasık olduğu söylenir. **السُّبَد**: bir kuştur; tüyünün çokluğundan dolayı böyle adlandırıldı. Ama **التَّسبيد** hakkında denir ki o, baş saçını kökünden kazımaktır; bu babdandır; çünkü sanki **سَبَدِهِ**ne geldi de onu tıraş etti ve kökünden söktü. Ve denir ki **التسبيد**, başı çok yıkamak ve yağlanmaktır.
Bundan şâz olan onların “هو سِبْدُ أسبادٍ” sözüdür; yani inkâr edilen bir dehâ (musibet). Dedi ki:
* يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) *

(**سبر**) **السين** ve**الباء** ve**الراء**; onda kıyasça birbirinden ayrı üç kelime vardır; bazısı bazısına benzemez.
Birincisi **السَّبْر**dir; o, işin yoklanması ve miktarının bilinmesidir. “Falanda olanı bildim ve onu **سَبَرْتُهُ**” denir. Yaralamanın miktarının bilindiği demire **مِسْبار** denir.
İkinci kelime: **السِّبْر**dir; o güzellik ve bahadır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، yani güzelliği ve bahası gitti. Ebû Amr dedi: Araplardan bir kabileye geldim; konuşunca hazır bulunanlardan biri dedi ki: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". İbn Ahmer dedi ki:
لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا  *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11])
Üçüncü kelime ise **السَّبْرَة**dir; o soğuk sabah vaktidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **السَّبَرَات**ta([12]) abdesti tam yapmanın faziletini zikretti.

(**سبط**) **السين** ve**الباء** ve**الطاء** bir asıldır; bir şeyin uzamasına delâlet eder; sanki **الباء** ve**السين** ve**الطاء** babına yakındır. “**شعر سَبْط** ve**سَبَِطٌ**” denir; kıvırcık olmadığında. “Adam **أَسْبَطَ** **إِسباطاً**” denir; vurulduktan sonra uzayıp yayıldığında. **السُّباطة**: süprüntülük/çöp yığınıdır; bununla adlandırıldı; çünkü o korunmaz ve saklanmaz. Ondan hadis: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). **السَّبَط**: kumda bir bitkidir; denir ki o, **الحَلِيِّ**nin tazesidir; belki onda bir uzama vardır.

(**سبع**) **السين** ve**الباء** ve**العين** iki düzenli sahih asıldır: biri sayıda, diğeri yırtıcı hayvanlardan bir şeyde.
Birincisi **السَّبْعة**dır. **السُّبْع**: yediden bir parçadır. “Kavmi **سَبَعْتُ** **أسْبَعُهم**” denir; mallarının yedide birini aldığında yahut onlara yedinci olduğunda. Bundan onların “هو سُباعيُّ البدَن” sözüdür; bedeni tam olduğunda. **السِّبع**: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; onlarda bilinen bir sayıyadır. Diğeri ise **السَّبُع**dur; yırtıcılardan bir tanesidir. “**أرض مَسْبَعَةٌ**” (yırtıcılı yer) denir; yırtıcıları çok olduğunda.
Babdandır: “Onu **سَبعْتُهُ**”; içine düştüğünde; sanki kendisini zararında ve ısırmasında bir yırtıcıya benzetti. “Onu **أسبعته**”: onu yırtıcıya yedirdin. “Kurtlar koyunu **سَبعتِ**”: parçalayıp yediklerinde.
Ama Ebû Züeyb’in sözü:
صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ  *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14])
onda sözler vardır: birincisi, **المُتْرَف**; sanki nimet içinde bir köle; kendisiyle faydalandığı şeyleri vardır; o hâlde daima canlıdır. Ve denir ki o çobandır. Ve denir ki o, annesi ölen, böylece başkası onu emziren kimsedir. Ve denir ki **المُسبَع**, **لِرشْدة**si olmayan kimsedir. Ve denir ki o, yırtıcıların koyunlarına saldırdığı çobandır; o da köpeklere ve yırtıcılara bağırır. Ve denir ki o, yedi babaya kadar köle olan kimsedir. Ve denir ki o, yedi aylık doğandır. Ve denir ki **المُسبَع**: ihmal edilmiş olandır. Araplar der ki: “Onunla **فِعْل سَبْعة** yapacağım”; bununla şerde mübalağa isterler. Ve denir ki **السَّبعة** ile **اللَّبُؤة**yi kastetti; **سَبعةٍ** istedi de hafifletti.

(**سبغ**) **السين** ve**الباء** ve**الغين** tek bir asıldır; şeyin tamamına ve kemaline delâlet eder. “İşi **أَسْبَغْتُ**” denir; ve “falanca abdestini **أسْبَغَ** etti”. “Allah ona nimetlerini **أسبغ** etti” denir. **رجل مُسْبِغ**: yani üzerinde **درعٌ سابغة** vardır. **فحل سابغٌ**: uzun **الجُرْدَان**([15]); zıddı **الكَمْش**tır. “Dişi deve **سَبَّغَت**” denir; yavrusunu attığında ve (yavru) kıllanmış olduğunda.

(**سبق**) **السين** ve**الباء** ve**القاف** tek sahih asıldır; öne geçmeye delâlet eder. “**سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً**” denir. Ama **السَّبَق**: öne geçenin aldığı bahistir (**الخَطَر**).

(**سبك**) **السين** ve**الباء** ve**الكاف** bir asıldır; şeyin akıtılmasında nihayete ermeye delâlet eder([16]). Bundan: gümüşü ve başkasını **سَبَكْتُ**; onu **أَسْبِكُها سَبْكَاً**. Bu, eritmenin dışında da ödünç alınır. [**السُّنبُك**: toynağın ucu([17]).] Ama yerden **السُّنْبُك** mecazdır: kalın, hayrı az bir uç.

(**سبل**) **السين** ve**الباء** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya salınmasına ve bir şeyin uzamasına delâlet eder.
Birincisi, senin “**أسبلتُ السِّتْرَ**” demendendir; ve bulutun suyunu ve suyu ile salmasındandır. **السَّبَل**: bol yağmurdur. İnsanın **سِبال**ı da bundandır; çünkü o sarkmış saçtır. Kovaların üst kısımlarına **أسبْال** demeleri de bundandır; sanki insandan zikrettiğimize benzetilmiştir. Dedi ki:
إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])
Boyca uzayan ise **السّبيل**dir; o yoldur; uzamasından dolayı böyle adlandırıldı. **السَّابلة**: yollarda gidip gelenlerdir. **السُّنْبُل** de uzamasından dolayı **سُنْبُلا** diye adlandırıldı. “Ekin **أَسبَلَ** etti” denir; başağı çıktığında. Ebû Ubeyd dedi: **سَبَلُ الزَّرعِ** ile **سُنْبُلُه** birdir. Ve **سَبَلَ**([19]) ve**أَسْبَلَ** olmuştur.

(**سبه**) **السين** ve**الباء** ve**الهاء** bir kelimedir; o, aklın zayıflığına yahut gitmesine delâlet eder. **السبَه**: ihtiyarlıktan aklın gitmesidir. “Adam **مَسْبُوهٌ** ve**مُسَبَّه**” denir; o, **المسبوت**a yakındır; ikisinde de kıyas* birdir.

(**سبي**) **السين** ve**الباء** ve**الياء** tek bir asıldır; bir şeyi bir beldeden başka bir beldeye zorla almaya delâlet eder([20]). Bundan **السَّبْيُ**: “cariyeyi **سَبَى**; onu **يَسبيها سبْياً**; o **سابٍ**dir; alınan ise **سَبِيَّة**dir” denir. Keza şarap da bir yerden bir yere taşınır. **سَبَاهَا** ile **سَبَأها** arasında ayırım yaparlar. Ama onun **سِباؤها**sı: onu satın almaktır. “Onu **سَبَأْتها**” denir; bu, ancak şarapta söylenir. Şarap satıcısına **السَّبَّاء** derler. Bunun kıyası birdir.
Bu asıldan şâz olan şey: **السَّابياء**dır; o, çocuğun içinde bulunduğu deridir. Ve **السَّابِيَاء**: **النِّتَاج**tır([21]). “Falancaların oğulları, mallarından onlara **سَابِياء** olarak akşamleyin gelir” denir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء".
Birinci baba yakın olan şeylerden: **الأسابيّ**dir; o, yollar/izlerdir. “**أسابيُّ الدِّماء**” denir; o, onun yollarıdır. Selâme dedi ki:
والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])
Bu kelimede **الباء**dan sonra gelen hemzeli olursa, birinci manaya muhalefet eder ve dört farklı mana üzere olur: birincisi, “deriyi **سبأت**”tir; onu ovup üst taraflarından bir şey yakılıncaya kadar. İkincisi, “onun derisini **سبأت**”: onu yüzdüm. [Üçüncüsü: **سَبَأَ فلانٌ**([23])], yalan bir yemin üzerine; ona aldırmadan geçip gittiğinde.
Bundan türeyenlerdendir: “Süt **انْسبَأ** etti”; memeden çıktığında. **المَسبْأ**: dağdaki yoldur.
Dördüncü mana, onların “**ذهبوا أيادي سبأ**” sözüdür; yani dağınık olarak. Bu, Yemen halkının dağılmasındandır. **سبأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir erkektir([24]); onların beldesi de bu adla adlandırılır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ب ي
سبيت النساء سبياً وسباء ووقع عليهن السباء وهذه سبية فلان‏:‏ للجارية المسبية وتقول‏:‏ خرجت السرايا فجاءت بالسبايا‏.‏
وتلاقوا فتآسروا وتسابوا‏.‏
وبها أسابي الدماء‏:‏ طرائقها‏.‏
قال سلامة بن جندل‏:‏ والعاديـات أسابـيّ الدمـاء بهـا كأن أعناقهـا أنصـاب ترجيـب ومن المجاز‏:‏ هن يسبين القلوب ويستبين‏.‏
وماله سباه الله أي غربه‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ فقالت سبـاك اللـه إنـك قاتلـي ألست ترى السمار والناس أحوالي ويقولـون‏:‏ طـال علـيّ الليـل ولا أسـب لـه ولا أسبـي لـه‏:‏ دعـاء لنفسـه بأن لا يقاسي فيه من الشدة ما يكون بسببه مثل المسبي لليل‏.‏
وجـاءوا بسبـي كثيـر‏:‏ بسبايـا‏.‏
وجـاء السيـل يعـود سبـيّ‏:‏ حملـه مـن بلـد إلى بلد‏.‏
ودرع كسبي الهلال‏:‏ كسلخ الحية‏.‏
قال كثير‏:‏ يجـرّر سربـالاً عليـه كأنه سبـيّ هلـال لـم تخـرق شرانقـه بدت حسراً لم تحتجب أو سبيةً من البحر نحّى القفل عنها مفيدها بائعهـا‏.‏
وهـو يتجر في السابياء‏:‏ في المواشي وبنو فلان يروح عليهم سابياء من أموالهم‏.‏
وفي الحديـث ‏"‏ تسعـة أعشـار الـرزق فـي التجـارة والجـزء الباقـي فـي السابيـاء ‏"‏ وأصلهـا الجلـدة التـي يخـرج فيها الولد‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ يحلّون من يبريـن أو مـن سويقـة مشق السوابي عن أنوف الجآذر

##### Türkçe

س ب ي
**سبيت النساء**: kadınları esir aldım; **سبياً** ve **سباء** (diye de söylenir). **ووقع عليهن السباء**: ve onların üzerine esir alma vuku buldu. **وهذه سبية فلان**: ve bu, falanın **سبية**’sidir; esir alınmış cariye içindir. Ve dersin ki: **خرجت السرايا فجاءت بالسبايا**: seriyyeler çıktı da **السبايا** ile geldi.

