# سب (س-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السّين والبَاء
سب ، بس : ( مستعملان ) .
سب : الحرّاني عن ابن السكّيت قال : السَّبُّ : مصدَرُ سَبَبْتُه سَبّاً . والسِّبُّ : الخِمارُ . قال : وسِبُّك : الّذي يُسابُّك وأَنشَد :
لا تَسُبَّنَّنِي فَلسْتَ بسبِّي
إنّ سِبِّي من الرّجال الكَرِيمُ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : السِّبُّ : الطِّبِّيجات .
قلت : جعل السّبُ جمع السّبّة وهي الدُّبر .
وقال الفراء : السَّبّ القَطَع وأَنشَد :
وما كان ذنبُ بني مالكٍ
بأنْ سُبّ منهمْ غُلامٌ فسَبْ
عرَاقيبَ كُومٍ طِوالِ الذُّرَى
تخرُّ بَوائكُها للرُّكَبْ
قال : أراد بقوله : ( سُبَّ ) ، أي : عُيِّر بالبُخْل فسَبَّ عَراقبَ إبلِه أَنَفةً ممّا عُيِّر به . والسَّيفُ يسمَّى سَبّابَ العَراقيبِ لأنّه يقطعُها .
شمر عن أبي عُبَيدة : السِّبُّ : الحَبْل ، وكذلك السَّبُّ ، وقال أبو ذُؤيب يصف مُشْتار العسل :
تَدَلَّى عليها بين سَبَ وخَيْطةٍ
بحَرْداء مِثِل الوَكْف يَكْبو غُرابها
أراد : أنه تَدَلّى من رأس جَبَل على خَلِيّة عَسَل ليشَتَارَها بحَبْل شده في وَتد أثبتَه في رأس الجبل ، وهي الخَيْطة ، وجمعُ السِّبّ سُبُوب ، وأَنشَد :
سَبَّ اللَّهِيفُ لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ
تُنْبِي العُقابَ كما يُلَطّ المِجْنَبُ
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : السُّبوبُ : الثِّياب الرِّقاق واحدُها سِبٌ ، وهي السَّبائب ، واحدها سَبِيبة .
وأَنشَد :
ونَسَجتْ لوامعُ الحَرور
سَبائباً كسَرِق الحَرِير
وقال شمر : السَّبائب : مَتاعُ كَتّانٍ يُجاءُ بها من ناحية النيلِ ، وهي مشهورة بالكَرْخ عند التّجار ، ومنها ما يُعمَل بمصرَ فطُولُها ثمان في سِتَ . والسِّبُّ : العِمامة ؛ ومنه قولُ المخبَّل السَّعدِي :
وأَشهَد من عَوْفٍ حُلُولاً كَثيرةً
يَحجّونَ سِبَّ الزَّبْرِقانِ المُزْعَفرا
وأخبَرَني المُنذرِيّ عن الرِّياشي : السَّبيبُ : شَعَرُ الذَّنَب ، وقال أبو عبيدة هو شعر الناصية وأنشد :
بِوافِي السَّبِيب طويلِ الذَّنَبَ
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ ) ( البقرة : 166 ) ، قال ابن عبّاس : المَودّة . وقال مجاهد : تَواصُلُهم في الدّنيا .
وقال أبو زَيد فيما أخبَرَ المنذريّ عن ابن اليزيدي عنه الأسبابُ : المَنازِل . وقيل : المودّة . وأَنشَد :
وتَقطّعتْ أَسبابُها ورِمَامُها
فيه الوجهان مَعاً : المودّة والمنازل . قال : وقوله تعالى : ( صَرْحاً لَّعَلِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَبْلُغُ ( ) الاَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَاهِ مُوسَى وَإِنِّى لاََظُنُّهُ كَاذِباً ) ( غافر : 36 ، 37 ) ، قال : هي أبوابها ، واحدها سبَبٌ ، وأما قولُه : ( فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ) ( الحج : 15 ) ، فالسَبَب الحَبْل في هذا الموضع . وقال شمر : قال أبو عُبَيدة : السَّبَب : كل حَبْل حَدَرْته من فَوْق .
وقال خالد بن جَنْبة : السَّبَب من الحِبال : القويُّ الطويل قال : ولا يُدعَى الحبلُ سَبَباً حتى يُصعَد به ويُنحَدَرَ به .
وقول الشمّاخ :
مُسبَّبة قُبَّ البطُونِ كأنها
رِماحٌ نَحاها وجْهَة الرِّيحِ راكزُ
يصِف حميرَ الوَحْش وسِمَنَها وجَوْدَتها ، فمن نَظَر إليها سَبَّها وقال لها : قاتَلَها الله : ما أجْوَدَها .
أبو عُبَيْدة عن الكسائيّ : عِشْنا بها سَبةً من الدهر ، وسَنْبة من الدهر ؛ كقولك : بُرهةً وحِقبةً .
وقال ابن شميل : الدّهر سَبّاتٌ ، أي : أحوال : حال كذا وحالٌ كذا ؛ يقال : أصابتْنا سَبّةٌ من بَرْدٍ في الشتاء ، وسَبّةٌ من صَحْو ، وسَبّةٌ من حَرّ ، وسَبّةٌ مِن رَوْح : إذا دام ذلك أيّاماً .
الليث : السَّبّابة : الإصبَع الّتي تلي الإبهام ، وهي المُسَبِّحة عند المُصَلِّين . والسُّبّة : العارُ . وكلّ شيء يُتوصّل به إلى شيء فهو سَبَب . وجعلتُ فلاناً سَبَباً إلى فلان في حاجتي وَوَدَجاً ، أي : وُصْلَةً وذَرِيعةً .
قلتُ : وتسبِيبُ مالِ الفَيْء أُخذ من هذا لأنَّ المسبَّب عليه المالُ جُعِل سبباً لوصُول الماء إلى مَن وَجَب له من أهل الفَيْء .
شمر عن ابن شميل : السَّبْسَب : الأرض القَفْرُ البعيدة ، مستويةً وغيرَ مستوِية ، وغليظةً وغيرَ غليظة ، لا ماء بها ولا أنيس .
وقال أبو عُبيد : السَّباسِبُ والبَسابِسُ : القِفار ، واحدها سَبْسَب وبَسْبَس ، ومنه قيل للأباطيل التُّرّهاتُ : البَسابسُ .
وقال أبو خَيْرة : السَّبْسَب : الأرضُ الشأسبة الجَدْبة .
عَمْرو عن أبيه : سَبْسَب : إذا سار سَيْراً
ليّناً . وسَبْسب : إذا قَطَع رحِمَه . وسَبْسَب : إذا شَتَم شَتْماً قبيحاً .
بس : رُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يَخرج قومٌ من المدينة إلى اليَمَنِ والشام والعراق يَبِسّون ، والمدينةُ خيرٌ لهم لو كانوا يعلمون ) .
قال أبو عُبَيد قوله : ( يَبِسون ) هو أَنْ يقال في زَجْر الدابة إذا سُقْتَ حِماراً أو غيره : بَسْ بَسْ ، وبِسْ بِسْ ، وأكثرُ ما يقال بالفتح ، وهو صوتُ الزَّجْر للسَّوْق ، وهو من كلام أهل اليَمَن ، وفيه لغتان : بَسَّسْتُ وأَبْسَسْتُ ، فيقال على هذا يَبُسُّون ويُبِسُّون .
وقال أبو زيد : أَبسَّ بالغنم : إذا أشْلاها إلى الماء . وأَبَسّ بالإبل عند الحَلب : إذا دَعَا الفصيلَ إلى أمِّه ، أو أَبَسَ بأُمِّه له .
وقال أبو سعيد يَبِسُّون ، أي : يَسبحون في الأرض . وانْبَسَّ الرجل : إذا ذهب . وبُسُّهُمْ عنك ، أي : اطردهم . ابن السكّيت : أبسَسْتُ بالغَنِم إبْساساً ، وهو إشْلاؤُك إيّاها إلى الماء . وأبسَسْتُ بالإبل عند الحلب ، وهو صَوتُ الرّاعي يسكِّن به الناقَة عند الحلب . وناقةٌ بَسُوسٌ : تَدِرّ عند الإبساس . وبسبس بالناقة ، وأنشد :
لِعاشِرةٍ وهوَ قد خافَها
فظَلَّ يُبَسْبِسُ أو يَنْقُرُ
العاشرة : بعدما سارت عشرَ ليال يُبَسْبِس ، أي : يُبسُّ بها يسكِّنها . ومن أمثالهم : لا أفعَلُ كذا ما أَبَسَّ عبدٌ بناقةٍ . وقال اللّحياني : هو طوَفانُه حَولها ليحلبها . قال : ويقال : أبَسَّ بالنعجة : إذا دعاها للحلب . قال : وقال الأصمعيّ : لم أسمَع الإبساسَ إلا في الإبل . وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( ( رَجّاً وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً ) ( الواقعة : 5 ) ، صارت كالدقيق ، وذلك قوله : ( للهأَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً ) ( النبأ : 20 ) ، قال : وسمعتُ العرب تُنشِد :
لا تَخبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسَّاً
قال : والبَسِيسَةُ عندهم : الدقيق أو السويق يُلتّ ويتخذ زاداً .
وقال ابن السكيت : بَسْبَستُ السَّويق والدقيقَ أبُسُّه بَسّاً : إذا بَلَلْتُهُ بشيء من الماء ، وهو أشدُّ من اللَّتّ . قال : وبَسَّ الرجلُ عقارِبَه : إذا أرسَلَ تَمائمه .
ويقال : بَسستُ الإبِلَ أبُسُّها بَسّاً : إذا سُقْتَها سَوْقاً لطيفاً . وقيل في قوله :
لا تَخْبِزا خَبْزاً وبَسَّابَسَّا
البَسُّ : السَّوْق اللّطيف . والخَبْز : السَّوْق الشَّديد بالضّرْب . وقيل : البَسُّ : بَلّ الدقيق ، ثم يأكله . والخَبْز : أن يخبز المَلِيل ، والإبْساس بالشفتين دون اللسان والنقر باللسان دون الشّفتين . والجمَل لا يُبسّ إذا استصعب ، ولكن يُشْلَى باسمه
واسم أمّه فيسكن . وقيل : الإِبْساس : أن يَمسح ضرع الناقة يُسكِّنها لتَدِرّ ، وكذلك يَبُسُّ الرِّيح بالسحابة .
وقال أبو عُبَيدة : بُست الجبالُ ، أي : إذا صارت تُراباً . والبَسيسةُ : خُبزٌ يجفَّف ويُدَقّ فيُشرب كالسَّوِيق . وقال الزَّجاج : بُست الجبال : لُتّت وخُلِطَت . وبُست أيضاً سِيقت ، وأنشد :
وانْبسّ حَيّاتُ الكَثيبِ الأهْيلِ
وقال اللّحياني : انبَسّت الحيّات انبساساً : إذا جَرت على الأرض . وانبسّ الرجُل : إذا ذَهَب . ويقال : بُسَّهم عَنْك ، أي : اطردهم . وقولُه : بُست الْجبال ، أي : سُوّيت . وقيل : فُتِّتَتْ .
عَمْرو عن أبيه : بَسَّ الشيء : إذا فَتَّتَه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البُسبُس : الرُّعاةُ . والبسُسُ : النُّوق الإنسية . والبسس : الأسْوِقة المَلْتوية .
أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي زَيد : البسيسة : كلُّ شيء خلطتَه بغيره ، مِثلُ السويق بالأقِط ثم تَبُلُّه بالرُّبّ أو مثل السّعير بالنّوى للإبل ، يقال : بَسستُه أَبُسُّه بَسّاً .
ومن أمثال العرب السائرة : هو أَشْأَمُ من البسوس ، وهي ناقةٌ كانت تَدِرّ على البسيس بها . ولذلك سُمِّيت بَسوساً أصابها رجلٌ من العرب بسَهْم في ضَرْعها فقَتَلها ، فهاجت الحربُ بسببها بين حَيّي بكرٍ وتَغْلِبَ سنين كثيرة ؛ فصارت البسوسُ مَثَلاً في الشؤم .
وفي البسوس قولٌ آخَر : رُوِي عن ابن عبّاس وهو أشبَه بالحقِّ . حدّثنا محمد بن إسحاق عن المخزومي عن سُفْيانَ بن عُيَينة عن أبي سَعد الأعوَر ، عن عكرِمَة عن ابن عبّاس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا ) ( الأعراف : 175 ) الآية .
قال : هو رجُلٌ أُعْطِيَ ثلاثَ دَعَوَاتٍ يُستجاب له فيها ، وكانت له امرأةٌ يُقالُ لها البَسُوس ، وكان له منها ولد ، وكانت له محِبَّة ، فقالت : اجعلْ لي منها دعوةً واحدة قال : فلكِ واحدة ، فماذا تأمرين ؟ قالت : ادْعُ اللَّهَ أن يجعلني أجمل امرأة في بني إسرائيل ، فلما علمتْ أنَّهُ ليس فيهم مثلُها رَغِبَتْ عنه ، وأرادت شيئاً آخَر ، فدعا اللَّهَ عليها أن يَجْعَلَها كَلْبَة نبّاحة ، فذهب فيها دعوتان ، وجاء بَنُوها فقالوا : ليس لنا على هذا قرار ، قد صارت أُمُّنا كلبةً تُعَيِّرنا بها الناس ، فادعُ الله أن يردَّها إلى الحالة التي كانت عليها ، فدعا الله ، فعادت كما كانت ، فذهبت الدّعوات الثلاث في البَسُوس ، وبها يُضرَب المَثَلُ في الشؤم فيقال : أشأَمُ من البَسوس .
وقال الليث : البَسْبَاسةُ : بقلة . قلت : وهي
معدودَةٌ عند العرب . قال : والبَسيْس : شجرٌ يتخذ منه الرِّحال . اللّحياني : بَسَّ فلان في ماله بَسةً ، ووُزِم وَزْمةً : إذا ذهب شيءٌ من ماله .
قلت : الذي قاله الليث في البسْبَس إنّه شجر لا أعرفه ، وأَراه أَرادَ السيْسَب . وقد رَوَى سلَمة عن الفرّاء أنه قال : السَّيْسبان : اسمُ شجر وهو السيسبَى ، يذكَّر ويؤنَّث ، يؤتى به من بلاد الهند ، وربما قالوا السيْسبُ ، قال طلق بن عَديّ :
وعُنْق مِثل عمود السيْسبِ
وقال آخر فيمن أنّث :
كَهَزِّ نَشْوانِ قَضِيبَ السّيْسَبى
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البابوس : ولدُ الناقة . قال : والبابوس : الصبيُّ الرَّضيع في مَهْده ، ومنه خبرُ جُريج الرّاهب حين استنطق الرضيعَ في مَهْده فقال له : يا بابوس ، من أبوك ؟ فقال : فلانٌ الراعي . وقد ذكر ابن أحمر الباسوس في شعرِه فقال :
حنّت قَلُوصي إلى بابوسها جَزَعا
فما حنينُكِ أم أنتِ والذِّكَرُ

##### Türkçe

باب **السّين** ve **البَاء**
**سب** ، **بس** : (ikisi de kullanılmıştır).
**سب** : el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **السَّبُّ**: **سَبَبْتُه**’nun **سَبّاً** olarak masdarıdır. Ve **السِّبُّ**: başörtüsüdür. Dedi ki: ve **سِبُّك**: sana karşılıklı söven kimsedir; ve inşâd etti:
Beni sakın sövme; çünkü ben senin **سبِّي**’n değilim,
Şüphesiz benim **سِبِّي**’m erkeklerden kerîm olandır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السِّبُّ**: **الطِّبِّيجات**’tır.