**وتلاقوا فتآسروا وتسابوا**: ve karşılaştılar da birbirlerini esir aldılar ve birbirlerini esir ettiler.

**وبها أسابي الدماء**: ve onda **أسابي الدماء** vardır; onun yolları/izleridir.

Selâme b. Cendel dedi:
والعاديـات أسابـيّ الدمـاء بهـا
كأن أعناقهـا أنصـاب ترجيـب

Ve mecazdandır: **هن يسبين القلوب**: onlar kalpleri esir ederler; **ويستبين**: ve (kalpler) açıkça görünür/ortaya çıkar.

**وماله سباه الله**: ve “Allah onu **سباه** etti” yani onu gurbetleştirdi/uzaklaştırdı.

İmru’ul-Kays dedi:
فقالت سبـاك اللـه إنـك قاتلـي
ألست ترى السمار والناس أحوالي

Ve derler: **طال عليّ الليل ولا أسب له ولا أسبي له**: gece bana uzun geldi; ona **أسب** etmem ve ona **أسبي** etmem; (bu,) kendisi için bir duadır: onda, şiddetten, sebebiyle geceye esir edilmiş gibi olan (kimsenin) maruz kaldığı şeyin kendisine isabet etmemesi.

**وجاءوا بسبي كثير**: çok **سبي** ile geldiler; yani **بسبايا** (esirlerle).

**وجاء السيل يعود سبيّ**: sel geldi, **سبيّ** olarak dönüyor; onu bir beldeden bir beldeye taşıdı.

**ودرع كسبي الهلال**: bir zırh, **سبي الهلال** gibi; yılanın soyulmuş derisi gibi.

Kesîr dedi:
يجـرّر سربـالاً عليـه كأنه
سبـيّ هلـال لـم تخـرق شرانقـه
بدت حسراً لم تحتجب أو سبيةً
من البحر نحّى القفل عنها مفيدها
بائعهـا

**وهـو يتجر في السابياء**: ve o, **السابياء** içinde ticaret yapar; yani davarlarda. Ve falanoğullarının üzerine mallarından **سابياء** akşamleyin gelir (gelir götürür).

Hadiste: "Rızkın onda dokuzu ticarettedir; geri kalan kısım **السابياء**’dadır." Aslı, çocuğun içinde çıktığı deridir.

Zü’r-Rumme dedi:
يحلّون من يبريـن أو مـن سويقـة
مشق السوابي عن أنوف الجآذر

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّبْيُ والسِّباءُ: الأَسْر معروف. سَبَى العدوَّ وغيرَه سَبْياً وسِباءً إذا أَسَرَه، فهو سَبِيٌّ، وكذلك الأُنثى بغير هاءٍ من نِسْوة سَبايا. الجوهري: السَّبِيَّة المرأَةُ تُسْبى. ابن الأَعرابي: سَبَى غير مهموز إذا مَلَك، وسَبَى إذا تمَتَّع بجاريته شَبابَها كلَّه، وسَبَى إذا استَخْفَى، واسْتَباهُ كَسَباه.
والسَّبْيُ: المَسْبِيُّ، والجمع سُبِيٌّ؛ قال:
وأَفَأْنا السُّبِيَّ من كلِّ حَيٍّ،
وأَقَمْنا كَراكِراً وكُروشَا
والسِّباءُ والسَّبْيُ: الإسم. وتَسابَى القومُ إذا سَبَى بعضهم يبعضاً. يقال: هؤُلاء سَبْيٌ كثير، وقد سَبَيْتهم سَبْياً وسِباءً، وقد تكرر في الحديث ذكر السَّبْيِ والسَّبِيَّة والسَّبايا، فالسَّبْيُ: النَّهْبُ وأَخْذُ الناسِ عَبيداً وإماءً، والسَّبِيَّة: المرأَة المَنْهوبة، فعيلة بمعنى مفعولة. والعرب تقول: إنَّ الليلَ لَطويلٌ
(* قوله «إن الليل لطويل
إلخ» عبارة الأساس: ويقولون طال عليَّ الليل ولا أُسب له ولا أسبي له، دعاء لنفسه بأن لا يقاسي فيه من الشدة ما يكون بسببه مثل المسبي لليل) ولا أُسْبَ له ولا أُسْبِيَ له؛ الأَخيرة عن اللحياني، قال: ومعناه الدُّعاءُ أَي أَنه كالسَّبيِ له، وجُزِمَ على مذهب الدعاء، وقال اللحياني: لا أُسْبَ له لا أَكونُ سَبْياً لبَلائِه. وسَبَى الخَمْرَ يَسْبِيها سَبْياً وسِباءً واسْتَباها: حَمَلَها من بلد إلى بلد وجاءَ بها من أَرض إلى أَرض، فهي سَبِيَّة؛ قال أَبو ذؤَيب:
فما إنْ رَحيقٌ سَبَتْها التِّجا
رُ مِنْ أَذْرِعاتٍ فَوادِي جَدَرْ
وأَما إذا اشْتَرَيْتَها لتَشْربَها فتقولُ: سَبَأْت بالهمز، وقد تقدم في الهمز؛ وأَما قول أَبي ذُؤَيب:
فما الرَّاحُ الشَّامِ جاءَت سَبِيَّة
وما أَشبهه، فإن لم تهمز كان المعنى فيه الجَلْبَ، وإن همزت كان المعنى فيه الشِّراءَ. وسَبَيْت قلْبَه واسْتَبَيْته: فَتَنْته، والجاريةُ تَسْبي قَلْبَ الفَتى وتَسْتَبِيهِ، والمرأَةُ تَسْبي قلبَ الرجلِ. وفي نوادر الأَعراب: تَسَبَّى فلان لفلان ففَعل به كذا يعني التَّحَبُّبَ والاستِمالةِ، والسَّبْيُ يقع على النساء خاصَّة، إمَّا لأَنَّهنَّ يَسْبِينَ الأَفْئدَةَ، وإمَّا لأَنَّهنَّ يُسْبَيْنَ فيُمْلَكْنَ ولا يقال ذلك للرجال. ويقال: سبَى طيبه
(* قوله «سبى طيبه» هكذا في الأصل). إذا طابَ مِلْكُه
وحَلَّ. وسَباه الله يَسْبِيه سَبْياً: لَعَنَه وغَرَّبَه وأَبْعَدَه الله كما تقول لعنه اللهُ. ويقال: ما لَه سباهُ الله أَي غَرَّبه، وسَباهُ إذا لعنه؛ ومنه قول امرئ القيس:
فقالت: سَبَاكَ اللهُ إنَّكَ فاضِحي
أَي أَبْعَدَك وغَرَّبك؛ ومنه قول الآخر:
يَفُضُّ الطِّلْحَ والشِّرْيانَ هَضّاً،
وعُودَ النَّبْعِ مُجْتَلَباً سَبِيَّا
ومنه السَّبْيُ لأَنه يُغَرَّب عن وَطَنِه، والمعنى متَقارِب لأَن اللَّعْن إبْعاد. شمر: يقال سَلَّط اللهُ عَلَيكَ من يَسْبِيكَ ويكون أَخَذَكَ الله. وجَاءَ السيلُ بعُودٍ سَبِيٍّ إذا احْتَمَلَه من بلد إلى بلد، وقيل: جاء به من مكانٍ غريب فكأَنه غَرِيب؛ قال أَبو ذؤيب يصف يراعاً: سَبِيٌّ من يَرَاعَتِهِ نَفَاه
أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ
ابن الأَعرابي: السَّبَاءُ العُودُ الذي تَحْمِلُه من بلد إلى بلد، قال: ومنه السِّبَا، يُمَدُّ ويُقْصر.
والسَّابِياءُ: الماءُ الكثيرُ الذي يخرج على رَأْسِ الوَلَدِ لأَن الشيءَ قد يُسَمَّى بما يكون مِنه. والسَّابِياءُ: ترابٌ رَقِيقٌ يُخْرِجُه اليَرْبُوع من جُحْرِه، يُشَبَّه بِسابِياء الناقَةِ لرِقَّتِه؛ وقال أَبو العباس المبرد: هو من جِحَرَتِهِ
(* قوله «هو من جحرته» أي هو بعض
جحرته، وسيأتي بيان المقام بعد). قال ابن سيده: وقد رُدّ ذلك عليه. وفي الحديث: تسعة أعْشِرَاءِ البَرَكة في التجارة وعشرٌ في السَّابِياءِ، والجمع السَّوابي؛ يريد بالحديث النّتاجَ في المواشي وكثْرَتَها. يقال: إن لِبَنِي فلان سَابِياءَ أَي مَوَاشِيَ كثيرةً، وهي في الأَصل الجلدة التي يَخْرُجُ فيها الولد، وقيل: هي المَشِيمة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قال لِظَبْيانَ ما مَالُكَ؟ قال: عَطائي أَلْفان، قال: اتّخِذْ من هَذا الحَرْث والسَّابِيَاءَ قبلَ أَن تَلِيَكِ غِلْمَةٌ من قُرَيْشٍ لا تَعُدُّ العَطاءَ معَهُم مالاً؛ يريد الزِّراعة والنِّتاجَ. وقال الأَصمعي والأَحمر: السابياءُ هو الماءُ الذي يَخْرُج على رأس الولَدِ إذا وُلِد، وقيل: السَّابِياءُ المَشِيمة التي تَخْرُج مَعَ الولد، وقال هُشَيم: مَعَنَى السابياء في الحديث النّتاج. قال أَبو عبيد: الأَصل في السَّابِياء ما قال الأَصمعي، والمعنى يرجع إلى ما قال هُشَيْم. قال أَبو منصور: إنه قيل للنّتاج السَّابِياءُ لِمَا يخرُج منَ الماء عند النّتاج على رَأْس المولود. وقال الليث: إذا كثر نَسلُ الغَنَم سُمِّيَت السابِياءَ فيقعُ اسمُ السابياءِ على المال الكثير والعدد الكثير؛ وأَنشد:
أَلَمْ تَرَ أَنَّ بَنِي السَّابِياء،
إذا قارَعُوا نَهْنَهُوا الجُهَّلا؟
وبنو فلان تروح عليهم سابياءُ من مَالِهِم. وقال أَبو زيد: يقال إنّه لَذُو سابِياءَ، وهي الإبلُ وكثرة المال والرجال. وقال في تفسير هذا البيت: إنه وصفهم بكثرة العدد.
والسَّبِيُّ: جِلْد الحَيّة الذي تَسْلُخُه؛ قال كثير:
يُجَرِّدُ سِرْبالاً عَلَيه، كأَنَّه
سَبِيُّ هِلالٍ لم تُفَتّق بنَائِقُهْ
وفي رواية: لم تُقَطَّعْ شَرانِقُهْ، وأَراد بالشَّرانِقِ ما انْسَلَخَ من جِلْدِهِ.
والإسْبَة
(* قوله «والاسبة إلخ» هكذا في الأصل). والإسْباءَةُ:
الطَّرِيقَةُ من الدَّمِ. والأَسابيُّ: الطُّرق من الدَّمِ. وأَسَابيُّ الدماء: طَرائِقُها؛ وأَنشد ابن بري:
فقامَ يَجُرُّ من عَجَلٍ، إلَيْنا
أَسابِيَّ النُّعاسِ مع الإزارِ
وقال سَلامة بن جَنْدَل يذكر الخيل:
والعادِياتِ أَسابِيُّ الدِّماءِ بها،
كأَنَّ أَعْناقَها أنْصابُ تَرْجيبِ
وفي رواية: أَسابِيُّ الدِّياتِ؛ قوله: أَنصاب يحتمل أَن يريد به جَمعَ النُّصُب الذي كانوا يعبدونه ويُرَجِّبُونَ له العَتائِرَ، ويحتمل أَن يريد به ما نُصِبَ من العُود والنَّخْلة الرُّجَبِيَّة، وقيل: واحدتُها أسْبِيَّة. والإسْباءَة أَيضاً: خيطٌ من الشَّعر مُمْتَدٌّ. وأَسابِيُّ الطريق: شَوْكُه.
قال ابن بري: والسابِياءُ أَيضاً بيتُ اليَرْبُوع فيما ذكره أَبو العباس المبرّد، قال: وهو مستعار من السابِياءِ الذي يخرُج فيه المولود، وهو جُلَيْدَة رقيقة لأَن اليربوع لا يُنْفِذُه بل يُبْقِي منه هَنَةً لا تَنْفُذ، قال: وهذا مما غَلَّط الناسُ فيه قَدِيماً أَبا العباس وعَلِمُوا من أَينَ أُتِيَ فيه، وهو أَنَّ الفَرّاء ذكر بعدَ جِحَرَة اليَرْبوع السابِياءَ في كتاب المقصور والممدود فظَنَّ أَن الفراء جَعَل السابياءَ منها ولم يُرِدْ ذلك؛ قال: وأَيضاً فليس السابياء الذي يخرُج فيه المولود وإنما ذلك الغِرْس، وأَما السابِياءُ فَرِجْرِجَة فيها ماء ولو كان فيها المولودُ لَغَرَّقَه الماءُ.
وسَبَى الماءَ: حَفَر حتى أَدركه؛ قال رؤبة:
حتى اسْتفاضَ الماءُ يَسْبِيه السابْ
وسَبَأُ: حيٌّ من اليَمَن، يُجْعَل اسماً للحَيِّ فيُصرفُ، واسماً للقَبيلة فلا يُصْرف. وقالوا للمُتَفَرِّقينَ: ذَهَبُوا أَيْدِي سَبَأَ وأَيادِي سَبَأَ أَي مُتَفَرِّقينَ، وهما اسمان جُعِلا اسماً واحداً مثل مَعدي كرب، وهو مصروف لأَنه لا يقع إلا حالاً، أَضَفْتَ أَو لم تُضِفْ؛ قال ابن بري: وشاهد الإضافة قول ذي الرمة:
فيا لَكِ من دارٍ تَحَمَّلَ أَهْلُها
أيادِي سَبَا بَعْدِي، وطالَ اجْتِنابُها
قال: وقوله، وهو مصروف لأَنه لا يقع إلاّ حالاً أَضفت أَو لم تضف، كلام متناقض، لأَنه إذا لم تُضِفْه فهو مركّب، وإذا كان مُرَكباً لم ينَوّن وكان مبنياً عند سيبويه مثل شَغَرَ بَغَرَ وبَيْتَ بَيْتَ من الأَسماء المركبة المبنية مثل خَمْسةَ عَشَر، وليس بمَنْزِلَة مَعْدِي كَرِبَ لأَن هذا الصنف من المركب المُعْرَب، فإن جعلته مثلَ مَعْدِي كَرِبَ وحَضْرَمَوْت فهو مُعْرَب إلا أَنه غير مصروف للتركيب والتعريف، قال: وقوله أَيضاً في إيجاب صرفه إنه حال ليس بصحيح لأَن الاسْمَين جميعاً في موضع الحال، وليس كون الاسم المركب إذا جعل حالاً مما يُوجِبُ له الصَّرْفَ. الأَزهري: والسَّبِيَّة اسمُ رَمْلَةٍ بالدَّهناء. والسَّبِيَّة: دُرَّة يُخْرِجُها الغَوَّاص من البحر؛ وقال مزاحم:
بَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ، أَو سَبِيَّة
من البحر، بَزَّ القُفْلَ عنها مُفِيدُها

##### Türkçe

**السَّبْيُ** ve **السِّباءُ**: esir alma, bilinen (bir şey)dir. Düşmanı ve başkasını **سَبَى** **سَبْياً** ve **سِباءً** (diye) (yani) onu esir aldığı zaman; o hâlde o **سَبِيٌّ**’dir; dişisi de, kadınlardan **سَبايا** (olan) (şekliyle), **هاء** olmaksızın (böyledir). el-Cevherî: **السَّبِيَّة**: esir alınan kadındır. İbnü’l-A‘râbî: **سَبَى** hemzesizdir; (yani) sahip olduğu zaman; ve **سَبَى**: câriyesiyle onun gençliğinin tamamıyla faydalandığı zaman; ve **سَبَى**: gizlendiği zaman; ve **اسْتَباهُ** tıpkı **سَباهُ** gibidir.

Ve **السَّبْيُ**: esir alınmış (kimse)dir; çoğulu **سُبِيٌّ**’dir; dedi ki:
وأَفَأْنا السُّبِيَّ من كلِّ حَيٍّ،
وأَقَمْنا كَراكِراً وكُروشَا

Ve **السِّباءُ** ve **السَّبْيُ**: isimdir. Ve kavim **تَسابَى** (derler); (yani) birbirlerini esir aldıkları zaman. Denir: bunlar çok **سَبْيٌ**’dir; ve onları **سَبْياً** ve **سِباءً** esir aldım; ve hadiste **السَّبْيِ** ve **السَّبِيَّة** ve **السَّبايا** zikri tekrar tekrar gelmiştir; artık **السَّبْيُ**: yağmadır ve insanları köleler ve câriyeler olarak almaktır; ve **السَّبِيَّة**: yağmalanmış kadındır; **فعيلة** (vezninde), **مفعولة** mânâsınadır. Ve Araplar der: “Şüphesiz gece elbette uzundur
(* قوله «إن الليل لطويل
إلخ» عبارة الأساس: ويقولون طال عليَّ الليل ولا أُسب له ولا أسبي له،
دعاء لنفسه بأن لا يقاسي فيه من الشدة ما يكون بسببه مثل المسبي لليل) ve ona **أُسْبَ** etmem ve ona **أُسْبِيَ** etmem”; sonuncusu el-Lihyânî’dendir; dedi ki: mânâsı duadır; yani o, ona (geceye) **السَّبيِ** gibidir; ve dua mezhebi üzere cezmedildi. Ve el-Lihyânî dedi: “ona **أُسْبَ** etmem”: belâsına **سَبْياً** olmam. Ve şarabı **سَبَى**; onu **يَسْبِيها** **سَبْياً** ve **سِباءً** (diye) ve onu **اسْتَباها**: onu bir beldeden bir beldeye taşıdı ve onu bir yerden bir yere getirdi; artık o **سَبِيَّة**’dir; Ebû Züeyb dedi:
فما إنْ رَحيقٌ سَبَتْها التِّجا
رُ مِنْ أَذْرِعاتٍ فَوادِي جَدَرْ

Ama onu içmek için satın aldığın zaman, dersin ki: hemze ile **سَبَأْت**; hemze bahsinde daha önce geçti. Ve Ebû Züeyb’in sözüne gelince:
فما الرَّاحُ الشَّامِ جاءَت سَبِيَّة
ve ona benzeri; eğer hemzelemezsen, mânâ onda getirme (celb) olur; eğer hemzelersen, mânâ onda satın alma olur. Ve onun kalbini **سَبَيْت** ve onu **اسْتَبَيْته**: onu fitneye düşürdün. Ve câriye, delikanlının kalbini **تَسْبي** eder ve onu **تَسْتَبِيهِ**; ve kadın, erkeğin kalbini **تَسْبي** eder. Ve A‘râb’ın nevâdirinde: falan, falan için **تَسَبَّى** etti de ona şöyle şöyle yaptı; **التَّحَبُّبَ** ve **الاستِمالةِ**’yi kasteder. Ve **السَّبْيُ** özellikle kadınlar üzerine vâki olur: ya onların gönülleri **يَسْبِينَ** etmelerinden dolayı, ya da onların **يُسْبَيْنَ** edilip sahip olunmalarından dolayı; ve bu erkekler için söylenmez. Ve denir: “onun hoş kokusu **سبَى**
(* قوله «سبى طيبه» هكذا في الأصل).” (yani) mülkü hoş olduğu ve helâl olduğu zaman. Ve Allah onu **سَباه**; onu **يَسْبِيه** **سَبْياً**: ona lânet etti, onu uzaklaştırdı ve Allah onu, “Allah ona lânet etti” dediğin gibi, uzaklaştırdı. Ve denir: “ona ne oluyor, Allah onu **سباهُ** etti”; yani onu uzaklaştırdı; ve onu **سَباهُ**: ona lânet etti; bunun(lar)dan İmruü’l-Kays’ın sözü:
فقالت: سَبَاكَ اللهُ إنَّكَ فاضِحي
yani seni uzaklaştırdı ve seni gurbetleştirdi; ve bunun(lar)dan başkasının sözü:
يَفُضُّ الطِّلْحَ والشِّرْيانَ هَضّاً،
وعُودَ النَّبْعِ مُجْتَلَباً سَبِيَّا

Ve bunun(lar)dan **السَّبْيُ** (da vardır); çünkü o, vatanından uzaklaştırılır; ve mânâ yakındır; çünkü lânet, uzaklaştırmadır. Şemmer: denir: “Allah senin üzerine seni **يَسْبِيكَ** edecek kimseyi musallat etsin”; ve (bu) “Allah seni aldı” olur. Ve sel, bir **عُودٍ سَبِيٍّ** ile geldi; (yani) onu bir beldeden bir beldeye taşıdığı zaman; ve denildi: onu garip bir yerden getirdi; sanki o gariptir. Ebû Züeyb, bir kamış kalemi vasfederek dedi:
سَبِيٌّ من يَرَاعَتِهِ نَفَاه
أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ

İbnü’l-A‘râbî: **السَّبَاءُ**: onu bir beldeden bir beldeye taşıdığın ağaçtır; dedi ki: ve bundan **السِّبَا** (vardır); uzatılır ve kısaltılır.