Dedim: **السّبُ**’u, **السّبّة**’nin cem‘i kıldı; o da **الدُّبر**’dir.

Ve el-Ferrâ’ dedi: **السَّبّ** kesmedir; ve inşâd etti:
Benî Mâlik’in günahı ne idi,
Onlardan bir oğlan **سُبّ** edilince, o da kesip biçti;
Kûm (hörgüçlü) uzun, yüksek tepeli (develerin)
Aşık kemiklerini; dizlere doğru çöker onların böğürleri.

Dedi ki: ( **سُبَّ** ) sözüyle muradı, yani: cimrilikle ayıplandı; bununla ayıplandığı şeye karşı bir hamiyet olarak develerinin aşık kemiklerini kesti. Ve kılıca **سَبّابَ العَراقيبِ** denir; çünkü onları keser.

Şemmer, Ebû ‘Ubeyde’den: **السِّبُّ**: iptir; aynı şekilde **السَّبُّ** da. Ebû Ḏu’eyb, bal sağanı vasfederek dedi:
Ona, bir **سَبَ** ile bir **خَيْطةٍ** arasında sarktı,
Koyu (bulutlu) bir günde; damla gibi; onun kargası sendeleyip düşer.

Muradı: bir dağın başından bir bal peteğine, onu sağmak için, dağın başında sağlamlaştırdığı bir kazığa bağladığı bir iple sarktı; o da **الخَيْطة**’dır. **السِّبّ**’in cem‘i **سُبُوب**’dur; ve inşâd etti:
**اللَّهِيفُ** ona, bir azgınlıkla **السُّبوبَ**’u çekti,
Kartalı haber verir; tıpkı **المِجْنَبُ**’un sıvanması gibi.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **السُّبوبُ**: ince elbiselerdir; bir tanesi **سِبٌ**’dir; bunlar **السَّبائب**’dir; bir tanesi **سَبِيبة**’dir.
Ve inşâd etti:
**الحَرور**’un parıltıları dokudu,
İpek hırsızlığı gibi **سَبائباً**.

Şemmer dedi: **السَّبائب**: keten eşyadır; Nil taraflarından onunla gelinir; tüccarlar yanında Kerh’te meşhurdur; ondan Mısır’da yapılanı da vardır; boyu sekize altıdır. Ve **السِّبُّ**: sarıktır; ondan el-Muḫabbal es-Sa‘dî’nin sözü:
‘Avf’tan çokça konaklamalara şahitlik ederim;
**الزَّبْرِقانِ**’ın safranlı **سِبَّ**’ini haccederler.

El-Münẓirî bana er-Riyâşî’den haber verdi: **السَّبيبُ**: kuyruğun kılıdır. Ebû ‘Ubeyde dedi: o, perçemin kılıdır; ve inşâd etti:
Kuyruğu uzun, tam **السَّبِيب** ile.

Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ** ) (el-Bakara: 166). İbn ‘Abbâs dedi: sevgi. Mücâhid dedi: dünyada onların birbirleriyle bağları.

Ebû Zeyd, el-Münẓirî’nin İbnü’l-Yezîdî’den onun hakkında haber verdiğine göre: **الأسبابُ**: menzillerdir. Ve denildi: sevgi. Ve inşâd etti:
Onun **أَسبابُ**’ı ve kalıntıları koptu.

Onda iki vecih birlikte vardır: sevgi ve menziller. Dedi ki: ve O’nun تعالى sözü: ( **صَرْحاً لَّعَلِّى أَبْلُغُ الاَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَاهِ مُوسَى وَإِنِّى لاََظُنُّهُ كَاذِباً** ) (Ğâfir: 36, 37). Dedi ki: onlar onun kapılarıdır; bir tanesi **سبَبٌ**’dir. Ama O’nun sözü: ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ** ) (el-Ḥacc: 15) ise, bu yerde **السَبَب** iptir. Şemmer dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **السَّبَب**: yukarıdan aşağı saldığın her ip.

Hâlid b. Cenbe dedi: iplerden **السَّبَب**: güçlü, uzun olandır. Dedi ki: ip, onunla yukarı çıkılıncaya ve onunla aşağı ininceye kadar **سَبَباً** diye adlandırılmaz.

Eş-Şemmâḫ’ın sözü:
Göbekleri kubbeli, **مُسبَّبة**; sanki onlar
Rüzgâr yönüne doğru dikilmiş mızraklardır.

Vahşî eşekleri, semizliklerini ve iyiliklerini vasfeder; onlara bakan kimse onları **سَبَّ** eder ve onlara der ki: Allah onları kahretsin; ne kadar iyiler.

Ebû ‘Ubeyde, el-Kisâî’den: onunla, zamandan bir **سَبةً** yaşadık; ve zamandan bir **سَنْبة**; senin “**بُرهةً** ve **حِقبةً**” demen gibi.

İbn Şümeyl dedi: **الدّهر** **سَبّاتٌ**’tır; yani: hâller: şöyle bir hâl ve şöyle bir hâl. Denir: kışta bize bir **سَبّةٌ** soğuk isabet etti; ve bir **سَبّةٌ** açık hava; ve bir **سَبّةٌ** sıcak; ve bir **سَبّةٌ** **رَوْح**’tan: bu, günlerce sürdüğü zaman.

El-Leys: **السَّبّابة**: başparmağın yanındaki parmaktır; namaz kılanlar yanında o, **المُسَبِّحة**’dır. Ve **السُّبّة**: ayıptır. Ve her ne ile bir şeye ulaşılırsa o **سَبَب**’dır. Ve falanı, ihtiyacımda falana bir **سَبَباً** ve bir **وَدَجاً** kıldım; yani: bir bağ ve bir vesile.

Dedim: **تسبِيبُ** fey’ malı bundan alınmıştır; çünkü malın üzerine **المسبَّب** olunan kimse, fey’ ehlinden kendisine vacip olana malın ulaşması için bir sebep kılındı.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **السَّبْسَب**: uzak, ıssız arazi; düz olan ve düz olmayan; sert olan ve sert olmayan; onda su yoktur ve üns yoktur.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السَّباسِبُ** ve **البَسابِسُ**: ıssız çöllerdir; bir tanesi **سَبْسَب** ve **بَسْبَس**. Ondan, bâtıllara, saçmalıklara: **البَسابسُ** denildi.

Ebû Ḫayra dedi: **السَّبْسَب**: sert, kıraç arazi.

‘Amr, babasından: **سَبْسَب**: yumuşak bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve **سَبْسب**: rahmini (akrabalık bağını) kestiği zaman. Ve **سَبْسَب**: çirkin bir sövüşle sövdüğü zaman.

**بس** : Nebî’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: dedi ki: (Medine’den Yemen’e, Şam’a ve Irak’a bir kavim çıkar; **يَبِسّون**; Medine onlar için daha hayırlıdır, bilselerdi).

Ebû ‘Ubeyd dedi: ( **يَبِسون** ) sözü, bir hayvanı sürdüğün zaman—bir eşeği veya başkasını—hayvanı azarlamada söylenmesidir: **بَسْ بَسْ** ve **بِسْ بِسْ**; çoğu kez fetha ile söylenir. O, sevk için azarlama sesidir; Yemen ehlinin sözündendir. Onda iki lugat vardır: **بَسَّسْتُ** ve **أَبْسَسْتُ**; buna göre **يَبُسُّون** ve **يُبِسُّون** denir.

Ebû Zeyd dedi: **أَبسَّ** koyunla: onu suya doğru sürdüğü zaman. Ve **أَبَسّ** develerle sağım yanında: yavruyu anasına çağırdığı zaman; yahut onun için anasına **أَبَسَ** ettiği zaman.

Ebû Sa‘îd dedi: **يَبِسُّون**; yani: yeryüzünde dolaşırlar. Ve **انْبَسَّ** adam: gittiği zaman. Ve **بُسُّهُمْ** senden; yani: onları kov. İbnü’s-Sikkît: **أبسَسْتُ** koyunla **إبْساساً**: onu suya doğru sürmendir. Ve **أبسَسْتُ** develerle sağım yanında: çobanın, sağımda deveyi sakinleştirdiği sestir. Ve **ناقةٌ بَسُوسٌ**: **الإبساس** sırasında süt verir. Ve **بسبس** deveyle; ve inşâd etti:
Onuncuya (geceye) karşı—o ondan korkmuşken—
Durdu; ya **يُبَسْبِسُ** eder ya gagalar.

**العاشرة**: on gece yürüdükten sonra. **يُبَسْبِس**: yani: onunla **يُبسُّ** eder; onu sakinleştirir. Ve onların mesellerindendir: “Bir köle bir deveyle **أَبَسَّ** ettikçe ben şunu yapmam.” El-Liḥyânî dedi: o, onu sağmak için etrafında dönmesidir. Dedi ki: ve denir: **أبَسَّ** koyunla: onu sağım için çağırdığı zaman. Dedi ki: ve el-Aṣma‘î dedi: **الإبساس**’ı yalnız develerde işittim.

El-Ferrâ’, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **رَجّاً وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً** ) (el-Vâkı‘a: 5): un gibi oldu; bu da O’nun sözü: ( **وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً** ) (en-Nebe’: 20). Dedi ki: Arapların inşâd ettiğini işittim:
Sakın ekmek pişirmeyin, pişirmeyin; ve **بُسَّا بَسَّاً**.

Dedi ki: ve onların yanında **البَسِيسَةُ**: un veya kavuttur; yoğrulur ve azık edinilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **بَسْبَستُ** kavutu ve unu; onu **بَسّاً** **أبُسُّه**: onu bir şeyle, sudan bir şeyle ıslattığım zaman; o, yoğurmadan daha şiddetlidir. Dedi ki: ve adam **بَسَّ** akreplerini: muska ve tılsımlarını saldığı zaman.

Ve denir: **بَسستُ** develeri; onları **بَسّاً** **أبُسُّها**: onları yumuşak bir sevkle sürdüğün zaman. Ve şu sözde denildi:
Sakın ekmek pişirmeyin; ve **بَسَّابَسَّا**.

**البَسُّ**: yumuşak sevktir. Ve **الخَبْز**: vurmakla şiddetli sevktir. Ve denildi: **البَسُّ**: unu ıslatmak, sonra onu yemektir. Ve **الخَبْز**: **المَلِيل**’i pişirmektir. Ve **الإبْساس** dudaklarla, dil olmaksızın; ve **النقر** dille, dudaklar olmaksızın. Deve, azgınlaşıp zorlaştığında **يُبسّ** edilmez; fakat adıyla ve anasının adıyla **يُشْلَى** edilir de sakinleşir. Ve denildi: **الإِبْساس**: deveyi süt versin diye sakinleştirmek için onun memesini sıvazlamandır; aynı şekilde rüzgâr bulutla **يَبُسُّ** eder.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **بُست** dağlar; yani: toprak olduğu zaman. Ve **البَسيسةُ**: kurutulan, dövülen ve kavut gibi içilen ekmektir. Ez-Zeccâc dedi: **بُست** dağlar: yoğruldu ve karıştırıldı. Ve **بُست** ayrıca sürüldü; ve inşâd etti:
Kum tepeciğinin gevşek (kumlu) yılanları **وانْبسّ** etti.

El-Liḥyânî dedi: yılanlar **انبَسّت** **انبساساً**: yerde aktıkları zaman. Ve adam **انبسّ**: gittiği zaman. Ve denir: **بُسَّهم** senden; yani: kov onları. Ve O’nun sözü: **بُست** dağlar; yani: düzleştirildi. Ve denildi: ufalandı.

‘Amr, babasından: **بَسَّ** şey: onu ufaladığı zaman. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُسبُس**: çobanlardır. Ve **البسُسُ**: evcil dişi develerdir. Ve **البسس**: kıvrımlı çarşılardır.

Ebû ‘Ubeyd, el-Aṣma‘î ve Ebû Zeyd’den: **البسيسة**: onu başkasıyla karıştırdığın her şeydir; mesela kavutu kurutulmuş yoğurtla, sonra onu pekmezle ıslatman; yahut develer için arpayı hurma çekirdeğiyle (karıştırman). Denir: onu **بَسستُ**; onu **بَسّاً** **أَبُسُّه**.

Arapların dolaşan mesellerindendir: o, **البسوس**’tan daha uğursuzdur. O, bir dişi devedir; onunla **البسيس** üzerine süt verirdi. Bu yüzden **بَسوساً** diye adlandırıldı. Araplardan bir adam, memesine bir okla onu vurdu da onu öldürdü; onun sebebiyle Bekr ve Tağlib’in iki kolu arasında uzun yıllar savaş alevlendi; böylece **البسوسُ** uğursuzlukta mesel oldu.

Ve **البسوس** hakkında başka bir söz vardır: İbn ‘Abbâs’tan rivayet olundu; o, hakka daha benzer. Muhammed b. İshâk bize haber verdi; el-Maḫzûmî’den; Süfyân b. ‘Uyeyne’den; Ebû Sa‘d el-A‘ver’den; ‘İkrime’den; İbn ‘Abbâs’tan, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **الَّذِى ءاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا** ) (el-A‘râf: 175) âyeti.

Dedi ki: o, kendisine, içinde duası kabul olunan üç dua verilmiş bir adamdır. Onun, **البَسُوس** denilen bir karısı vardı; ondan bir çocuğu vardı; ona bir muhabbeti vardı. Dedi ki: “Bana ondan bir dua kıl.” Dedi: “Senin için bir tane; peki ne emredersin?” Dedi: “Allah’a dua et de beni Benî İsrâîl’de en güzel kadın kılsın.” Onların içinde onun gibisi olmadığını bilince, ondan yüz çevirdi ve başka bir şey istedi. Bunun üzerine Allah’a ona karşı dua etti: onu havlayan bir köpek kılsın. Böylece iki dua gitti. Oğulları geldi ve dediler: “Bunun üzerinde bize durmak yok; annemiz bir köpek oldu; insanlar bununla bizi ayıplıyor. Allah’a dua et de onu, üzerinde bulunduğu hâle geri döndürsün.” Allah’a dua etti; o da olduğu gibi geri döndü. Böylece üç dua **البَسُوس**’ta gitti; onunla uğursuzlukta mesel vurulur; denir: **البَسوس**’tan daha uğursuz.

El-Leys dedi: **البَسْبَاسةُ**: bir ottur. Dedim: o, Araplar yanında sayılıdır. Dedi ki: ve **البَسيْس**: eyerlerin yapıldığı bir ağaçtır. El-Liḥyânî: falan, malında bir **بَسةً** ile **بَسةً** etti; ve **وُزِم** bir **وَزْمةً**: malından bir şey gittiği zaman.

Dedim: el-Leys’in **البسْبَس** hakkında söylediği—onun bir ağaç olduğu—ben onu bilmiyorum; ve sanırım **السيْسَب**’i murad etti. Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: **السَّيْسبان**: bir ağacın adıdır; o **السيسبَى**’dır; müzekker de yapılır, müennes de. Hind diyarından onunla gelinir; bazen **السيْسبُ** derler. Ṭalq b. ‘Adiyy dedi:
**السيْسبِ** direği gibi bir boyun.

Bir başkası, müennes yapan hakkında:
Sarhoş birinin sallaması gibi, **السّيْسَبى** çubuğunu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البابوس**: dişi devenin yavrusudur. Dedi ki: ve **البابوس**: beşiğinde süt emen çocuktur. Ondan, Cüreyc râhibin haberi: beşiğinde süt emeni konuşturduğu zaman ona dedi ki: “Ey **بابوس**; baban kim?” O da dedi: “Falan çoban.” İbn Aḥmer, şiirinde **الباسوس**’u zikretti; dedi ki:
Deveciğim, **بابوسها**’sına kaygıyla inledi;
Senin inleyişin ne; yoksa sen ve erkeklik mi?