Ve **السَّابِياءُ**: çocuğun başında çıkan çok sudur; çünkü şey, ondan olan şeyle isimlendirilebilir. Ve **السَّابِياءُ**: jerboa’nın deliğinden çıkardığı ince topraktır; inceliğinden dolayı devenin **سابِياء**’sına benzetilir. Ebû’l-Abbâs el-Müberred dedi: o, onun **جِحَرَتِهِ**’sindendir
(* قوله «هو من جحرته» أي هو بعض
جحرته، وسيأتي بيان المقام بعد). İbn Sîde dedi: bu ona karşı reddedilmiştir. Ve hadiste: bereketin dokuz onda biri ticarette, onda biri de **السَّابِياءِ**’dadır; çoğulu **السَّوابي**; hadiste muradı, davarlarda doğum ve onların çokluğudur. Denir: falanın oğullarının **سَابِياءَ**’sı vardır; yani çok davarları vardır. Ve o, aslında çocuğun çıktığı deridir; ve denildi: o, **المَشِيمة**’dir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Zabyân’a dedi: “malın nedir?” dedi: “atıyyem iki bindir.” dedi: “Bundan, ekin ve **السَّابِيَاءَ** edin; Kureyş’ten bir takım oğlanlar sana velî olmadan önce; onlarla birlikte atâyı mal saymazlar”; muradı ziraat ve doğumdur. Ve el-Asma‘î ve el-Ahmer dedi: **السابياءُ**: doğduğu zaman çocuğun başında çıkan sudur; ve denildi: **السَّابِياءُ**: çocukla birlikte çıkan **المَشِيمة**’dir. Huşeym dedi: hadiste **السابياء**’nın mânâsı doğumdur. Ebû Ubeyd dedi: **السَّابِياء**’da asıl, el-Asma‘î’nin dediğidir; ve mânâ, Huşeym’in dediğine döner. Ebû Mansûr dedi: doğumda, doğanın başında sudan çıkan şey sebebiyle doğuma **السَّابِياءُ** denilmiştir.

Leys dedi: koyunun nesli çoğaldığı zaman ona **السابِياءَ** denilir; böylece **السابياءِ** ismi çok mala ve çok sayıya vâki olur; ve şu beyiti inşad etti:
أَلَمْ تَرَ أَنَّ بَنِي السَّابِياء،
إذا قارَعُوا نَهْنَهُوا الجُهَّلا؟

Ve falanın oğullarına, mallarından bir **سابِياءُ** gelir. Ebû Zeyd dedi: denir: “o elbette **لَذُو سابِياءَ**’dır”; ve o, develerdir ve malın ve adamların çokluğudur. Ve bu beytin tefsirinde dedi: onları sayı çokluğuyla vasfetmiştir.

Ve **السَّبِيُّ**: yılanın soyduğun derisidir; Kesîr dedi:
يُجَرِّدُ سِرْبالاً عَلَيه، كأَنَّه
سَبِيُّ هِلالٍ لم تُفَتّق بنَائِقُهْ

Ve bir rivayette: **لم تُقَطَّعْ شَرانِقُهْ**; ve **الشَّرانِقِ** ile, derisinden soyulan şeyi kastetti.

Ve **الإسْبَة**
(* قوله «والاسبة إلخ» هكذا في الأصل). ve **الإسْباءَةُ**: kandan bir yoldur. Ve **الأَسابيُّ**: kandan yollar(dır). Ve **أَسَابيُّ الدماء**: onun yollarıdır. İbn Berrî inşad etti:
فقامَ يَجُرُّ من عَجَلٍ، إلَيْنا
أَسابِيَّ النُّعاسِ مع الإزارِ

Ve Selâme b. Cendel, atları anarak dedi:
والعادِياتِ أَسابِيُّ الدِّماءِ بها،
كأَنَّ أَعْناقَها أنْصابُ تَرْجيبِ

Ve bir rivayette: **أَسابِيُّ الدِّياتِ**. Onun sözü: **أَنصاب**; bununla, onların taptıkları ve kendisi için **العَتائِرَ**’i **يُرَجِّبُونَ** oldukları **النُّصُب**’un çoğulunu kastetmesi muhtemeldir; ve dikilmiş ağaç ve **النَّخْلة الرُّجَبِيَّة**’den dikilmiş olanı kastetmesi muhtemeldir. Ve denildi: onun bir tanesi **أسْبِيَّة**’dir. Ve **الإسْباءَة** ayrıca: uzamış bir saç ipliğidir. Ve **أَسابِيُّ الطريق**: onun dikenidir.

İbn Berrî dedi: ve **السابِياءُ** ayrıca, Ebû’l-Abbâs el-Müberred’in zikrettiğine göre jerboa’nın evidir; dedi ki: o, doğanın çıktığı **السَّابِياءِ**’dan ödünç alınmıştır; ve o, ince bir dericiktir; çünkü jerboa onu delip geçirmez; bilakis ondan, geçmeyen bir parça bırakır. Dedi ki: bu, insanların eskiden Ebû’l-Abbâs’ı yanılttıkları şeylerdendir; ve onda nereden yanıldığını bildiler; o da şudur: el-Ferrâ, **جِحَرَة** jerboa’dan sonra, **السابِياءَ**’yı **كتاب المقصور والممدود**’da zikretti; böylece el-Ferrâ’nın **السابِياءَ**’yı ondan kıldığı zannına kapıldı; hâlbuki bunu kastetmedi. Dedi ki: ayrıca, doğanın çıktığı **السابِياء** değildir; bilakis o **الغِرْس**’tir. Ama **السَّابِياءُ**: içinde su olan bir **فَرِجْرِجَة**’dir; eğer onda doğan olsaydı, su onu boğardı.

Suyu **سَبَى**: onu yakalayıncaya kadar kazdı; Ru’be dedi:
حتى اسْتفاضَ الماءُ يَسْبِيه السابْ

Ve **سَبَأُ**: Yemen’den bir kabiledir; kabileye isim yapıldığı zaman munsarif kılınır; ve kabileye isim yapıldığı zaman munsarif kılınmaz. Ve dağılmış olanlara dediler: “**ذَهَبُوا أَيْدِي سَبَأَ** ve **أَيادِي سَبَأَ**”; yani dağılmış olarak; ve ikisi, **مَعدي كرب** gibi tek bir isim kılınmış iki isimdir; ve munsariftir; çünkü ancak hâl olarak vâki olur; izâfe ettin veya izâfe etmedin (fark etmez). İbn Berrî dedi: izâfenin şahidi, Zü’r-Rumme’nin sözü:
فيا لَكِ من دارٍ تَحَمَّلَ أَهْلُها
أيادِي سَبَا بَعْدِي، وطالَ اجْتِنابُها

Dedi ki: “ve o munsariftir; çünkü ancak hâl olarak vâki olur; izâfe ettin veya izâfe etmedin” sözü çelişik bir sözdür; çünkü onu izâfe etmediğin zaman o mürekkebdir; ve mürekkeb olduğu zaman tenvin almaz; ve Sîbeveyh’e göre **شَغَرَ بَغَرَ** ve **بَيْتَ بَيْتَ** gibi, **خَمْسةَ عَشَر** gibi, mürekkeb mebnî isimlerdendir; ve **مَعْدِي كَرِبَ** menzilesinde değildir; çünkü bu tür mürekkeb, mu‘rabdır. Eğer onu **مَعْدِي كَرِبَ** ve **حَضْرَمَوْت** gibi kılarsan, mu‘rabdır; ancak terkib ve tarif sebebiyle gayr-i munsariftir. Dedi ki: ayrıca, onu sarf etmeyi gerektirmede “o hâl(dir)” demesi doğru değildir; çünkü iki isim de hâl yerindedir; ve mürekkeb ismin hâl kılındığı zaman bunun ona sarfı gerektirmesi (diye bir şey) yoktur.

el-Ezherî: ve **السَّبِيَّة**: **الدَّهناء**’da bir kum tepesinin adıdır. Ve **السَّبِيَّة**: dalgıcın denizden çıkardığı bir incidir. Muzâhim dedi:
بَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ، أَو سَبِيَّة
من البحر، بَزَّ القُفْلَ عنها مُفِيدُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ب ي * * السَّبْيُّ * و * السِّبَاءُ * لأسر وقد * سَبَيْتُ * العدو أسرته وبابه رمى و * سِبَاءً * أيضا بالكسر والمد و * اسْتَبَيْتُه * مثله و * السَّابِياءُ * النتاج وفي الحديث ﴿تسعة أعشراء البركة في التجارة وعُشر في السابياء﴾

##### Türkçe

* س ب ي * * **السَّبْيُّ** * ve * **السِّبَاءُ** * esir alma içindir; ve muhakkak * **سَبَيْتُ** * düşmanı: onu esir aldım; ve babı **رمى**’dır. Ve * **سِبَاءً** * da ayrıca, kesre ile ve med ile. Ve * **اسْتَبَيْتُه** * onun misli. Ve * **السَّابِياءُ** * döl/üründür. Ve hadiste: ﴿bereketin dokuz onda biri ticarette, onda biri de **السابياء**’dadır﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!سَبَى العَدُوَّ *!سَبْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وسِباءً ) ، بالكسْرِ : ( أَسَرَهُ ) ، وهو مِن

بابِ رَمَى .
قالَ شيْخُنا : وهو صَرِيحٌ في أنَّه خاصٌّ بأَسْر العَدُوِّ فلا يُسْتَعْمل في غيرِهِ ، وهو المُسْتفادُ مِن المِصْبَاحِ والمختارِ وغيرِهما أَيْضاً .
قُلْتُ : ولكنَّ سِياقَ ابنِ سِيدَه : سَبَى العَدُوَّ وغيرَهُ يَقْتضِي أنَّه عامٌّ .
( *!كاسْتَبَاهُ ) ، نقلَهُ الجوهرِيُّ وصاحِبُ المِصْباحِ ؛ ( فهو *!سَبِيٌّ ) ، على فَعِيلٍ ، ( وهي سَبِيٌّ أَيْضاً ) ، أَي أُنْثاهُ بِلاهاءٍ ، هكذا هو في المُحْكَم .
وفي المِصْباحِ غلامٌ سَبِيٌّ *!ومَسْبيٌّ ، وجارِيَةٌ *!سَبِيةٌ *!ومَسْبِيَّةٌ . ( ج *!سَبايا ) ، كعَطِيّةٍ وعَطايا .
( و ) *!سَبَى ( الخَمْرَ *!سَبْياً *!وسِباءً ) ، كما في المُحْكَم والتَّهْذِيبِ ؛
( ووَهِمَ الجوهرِيُّ ) حيثُ قالَ *!سِباءً لا غَيْر .
قالَ شيْخُنا ومِثْلَه لا يقالُ له وَهم إذ لا غَلَطَ فيه ، وإنَّما يكونُ قُصوراً بالنِّسْبَةِ لمَنْ يَلْتزمُ غَيْرَ الصَّحِيحِ كالمصنف .
( حَمَلَها مِن بَلَدٍ إلى بَلَدٍ ) ؛ قالَ أَبو ذُؤَيْبٍ :
فما إنْ رَحيقٌ *!سَبَتْها التِّجا
رُ مِنْ أذْرِعاتٍ فوادِي جَدَرْ ( وهي *!سَبِيَّةٌ ) ، كغَنِيَّةٍ .
وأَمَّا إذا اشْتَراها ليَشْر بهَا فبالهَمْزِ يقالُ : سَبَأَها فهي سَبِيئَةٌ ، وقد تقدَّمَ ذلكَ في الهَمْز ؛ ويفسر قَوْلَ أَبي ذُؤَيْب :
فما الرَّاحُ راحُ الشَّامِ جاءَتْ *!سَبِيَّة بالوَجْهَيْن ، فإنَّكَ إنْ لا تَهْمز كانَ المعْنى فيه الجَلْبَ وَإنْ هَمَزْتَ كانَ الشرِّاءَ ، اللّهُمّ إلاَّ أن يُخَفَّفَ .
( و ) *!سَبَى ( اللّهُ فلاناً ) *!يَسْبِيه *!سَبْياً : إذا ( غَرَّبَه ) ؛ عن ابنِ السِّكِّيت .
يقالُ : مالَهُ *!سَبَاهُ اللّهُ .
وفي الصِّحاحِ : أَي غَرَّ بَه ( وأَبْعَدَه ) ؛ كما يقالُ لَعَنَهُ اللّهُ .
( و ) *!سَبَى ( الماءَ ) *!سَبْياً : ( حَفَرَ حتى أَدْرَكَهُ ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .