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب  وأوله سين في المضاعف والمطابق)
(سع) السين والعين في المضاعف والمطابق يدلُّ على أصل واحد، وهو ذَهاب الشيء. قال الخليل: يقال تَسَعْسَع الشَّهر، إذا ذهب أكثره، ويقال: تَسَعْسَع الرجل من الكِبَر، إذا اضطرب جسمه. قال:
* يا هندُ ما أسرعَ ما تَسَعسعا([1]) *
(سغ) السين والغين أصلٌ يدل على دَرْج الشيء في الشيء باضطرابٍ وحركة. من ذلك سَغْسَغْتُ رأسي بالدُّهْنِ، إذا روَّيته. قال الخليل وغيره: سغسغت الشَّيء في التراب، إذا دَحدحتَه فيه. وأما قولهم: تَسَغْسَغَت ثَنِيّته، فممكنٌ أن يكون من الإبدال، ومن الباب الذي قبل هذا.
(سف) السين والفاء أصلٌ واحد، وهو انضمام الشيء إلى الشيء ودنوُّه منه، ثم يُشتَقّ منه ما يقاربه.
من ذلك أسفَّ الطائرُ، إذا دنا من الأرض في طيرانه. وأسفَّ الرجل للأمر، إذا قارَبَهُ. ويُقال أسفَّت السحابةُ، إذا دَنَت من الأرض. قال أوسٌ يصف السّحاب:
دانٍ مِسفٌّ فويق الأرض هَيْدَبُه *** يكاد يدفعُهُ مَنْ قام بالرّاحِ([2])
ومن الباب: أَسَفَّ الرجل النَّظرَ، إذا أدامَه. ومنه السَّفْساف: الأمر الحقير. وسمِّي بذلك لأنَّه مِنْ أسَفَّ الرجل للأمر الدنيّ. ومن ذلك المُسَفْسِفَةُ، وهي الريح التي تجري فوَيقَ الأرض. والسِّفّ([3]): الحَيَّة التي تسمَّى الأرقم، وذلك أنّه يلصق بالأرض لُصوقاً في مَرِّهِ. فالقياس في هذا كلِّه واحد. وأمّا* سَففت الخوص والسَّفيف: بِطانٌ يشدُّ به الرَّحْل، فمن هذا؛ لأنَّه إذا نُسِجَ فقد أدْنِيَتْ كلُّ طاقةٍ منه إلى سائرها.
ومما يجوز أن يُحمَل على الباب ويجوزُ أن يكون شاذّاً، قولك: سفِفْتُ الدواء أسَفّه. ويقال أَسَفَّ وجهَه، إذا ذرَّ عليه الشيء([4]). قال ضابئ([5]) يذكر ثورا:
شديد بريقِ الحاجبَينِ كأنّما *** أُسِفَّ صَلَى نارٍ فأصبَحَ أكحلا
(سك ) السين والكاف أصلٌ مطّرد، يدلُّ على ضِيق وانضمام وصِغَر. من ذلك السَّكَك، وهو صِغَر الأُذُن. وهذه أذنٌ سَكَّاء. ويقال استكَّت مسامعه؛ إذا صَمَّت. قال النابغة:
وخُبِّرْتُ، خَيْرَ الناسِ، أنَّك لُمتَني *** وتلك التي تسْتَكّ مِنْها المسامِعُ([6])والسّكّة: الطريقة المصطفّة من النخل. وسمّيت بذلك لتضايقها في استواء. ومن هذا اشتقاق سكّة الدراهم، وهي الحديدة؛ لتضايُق رَسم كتابتها. والسَّكّ: أن تَضُبَّ البابَ بالحديد. والسَّكّيّ: النّجّار([7]). ويقال إن السُّكَّ من الرّكايا المستوية الجِرَاب([8]). ويقال السُّكُّ: جُحر العقرب. ويقال للدِّرع الضّيقة أو الضيقة الحَلَق: سُكٌّ.  ويقال للنبت إذا انسدَّ خَصَاصُه([9]): قد استَكّ. والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه.
ومما حُمل عليه ماحكاه ابنُ دريد([10]): سَكَّه يَسُكُّه سَكّاً، إذا اصطلَمَ أذنَيه.
ومما شذّ عن الباب: السُّكاك: اللُّوح بين السّماء والأرض. والسُّكُّ: الذي يُتطيَّبُ به. ويقال إنَّه عربيٌّ صحيح.
(سل) السين واللام أصلٌ واحد، وهو مدُّ الشيء في رِفْق وخَفاء، ثم يُحمَل عليه. فمن ذلك سَلَلْتُ الشيء أسلُّه سَلاًّ. والسَّلَّة والإسلال: السَّرقة. وفي حديث رسول الله صلى الله عليه وآله وسلَّم حين كتب: "لا إِغْلاَلَ ولا إِسْلاَل"([11]). فالإغلال : الخيانة. والإسلال: السرقة.
ومن الباب: السَّليل: الولد؛ كأنَّه سُلَّ من أُمّه سَلاًّ. قالت امرأةٌ من العرب في ابنها:
سُلَّ مِنْ قلبي ومن كبدي *** قمراً مِن دونه القَمرُ
وممّا حُمل عليه السِّلْسِلَة، سمّيت بذلك لأنها ممتدة في اتّصال. ومن ذلك تَسَلْسَل الماء في الحلْق، إذا جرى. وماءٌ سَلْسَلٌ وسَلْسَالٌ وسُلاسِل. قال الأخطل:
إذا خاف مِنْ نجمٍ عليها ظَمَاءَةً *** أمَالَ إليها جدوَلاً يَتَسَلْسَلُ([12])قال بعضُ أهل اللغة: السَّلْسَلَة اتّصال الشيء بالشيء، وبذلك سُمّيت سِلسلة الحديد، وسِلسِلة البرق المستطيلة في عَرض السحاب. والسَّالُّ: مَسِيل في مَضيق الوادي، وجمعه سُلاّنٌ، كأنَّ الماء ينسَلُّ منه أو فيه انْسِلالا. ويقال: فرسٌ شديد السَّلَّة، وهي دَفعته في سِباقه([13]). ويقال: خَرَجَت سَلَّته على جميع الخيل. والمِسلَّة معروفة؛ لأنّها تسلّ الخيط سَلاًّ. والسُّلاَّءَة من الشوك مِنْ هذا أيضاً، لأن فيها امتداداً. ومنه السُّلاَل من المرض، كأن لحمه قد سُلَّ سَلاًّ منه، أسَلّه الله.
(سن([14])) السين والنون أصلٌ واحد مطرد، وهو جريَان الشيء وإطرادُهُ في سهولة، والأصل قولهم سَنَنْتُ الماءَ على وجهي أَسُنُّهُ سَنَّاً، إذا أرسلتَه إرسالاً. ثمَّ اشتُقَّ منه رجل مسنون الوجه، كأنَّ اللحم قد سُنَّ على وجهه. والحَمَأُ المسنون من ذلك، كأنه قد صُبَّ صَـبّاً.
ومما اشتقَّ منه السُّنَّة، وهي السّيرة. وسُنَّة رسول الله عليه السلام: سِيرته. قال الهذلي([15]):
فلا تَجْزَعَنْ من سُنَّةٍ أنت سرْتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً من يسيرُها
وإنّما سمِّيَت بذلك لأنها تجري جرياً. ومن ذلك قولهم: امضِ على سَنَنِك وسُنَنِك([16])، أي وجهك. وجاءت الريح سَنائِنَ، إذا جاءتْ على طريقة واحدة. *ثمَّ يحمل على هذا: سنَنْتُ الحديدة أسُنُّها سَنّاً. إذا أمْرَرْتَها على السِّنان. والسِّـنَان هو المِسَنّ. قال الشاعر:
* سِنَانٌ كحدِّ الصُّلَّبيِّ النَّحِيضِ([17]) *
والسِّنان للرُّمح من هذا؛ لأنّه مسنون، أي ممطول محدّد. وكذلك السَّناسِنُ، وهي أطراف فَقار الظهرِ، كأنَّها سُنّت سَنّاً.
ومن الباب: سِنُّ الإنسانِ وغيره مشبّه بسنان الرّمح. والسَّنون: ما يُسْتاك به؛ لأنَّه يُسَنُّ به الأسنان سَنّاً. فأمّا الثّور([18]). فأمّا قولهم: سَنَّ إبلَه، إذا رعاها، فإنّ معنى ذلك أنّه رعاها حَتى حسُنَت بَشَرتُها، فكأنّها قد صُقِلَتْ صَقْلاً، كما تُسنّ الحديدة. هذا معنى الكلام، ويَرجِعُ إلى الأصل الذي أصّلناه.
(سم([19])) السين والميم الأصل المطّرد فيه يدلُّ على مدخلٍ في الشيء، كالثَّقب وغيره، ثم يشتقّ منه. فمن ذلك السَّم والسُّم: الثّقب في الشّيء. قال الله عز ذكره: ﴿حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في سَمِّ الخِيَاطِ﴾ [الأعراف 40]، والسُّم القاتل، يقال فتحاً وضمّاً. وسمِّي بذلك لأنّه يرسُب في الجسم ويداخلُهُ، خِلافَ غيرهِ ممّا يذاق.
والسَّامّة: الخاصّة، وإنّما سُمّيت بذلك لأنّها تَدَاخَلُ بأُنْسٍ لا يكون لغيرها والعرب تقول: كيف السَّامّة والعامّة؟ فالسَّامَّة: الخاصّة.
والسَّموم: الريح الحارّة، لأنَّها أيضاً تُداخِل الأجسامَ مداخَلةً بقوة. والسّمّ: الإصلاح بين الناس، وذلك أنّهم يتباينون ولا يتداخلون، فإذا أُصلح بينهم تداخَلُوا.
وممّا شذَّ عن الباب: السَّمّ: شيءٌ كالوَدَعِ يخرج من البحر. والسَّمْسام: طائر. والسَّمْسَم: الثّعلب. والسُّمْسُمَانِيّ: الرجل الخفيف. والسَّماسم: النَّمل الحُمْر، الواحدة سِمْسِمَة. والسِّمْسِمُ: حبّ.
ويمكن أن يَحمِل هذا الذي ذكرناه في الشذوذ أصلاً آخر يدلُّ علىخفّة الشيء. ومما شذّ عن الأصلين جميعاً قولهم: "ما لَهُ سَُمٌّ  ولا حَُمٌّ غيرك"، أي ما لَه همٌّ سواك.
(سب) السين والباء حَدّهُ بعضُ أهل اللغة ـ وأظنّه ابنَ دريد([20]) ـ أنَّ أصل هذا الباب القَطع، ثم اشتقَّ منه الشَّتم. وهذا الذي قاله صحيح. وأكثر الباب موضوعٌ عليه. من ذلك السِّبّ: الخِمار، لأنّه مقطوع من مِنْسَجه.
فأمّا الأصل فالسَّبّ العَقْر؛ يقال سَبَبْت الناقة، إذا عقرتَها. قال الشاعر([21]):
فما كان ذنبُ بني مالكٍ *** بأنْ سُبّ منهم غلامٌ فَسبّْ
يريد معاقرة غالب بن صعصعة وسُحيم([22]). وقوله سُبَّ أي شُتِمَ. وقولـه سَبّ أي عَقَر. والسَّبّ: الشتم، ولا قطيعة أقطع من الشَّتِم. ويقال للذي يُسابّ سِبّ. قال الشاعر([23]):
لا تَسُبَّنَّنِي فلستَ بِسبّي *** إنَّ سَبِّي من الرجال الكريمُ([24])ويقال: "لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم([25])"، فهذا نهيٌّ عن سبّها، أي شتمها. وأما قولهم للإبل: مُسَبَّبَة فذلك لما يقال عند المدح: قاتلَها الله فما أكرمها مالاً! كما يقال عند التعجُّب من الإنسان: قاتله الله! وهذا دعاءٌ لا يراد به الوقوع. ويقال رجل سُبَبَة، إذا كانَ يسُبُّ الناسَ كثيراً. ورجل سُبَّة، إذا كان يُسَبُّ كثيراً. ويقال بين القوم أُسْبُوبة يتسابُّون بها. ويقال مضت سَبَّة من الدهر، يريد مضت قطعة منه.. ([26])
* وذكرك سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ([27]) *
وأما الحبل فالسّبب، فممكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، ويمكن أن يقال إنَّه أصلٌ آخَر يدلُّ على طول وامتداد.
ومن ذلك السَّبَب. ومن ذلك السِّبُّ، وهو الخِمار الذي ذكرناه. ويقال للعمامة أيضاً سِبّ. والسِّبّ: الحبل  أيضاً في قول الهذليّ([28]):
* تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطة([29]) *
ومن هذا الباب السِّبسب، وهي المفازة الواسعة، في قول أبي دُؤاد:
وخَرْقٍ سَبْسَبٍ يجري *** عليه مَوْرُهُ سَهْبِ([30])فأمّا السَّباسِب فيومُ عيدٍ لهم. ولا أدري مِمَّ اشتقاقه. قال:
* يُحَيَّوْن بالرَّيحانِ يومَ السَّباسبِ([31]) *
(ست) السين والتاء ليس فيه إلا ستّة*  وأصل التاء دال. وقد ذكر في بابه.
(سج) السين والجيم  أصلٌ يدلُّ على اعتدالٍ في الشيء واستواء. فالسَّجْسج: الهواء المعتدل الذي لا حرَّ فيه ولا بردَ يُؤذي.
ومن ذلك الحديث: "إنَّ ظِلَّ الجنة سَجْسَجٌ". ويقال أرض سجسج، وهي السَّهلة التي ليست بالصُّلْبة. قال:
*والقوم قد قطعوا مِتَانَ السَّجْسَجِ*([32])
ويقال ـ وهو من الباب ـ سَجَّ الحائطَ بالطِّين، إذا طلاهُ به وسوَّاه. وتلك الخشبة المِسَجَّة. والسَّجَاج: اللّبَن الرقيق الصّافي.([33])
ومما يقرب  من هذا الباب الكبشُ السّاجِسِيُّ، وهو الكثير الصُّوف.
ومما شذّ عن الأصل قولُهم: لا أفعل ذلك سَجِيسَ الليالي، وسَجِيسَ الأوْجَسِ، أي أبداً. وماءٌ سَجَِس([34])، أي متغيّر. والسَّجَّة: صنمٌ كان يُعبَد في الجاهلية. وفي الحديث: "أخرِجوا صدقاتِكم؛ فإنَّ الله عزَّ ذكرُهُ قد أراحكم من الجَبْهَة والسَّجَّة والبَجَّة"([35]). وتفسيره في الحديث أنها أسماءُ آلهة كانوا يعبدونها في الجاهليَّة.
(سح) السين والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على الصَّبّ، يقال سححت [الماء] أسُحُّ سَحّاً. وسَحَابَةٌ سحوح، أي صَبَّابة. وشاةٌ ساحٌّ، أي سمينة، كأنّها تَسُحّ الودكَ سَحّاً. وفرس مِسَحٌّ، أي سريعةٌ يشبه عدوُها انصبابَ المطر. ويقال سَحسَح الشيء، إذا سال. ويقال إن السحسحة هي السَّاحة([36]).
(سخ) السين والخاء أصلٌ فيه كلمة واحدة. يقال إن السَّخَاخ. الأرض اللَّيِّنة الحُرَّة. وذكروا ـ إن كان صحيحاً ـ سَخَّت الجرادة، إذا غرزت بذنبها في الأرض.
(سد) السين والدال أصل واحد، وهو يدلُّ على ردم شيء ومُلاءَمَته من ذلك سدَدت الثُّلمة سدَّاً. وكلُّ حاجزٍ بين الشيئين سَدٌّ. ومن ذلك السَّديد، ذُو السَّداد، أي الاستقامة([37])؛ كأنّه لا ثُلْمة فيه. والصَّواب أيضاً سَداد. يقال قلتُ سَدَاداً.  وسَدَّدَهُ الله عزَّ وجلَّ. ويقال أسَدَّ الرجلُ، إذا قال السَّداد. ومن الباب: "فيه سِدادٌ من عَوَز" بالكسرة. وكذلك سِداد الثُّلمة والثَّغر. قال:
أضاعُوني وأيَّ فتىً أضاعُوا *** ليومِ كريهةٍ وسِدَادِ ثغرِ([38])والسُّدَّة كالفِناء حول البيت. واستدَّ الشيء، إذا كان ذا سَداد. ويقال: السُّدَّة الباب. وقال الشاعر:
تَرَى الوفودَ قياماً عند سُدَّتِهِ *** يَغْشَوْنَ بابَ مَزُورٍ غيرِ زَوَّارِ([39])والسُّدَاد: داءٌ يأخذ في الأنف يمنع النَّسيم. والسَّدّ والسُّدُّ: الجراد يملأ الأفق. وقولهم السُّدة: الباب، لأنَّه يُسَدّ، وفي الحديث في ذكر الصَّعاليك: "الشعث رؤوساً  الذين لا يُفْتَحُ لهم السُّدَد".
(سر) السين والراء يجمع فروعَه إخفاءُ الشيء. وما كان من خالصه ومستقرِّه. لا يخرج شيءٌ منه عن هذا. فالسِّرّ: خلاف الإعلان. يقال أسْرَرت الشيءَ إسراراً، خلاف أعلنته. ومن الباب السِّرّ، وهو النِّكاح، وسمِّي بذلك لأنَّه أمرٌ لا يُعْلَن به. ومن ذلك السِّرَار والسَّرَار، وهو ليلةَ يستسرّ الهلال، فربما كان ليلة، وربماكان ليلتين إذا تمّ الشهر. ومن ذلك الحديث: "أنّه سأل رجلاً هل صُمْتَ مِنْ سِرَارِ الشَّهر شيئاً؟"، قال: لا، فقال: "إذا أفطرتَ رمضانَ فصُمْ يومين". قال في السِّرار:
نحنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها ***
جُرداً تَعَادَى طَرَفي نهارِها
عَشِيَّةَ  الهِلال أو سَِرَارها([40])
 وحدّثني محمد بن هارون الثّقفي، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي الحسن الأثرم، عن أبي عبيدة قال: أسررت الشيء: أخفيته. وأسررته: أعلنته. وقرأ:﴿وأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ﴾  [يونس 54]. قال: أظهروها. وأنشد قول امرئ القيس:
* لو يُسِرُّون مَقْتَلي([41]) *
أي لو يُظهرون. ثم حدّثني بعضُ أهل العلم، عن أبي الحسن عبد الله بن سفيان النحويّ قال: قال الفرَّاء: أخطأ أبو عبيدة التفسيرَ، وصحّف في الاستشهاد. أمَّا *التفسير فقال: أَسَرُّو النّدامة أي كتموها خوف الشَّماتة. وأمّا التصحيف فإنما قال امرؤ القيس:
* لو يُسِرُّون مَقتلي *
أي لو يظهرون. يقال أشْرَرت الشيءَ، إذا أبرزتَه، ومن ذلك قولهم أشْرَرت اللحمَ للشّمسِ. وقد ذُكِر هذا في بابه.
وأمّا الذي ذكرناه من مَحض الشيء وخالِصِهِ  ومستقرّهِ، فالسِّر: خالص الشيء. ومنه السُّرور؛ لأنه أمرٌ خالٍ من الحزْنِ. والسُّرَّة: سُرَّة الإنسان، وهو خالص جسمه وليّنه. ويقال قطع عن الصبي سَِرَرُه([42])، وهو [السُّرُّ]([43])، وجمعه أسِرَّة. قال أبو زيد: والسِّرَر: الخطّ من خطوط بطن الراحة. وسَرَارَة الوادي وسِرُّه: أجوده. وقال الشاعر:
هَلاَّ فوارسَ رحرحانَ هجوتَهم *** عُشَراً تناوَحَ في سَرارَةِ وادِ
يقول: لهم منظر وليس لهم مخبر. والسَّرَرُ: داءٌ يأخذ البعير في سُرَّتِهِ. يقال: بعيرٌ أَسَرّ. والسَّرُّ: مصدر سررت الزَّنْدَ، وذلك أن يبقى أَسَرَّ، أي أجوف، فيُصلَح. يقال سُرَّ زَنْدُكَ فإنّه أسرُّ. ويقال قَنَاة سَرَّاءُ، أي جوفاء. وكل هذا من السُّرَّة والسَّرَر، وقد ذكرناه.
فأمَّا الأسارير، وهي الكسور التي في الجبهة، فمحمولةٌ على أساريرَ السُّرَّة، وذلك تكسُّرها. وفي الحديث: "أنَّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم دخل على عائشة تبرقُ أساريرُ وجهه". ومنه أيضاً مما هو محمولٌ على ما ذكرناه: الأسرار: خطوط باطن الراحة، واحدها سِرّ. والأصل في ذلك كلّه واحد، قال الأعشى:
فانظرْ إلى كفٍّ وأسرارِها *** هل أنتَ إن أوعدتَني ضائري([44])فأمّا أطرافُ الرّيحان فيجوز أن تسمَّى سُروراً لأنّها أرطَبُ شيء فيه وأغضَّه. وذلك قوله([45]):
كَبَردِيَّة الغِِيل وَسْطَ الغَرِيفِ *** إذا خالطَ الماءُ منها السرورا([46])وأمَّا الذي ذكرناه من الاستقرار، فالسَّرير، وجمعهُ سرُر وأَسِرَّة. والسرير: خفض العيش؛ لأنّ الإنسان يستقرّ عنده وعندَ دَعَتَه. وسرير الرأس: مستقَرُّهُ. قال:
* ضرباً يُزيل الهامَ عن سريرِه *([47])
وناسٌ يروُون بيت الأعشى:
* إذا خالطَ الماءُ منها السريرا *
بالياء([48])، فيكون حينئذٍ تأويله أصلَها الذي استقرّت عليه، وأنشدوا قول القائل:
وفارقَ منها عِيشةً  دَغْفَلِيّةً *** ولم تَخْشَ يوماً أن يزولَ سريرُها([49])والسِّرر من الصبي والسَّرر: ما يقطع. والسُّرة: ما يبقى. ومن الباب السَّرير: ما على الأكمَة من الرَّمل.
ومن الباب الأول سِرّ النسب، وهو محضُهُ وأفضلُهُ. قال ذو الأصبع:
وهم مَنْ وَلَدُوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسب المحضِ([50])ويقال السُّرسُور: العالم الفطن، وأصله من السِّر، كأنّه اطّلع على أسرار الأمور. فأما السُّرِّيَّة فقال الخليل: هي فُعليّة. ويقال يتسرَّر، ويقال يتسرَّى. قال الخليل: ومن قال يتسرَّى فقد أخطأ. لم يزد الخليلُ على هذا. وقال الأصمعي السُرِّية من السِّرّ، وهو النّكاح؛ لأنَّ صاحبها اصطفاها للنكاح لا للتجارة فيها. وهذا الذي قاله الأصمعيّ، وذكر ابن السِّكيت في كتابه. فأمّا ضمّ السين في السُّرّية فكثيرٌ من الأبنية يغيَّر عند النسبة، فيقال في النسبة إلى الأرض السَّهلة سُهْليّ، وينسب إلى طول العمر وامتدادِ الدَّهر فيقال دُهريّ. ومثل ذلك كثير. والله أعلم.
 ---------------------
([1]) لرؤبة في ديوانه 88 واللسان (سعع) وقبله.
* قالت ولم تأل به أن يسمعا *
وبعده:                             * من بعد ما كان فتى سرعرعا *.
([2]) سبق البيت وتخريجه في (2: 457).
([3]) السف: بكسر السين وضمها.
([4]) في المجمل: "إذا ذر عليه شيء"، وفي اللسان: "وأسف وجهه النؤور، أي ذر عليه".
([5]) ضابئ بن الحارث البرجمي. وفي الأصل: "الصابي" صوابه من المجمل واللسان، حيث أنشد البيت.
([6]) ديوان النابغة 52، والمجمل واللسان (سكك)، برواية: "أتاني أبيت اللعن".
([7]) السكي، بالفتح والكسر، وقيل هو المسمار وقيل الدينار، وقيل البريد، وقيل الحداد، وقيل البواب، وقيل الملك.
([8]) في الأصل" الخراب"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) في الأصل: "للبيت إذا اشتد خصاصه"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) الجمهرة (1: 94).
([11]) من كتاب الحديبية حين وادع أهل مكة.
([12]) ديوان الأخطل. والمجمل (سلل).
([13]) في الأصل: "ساقته"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) كذا وردت  هذه المادة سابقة لتاليتها، وهي في المجمل على الترتيب المطرد.
([15]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان أبي ذؤيب 157، ونسخة الشنقيطي من الهذليين 30، وفي اللسان: "خالد بن عتبة الهذلي".
([16]) ويقال أيضاً بفتح فكسر، وبضمتين.
([17]) لامرئ القيس في ديوانه 110 واللسان (نحض، صلب). وصدره:
* يباري شباة الرمح خد مذلق *.
([18]) كذا في الأصل
([19]) كذا وردت هذه المادة، وحقها التقدّم على سابقتها، وآثرت إبقاءها في الترتيب كما هي محافظة على أرقام الأصل.
([20]) هو ابن دريد كما ظن، انظر الجمهرة: (1: 31).
([21]) هو ذو الخرق الطهوي، كما في اللسان (سبب).
([22]) سحيم بن وثيل الرياحي، انظر الخزانة (1: 129، 462).
([23]) هو عبد الرحمن بن حسان، يهجو مسكيناً الدارمي.
([24]) في الأصل: "الكرام"، صوابه من المجمل واللسان والمخصص (12: 175).
([25]) تمام الحديث في  اللسان (رقأ): "مهر الكريمة". أي إنها تعطى في الديات بدلاً من القود، فتحقن بها الدماء ويسكن بها الدم.
([26]) في الكلام سقط، تقديره: "والسبة: العار. وأنشد".
([27]) لحميد بن ثور في ديوانه 51. وانظر ما سبق في (تلع).
([28]) هو أبو ذؤيب الهذلي ديوانه 79 واللسان (سبب، خيط، وكف). وقد سبق في (1: 234).
([29]) عجزه:                                       * بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها *.
([30]) البيت مطلع قصيدة له في الأصمعيات 8 ليبسك.
([31]) للنابغة الذبياني كما سبق (1: 140). وصدره:
*رقاق النعال طيب حجزاتهم *
([32]) للحارث بن حلزة اليشكري، كما في اللسان (رجل، متن، سجج). وصدره:
* أنى اهتديت وكنت غير رجيلة *
    والبيت من قصيدة له في المفضليات (2: 55).
([33]) وقيل الذي ثلثه لبن وثلثاه ماء. وأنشد:
يشربه محضاً ويسقي عياله *** سجاجا كأقراب الثعالب أورقا
([34]) بالتحريك، وبفتح فكسر، ويقال سجيس: أيضاً. على أن حق هذه الكلمات أن تكون في مادة (سجس)،  لكن هكذا وردت في الأصل والمجمل.
([35]) ورد في الحديث في مادة (بجج، سجج، جبه). وروي في الموضع الأول: "من الشجة والبجة"، وقد فسر بتفاسير أخر.
([36]) في الأصل: "سمى الساحة". وفي المجمل: "ويقال إن السحسحة الساحة".
([37]) في الأصل: "والسداد إلى الاستقامة".
([38]) للعرجي، كما في اللسان (سدد).
([39]) أنشد البيت في المجمل أيضاً.
([40]) الرجز في اللسان (سرر).
([41]) من معلقته والبيت بتمامه:
تجاوزت أحراساً إليها ومعشراً *** علي حراصاً لو يسرون مقتلي
 ([42]) يقال بالتحريك، وبكسر ففتح.
([43]) التكملة من المجمل.
([44]) ديوان الأعشى 107 واللسان (سرر 24).
([45]) الأعشى، ديوانه 67، واللسان (سرر).
([46]) ويروى: "السريرا" أي شحمة البردي.
([47]) بعده في اللسان (سرر): * إزالة السنبل عن شعيره *.
([48]) ويروى أيضاً: "السرورا"، بالواو كما سبق.
([49]) في اللسان (6: 26): "ولم تخش يوماً".
([50]) وكذا في المجمل (سر)، وأشبوه: رفعوه. وفي اللسان (شبا): "إن ولدوا أشبوا"، يقال أشبى الرجل، إذا أنجب ولداً مثل شبا الحديد. وبعض هذه القصيدة في الأصمعيات 37 ليبسك.