( *!والسَّبْيُ ) ، بالفتْح : ( ما *!يُسْبَى ) . يقالُ قوْمٌ *!سَبْيٌ ، وُصِفَ بالمَصْدَرِ .
قالَ الأصْمعيُّ لا يقالُ للقَوْمِ إلاَّ كَذلكَ ؛ ( ج *!سُبِيٌّ ) ، كعُتِيَ ؛ قالَ الشَّاعِرُ :
وأَفَأْنا *!السُّبِيَّ من كلِّ حَيَ
وأَقَمْنا كَرا كِراً وكُروشَا ( و ) *!السَّبْيُ : ( النِّساءُ ) كُلُّهُنَّ ، عن ابن الأعْرابيِّ إمَّا ( لأنَّهُنَّ *!يَسْبِينَ القُلُوبَ ، أَو ) لأنَّهُنَّ ( *!يُسْبَيْنَ فيُمْلَكْنَ ) .
قالَ : ( ولا يقالُ ذلكَ للرِّجالِ ) ؛ كذا في المُحْكَمِ .
( *!والسَّابِياءُ ) ، بالمدِّ : ( المَشِيمةُ التي تَخْرُجُ مع الوَلَدِ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
( أَو ) هي ( جُلَيْدَةٌ رَقِيقةٌ على أَنْفِهِ إن لم تُكْشَفْ عند الوِلادَةِ ماتَ ) ؛ كما في التَّهْذِيبِ والمُحْكَم .
( و ) مِن المجازِ : *!السَّابياءُ ( المالُ الكَثيرُ .
( و ) قيلَ : ( النِّتاجُ ) نَفْسُه ، لأنَّ الشيءَ قد يُسَمَّى بما يكونُ منه .
( و ) قيلَ : ( الإِبِلُ للنِّتاجِ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : ( تسْعَةُ أَعْشارِ الرِّزْقِ في التِّجارَةِ والجزءُ الباقي في السَّابِياء ) .
قالَ ابنُ الأثيرِ : يُريدُ به النِّتاجَ في المواشِي وكثْرَتَها .
يقالُ : إنَّ لآلِ فلانٍ *!سَابِياءُ ، أَي مَواشِيَ كثيرَةً ، والجَمْعُ *!السَّوابِي ، وهي في الأَصْلُ الجِلْدَةُ التي يَخْرُجُ فيها الوَلَدُ .
وقالَ الأزْهريُّ في تَفْسيرِ الحديثِ : السَّابِياءُ هو الماءُ الخارِجُ على رأْسِ الوَلَدِ إذا وُلِدَ ؛ وقيلَ : مَعْناه النِّتاج ، والأصْلُ فيه الأوَّل ، والمَعْنى .
يَرْجِعُ إلى الثاني قالَ : وقيلَ للنِّتاج سَابِياءُ لمَا يَخْرُجُ مِن الماءِ على رأْسِ المَوْلودِ ، انتَهَى .
وفي حدِيثِ عُمَر : قالَ لظَبْيانَ : اتَّخِذْ مِن هذا الحَرْثِ والسَّابِياءِ قبْلَ أَن

يَلِيكَ غِلْمةٌ مِن قُرَيْش ، يُريدُ الزِّراعَةَ والنِّتاجَ .
( و ) السَّابِياءُ : ( تُرابُ جِحَرَةِ اليَرْبُوعِ ) ، وهو تُرابٌ رَقِيقٌ يُشَبَّه *!بسَابِياء الناقَةِ لرِقَّتِه .
( و ) تُطْلَقُ السَّابِياءُ على ( الغَنَمِ التي كَثُرَ نَسْلُها ) ؛ نقلَهُ الجوْهرِيُّ والأزْهريُّ .
( *!وأسابِيُّ الدِّماءِ : طَرائِقُها ، الواحِدَةُ *!إسْباءَةٌ بِالكسْرِ ) ؛ عن أبي عبيدٍ ؛ قالَ سلامَةُ بنُ جَنْدل يذْكرُ الخيْلَ :
والعادِياتِ *!أَسابِيُّ الدَّماءِ بها
كأَنَّ أَعْناقَها أَنْصابُ تَرْجيبِ ( و ) *!السَّبِيَّةُ ( كغَنِيَّةٍ : رَمْلَةٌ بالدَّهْناءِ ) ، نقلَهُ الأزْهريُّ .
وقالَ نَصْر : رَوْضةٌ في دِيار تمِيمٍ بنَجْدٍ .
( و ) *!السَّبيَّةُ : ( الدُّرةُ يُخْرجُها الغَوَّاصُ ) مِن البَحْر ؛ قال مزاحِمٌ :
بَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أَو سَبِيَّةً
من البَحْر بَزَّ القُفْلَ عنها مُفِيدُها ( و ) *!سِبْيَةٌ ، ( كدِمْنَةٍ ويُفْتَحُ ) ، وعلى الكَسْر اقْتَصَرَ الذهبيُّ وغيرُهُ ، والفَتْح ضَبْط الصَّاغاني ، ( ة بالرَّمْلَةِ ) من ضِياعِها ؛ ( منها أَبو القاسِمِ عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ ) الخبَّاز نَزِيلُ مِصْرَ ، ماتَ بَعْد الثَّمانِين وخَمْسمائةٍ ؛ ( وأَبو طالِبٍ *!السِّبْيِيَّانِ المُحدِّثانِ ) ، رَوَى الأخيرُ عن أَحمدَ بنِ عبدِ العَزيزِ الوَاسِطيّ .
( و ) *!السَّبِيُّ ، ( كغَنِيَ : العُودُ يَحْمِلُهُ السَّيْلُ مِن بَلَدٍ إلى بَلَدٍ ) ، فكأَنَّه غريبٌ . يقالُ : جاءَ السَّيْلُ بعُودٍ *!سَبِيٍّ ؛ قالَ أبو ذُؤَيْب يَصِفُ يَراعاً :
سَبِيٌّ من يَرَاعَتِه نَفَاه
أتيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ ( *!كالسَّباءِ ) ، كسَحابٍ ، ( ويُقْصَرُ ) ؛

عن ابنِ الأعرابيِّ .
( و ) *!السَّبِيُّ ( من الحيَّةِ : جلْدُها الذي تَسْلَخُهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الأزْهريُّ للراعِي :
يُجَرِّرُ سِرْبالاً عَلَيه كأنَّه
*!سَبِيُّ هِلالٍ لم تُقَطَّعْ شَرانِقُهْأَرادَ بالشَّرانِقِ ما انْسَلَخ من جلْدِهِ .
وأنْشَدَ ابنُ سِيدَه لكثيِّرٍ :
سَبِيُّ هِلالٍ لم تُفَتَّق بنائِقُهْ ( *!كَسَبْيِها ) ، بالفتْح .
والذي في التكْمِلَةِ : كَسَبْئِها ، أَي بالهَمْز ، فتأمَّل .
( *!وتَسابَوْا : سَبَى بعضُهم بعضاً ) ؛ نقلَهُ الأزْهرِيُّ .
( *!وسَبا : حَيٌّ باليَمَنِ ) ؛ وقد تقدَّمَ في الهَمْز أنَّه لَقَبُ عبدِ شمْسِ بنِ يَشْجُبَ بنِ يَعْرب بنِ قَحْطان ، لأنَّه *!سَبَى خَلْقاً كثيراً ، وهو أَوَّلُ مَنْ فَعَلَ ذلكَ مِن ولدِ قَحْطان . قالَ شيْخُنا : وقضيته أَنْ يُذْكَرَ في المُعْتل فقط دُونَ المَهْموزِ .
وفي المُحْكَم : *!سَبَا حَيٌّ مِن اليَمَنِ يُجْعَلُ اسْماً للحَيِّ فيُصْرفُ ، واسْماً للقَبِيلةِ فلا يُصْرف .
وفي المِصْباح : سَبَا اسمُ بلدٍ باليَمَنِ يُذَكَّرُ فيُصْرفُ ويُؤَنَّثُ فيُمْنَعُ ، سُمِّي باسم بانِيهِ .
( و ) يقالُ : ( ذَهَبُوا أَيْدِي سَبَا وأَيادِيَ سَبَا ) ، أَي : ( مُتَفَرِّقِين ) .
قالَ الجوهريُّ : وهُما اسْمانِ جُعِلا واحِداً مِثْل مَعْدِي كَربَ ، وهو مَصْروفٌ لأنَّه لا يَقَعُ إلاَّ حالاً أَضَفْتَ إليه أَو لم تُضِفْ .
وقالَ الَّراغبُ : سَبَا اسمُ بَلَدٍ تَفَرَّقَ أَهْلُه ، ولهذا يقالُ ذَهَبُوا أَيادِيَ سَبَا ، أَي تَفَرَّقُوا تَفَرُّق أَهْل هذا

المَكانِ مِن كلِّ جانِبٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!اسْتَبَى الخَمْرَ : كَبَاها .
ويقولونَ : إنَّ الليْلَ طَويلٌ ولا أُسْبَ له ولا أُسْبِيَ له ، هذه عن اللَّحْيانيّ ، قالَ ومَعْناهُ الدُّعاءُ أَي لا أُجْعَل *!كالسَّبْي ، وجُزِمَ على مَذْهَبِ الدُّعاءِ .
*!والأُسْبيةُ : الطَّريقَةُ من الدَّمِ .
*!والإسْباءَةُ ، بالكسْر خَيْطٌ مِن الشَّعَر مُمْتَدٌّ .
*!وأَسابِيُّ الطَّريقِ : شركُه .
*!وسَباهُ اللّهُ تعالى : لَعَنَه ؛ ومنه قَوْلُ امرىءِ القَيّسِ :
فقالتْ *!سَبَاكَ اللّهُ إنَّك فاضِحِي *!وتَسَبَّى فلانٌ لفلانٍ تَفَعَّلَ به كذا ، يَعْني التَّجَبُّبَ والاسْتِمالَةَ .
*!واسْتَبَتِ الجارِيةُ قَلْبَ الفَتَى : *!سَبَتْهُ .
ويقعُ *!السَّابِياءُ على العَدَدِ الكثيرِ ؛ ومنه قوْلُ الشاعِرِ :
أَلَمْ تَرَأنَّ بَنِي السَّابِياء
إذا قارَعُوا نَهْنَهُوا الجُهَّلا ؟ فُسِّر بكثْرَةِ العَدَدِ .