ـ

##### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب  وأوله سين في المضاعف والمطابق**)
(**سع**) **السين** ve **العين** ikilemede ve mutabakatta tek bir asla delâlet eder; o da şeyin gitmesidir. **الخليل** dedi: **تَسَعْسَع الشَّهر** denir; çoğu gittiği zaman. Ve **تَسَعْسَع الرجل من الكِبَر** denir; bedeni çalkalandığı zaman. Dedi:
* Ey Hind, ne çabuk **تَسَعسعا**([1])! *

(**سغ**) **السين** ve **الغين**; bir asıldır, şeyin şeyin içine çalkantı ve hareketle girmesine delâlet eder. Bundan: **سَغْسَغْتُ رأسي بالدُّهْنِ**; onu kandırdığım (yağla iyice doyurduğum) zaman. **الخليل** ve başkaları dedi: **سغسغت الشَّيء في التراب**; onu orada yuvarladığın zaman. Ama onların sözü: **تَسَغْسَغَت ثَنِيّته**; mümkün ki ibdâlden olsun ve bundan önceki bâbdan olsun.

(**سف**) **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin şeye bitişmesi ve ona yaklaşmasıdır; sonra ondan ona yakın olan şey türetilir.
Bundan: **أسفَّ الطائرُ**; uçuşunda yere yaklaştığı zaman. Ve **أسفَّ الرجل للأمر**; ona yaklaştığı zaman. Ve **أسفَّت السحابةُ** denir; yere yaklaştığı zaman. **أوسٌ** bulutu vasfederek dedi:
Yakın, **مِسفٌّ**; yerin üstünde azıcık, onun saçakları *** neredeyse onu, avuçla duran kimse iter([2])
Bâbdan: **أَسَفَّ الرجل النَّظرَ**; onu sürdürdüğü zaman. Ondan **السَّفْساف**: değersiz iş. Ve bununla adlandırıldı; çünkü **أسَفَّ الرجل للأمر الدنيّ**’dendir. Bundan **المُسَفْسِفَةُ**; o, yerin üstünde azıcık akan rüzgârdır. Ve **السِّفّ**([3]): **الأرقم** diye adlandırılan yılandır; çünkü yürüyüşünde yere yapışarak yapışır. Öyleyse kıyas bunların hepsinde birdir. Ama **سَففت الخوص** ve **السَّفيف**: semeri bağlamakla bağlanan astardır; bu da bundandır; çünkü dokunduğu zaman ondan her bir parça diğerine yaklaştırılmış olur.
Ve bâba hamledilmesi câiz olup şâz da olabilen şeylerden: senin sözün **سفِفْتُ الدواء أسَفّه**. Ve **أَسَفَّ وجهَه** denir; üzerine şeyi serptiği zaman([4]). **ضابئ**([5]) bir boğayı anarak dedi:
Kaşların parıltısı şiddetli; sanki *** ateşin alevi serpilmiş de sürmeli olmuş

(**سك**) **السين** ve **الكاف**; muttarid bir asıldır; darlığa, bitişmeye ve küçüklüğe delâlet eder. Bundan **السَّكَك**; o, kulağın küçüklüğüdür. Ve bu, **أذنٌ سَكَّاء**dır. Ve **استكَّت مسامعه** denir; sağırlaştığı zaman. **النابغة** dedi:
Ve bana haber verildi, insanların hayırlısı, sen beni ayıplamışsın *** ve o, ondan kulak delikleri tıkanır([6])
Ve **السّكّة**: hurmalıkların dizilmiş yolu. Ve bununla adlandırıldı; düzgünlüğünde sıkışıklığından dolayı. Bundan **سكّة الدراهم**’in iştikakı; o demirdir; yazısının resminin sıkışıklığından dolayı. Ve **السَّكّ**: kapıyı demirle kaplamandır. Ve **السَّكّيّ**: marangozdur([7]). Ve denir ki **السُّكَّ** düzgün, tulumlu kuyulardandır([8]). Ve **السُّكُّ** denir: akrebin deliği. Ve dar zırha yahut dar halkalı olana **سُكٌّ** denir. Ve bitkiye, aralıkları tıkandığı zaman([9]): **قد استَكّ** denir. Ve kıyas, zikrettiklerimizin tamamında muttariddir.
Ve ona hamledilen şeylerden, **ابنُ دريد**’in hikâye ettiği([10]): **سَكَّه يَسُكُّه سَكّاً**; iki kulağını kökünden kestiği zaman.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السُّكاك**; gök ile yer arasındaki levhadır. Ve **السُّكُّ**: onunla güzel koku sürünülen şeydir. Ve denir ki o, sahih Arapçadır.

(**سل**) **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyi yumuşaklık ve gizlilikle uzatmaktır; sonra ona hamledilir. Bundan: **سَلَلْتُ الشيء أسلُّه سَلاًّ**. Ve **السَّلَّة** ve **الإسلال**: hırsızlıktır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلَّم’in yazdığı sırada hadiste: “**لا إِغْلاَلَ ولا إِسْلاَل**”([11]). Öyleyse **الإغلال**: hıyanettir. Ve **الإسلال**: hırsızlıktır.
Ve bâbdan: **السَّليل**: çocuk; sanki annesinden **سَلاًّ** ile çekilip çıkarılmıştır. Araplardan bir kadın oğlunda dedi:
Kalbimden ve ciğerimden çekilip çıkarıldı *** önünde ayın (bile) ay olduğu bir ay
Ve ona hamledilen şeylerden **السِّلْسِلَة**; bağlantıda uzamış olduğu için bununla adlandırıldı. Bundan: **تَسَلْسَل الماء في الحلْق**; aktığı zaman. Ve su: **سَلْسَلٌ** ve **سَلْسَالٌ** ve **سُلاسِل**. **الأخطل** dedi:
Üzerinde bir yıldızdan susuzluk korktuğu zaman *** ona doğru bir ark eğdi; **يَتَسَلْسَلُ**([12])
Dil ehlinden bazıları dedi: **السَّلْسَلَة** şeyin şeye bitişmesidir; bununla demir zinciri ve bulutun eninde uzayıp giden şimşek zinciri adlandırıldı. Ve **السَّالُّ**: vadinin dar yerinde bir akıntıdır; çoğulu **سُلاّنٌ**; sanki su ondan yahut onda **انْسِلالا** ile sızar. Ve **فرسٌ شديد السَّلَّة** denir; o, yarışındaki itişidir([13]). Ve **خَرَجَت سَلَّته على جميع الخيل** denir. Ve **المِسلَّة** bilinir; çünkü ipliği **سَلاًّ** ile çeker çıkarır. Ve dikenlerden **السُّلاَّءَة** da bundandır; çünkü onda uzama vardır. Ve hastalıktan **السُّلاَل**; sanki eti ondan **سَلاًّ** ile çekilip çıkarılmıştır; Allah onu **أسَلّه**.

(**سن**([14])) **السين** ve **النون**; tek bir asıl, muttarid; şeyin kolaylık içinde akmasına ve düzenli gitmesine delâlet eder. Asıl, onların sözü: **سَنَنْتُ الماءَ على وجهي أَسُنُّهُ سَنَّاً**; onu salıverdiğin zaman salıverme. Sonra ondan **رجل مسنون الوجه** türetildi; sanki et yüze dökülüp yayılmıştır. Ve **الحَمَأُ المسنون** da bundandır; sanki dökülerek dökülmüştür.
Ve ondan türeyen şeylerden **السُّنَّة**; o, sîrettir. Ve Resûlullah عليه السلام’ın **سُنَّة**si: onun sîretidir. **الهذلي**([15]) dedi:
Sen yürüdüğün bir **سُنَّة**den dolayı asla sızlanma *** bir **سُنَّة**den razı olanın ilki, onu yürüyendir
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü akıp gider. Bundan onların sözü: **امضِ على سَنَنِك وسُنَنِك**([16]); yani yüzün. Ve rüzgâr **سَنائِنَ** geldi; tek bir yol üzere geldiği zaman. Sonra buna hamledilir: **سنَنْتُ الحديدة أسُنُّها سَنّاً**; onu **السِّنان** üzerine sürdüğün zaman. Ve **السِّـنَان** **المِسَنّ**dir. Şair dedi:
* **سِنَانٌ**; **الصُّلَّبيِّ النَّحِيضِ**’in keskinliği gibi([17]) *
Ve mızrağın **السِّنان**ı da bundandır; çünkü o **مسنون**dur; yani uzatılmış, sivriltilmiş. Ve aynı şekilde **السَّناسِنُ**; o, sırt omurlarının uçlarıdır; sanki **سَنّاً** ile yontulmuştur.
Ve bâbdan: insanın ve başkasının **سِنّ**i, mızrağın **سنان**ına benzetilmiştir. Ve **السَّنون**: onunla misvak yapılan şeydir; çünkü onunla dişler **سَنّاً** ile sürtülür. Ama **الثّور**([18]). Ama onların sözü: **سَنَّ إبلَه**; onları otlattığı zaman; bunun manası, onları, derileri güzelleşinceye kadar otlatmasıdır; sanki demirin bilenmesi gibi cilalanmıştır. Bu, sözün manasıdır ve bizim asıl kıldığımız asla döner.