##### Türkçe

: ( **سَبَى العَدُوَّ** **سَبْياً** ) ، fetih ile ، ( **وسِباءً** ) ، kesr ile : ( onu esir aldı ) ، ve o **بابِ رَمَى**’dandır.
Şeyhimiz dedi: ve o, düşmanı esir almaya mahsus olduğunda sarih/tam açıktır; onun dışında kullanılmaz; ve bu, **المِصْبَاحِ**’tan ve **المختارِ**’dan ve başkalarından da elde edilendir.
Ben dedim: fakat İbn Sîde’nin siyakı: **سَبَى العَدُوَّ** ve başkasını, onun umumî olduğunu gerektirir.
( **كاسْتَبَاهُ** ) ، onu Cevherî ve **المِصْباحِ** sahibi nakletti; ( o hâlde o **سَبِيٌّ**’dir ) ، فعيل vezni üzere ، ( ve o da **سَبِيٌّ**’dir ayrıca ) ، yani onun dişisi, هاء’sız; işte bu, **المُحْكَم**’de böyledir.
Ve **المِصْباحِ**’ta: bir oğlan **سَبِيٌّ** ve **مَسْبيٌّ**; ve bir cariye **سَبِيةٌ** ve **مَسْبِيَّةٌ**. ( çoğulu **سَبايا** ) ، عطِيّة ve عطايا gibi.
( ve ) **سَبَى** ( **الخَمْرَ** **سَبْياً** **وسِباءً** ) ، **المُحْكَم** ve **التَّهْذِيب**’de olduğu gibi;
( ve Cevherî vehmetti ) şu yerde ki **سِباءً** dedi, başka değil.
Şeyhimiz dedi: ve bunun gibisine vehim denmez; zira onda hata yoktur; ancak, musannif gibi sahih olmayanı iltizam eden kimseye nispetle bir eksiklik olur.
( onu bir beldeden bir beldeye taşıdı ); Ebû Züeyb dedi:
فما إنْ رَحيقٌ **سَبَتْها** التِّجا
رُ مِنْ أذْرِعاتٍ فوادِي جَدَرْ
( ve o **سَبِيَّةٌ**’dir ) ، غَنِيَّة gibi.
Ama onu onunla ticaret yapmak için satın aldıysa, hemze ile denir: **سَبَأَها**; o hâlde o **سَبِيئَةٌ**’dir; ve bu, hemzede daha önce geçti; ve Ebû Züeyb’in sözünü açıklar:
فما الرَّاحُ راحُ الشَّامِ جاءَتْ **سَبِيَّة**
iki vecih ile; çünkü sen hemze yapmazsan, onda mânâ celb/getirme olur; hemze yaparsan, satın alma olur; ancak hafifletilmesi müstesna.
( ve ) **سَبَى** ( Allah falanı ) **يَسْبِيه** **سَبْياً**: ( onu gurbete attığı/zorla uzaklaştırdığı ) zaman; İbnü’s-Sikkît’ten.
Denir: ona ne oldu? Allah onu **سَبَاهُ**.
**الصِّحاح**’ta: yani onu gurbete attı ( ve onu uzaklaştırdı ); “Allah ona lânet etti” denildiği gibi.
( ve ) **سَبَى** ( suyu ) **سَبْياً**: ( kazdı, ta ki ona ulaştı )؛ İbn Sîde onu nakletti.

( **والسَّبْيُ** ) ، fetih ile: ( **يُسْبَى** olan şey ). Denir: bir kavim **سَبْيٌ**; masdar ile vasfedildi.
Asmaî dedi: kavim için ancak böyle denir; ( çoğulu **سُبِيٌّ** ) ، عُتِيَ gibi; şair dedi:
وأَفَأْنا **السُّبِيَّ** من كلِّ حَيَ
وأَقَمْنا كَرا كِراً وكُروشَا
( ve ) **السَّبْيُ**: ( kadınlar ) hepsi; İbnü’l-A‘râbî’den; ya ( çünkü onlar **يَسْبِينَ القُلُوبَ** ) yahut çünkü onlar ( **يُسْبَيْنَ فيُمْلَكْنَ** ).
Dedi: ( ve bu erkekler için söylenmez ); **المُحْكَم**’de böyledir.
( **والسَّابِياءُ** ) ، med ile: ( çocukla birlikte çıkan eş/son )؛ **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
( yahut ) o, ( doğumda açığa çıkarılmazsa öldüğü, burnu üzerinde ince bir deri )dir; **التَّهْذِيب** ve **المُحْكَم**’de olduğu gibi.
( ve ) mecazdan: **السَّابياءُ** ( çok mal ).
( ve ) denildi: ( doğum/ürün )ün kendisi; çünkü şey, kendisinden olanla adlandırılabilir.
( ve ) denildi: ( doğum için develer )؛ ve ondan hadis: ( rızkın onda dokuzu ticarette, kalan parça **السَّابِياء**’dadır ).
İbnü’l-Esîr dedi: bununla, davarlarda doğumu ve onların çokluğunu murad eder.
Denir: filânın âline **سَابِياءُ** vardır; yani çok davarlar; çoğulu **السَّوابِي**’dir; ve o aslında, çocuğun içinde çıktığı deridir.
Ezherî hadisin tefsirinde dedi: **السَّابِياءُ**, çocuk doğduğunda çocuğun başı üzerinde çıkan sudur; ve denildi: mânâsı doğumdur; ve aslında onda birincisi vardır; ve mânâ ikinciye döner. Dedi: ve doğuma **سَابِياءُ** denildi, doğanın başı üzerinde çıkan sudan dolayı; bitti.
Ömer’in hadisinde: Zabyan’a dedi: Bu ekinden ve **السَّابِياءِ**’dan, Kureyş’ten bir oğlanlar güruhu sana velî olmadan önce edin; ekini ve doğumu murad eder.
( ve ) **السَّابِياءُ**: ( yerbu‘ yuvasının toprağı )dır; ve o ince bir topraktır; inceliğinden dolayı **بسَابِياء الناقَةِ**’ye benzetilir.
( ve ) **السَّابِياءُ**, ( nesli çoğalan koyunlar ) üzerine de إطلاق olunur; Cevherî ve Ezherî onu nakletti.
( **وأسابِيُّ الدِّماءِ**: onun yolları/izleri; bir tanesi **إسْباءَةٌ** kesr ile )؛ Ebû Ubeyd’den; Selâme b. Cendel atları zikrederek dedi:
والعادِياتِ **أَسابِيُّ الدَّماءِ** بها
كأَنَّ أَعْناقَها أَنْصابُ تَرْجيبِ
( ve ) **السَّبِيَّةُ** ( غَنِيَّة gibi: Dehnâ’da bir kumluk )؛ Ezherî onu nakletti.
Nasr dedi: Necd’de Temîm diyarında bir ravza.
( ve ) **السَّبيَّةُ**: ( dalgıcın denizden çıkardığı inci )dir; Muzâhim dedi:
بَدَتْ حُسَّراً لم تَحْتَجِبْ أَو سَبِيَّةً
من البَحْر بَزَّ القُفْلَ عنها مُفِيدُها
( ve ) **سِبْيَةٌ** ، ( دِمْنَة gibi ve fethedilir )؛ ve kesr üzere Zehebî ve başkası iktisar etti; fetih, Sâğânî’nin ضبطudur; ( kumlukta bir köy )dür, onun köylerinden; ( ondan Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Muhammed ) ekmekçi, Mısır’da mukim; beş yüz seksenden sonra öldü; ( ve Ebû Tâlib **السِّبْيِيَّانِ** iki muhaddis )؛ sonuncusu Ahmed b. Abdülazîz el-Vâsıtî’den rivayet etti.
( ve ) **السَّبِيُّ** ، ( غَنِيَ gibi: selin bir beldeden bir beldeye taşıdığı odun )dur; sanki o gariptir. Denir: sel, **سَبِيٍّ** bir odun getirdi; Ebû Züeyb bir kamışı vasfederek dedi:
سَبِيٌّ من يَرَاعَتِه نَفَاه
أتيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ
( **كالسَّباءِ** ) ، سَحاب gibi ، ( ve kısaltılır );

عن ابنِ الأعرابيِّ .
( و ) **السَّبِيُّ** (yılandan: onun soyduğu derisi)؛ ve el-Ezherî, er-Râʿî’ye ait olarak inşâd etti:
يُجَرِّرُ سِرْبالاً عَلَيه كأنَّه
**سَبِيُّ هِلالٍ** لم تُقَطَّعْ شَرانِقُهْ
**الشَّرانِقِ** ile, onun derisinden soyulmuş olan şeyi kastetti.
Ve İbn Sîde, Kesîr’e ait olarak inşâd etti:
سَبِيُّ هِلالٍ لم تُفَتَّق بنائِقُهْ ( **كَسَبْيِها** ) ، fetha ile.
Tekmile’de olan ise: **كَسَبْئِها**، yani hemze ile; öyleyse düşün.
( **وتَسابَوْا** : bazıları bazısını **سَبَى** etti )؛ onu el-Ezherî nakletti.
( **وسَبا** : Yemen’de bir kabile )؛ hemzede, onun عبد شمس بن يشجب بن يعرب بن قحطان’ın lakabı olduğu, çünkü onun **سَبَى** çok yaratılmışı (insanı) ettiği, ve onun Kahtân oğullarından bunu yapan ilk kimse olduğu geçmişti. Şeyhimiz dedi: Onun gereği, yalnızca muʿtelde zikredilmesi, mehmûzda değil.
Ve el-Muḥkem’de: **سَبَا** Yemen’den bir kabiledir; kabile için isim kılınırsa sarf olunur, kabile (topluluk) için isim olursa sarf olunmaz.
Ve el-Miṣbâḥ’ta: **سَبَا** Yemen’de bir beldenin adıdır; müzekker kılınır da sarf olunur, müennes kılınır da men olunur; onu bina edenin adıyla adlandırılmıştır.
( و ) denilir: ( ذَهَبُوا أَيْدِي سَبَا وأَيادِيَ سَبَا )، yani: ( dağınık kimseler olarak ).
el-Cevherî dedi: İkisi, Maʿdî Kerb gibi bir tek (isim) kılınmış iki isimdir; ve o sarf olunmuştur, çünkü ona izafet yaptın yahut yapmadın, ancak hâl olarak vâki olur.
Ve er-Râgıb dedi: **سَبَا** halkı dağılan bir beldenin adıdır; bunun için “ذَهَبُوا أَيادِيَ سَبَا” denilir, yani bu mekânın halkının her yandan dağılması gibi dağıldılar.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**اسْتَبَى الخَمْرَ**: onu **كَبَاها** etti.
Ve derler: “Gece uzundur ve benim için ona **أُسْبَ** yoktur ve benim için ona **أُسْبِيَ** yoktur”; bu, el-Laḥyânî’dendir. Dedi: Onun mânası duadır; yani **كالسَّبْي** kılınmayayım; ve dua mezhebi üzere cezmedilmiştir.
**والأُسْبيةُ**: kandan olan yol (iz).
**والإسْباءَةُ**، kesre ile: uzanmış bir kıl ipliği.
**وأَسابِيُّ الطَّريقِ**: onun tuzakları.
**وسَباهُ اللّهُ تعالى**: ona lânet etti; ondan, İmruʾu’l-Kays’ın sözü:
فقالتْ **سَبَاكَ اللّهُ** إنَّك فاضِحِي
Ve falan, falan için **تَسَبَّى** etti: ona şöyle şöyle **تَفَعَّلَ** etti; yani yalvarmayı ve gönül almayı kastediyor.
**واسْتَبَتِ الجارِيةُ قَلْبَ الفَتَى**: onu **سَبَتْهُ** etti.
Ve **السَّابِياءُ**, çok sayı üzerine vâki olur; ondan şairin sözü:
أَلَمْ تَرَأنَّ بَنِي السَّابِياء
إذا قارَعُوا نَهْنَهُوا الجُهَّلا ؟
Sayı çokluğu ile tefsir edilmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: سبى