(**سم**([19])) **السين** ve **الميم**; onda muttarid asıl, delik ve benzeri gibi, şeyin içinde bir girişe delâlet eder; sonra ondan türetilir. Bundan **السَّم** ve **السُّم**: şeydeki deliktir. Allah عز ذكره dedi: ﴿حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في سَمِّ الخِيَاطِ﴾ [الأعراف 40]. Ve öldürücü **السُّم**; fetha ve damma ile söylenir. Ve bununla adlandırıldı; çünkü o bedende çöker ve içine girer; tadılan diğer şeylerin aksine.
Ve **السَّامّة**: seçkin zümredir; ancak bununla adlandırıldı; çünkü başkasına olmayan bir ünsiyetle iç içe girer. Ve Araplar der: “**كيف السَّامّة والعامّة؟**” Öyleyse **السَّامَّة**: seçkin zümredir.
Ve **السَّموم**: sıcak rüzgârdır; çünkü o da cisimlerin içine kuvvetle girer. Ve **السّمّ**: insanlar arasında ıslah; çünkü onlar ayrışırlar ve iç içe girmezler; araları ıslah edilince iç içe girerler.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السَّمّ**; denizden çıkan, deniz kabuğu gibi bir şeydir. Ve **السَّمْسام**: bir kuştur. Ve **السَّمْسَم**: tilkidir. Ve **السُّمْسُمَانِيّ**: hafif adamdır. Ve **السَّماسم**: kırmızı karıncalardır; teki **سِمْسِمَة**. Ve **السِّمْسِمُ**: tanedir.
Ve mümkündür ki, şâzlıkta zikrettiğimiz bu şey, şeyin hafifliğine delâlet eden başka bir asla hamledilsin. Ve iki asıldan da şâz olan onların sözü: “**ما لَهُ سَُمٌّ  ولا حَُمٌّ غيرك**”; yani senden başka gamı yoktur.

(**سب**) **السين** ve **الباء**; dil ehlinden bazıları — zannederim **ابنَ دريد**([20]) — bu bâbın aslının kesmek olduğunu, sonra ondan sövmenin türetildiğini sınırlandırdı. Onun dediği doğrudur. Bâbın çoğu bunun üzerine konmuştur. Bundan **السِّبّ**: başörtüsüdür; çünkü dokumasından kesilmiştir.
Ama asıl: **السَّبّ**; **العَقْر**dır; **سَبَبْت الناقة** denir; onu boğazlayıp yere serdiğin zaman. Şair([21]) dedi:
Benî Mâlik’in günahı neydi *** içlerinden bir oğlan **سُبّ** edildi de **فَسبّْ**
**غالب بن صعصعة** ile **سُحيم**’in([22]) karşılıklı boğazlaşmasını kasteder. Ve onun sözü **سُبَّ**; yani sövüldü. Ve onun sözü **سَبّ**; yani boğazladı. Ve **السَّبّ**: sövmektir; sövmeden daha keskin bir koparma yoktur. Ve sövüşene **سِبّ** denir. Şair([23]) dedi:
Bana sövme; sen benim **بِسبّي**m değilsin *** çünkü benim sövüşenim erkeklerden kerimdir([24])
Ve denir: “**لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم**([25])”; bu, onlara sövmekten nehiydir; yani onları kötülemekten. Ama onların deve için **مُسَبَّبَة** demeleri; bu, övgüde söylenenden dolayıdır: “Allah onu kahretsin, ne kadar da malca kerim!” Nitekim insandan taaccüp ederken: “Allah onu kahretsin!” denir. Bu, gerçekleşmesi istenmeyen bir duadır. Ve **رجل سُبَبَة** denir; insanlara çok sövdüğü zaman. Ve **رجل سُبَّة**; çok sövüldüğü zaman. Ve kavim arasında, onunla birbirlerine sövdükleri bir **أُسْبُوبة** denir. Ve **مضت سَبَّة من الدهر** denir; ondan bir parça geçti demek ister..([26])
* Ve senin zikrin, bana doğru **سَبَّاتٍ**; acayiptir([27]) *
Ama ip, **السّبب**dir; mümkündür ki zikrettiğimiz asıldan şâz olsun; ve mümkündür ki, uzunluk ve uzamaya delâlet eden başka bir asıl olduğu söylensin.
Bundan **السَّبَب**. Ve bundan, zikrettiğimiz başörtüsü olan **السِّبُّ**. Ve sarığa da **سِبّ** denir. Ve **السِّبّ**: iptir de; **الهذليّ**’nin([28]) sözünde:
* Üzerine, bir **سِبٍّ** ile bir **خَيْطة** arasında sarktı([29]) *
Ve bu bâbdan **السِّبسب**; o, geniş çöldür; **أبي دُؤاد**’ın sözünde:
Ve geniş bir **سَبْسَب** yarık (çöl); üzerinde akıp gider *** onun dalgalanması, düzlüğün üzerinde([30])
Ama **السَّباسِب**; onlar için bayram günüdür. Onun iştikakının neden olduğunu bilmiyorum. Dedi:
* **السَّباسب** gününde reyhanla selamlanırlar([31]) *

(**ست**) **السين** ve **التاء**; onda altıdan başka yoktur*; ve **التاء**’nın aslı **دال**dır. Kendi bâbında zikredilmiştir.

(**سج**) **السين** ve **الجيم**; bir asıl, şeyde itidal ve düzgünlüğe delâlet eder. Öyleyse **السَّجْسج**: içinde ne yakıcı sıcak ne de eziyet veren soğuk bulunan mutedil havadır.
Ve bundan hadiste: “Cennetin gölgesi **سَجْسَجٌ**dur.” Ve **أرض سجسج** denir; o, sert olmayan düz arazidir. Dedi:
* Kavim, **السَّجْسَج**’in sırtlarını kesip geçti([32]) *
Ve denir — ve o bâbdandır — **سَجَّ الحائطَ بالطِّين**; onu onunla sıvayıp düzelttiği zaman. Ve o tahta **المِسَجَّة**dir. Ve **السَّجَاج**: ince, saf süttür.([33])
Ve bu bâba yakın olan şeylerden: **الكبشُ السّاجِسِيُّ**; o, çok yünlü olandır.
Ve asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **لا أفعل ذلك سَجِيسَ الليالي، وسَجِيسَ الأوْجَسِ**; yani ebediyen. Ve **ماءٌ سَجَِس**([34]); yani değişmiş. Ve **السَّجَّة**: cahiliyede tapılan bir puttur. Ve hadiste: “Sadakalarınızı çıkarın; çünkü Allah عزَّ ذكرُهُ sizi **الجَبْهَة** ve **السَّجَّة** ve **البَجَّة**’den rahat ettirdi”([35]). Hadiste tefsiri: bunlar, cahiliyede taptıkları ilahların adlarıdır.

(**سح**) **السين** ve **الحاء** tek bir asıldır; dökmeye delâlet eder. **سححت [الماء] أسُحُّ سَحّاً** denir. Ve **سَحَابَةٌ سحوح**; yani çok dökücü. Ve **شاةٌ ساحٌّ**; yani semiz; sanki içyağını **سَحّاً** ile döker. Ve **فرس مِسَحٌّ**; yani hızlı; koşuşu yağmurun dökülmesine benzer. Ve **سَحسَح الشيء** denir; aktığı zaman. Ve denir ki **السحسحة** **السَّاحة**dır([36]).

(**سخ**) **السين** ve **الخاء**; onda tek bir kelime vardır. Denir ki **السَّخَاخ**: yumuşak, taşsız topraktır. Ve zikrettiler — sahih ise — **سَخَّت الجرادة**; kuyruğuyla toprağa sapladığı zaman.

(**سد**) **السين** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyi doldurup kapatmaya ve onu uygun hale getirmeye delâlet eder. Bundan: **سدَدت الثُّلمة سدَّاً**. Ve iki şey arasındaki her engel **سَدٌّ**dür. Bundan **السَّديد**; **ذُو السَّداد**; yani doğruluk([37]); sanki onda gedik yoktur. Ve doğruluk da **سَداد**dır. **قلتُ سَدَاداً** denir. Ve Allah عزَّ وجلَّ onu **سَدَّدَهُ**. Ve **أسَدَّ الرجلُ** denir; **السَّداد** söylediği zaman. Ve bâbdan: “**فيه سِدادٌ من عَوَز**” kesre ile. Ve aynı şekilde **سِداد الثُّلمة والثَّغر**. Dedi:
Beni zayi ettiler; hangi yiğidi zayi ettiler *** şiddet günü ve gedik kapatması günü için([38])
Ve **السُّدَّة**: evin etrafındaki avlu gibidir. Ve **استدَّ الشيء**; **ذا سَداد** olduğu zaman. Ve **السُّدَّة** kapıdır denir. Şair dedi:
Onun **سُدَّتِهِ** yanında elçiler ayakta görürsün *** ziyaretçi olmayan bir ziyaret edilenin kapısını aşındırırlar([39])
Ve **السُّدَاد**: burunda olup nefesi engelleyen hastalıktır. Ve **السَّدّ** ve **السُّدُّ**: ufku dolduran çekirgedir. Ve onların **السُّدة** sözü: kapı; çünkü o kapatılır. Ve hadiste, serserileri anmada: “Saçları dağınık olanlar; kendileri için **السُّدَد** açılmayanlar.”

(**سر**) **السين** ve **الراء**; dallarını bir araya getiren, şeyin gizlenmesidir. Ve onun safı, hâlisi ve yerleşik olanı. Ondan hiçbir şey bunun dışına çıkmaz. Öyleyse **السِّرّ**: ilanın zıddıdır. **أسْرَرت الشيءَ إسراراً** denir; **أعلنته**’nin zıddı. Ve bâbdan **السِّرّ**; o, nikâhtır; bununla adlandırıldı; çünkü o, ilan edilmeyen bir iştir. Ve bundan **السِّرَار** ve **السَّرَار**; o, hilalin gizlendiği gecedir; bazen bir gece olur, bazen ay tamam olursa iki gece olur. Ve bundan hadiste: “Bir adama sordu: ‘Ayın **سِرَارِ الشَّهر**’inden bir şey oruç tuttun mu?’ Dedi: hayır. Dedi: ‘Ramazanı iftar ettiğinde iki gün oruç tut.’” **السِّرار** hakkında dedi:
Biz sabahladık Âmir’e onun evinde *** çıplak (atlarla); gündüzünün iki ucu birbirine düşman
Hilalin akşamında yahut onun **سَِرَار**ında([40])
Ve bana Muhammed b. Hârûn es-Sekafî haber verdi; Ali b. Abdülazîz’den; Ebü’l-Hasen el-Eserem’den; Ebû Ubeyde’den dedi ki: **أسررت الشيء**: onu gizledim. Ve **أسررته**: onu ilan ettim. Ve okudu: ﴿**وأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ**﴾ [يونس 54]. Dedi: onu ortaya koydular. Ve İmru’ul-Kays’ın sözünü şahit getirdi:
* **لو يُسِرُّون مَقْتَلي**([41]) *
Yani: eğer ortaya koysalar. Sonra bana ilim ehlinden bazıları haber verdi; Ebü’l-Hasen Abdullah b. Süfyân en-Nahvî’den dedi ki: **الفرَّاء** dedi: Ebû Ubeyde tefsirde hata etti ve istişhadda tashif yaptı. Tefsire gelince: **أَسَرُّو النّدامة**; yani kınanmaktan korkarak onu gizlediler. Tashife gelince: İmru’ul-Kays ancak şöyle dedi:
* **لو يُسِرُّون مَقتلي** *
Yani: eğer ortaya koysalar. **أشْرَرت الشيءَ** denir; onu açığa çıkardığın zaman. Bundan onların sözü: **أشْرَرت اللحمَ للشّمسِ**. Bu, kendi bâbında zikredilmiştir.
Ama bizim zikrettiğimiz şeyin safı, hâlisi ve yerleşiği: **السِّر**; şeyin hâlisidir. Ondan **السُّرور**; çünkü o, hüzünden hâli bir iştir. Ve **السُّرَّة**: insanın göbeğidir; o, bedeninin hâlisi ve yumuşağıdır. Ve **قطع عن الصبي سَِرَرُه**([42]) denir; o, **[السُّرُّ]**([43])dur; çoğulu **أسِرَّة**. Ebû Zeyd dedi: **السِّرَر**: avuç içinin çizgilerinden bir çizgidir. Ve vadinin **سَرَارَة**si ve **سِرُّه**: onun en iyisidir. Şair dedi:
Keşke Rahrahân’ın süvarilerini hicvetseydin *** bir vadinin **سَرارَة**sinde on kişi ağıt yakar
Der ki: onların görünüşü var, haberleri yok. Ve **السَّرَرُ**: devenin göbeğinde olan hastalıktır. **بعيرٌ أَسَرّ** denir. Ve **السَّرُّ**: **سررت الزَّنْدَ**’ın masdarıdır; o da, **أَسَرَّ** yani içi boş kalmasıdır; sonra düzeltilir. **سُرَّ زَنْدُكَ فإنّه أسرُّ** denir. Ve **قَنَاة سَرَّاءُ** denir; yani içi boş. Bunların hepsi **السُّرَّة** ve **السَّرَر**dendir; onu zikrettik.
Ama **الأسارير**; o, alındaki kırışıklıklardır; **أساريرَ السُّرَّة** üzerine hamledilmiştir; onun kırışmasıdır. Ve hadiste: “Nebi صلى الله عليه وآله وسلم Âişe’nin yanına girdi; yüzünün **أساريرُ**u parlıyordu.” Ve ondan da, zikrettiğimiz şeye hamledilenlerdendir: **الأسرار**; avuç içinin çizgileridir; teki **سِرّ**. Bunun hepsinde asıl birdir. **الأعشى** dedi:
Bir ele ve onun **أسرار**ına bak *** beni tehdit edersen, sen bana zarar verici misin([44])
Ama reyhanın uçları; onun içinde en ıslak ve en taze şey olduğu için **سُروراً** diye adlandırılması câizdir. Bu, onun([45]) sözüdür:
Gölün ortasında bir **بردِيَّة** gibi, bir havuzun ortasında *** su ondan **السرورا** ile karıştığı zaman([46])
Ama yerleşiklikten zikrettiğimiz şey: **السَّرير**; çoğulu **سرُر** ve **أَسِرَّة**. Ve **السرير**: geçim rahatlığıdır; çünkü insan onun yanında ve genişliğinde yerleşir. Ve başın **سرير**i: onun yerleşiğidir. Dedi:
* Öyle bir vuruş ki başı, onun **سرير**inden giderir *([47])
Ve bazı insanlar **الأعشى**’nın beytini şöyle rivayet eder:
* **إذا خالطَ الماءُ منها السريرا** *
**بالياء**([48]); o vakit te’vili: onun üzerinde yerleştiği aslı olur. Ve şu söyleyenin sözünü şahit getirdiler:
Ondan, **دَغْفَلِيّة** bir yaşayışı terk etti *** ve bir gün onun **سرير**inin yok olacağından korkmadı([49])
Ve çocuktan **السِّرر** ve **السَّرر**: kesilen şeydir. Ve **السُّرة**: kalan şeydir. Ve bâbdan **السَّرير**: tepeciğin üzerindeki kumdur.
Ve birinci bâbdan **سِرّ النسب**; o, onun safı ve en faziletlisidir. **ذو الأصبع** dedi:
Ve onlar, doğurdukları zaman yükselttiler *** saf nesebin **سِرّ**iyle([50])
Ve **السُّرسُور** denir: âlim, zeki; aslı **السِّر**dendir; sanki işlerin sırlarına muttali olmuştur. Ama **السُّرِّيَّة** hakkında **الخليل** dedi: o, **فُعليّة**dir. Ve **يتسرَّر** denir, ve **يتسرَّى** denir. **الخليل** dedi: **يتسرَّى** diyen hata etmiştir. **الخليل** bunun üzerine bir şey artırmadı. Ve **الأصمعي** dedi: **السُرِّية** **السِّرّ**dendir; o da nikâhtır; çünkü sahibi onu ticaret için değil nikâh için seçmiştir. **الأصمعي**’nin dediği budur; ve **ابن السِّكيت** kitabında zikretti. Ama **السُّرّية**’de **السين**’in dammesi; nisbet sırasında birçok bina değiştirilir: düz araziye nisbetle **سُهْليّ** denir; ve ömrün uzunluğuna ve dehrin uzamasına nisbetle **دُهريّ** denir. Bunun benzeri çoktur. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَبَّهُ
1 سَبَّهُ ذ , (S, M, K,) [aor. سَبُ٣َ ,] inf. n. سَبٌّ, (M,) He cut him, or it. (S, M, K.) ― -b2- And i. q. عَقَرَهُ [i. e. He wounded him; or hocked, houghed, or hamstrung, him; &c.]. (S, * K.) ― -b3- And, (S, M, K,) aor. as above, (S, TA,) and so the inf. n., (M, TA,) (tropical:) He pierced him in the سَبَّةٌ, i. e. the اِسْت. (S, M, K, TA.) [See an ex. in a verse cited in the first paragraph of art. سر.] ― -b4- Also سَبَّهُ, (S, M, A, Msb, K,) aor. as above, (S, M,) inf. n. سَبٌّ (S, M, Msb, K) and سِبِّيبَى, (K,) [but the latter, accord. to analogy, has an intensive signification,] He reviled him, vilified him, upbraided him, reproached him, defamed him, or gave a bad name to him; (S, M, A, MA, K, Bd in vi. 108, &c.;) from the same verb in the first of the senses expl. in this art.; (M;) as also ↓ سبّبهُ; (K;) or the latter signifies he reviled him, vilified him, &c., much; syn. أَكْثَرَ سَبَّهُ; (M;) or is more than سَبَّهُ (أَكْثَرُ مِنْ سَبَّهُ). (TA.)

2 سَبَّ٣َ see what next precedes. -A2- سبّب لِلْأَمْرِ, (MA,) inf. n. تَسْبِيبٌ, (KL, PS,) (assumed tropical:) He made, or appointed, or prepared, a means, or cause, (MA, KL, PS,) of attaining, or accomplishing, the thing, or affair. (MA.) [And سبّب, alone, (assumed tropical:) He, or it, caused or, occasioned.] You say, سَبَّبَ اللّٰهُ لَكَ سَبَبَ خَيْرٍ (tropical:) [May God make, or appoint, or prepare, for thee a means of attaining good, or prosperity]. (A, TA.) And سبّب لِلْمَآءِ مَجْرًى (tropical:) He made, or prepared, a channel for the water. (A, TA.)

سابّهُ
3 سابّهُ ذ , inf. n. سِبَابٌ (S, * M, A, Msb, K *) and مُسَابَّةٌ, (M, Msb, KL, TA,) He reviled him, vilified him, upbraided him, reproached him, defamed him, or gave a bad name to him, (M, A, KL, TA,) being reviled, &c., by him. (M, A, TA.) You say, بَيْنَهُمَا سِبَابٌ Between them two is mutual reviling, &c. (A.) And المِزَاحُ سِبَابُ النَّوْكَى [Jesting is the mutual reviling, &c., of those that are foolish, or stupid]. (A, TA.) And it is said in a trad., سبَابُ المُسْلِمِ فُسُوقٌ (TA) The mutual reviling of the Muslim is a departure from obedience to God. (El-Munáwee in his Expos. of the Jámi' es-Sagheer of Es-Suyootee.)

تسبّب
5 تسبّب ذ [as quasi-pass. of 2, (assumed tropical:) It was, or became, made, or appointed, or prepared, as a means, or cause, of attaining, or accomplishing a thing, or an affair; followed by لِأَمْرٍ. And It was, or became, caused, or occasioned]. You say, تسبّب مَالُ الفَىْءِ (assumed tropical:) [The property of the spoil, or acquisition, or tribute, termed فَىْء was caused, or occasioned, to accrue]: for that whereby the property is caused, or occasioned, [to be obtained, as the abandonment of their abodes by unbelievers, or their making peace with Muslim invaders on the condition of paying a poll-tax or the like,] is made a means, or cause, of the accruing of the property to those to whom it is due of the recipients of the فَىْء (Az, TA.) [See also 10.] ― -b2- تسبّب بِهِ اـِلَى شَىْءٍ (assumed tropical:) He made use of it as a means, or cause, of attaining, or accomplishing, a thing. (M.) And أَتَسَبَّبُ بِفُلَانٍ اـِلَيْكَ (assumed tropical:) [I make use of such a one as a means of access to thee]. (TA in art. ذرع.) ― -b3- [Hence, in the present day, تسبّب is used as meaning (assumed tropical:) He trafficked; because trafficking is a using means to procure subsistence.]

تَسَابَّا
6 تَسَابَّا ذ , (K,) [or تسابّوا,] inf. n. تَسَابٌّ, (S,) They two cut each other, (S, * K,) [or they (i. e. more than two persons) cut one another.] ― -b2- [Hence, (see 1, last sentence,)] تسابّوا, (S, M, A, MA, K,) inf. n. as above; (S;) and ↓ استبّوا; (A, MA;) They reviled, vilified, upbraided, reproached, defamed, or gave bad names to, one another. (S, M, A, MA.) And بَيْنَهُمْ أُسْبُوبَةٌ يَتَسَابُّونَ بِهَا (S, M, A, * TA) Between them is a thing [meaning reviling or vilifying speech] with which they revile, or vilify, &c., one another. (M, TA.)

8 اـِسْتَبَ٣َ see the next preceding paragraph.

استسبّ لِأَبَوَيْهِ
10 استسبّ لِأَبَوَيْهِ ذ [He invited, or attracted, reviling, or vilifying, to his two parents]. (A.) It is said in a trad. of Aboo-Hureyreh, لَا تَمْشِيَنَّ أَمَامَ أَبِيكَ وَلَا تَجْلِسْ قَبْلَهُ وَلَا تَدَعْهُ بِاسْمِهِ وَلَا تَسْتَسِبَّ لَهُ, i. e. [By no means walk thou before thy father, nor sit down before him, nor call him by his name,] nor expose him to reviling, or attract reviling to him, by reviling another's father, for in that case he may revile thy father in requital to thee. (TA.) -A2- اِسْتَسْبَبَ لَهُ الأَمْرُ (tropical:) (A, TA) [The thing, or affair, or event, became caused, or prepared, for him: thus expl. by IbrD: see also 5].

سَبْسَبَ
R. Q. 1 سَبْسَبَ ذ (assumed tropical:) He severed his tie, or ties, of relationship, by unkind behaviour to his kindred. (AA.) -A2- He went a gentle pace. (AA. [Freytag, on the authority of “ Hamak. Waked., ” assigns this meaning to ↓ تَسَبْسَبَ.]) -A3- He smelt a foul smell. (AA.) -A4- He discharged his urine. (M, K.) He made water to flow. (K.)

تَسَبْسَبَ
R. Q. 2 تَسَبْسَبَ ذ It (water) ran, or flowed. (K.) ― -b2- See also R. Q. 1.

سِبٌّ
سِبٌّ ذ One who reviles, vilifies, upbraids, reproaches, or defames, much, being reviled, &c.; (A'Obeyd, S, M, Msb, * K;) as also ↓ مِسَبٌّ. (S, K.) And [simply] One's mutual reviler or vilifier &c.; (A'Obeyd, S, M, K;) as also ↓ سَبِيبٌ (M, K.) A poet, (S,) namely, 'Abd-Er-Rahmán Ibn-Hassán, satirizing Miskeen Ed-Dárimee, (TA,) says,
لَا تَسُبَّنَّنِى فَلَسْتَ بِسِبِّى
اـِنَّ سِبِّى مِنَ الرِّجَالِ الكَرِيمُ
[Thou shalt by no means revile me; for thou art not my mutual reviler: verily he, of men, who is my mutual reviler is the generous]. (S, TA.) [See also مُسْتَبٌّ: and سَبَّابٌ.] -A2- A veil, or the like; syn. سِتْرٌ. (M.) ― -b2- A woman's muffler, or head-covering; syn. خِمَارٌ. (S, M, Msb, K.) ― -b3- A turban. (S, M, Mgh, Msb, K.) El-Mukhabbal Es-Saadee says, (S, M, Mgh,) using it in this sense, (M, Mgh,)
وَأَشْهَدُ مِنْ عَوْفٍ حُلُولًا كَثِيرَةً
يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقَانِ المُزَعْفَرَا
[And I witness many persons of 'Owf, alighting during their journeys, going repeatedly to and fro to see Ez-Zibrikán's turban dyed with saffron]: (S, M, Mgh:) for it was a custom of the chiefs of the Arabs to dye their turbans with saffron: or, as some say, the meaning is his اِسْت; [but this is correctly, or more commonly, termed سَبَّة;] and Ktr asserts that he was suspected: (M:) he says that Ez-Zibrikán used to tinge his است yellow; but this is a strange saying. (TA in art. زبرق.) ― -b4- Also, and ↓ سَبِيبَةٌ, An oblong piece (S, M, K) of cloth, (M,) or of thin cloth, (K,) or of thin linen cloth, (S,) or of white cloth: (M:) or a thin garment: (Aboo-'Omar, TA:) or so the latter word: (M:) or this signifies a linen stuff that is brought from the region of the Nile, of a kind commonly known among the merchants by [the name of] كرخ, some of which are made in Misr, and their length is eight by six [cubits: cubits being meant because the ns. of number here are fem., and ذِرَاع is fem.]: (Sh, TA:) or this same word signifies an oblong piece of cloth of any kind, or, as some say, of linen: (TA:) the pl. of the former is سُبُوبٌ; (S, K, TA;) and of the latter, سَبَائِبٌ: (S, M, K, TA:) in a verse of 'Alkameh Ibn-'Abadeh, the phrase بِسَبَا الكَتَّانِ is used for بِسَبَائِبِ الكتّان. (M.) ― -b5- See also سَبَبَ, first signification.

سَبَّةٌ
سَبَّةٌ ذ i. q. اِسْتٌ (tropical:) [The podex, or the anus]: (S, M, A, K:) because it is discommended. (A.) [See also سِبٌّ.] -A2- مَضَتْ سَبَّةٌ مِنَ الدَّهْرِ (tropical:) A space, or long space, of time passed; (S, M, A;) [thus termed] because time is always complained of; (A;) and so سَنْبَةٌ, in which the ن is [said to be] a substitute for the [former] ب of سَبَّةٌ, in like manner as it is substituted in the case of اـِجَّاصٌ and اـِنْجَاصٌ; because [it is asserted, though this is contradicted, that] there is no word of which the radical letters are سنب. (M.) And مَا رَأَيْتُهُ مُنْذُ سَبَّةٍ (assumed tropical:) I have not seen him for, or during, a space, or long space, of time; (S, K; *) like as you say مُنْذُ سَنْبَةٍ. (S.) And عِشْنَا بِهَا سَبَّةً and سَنْبَةً (assumed tropical:) We lived in it a space, or long space, of time. (Ks, TA.) And أَصَابَتْنَا سَبَّةٌ مِنَ الحَرِّ, and البَرْدِ, and الصَّحْوِ, (K, * TA,) and الرَّوْحِ, (TA,) (tropical:) A period of some days' continuance [of heat, and of cold and of serene weather, and of gentle wind, betided us]. (K, TA.) [The pl. is سِبَابٌ.] One says, الدَّهْرُ سِبَابٌ (assumed tropical:) Time consists of vicissitudes; one turn is thus, and one is thus. (ISh, TA.)

سُبَّةٌ
سُبَّةٌ ذ A disgrace; a shame; a thing that occasions one's being reviled. (S, M, A, K.) One says, صَارَ هٰذَا الأَمْرُ سُبَّةً عَلَيْهِ This thing became a disgrace to him, occasioning his being reviled. (S.) And أَنْتَ سُبَّةٌ عَلَى قَوْمِكَ [Thou art a disgrace to thy people]. (A.) [And ↓ مَسَبَّةٌ, in like manner, (a word of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ, being originally مَسْبَبَةٌ,) signifies A cause of reviling, or of being reviled; as is shown by the saying of Tufeyl El-Ghanawee, cited in the TA in art. عقب,
فَلَمْ يَجِدِ الأَقْوَامُ فِينَا مَسَبَّةً
 And the people did not find in us a cause of reviling, or of being reviled: pl. مَسَابُّ.] One says, ↓ اـِيَّاكَ وَالمَسَبَّةَ and المَسَابَّ [Beware thou of, or avoid thou, the cause of reviling or of being reviled, and the causes thereof]. (A.) ― -b2- Also One whom people revile (S, K) much. (K.) See also سُبَبَةٌ.

السِّبَّةُ
السِّبَّةُ ذ : see السَّبَّابَةُ.