سَبَى العَدُوَّ
1 سَبَى العَدُوَّ ذ , (S, M, Msb, K,) وَ غَيْرَهُ, (M,) aor. يَسْبِى, (Msb, TA,) inf. n. سَبْىٌ (S, M, Msb, K) and سِبَآءٌ, (S, M, K,) or ↓ the latter is a simple subst., as also ↓ سِبًا or سِبًى, (Msb,) He made captive, captived, or took prisoner, [the enemy, and other than an enemy;] (S, K;) as also ↓ اِسْتَبَاهُ. (S, Msb, K.) ― -b2- [Hence,] تَسْبِى قَلْبَ الرَّجُلِ (assumed tropical:) [She captivates the heart of the man], said of a woman. (S.) ― -b3- And سَبَيْتُ قَلْبَهُ and ↓ اِسْتَبَيْتُهُ (assumed tropical:) I captivated his heart. (M.) And قَلْبَ ↓ اِسْتَبَتْ الفَتَى, said of a girl, or young woman, i. q. سَبَتْهُ [i. e. (assumed tropical:) She captivated the heart of the youth, or young man.] (TA.) ― -b4- One says also, اـِنَّ اللَّيْلَ طَوِيلٌ وَ لَا أُسْبَ لَهُ and لا أُسْبَى له, the latter on the authority of Lh, who says that it means a prayer, (M, TA,) for which reason the verb [in the former instance] is in the mejzoom form, (TA,) i. e. [Verily the night is long, and] may I not be made as the captive [to it]. (M, TA.) ― -b5- سَبَى الخَمْرَ, (S, M, K,) aor. as above, (M,) inf. n. سَبْىٌ and سِبَآءٌ, (T, M, K,) though J says only the latter, (K,) He conveyed wine from one town, or country, to another; (S, K;) or he brought wine from one land to another; as also ↓ اِسْتَبَاهَا: (M:) [and] so سَبَأَهَا, with hemz: (Msb:) or سَبَأْتُ, with hemz, means “ I bought ” (S, M) wine, to drink it. (S. [See art. سبأ.]) ― -b6- سَبَاهُ اللّٰهُ, (ISk, S, M, K,) aor. as above, (S,) inf. n. سَبْىٌ, (S, M,) God estranged him; (ISk, S, M, K;) removed him far away; (S, K;) and cursed him: (M:) or it is like the saying لَعَنَهُ اللّٰهُ: (S:) [or may God estrange him; &c.:] one says, مَا لَهُ سَبَاهُ اللّٰهُ [What ails him? May God estrange him; &c.]. (TA.) ― -b7- سَبَى المَآءَ, (M, K,) aor. as above, (M,) inf. n. سَبْىٌ, (TA,) He dug until he reached the water. (M, K.)

تسبّى لَهُ
5 تسبّى لَهُ ذ (assumed tropical:) He manifested, or showed, love, or affection, to him; and became inclined to him. (TA.)

تسابوا
6 تسابوا ذ They made one another captive. (Az, K.)

8 اـِسْتَبَىَ see 1, in four places.

سَبْىٌ
سَبْىٌ ذ i. q. ↓ مَسْبِىٌّ [i. e. Made captive]; (M;) or السَّبْىُ signifies مَا يُسْبَى [i.e. what is made captive; but I rather think that the right explanation is مَنْ يُسْبَى i. e the person who is made captive; agreeably with what follows]: pl. سُبِىٌّ: (M, K:) one says قَوْمٌ سَبْىٌ [a company, or party, of men made captive]; the latter word in this case being an inf. n. used as an epithet; [therefore, as such, it is applicable to a single person, male or female, as well as to a pl. number;] and accord. to As, one says not otherwise than thus in speaking of a company, or party, of men: (Msb, TA:) [but] ↓ سَبِىٌّ is [also] applied to a single person, to the male and the female, (M, K,) i. e. to the latter, as to the former, without ة, (M,) as meaning made captive: (K:) or سَبِىٌّ is applied to a boy, or young man, or male slave, as also ↓ مَسْبِىٌّ; and سَبِيَّةٌ to a girl, or young woman, or female slave, as also ↓ مَسْبِيَّةٌ; (Msb;) or to a woman, in this sense: (S:) and the pl. of ↓ سَبِىٌّ, (M, K,) or of سَبِيَّةٌ, (Msb,) is سَبَايَا, (M, Msb, K,) applied to women. (M.) ― -b2- Also Women, (IAar, M, K,) universally; (IAar, M;) because they captivate the hearts; or because they are made captive, and possessed as property. (M, K.)

سَبًا
سَبًا ذ : see سَبِىٌّ. -A2- Also A tribe of El-Yemen; regarded as a حَىّ, perfectly decl.; and regarded as a قَبِيلَة, [and therefore a fem. proper name,] imperfectly decl. [and written سَبَا]: (M, TA:) or, as is said in the Msb, it is the name of a town, or province, in El-Yemen; masc., and therefore perfectly decl.; and fem., and therefore imperfectly decl.; called by the name of its builder: (TA:) [hence,] one says, ذَهَبُوا أَيْدِى سَبَا and أَيَادِى سَبَا, [making the last word to be without tenween either as a fem. proper name or because of pausing after it,] i. e. They went away scattered, or dispersed: (S, M, K:) J says, (TA,) they are two nouns made one, like مَعْدِى كَرِبَ, perfectly decl. because not occurring otherwise than as a denotative of state, [and therefore indeterminate,] whether you make the former to be a prefixed noun governing the latter in the gen. case, or do not so. (S, TA. [See also art. سبأ.]) -A3- In a verse of 'Alkameh Ibn-'Abadeh, the phrase بِسَبَا الكَتَّانِ is used for بِسَبَائِبِ الكَتَّانِ. (M in art. سب: see سِبٌّ.)

سِبًا
سِبًا ذ or سِبًى: see 1, first sentence.

سَبَآءٌ
سَبَآءٌ ذ : see سَبِىٌّ.

سِبَآءٌ
سِبَآءٌ ذ : see 1, first sentence.

سَبِىٌّ
سَبِىٌّ ذ : see سَبْىٌ, in two places. ― -b2- Also, (K,) or عُودٌ سَبِىٌّ, (M,) A branch, or piece of stick or wood, brought by a torrent from one tract, or region, to another, (M, K,) or from a distant place; (M;) and ↓ سَبَآءٌ and ↓ سَبًا signify the same. (K.) ― -b3- سَبِىُّ الحَيَّةِ The slough of the serpent; (M, * K;) as also سَبِيؤُهَا. (K in art. سبأ. [Accord. to different copies of the K in the present art., سَبْءٌ or سِبْءٌ or سَبْىٌ, all of which are wrong.]) ― -b4- سَبِيَّةٌ [or دُرَّةٌ سَبِيَّةٌ] A pearl, or large pearl, brought out by the diver (K, TA,) from the sea. (TA.) ― -b5- Also, [or خَمْرٌ سَبِيَّةٌ,] Wine brought from one town, or country, to another: (S, M, K:) if bought to be drunk, it is termed سَبِيْئَةٌ, with ء: (S, M:) or, perhaps, the former may be an instance of the alleviation of ء. (M. [See also سَبِيْئَةٌ in art. سبأ.])

سَابِيَآءُ
سَابِيَآءُ ذ The مَشِيمَة [or membrane enclosing the fœtus in the womb], which come forth with the young: (S, K:) or a thin pellicle over the nose of the fœtus, which dies if it be not removed from it at the birth: (K:) or the water that comes forth upon the head of the fœtus, (T, M,) [i. e.] at the birth: (T:) pl. سَوَابِى [or سَوَابٍ]. (S.) ― -b2- Hence, as being likened thereto, because of its fineness, (M,) (assumed tropical:) The dust of the burrows, or holes, of the jerboa; (K;) or fine dust which the jerboa extracts from its burrow, or hole: said by Abu-l-'Abbás to be [one] of the burrows, or holes, of the jerboa; but this saying of his has been rebutted. (M.) ― -b3- Hence also, (M,) (tropical:) Increase or offspring [of camels or the like]; (S, M, K, TA;) called by the name of that from which they come: (M, TA:) or (so accord. to the M, but accord. to the K “ and ”) camels for breeding: and numerous cattle: (M, K:) or also sheep, or goats, having numerous offspring: (T, S, K:) and it is also applied to denote a large number [app. of animals &c.]. (TA.) One says, لِآلِ فُلَانٍ سَابِيَآءُ, meaning (tropical:) [To such a one belong] numerous cattle. (TA.)

اـِسْبَآءَةٌ
اـِسْبَآءَةٌ ذ A streak of blood; (AO, S, M, K;) as also ↓أُسْبِيَّةٌ: (M, TA:) pl. أَسَابِىُّ. (AO, S, M, K.) ― -b2- And An extended thread or string of [goats'] hair. (TA.) ― -b3- And [the pl.] أَسَابِىُّ signifies The conspicuous tracks of a road. (TA.)

أُسْبِيَّةٌ
أُسْبِيَّةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَسْبِىٌّ
مَسْبِىٌّ ذ ; and its fem., with ة: see سَبْىٌ, in three places.

##### Türkçe

**سَبَى العَدُوَّ**
1 **سَبَى العَدُوَّ** ذ, (S, M, Msb, K,) ve ondan başkasını, (M,) muzâri‘i **يَسْبِى**, (Msb, TA,) mastarı **سَبْىٌ** (S, M, Msb, K) ve **سِبَآءٌ**, (S, M, K,) yahut ↓ ikincisi yalın bir isimdir; nitekim ↓ **سِبًا** veya **سِبًى** da böyledir, (Msb,) O, (düşmanı ve düşman olmayanı) esir etti, esir aldı, yahut tutsak aldı; (S, K;) bunun gibi ↓ **اِسْتَبَاهُ** da. (S, Msb, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَسْبِى قَلْبَ الرَّجُلِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Kadın, erkeğin kalbini esir eder], bir kadın hakkında söylenir. (S.) ― -b3- Ve **سَبَيْتُ قَلْبَهُ** ve ↓ **اِسْتَبَيْتُهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Ben onun kalbini esir ettim. (M.) Ve **قَلْبَ** ↓ **اِسْتَبَتْ الفَتَى**, bir kız yahut genç kadın hakkında söylenir; **سَبَتْهُ** ile aynı mânâdadır [yani (mecaz olduğu varsayılarak:) O, gencin kalbini esir etti]. (TA.) ― -b4- Şöyle de denir: **اـِنَّ اللَّيْلَ طَوِيلٌ وَ لَا أُسْبَ لَهُ** ve **لا أُسْبَى له**; ikincisi Lh’nin rivayetine göredir; o, bunun bir dua mânâsına geldiğini söyler, (M, TA,) bu sebeple fiil [birinci örnekte] meczûm sigasındadır, (TA,) yani: [Şüphesiz gece uzundur ve] ona karşı esir kılınmayayım. (M, TA.) ― -b5- **سَبَى الخَمْرَ**, (S, M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibidir, (M,) mastarı **سَبْىٌ** ve **سِبَآءٌ**dur, (T, M, K,) gerçi J yalnız ikincisini zikreder, (K,) O, şarabı bir şehirden yahut ülkeden diğerine nakletti; (S, K;) yahut şarabı bir diyardan diğerine getirdi; bunun gibi ↓ **اِسْتَبَاهَا** da: (M:) [ve] hemzeli olarak **سَبَأَهَا** da böyledir: (Msb:) yahut hemzeli **سَبَأْتُ**, “satın aldım” demektir (S, M) şarabı, onu içmek için. (S. [Bkz. madde **سبأ**.]) ― -b6- **سَبَاهُ اللّٰهُ**, (ISk, S, M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibidir, (S,) mastarı **سَبْىٌ**, (S, M,) Allah onu uzaklaştırdı; (ISk, S, M, K;) onu çok uzağa götürdü; (S, K;) ve ona lânet etti: (M:) yahut bu, **لَعَنَهُ اللّٰهُ** sözü gibidir: (S:) [yahut: Allah onu uzaklaştırsın; vb.:] şöyle denir: **مَا لَهُ سَبَاهُ اللّٰهُ** [Ona ne oluyor? Allah onu uzaklaştırsın; vb.]. (TA.) ― -b7- **سَبَى المَآءَ**, (M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibidir, (M,) mastarı **سَبْىٌ**, (TA,) O, suya ulaşıncaya kadar kazdı. (M, K.)