سَبَبٌ
سَبَبٌ ذ A rope, or cord; (S, M, A, Msb, K;) as also ↓ سِبٌّ; (S, M, K;) the latter of the dial. of Hudheyl, (S,) and occurring in this sense in a verse of Aboo-Dhu-eyb cited voce خَيْطَةٌ; (S, M;) accord. to some, as there meaning a wooden peg, [a meaning assigned to it in the K,] but the former is the correct meaning: (M:) the pl. of both words is أَسْبَابٌ, (M, TA, *) [and] the pl. of the latter word is سُبُوبٌ (S, TA) also: (TA:) or سَبَبٌ signifies any rope let down, or made to descend, from above: (AO, TA:) or a strong and long rope, but no rope is so called except one by means of which one ascends and descends: (Khálid Ibn-Jembeh, TA:) or this appellation is only given to a rope of which one end is attached to a roof or ceiling or the like: (TA:) or one by means of which one ascends palm-trees: (Er-Rághib, TA:) [and] a rope by means of which one reaches, or gains access to, water. (TA.) فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ اـِلَى السَّمَآءِ ثُمَّ لِيَقْطَعْ, in the Kur [xxii. 15], means Let him stretch a rope to the roof, or ceiling, of his dwelling; then let him die strangled: i. e. let him die of rage: (M, TA:) or, as some say, let him stretch a rope to the lowest heaven; then let him traverse the intervening space until he reach the highest part thereof. (Bd.) The saying
جَبَّتْ نِسَآءَ العَالَمِينَ بِالسَّبَبْ
has been expl. in art. جب: in this instance, a rope or cord, may be meant; or a string, or thread. (M, TA.) ― -b2- Hence, (Msb,) (tropical:) A thing (S, M, Msb, K) of any kind (S, Msb, K) by means of which one attains, reaches, or gains access to another thing: (S, M, Msb, K:) pl. as above. (M.) One says, جَعَلْتُ فُلَانًا لِى سَبَبًا اـِلَى فُلَانٌ فِى حَاجَتِى, i. e. (assumed tropical:) [I made such a one] a means of access [to such a one in the case of my want]. (TA.) Hence, (M,) أَسْبَابُ السَّمَآءِ (assumed tropical:) The places of ascent of the heaven, or sky: (M, K:) or the tracts, or regions, thereof: (S, K:) or the gates thereof. (Ibn-Es-Seed, K. [See an ex. in a verse cited voce ثَمَانُونَ.]) And the saying, اِرْتَقَى فِى الأَسْبَابِ, meaning (assumed tropical:) He excelled [or attained to excellence] in religion. (M.) ― -b3- (assumed tropical:) A road, or way. (A. [There mentioned among proper, not tropical, significations.]) So in the saying, in the Kur xviii. 88 and 91, ثُمَّ اتَّبَعَ سَبَبًا (assumed tropical:) [Then he followed a road, or way]. (Bd.) [And] so in the saying, مَا لِى اـِلَيْهِ سَبَبٌ (assumed tropical:) [There is not for me any road, or way, to him, or it]. (A.) So too ↓ سَبِيبَةٌ: pl. سَبَائِبُ. (Ham p. 347.) ― -b4- [(assumed tropical:) A mean, or means, used in order to any end: a means by which a thing is brought about: a cause; but more properly only a second cause: an occasion, or accidental cause: and a reason, or motive.] One says, هٰذَا سَبَبُ هٰذَا (assumed tropical:) [This is the cause, or occasion, of this]. (Msb.) And بِسَبَبِهِ كَانَ كَذَا (assumed tropical:) [Because of him, or it, it was thus, or such a thing was]. (Msb in art اجل.) And سَبَّبَ اللّٰهُ لَكَ سَبَبَ خَيْرٍ (tropical:) [May God appoint, or prepare, for thee a means, or cause, of good, or prosperity]. (A.) ― -b5- (tropical:) A connexion, or tie, (S, A, K, TA,) of relationship (S, K, TA) by marriage; distinguished from نَسَبٌ, which is by birth: from the same word as signifying “ a rope by means of which one reaches, or gains access to, water. ” (TA.) One says, اِنْقَطَعَ بَيْنَهُمُ السَّبَبُ i. e. (tropical:) The connexion, or tie, [of affinity between them was severed,] and الأَسْبَابُ the connexions, or ties. (A) وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ [in the Kur ii. 161] means, accord. to I'Ab, (assumed tropical:) And their ties and affections [shall be dissundered]: or, accord. to AZ, (assumed tropical:) and their places of abode [shall be divided asunder]. (TA.) [But] قَطَعَ اللّٰهُ بِهِ السَّبَبَ means (assumed tropical:) [God cut short, or may God cut short,] his life. (M, K.) ― -b6- Also, [from the same word as signifying the “ cord, or rope, of a بَيْت, ” properly meaning “ tent, ” and tropically “ verse, ”] (assumed tropical:) A portion, or division, of a foot of a verse, consisting of a movent letter and a quiescent letter; and also one consisting of two movent letters: pl. أَسْبَابٌ. (M, K. [In some of the copies of the K, the latter kind is not mentioned.]) سَبَبٌ خَفِيفٌ (assumed tropical:) [A light cord] means a movent letter followed by a quiescent letter; as قُمْ and مِنْ: and سَبَبٌ ثَقِيلٌ (assumed tropical:) [A heavy cord], two movent letters; as لَكَ and لِمَ. (KT.) سَبَبَانِ مَقْرُونَانِ (assumed tropical:) [Two conjoined cords] means two portions in which are three successive short vowels followed by a quiescent letter; as مُتَفَا in مُتَفَاعِلُنْ, and عَلَتُنْ in مُفَاعَلَتُنْ: and سَبَبَانِ مَفْرُوقَانِ (assumed tropical:) [Two disjoined cords], two portions of which each consists of a movent letter and a quiescent letter, and which is followed by a movent letter; as مُسْتَفْ in مُسْتَفْعِلُنْ, and عِيلُنْ in مَفَاعِيلُنْ. (M, TA.)

سُبَبَةٌ
سُبَبَةٌ ذ One who reviles people; (S, K;) as also ↓ مَسَبَّةٌ. (K.) One says, ↓ لَا تَكُنْ سُبَبَةً وَلَا سُبَّةً [Be not thou a reviler of others, nor one whom others revile]. (A.)

سَبَبِىٌّ
[ سَبَبِىٌّ ذ Causative.]

سَبَبِيَّةٌ
[ سَبَبِيَّةٌ ذ Causality.]

سَبِيبٌ
سَبِيبٌ ذ : see سِبٌّ, second sentence. -A2- Also The hair of the forelock, (AO, S, M, A, K,) and of the tail, (S, M, A, K,) the latter meaning [only] assigned to it by Er-Riyáshee, (TA,) and of the mane, (S, M, K,) of a horse: (M, A, K:) pl. أَسَابِيبُ and سَبَائِبُ. (A, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A lock (خُصْلَة) of hair; as also ↓ سَبِيبَةٌ: (M, K:) pl. سَبَائِبُ: which is also expl. as (tropical:) syn. with ذَوَائِبُ [app. as meaning pendent locks, or pendent plaits, of hair]: (TA:) thus in the phrase اِمْرَأَةٌ طَوِيلَةُ السَّبَائِبِ (tropical:) A woman having the ذوائب long. (A, TA.)

سَبِيبَةٌ
سَبِيبَةٌ ذ see سِبٌّ: ― -b2- and سَبِيبٌ: ― -b3- and سَبَبٌ. ― -b4- عَلَيْهِ سَبَائِبُ الدَّمِ means (tropical:) Upon him are, or were, streaks of blood: (A, TA:) the sing. of سبائب in this sense is سَبِيبَةٌ. (Ham p. 347.) -A2- Also [Trees of the kind called] عضَاه abounding in a place. (M, K.)

سَبَّابٌ
سَبَّابٌ ذ [That cuts much, or sharply]. سَبَّابُ العَرَاقِيبِ means The sword: (K, TA:) or is an epithet applied to the sword: (A:) because it cuts the عراقيب [or hock-tendons]: (TA:) [but Z holds it to be tropical, from the signification following; for] it is added in the A, as though it were hostile to the عراقيب, and reviled them. (TA.) ― -b2- [One who reviles much or frequently; or a great reviler: a meaning indicated in the Msb, and of frequent occurrence.]

السَّبَّابَةُ
السَّبَّابَةُ ذ , an epithet in which the quality of a subst. is predominant, (M,) (tropical:) [The index, or fore finger;] the finger that is next to the thumb (S, M, A, * Msb, K, TA) and middle-finger; (M, TA;) between these two; (TA;) as also ↓ السِّبَّةُ: (K:) so called because one [often] points with it in reviling: (Msb:) called by persons praying المُسَبِّحَةُ and السَّبَّاحَةُ [because it is raised in asserting the unity of God]. (TA in the present art. and in art. سبح.)

سَبْسَبٌ
سَبْسَبٌ ذ A desert; or a desert in which is no water, or in which is neither water nor herbage; syn. مَفَازَةٌ (S, K) and قَفْرٌ: (TA:) or a tract of land level and far-extending: (M, K:) or a [desert such as is termed] قَفْر that is far-extending, whether level or not level, rugged or not rugged, without water and without any one to cheer by his presence: (ISh, TA:) or a land affected with drought, barrenness, or dearth: (Aboo-Kheyreh, TA:) and بَسْبَسٌ signifies the same: (TA:) pl. سَبَاسِبُ: (M, TA:) A 'Obeyd explains سَبَاسِبُ and بَسَابِسُ as syn. with قِفَارٌ, [pl. of قَفْرٌ]. (TA.) One says also بَلَدٌ سَبْسَبٌ, (S, (K,) [using the latter word as an epithet;] and بَلَدٌ سَبَاسِبُ, (Lh, S, M, K,) thus using the pl. as though he termed every part of the بَلَد a سَبْسَب; (Lh, M;) or the pl. is added to give intensiveness to the meaning: (IAth, TA voce بَلْقَعٌ, q. v.:) but some say ↓ سُبَاسِبٌ, with damm; and this is more common, because it is a sing. epithet. (MF, TA.) -A2- Also i. q. سَاسَبٌ [or سَيْسَبٌ (q. v. in art. سسب), if not a mistranscription for this last], i. e. A kind of tree, from which arrows, or, as in the book of AHn, camels' saddles (رِحَال), are made: Ru-beh says, [accord. to one reading, another being given in art. سسب, q. v.,]
↓ رَاحَتْ وَرَاحَ كَعَصَا السَّبْسَابِ
[She went, and he went, like the rod of the sebsáb, meaning, the arrow]; in which the last word is a dial. var. of السَّبْسَب, or the ا is inserted by poetic license. (TA.) ― -b2- [Hence, perhaps,] السَّبَاسِبُ, (M, K,) or يَوْمُ السَّبَاسِبِ, (S, TA,) A certain festival of the Christians; (S, * TA;) i. q. أَيَّامُ, السَّعَانِينِ, (Abu-l-'Alà, M, K,) or يَوْمُ السَّعَانِينِ [Palm-Sunday; now commonly called أَحَدٌ الشَّعَانِين or عِيدُ الشَّعَانِين, with ش]. (TA.)

سَبْسَابٌ
سَبْسَابٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سُبَاسِبٌ
سُبَاسِبٌ ذ : see the next preceding paragraph.

أُسْبُوبَةٌ
أُسْبُوبَةٌ ذ [like أُهْجُوَّةٌ, contr. of أُمْدُوحَةٌ,] A thing [meaning reviling speech] with which persons revile one another: (M, TA:) pl. أَسَابِيبُ. (A, TA.) Using it in this sense, (M, TA,) one says, بَيْنَهُمْ أُسْبُوبَةٌ يَتَسَابُّونَ بِهَا [Between them is reviling speech] (S, M, A, * K) with which they revile one another. (M, TA.)

أَسَابِيبُ
أَسَابِيبُ ذ pl. of سَبِيبٌ: -A2- and also of أُسْبُوبَةٌ. -A3- أَسَابِيبُ الوَجْهِ The beauties of the face. (TA in art. سر.)

مِسَبٌّ
مِسَبٌّ ذ : see سِبٌّ, first signification.

مَسَبَّةٌ
مَسَبَّةٌ ذ : see سُبَّةٌ, in two places: ― -b2- and سُبَبَةٌ.

مُسَبَّبٌ
مُسَبَّبٌ ذ [Much reviled: see its verb]. ― -b2- مُسَبَّبَةٌ as an epithet applied to camels, (S, K, TA,) or to horses, (A,) and to wild asses, (TA,) means (tropical:) Goodly, or excellent: (S, A, * K, TA:) because (S, TA) they are such that one says of them, (S, A, TA,) when admiring them, (S, TA,) or when deeming them goodly, or excellent, (A,) May God curse them, (قَاتَلَهَا اللّٰهُ, S, A, TA,) and abase them: (أَخْزَاهَا: A, TA:) how goodly, or excellent, are they! (TA.) -A2- [Also Made, appointed, or prepared, as a means, or cause, of attainment or accomplishment, لِأَمْرٍ for a thing, or an affair. And Caused, or occasioned: and a thing caused or occasioned; an effect.] One says, هٰذَا مُسَبَّبٌ عَنْ هٰذَا [This is caused, or occasioned, by that: this is an effect of, or arising from, that]. (Msb.)

مُسَبِّبٌ
مُسَبِّبٌ ذ [Reviling much: see its verb. -A2- And Making, appointing, or preparing, a means, or cause: and causing, or occasioning: and a causer]. مُسَبِّبُ الأَسْبَابِ [The Appointer, or Preparer, of means or causes; or the Causer of causes;] is an epithet applied to God. (S.)

مُسْتَبٌّ
مُسْتَبٌّ ذ [act. and pass. part. n. of 8]. It is said in a trad., المُسْتَبَّانِ شَيْطَانَانِ (A, TA) The two mutual revilers are two devils. (El-Munáwee in his Expos. of the Jámi' es-Sagheer of EsSuyootee.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