**تسبّى لَهُ**
5 **تسبّى لَهُ** ذ (mecaz olduğu varsayılarak:) O, ona sevgi yahut muhabbet izhar etti, yahut gösterdi; ve ona meyletti. (TA.)

**تسابوا**
6 **تسابوا** ذ Onlar birbirlerini esir ettiler. (Az, K.)

8 **اـِسْتَبَىَ**: 1’e bak, dört yerde.

**سَبْىٌ**
**سَبْىٌ** ذ ↓ **مَسْبِىٌّ** ile aynı mânâdadır [yani: Esir edilmiş]; (M;) yahut **السَّبْىُ**, **مَا يُسْبَى** mânâsına gelir [yani: esir edilen şey; fakat ben, aşağıdakine uygun olarak doğru açıklamanın **مَنْ يُسْبَى** yani esir edilen kişi olduğunu daha muhtemel görürüm]: çoğulu **سُبِىٌّ**: (M, K:) şöyle denir: **قَوْمٌ سَبْىٌ** [esir edilmiş bir topluluk]; bu durumda son kelime, sıfat olarak kullanılan bir mastardır; [bu sebeple, tek kişiye (erkek ve dişi) uygulanabildiği gibi çoğula da uygulanır;] ve As’a göre, bir topluluk hakkında konuşurken bundan başka türlü söylenmez: (Msb, TA:) [fakat] ↓ **سَبِىٌّ** tek kişiye de uygulanır; erkeğe ve kadına, (M, K,) yani kadına da erkeğe olduğu gibi, ة olmaksızın, (M,) “esir edilmiş” mânâsıyla: (K:) yahut **سَبِىٌّ**, bir oğlana yahut genç erkeğe yahut erkek köleye uygulanır; bunun gibi ↓ **مَسْبِىٌّ** de; ve **سَبِيَّةٌ** bir kıza yahut genç kadına yahut kadın köleye; bunun gibi ↓ **مَسْبِيَّةٌ** de; (Msb;) yahut bu mânâda bir kadına: (S:) ve ↓ **سَبِىٌّ**in çoğulu, (M, K,) yahut **سَبِيَّةٌ**nin, (Msb,) **سَبَايَا**dır, (M, Msb, K,) kadınlar hakkında kullanılır. (M.) ― -b2- Ayrıca: Kadınlar, (IAar, M, K,) mutlak olarak; (IAar, M;) çünkü onlar kalpleri esir ederler; yahut çünkü onlar esir edilir ve mülk olarak sahip olunur. (M, K.)

**سَبًا**
**سَبًا** ذ: **سَبِىٌّ**ye bak. -A2- Ayrıca: Yemen’in bir kabilesi; **حَىّ** olarak kabul edilince tamamen i‘râblıdır; **قَبِيلَة** olarak kabul edilince [dolayısıyla müennes özel isim olarak] gayr-i munsarıftır [ve **سَبَا** diye yazılır]: (M, TA:) yahut Msb’de söylendiğine göre, Yemen’de bir şehrin yahut bölgenin adıdır; müzekkerdir, bu yüzden tamamen i‘râblıdır; ve müennestir, bu yüzden gayr-i munsarıftır; onu inşa edenin adıyla adlandırılmıştır: (TA:) [bundan dolayı,] şöyle denir: **ذَهَبُوا أَيْدِى سَبَا** ve **أَيَادِى سَبَا**, [son kelimeyi, ya müennes özel isim olduğu için ya da ondan sonra vakıf sebebiyle tenvinsiz kılarak,] yani: Dağınık, saçılmış olarak gittiler: (S, M, K:) J der ki, (TA,) bunlar iki isimdir, bir isim yapılmıştır; **مَعْدِى كَرِبَ** gibi; tamamen i‘râblıdır; çünkü hâl bildiren olarak kullanılmaktan başka bir şekilde vâki olmaz [dolayısıyla nekredir]; ister birincisini, ikincisini cer ile yöneten muzâf isim yap, ister yapma. (S, TA. [Ayrıca madde **سبأ**ye de bak.]) -A3- ‘Alkameh İbn-‘Abadeh’in bir beytinde **بِسَبَا الكَتَّانِ** ibaresi **بِسَبَائِبِ الكَتَّانِ** yerine kullanılmıştır. (M, madde **سب** içinde: **سِبٌّ**e bak.)

**سِبًا**
**سِبًا** ذ veya **سِبًى**: 1’in ilk cümlesine bak.

**سَبَآءٌ**
**سَبَآءٌ** ذ: **سَبِىٌّ**ye bak.

**سِبَآءٌ**
**سِبَآءٌ** ذ: 1’in ilk cümlesine bak.

**سَبِىٌّ**
**سَبِىٌّ** ذ: **سَبْىٌ**ye bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut **عُودٌ سَبِىٌّ**, (M,) Bir selin bir bölgeden diğerine getirdiği dal yahut çubuk/odun parçası, (M, K,) yahut uzak bir yerden; (M;) ve ↓ **سَبَآءٌ** ile ↓ **سَبًا** aynı mânâya gelir. (K.) ― -b3- **سَبِىُّ الحَيَّةِ** Yılanın gömleği; (M, * K;) bunun gibi **سَبِيؤُهَا** da. (K, madde **سبأ** içinde. [K’nin bu maddesindeki farklı nüshalara göre **سَبْءٌ** veya **سِبْءٌ** veya **سَبْىٌ**; bunların hepsi yanlıştır.]) ― -b4- **سَبِيَّةٌ** [yahut **دُرَّةٌ سَبِيَّةٌ**] Dalgıcın (K, TA,) denizden çıkardığı inci yahut büyük inci. (TA.) ― -b5- Ayrıca, [yahut **خَمْرٌ سَبِيَّةٌ**,] bir şehirden yahut ülkeden diğerine getirilen şarap: (S, M, K:) içilmek üzere satın alınmışsa ona **سَبِيْئَةٌ** denir, ء ile: (S, M:) yahut belki birincisi, ء’nin hafifletilmesine bir örnek olabilir. (M. [Ayrıca madde **سبأ** içinde **سَبِيْئَةٌ**ye de bak.])

**سَابِيَآءُ**
**سَابِيَآءُ** ذ Doğumla birlikte yavruyla çıkan **مَشِيمَة** [yahut rahimde cenini kuşatan zar]: (S, K:) yahut ceninin burnu üzerinde bulunan ince bir zar; doğumda ondan kaldırılmazsa ölür: (K:) yahut ceninin başı üzerinde çıkan su, (T, M,) [yani] doğumda: (T:) çoğulu **سَوَابِى** [yahut **سَوَابٍ**]. (S.) ― -b2- Bundan dolayı, ona benzetilerek, inceliğinden ötürü, (M,) (mecaz olduğu varsayılarak:) yer faresi deliklerinin/toprak oyuklarının tozu; (K;) yahut yer faresinin deliğinden çıkardığı ince toz: Ebu-l-‘Abbâs tarafından, yer faresinin deliklerinden [biri] olduğu söylenmiştir; fakat onun bu sözü reddedilmiştir. (M.) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (M,) (mecaz:) artış yahut döl [develerin ve benzerlerinin]; (S, M, K, TA;) çıktıkları şeyin adıyla adlandırılmıştır: (M, TA:) yahut (M’ye göre böyle; fakat K’ye göre “ve”) damızlık develer: ve çok sayıda sığır: (M, K:) yahut ayrıca çok yavrulu koyunlar yahut keçiler: (T, S, K:) ve ayrıca çokluk ifade etmek için de kullanılır [görünüşe göre hayvanlar vb. hakkında]. (TA.) Şöyle denir: **لِآلِ فُلَانٍ سَابِيَآءُ**, mânâsı (mecaz:) [Falancanın ailesine aittir] çok sayıda sığır. (TA.)

**اـِسْبَآءَةٌ**
**اـِسْبَآءَةٌ** ذ Bir kan çizgisi; (AO, S, M, K;) bunun gibi ↓**أُسْبِيَّةٌ** de: (M, TA:) çoğulu **أَسَابِىُّ**. (AO, S, M, K.) ― -b2- Ve [keçi] kılından uzatılmış bir ip yahut sicim. (TA.) ― -b3- Ve [çoğul olan] **أَسَابِىُّ**, bir yolun belirgin izleri demektir. (TA.)

**أُسْبِيَّةٌ**
**أُسْبِيَّةٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**مَسْبِىٌّ**
**مَسْبِىٌّ** ذ; ve onun müennesi, ة ile: **سَبْىٌ**ye bak, üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَبَى
سَبَى I ( n. ac. سَبْي 1 ,  سِبَآء [ 23A ] ),
a.  Made prisoner, captive; captivated.

b.  Imported ( wine ).

اِسْتَبَيَ
اِسْتَبَيَ VIII ,
a.  see I (a) .

سَبْي
سَبْي [ 1 ],
a.  Captivity.

b.  ( pl.

سُبِيّ
سُبِيّ [ 27 ] ),
a.  Captive.

c.  Skin, slough ( of a serpent ).

d.  see 4 .

سَبًى
سَبًى [ 4 ],
a.  Drift-wood.

سَبَآء
سَبَآء [ 22A ],
a.  see 4 .

سَبِيّ
سَبِيّ [ 25 ] , ( pl. سَبَايَا ),
a.  Captive.

b.  see 1 (c) .

سَبِيَّة
سَبِيَّة [ 25t ],
a.  Female captive.

b.  Imported wine.

c.  Pearl.

##### Türkçe

سَبَى
سَبَى I (mastar, **سَبْي** 1, **سِبَآء** [23A]),
a. Esir etti, tutsak aldı; esir etti (gönlünü), büyüledi.

b. İthal etti (şarap).

اِسْتَبَيَ
اِسْتَبَيَ VIII,
a. I (a)’ya bak.

سَبْي
سَبْي [1],
a. Esaret.

b. (çoğ. **سُبِيّ**
**سُبِيّ** [27]),
a. Esir.

c. Deri, soyuntu (yılanın).

d. 4’e bak.

سَبًى
سَبًى [4],
a. Sürüklenmiş odun.

سَبَآء
سَبَآء [22A],
a. 4’e bak.

سَبِيّ
سَبِيّ [25], (çoğ. **سَبَايَا**),
a. Esir.

b. 1 (c)’ye bak.

سَبِيَّة
سَبِيَّة [25t],
a. Kadın esir.

b. İthal şarap.

c. İnci.
