# سب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: سب

باب السّين والبَاء
سب ، بس : ( مستعملان ) .
سب : الحرّاني عن ابن السكّيت قال : السَّبُّ : مصدَرُ سَبَبْتُه سَبّاً . والسِّبُّ : الخِمارُ . قال : وسِبُّك : الّذي يُسابُّك وأَنشَد :
لا تَسُبَّنَّنِي فَلسْتَ بسبِّي
إنّ سِبِّي من الرّجال الكَرِيمُ
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : السِّبُّ : الطِّبِّيجات .
قلت : جعل السّبُ جمع السّبّة وهي الدُّبر .
وقال الفراء : السَّبّ القَطَع وأَنشَد :
وما كان ذنبُ بني مالكٍ
بأنْ سُبّ منهمْ غُلامٌ فسَبْ
عرَاقيبَ كُومٍ طِوالِ الذُّرَى
تخرُّ بَوائكُها للرُّكَبْ
قال : أراد بقوله : ( سُبَّ ) ، أي : عُيِّر بالبُخْل فسَبَّ عَراقبَ إبلِه أَنَفةً ممّا عُيِّر به . والسَّيفُ يسمَّى سَبّابَ العَراقيبِ لأنّه يقطعُها .
شمر عن أبي عُبَيدة : السِّبُّ : الحَبْل ، وكذلك السَّبُّ ، وقال أبو ذُؤيب يصف مُشْتار العسل :
تَدَلَّى عليها بين سَبَ وخَيْطةٍ
بحَرْداء مِثِل الوَكْف يَكْبو غُرابها
أراد : أنه تَدَلّى من رأس جَبَل على خَلِيّة عَسَل ليشَتَارَها بحَبْل شده في وَتد أثبتَه في رأس الجبل ، وهي الخَيْطة ، وجمعُ السِّبّ سُبُوب ، وأَنشَد :
سَبَّ اللَّهِيفُ لها السُّبوبَ بطَغْيةٍ
تُنْبِي العُقابَ كما يُلَطّ المِجْنَبُ
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : السُّبوبُ : الثِّياب الرِّقاق واحدُها سِبٌ ، وهي السَّبائب ، واحدها سَبِيبة .
وأَنشَد :
ونَسَجتْ لوامعُ الحَرور
سَبائباً كسَرِق الحَرِير
وقال شمر : السَّبائب : مَتاعُ كَتّانٍ يُجاءُ بها من ناحية النيلِ ، وهي مشهورة بالكَرْخ عند التّجار ، ومنها ما يُعمَل بمصرَ فطُولُها ثمان في سِتَ . والسِّبُّ : العِمامة ؛ ومنه قولُ المخبَّل السَّعدِي :
وأَشهَد من عَوْفٍ حُلُولاً كَثيرةً
يَحجّونَ سِبَّ الزَّبْرِقانِ المُزْعَفرا
وأخبَرَني المُنذرِيّ عن الرِّياشي : السَّبيبُ : شَعَرُ الذَّنَب ، وقال أبو عبيدة هو شعر الناصية وأنشد :
بِوافِي السَّبِيب طويلِ الذَّنَبَ
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ ) ( البقرة : 166 ) ، قال ابن عبّاس : المَودّة . وقال مجاهد : تَواصُلُهم في الدّنيا .
وقال أبو زَيد فيما أخبَرَ المنذريّ عن ابن اليزيدي عنه الأسبابُ : المَنازِل . وقيل : المودّة . وأَنشَد :
وتَقطّعتْ أَسبابُها ورِمَامُها
فيه الوجهان مَعاً : المودّة والمنازل . قال : وقوله تعالى : ( صَرْحاً لَّعَلِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَبْلُغُ ( ) الاَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَاهِ مُوسَى وَإِنِّى لاََظُنُّهُ كَاذِباً ) ( غافر : 36 ، 37 ) ، قال : هي أبوابها ، واحدها سبَبٌ ، وأما قولُه : ( فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ ) ( الحج : 15 ) ، فالسَبَب الحَبْل في هذا الموضع . وقال شمر : قال أبو عُبَيدة : السَّبَب : كل حَبْل حَدَرْته من فَوْق .
وقال خالد بن جَنْبة : السَّبَب من الحِبال : القويُّ الطويل قال : ولا يُدعَى الحبلُ سَبَباً حتى يُصعَد به ويُنحَدَرَ به .
وقول الشمّاخ :
مُسبَّبة قُبَّ البطُونِ كأنها
رِماحٌ نَحاها وجْهَة الرِّيحِ راكزُ
يصِف حميرَ الوَحْش وسِمَنَها وجَوْدَتها ، فمن نَظَر إليها سَبَّها وقال لها : قاتَلَها الله : ما أجْوَدَها .
أبو عُبَيْدة عن الكسائيّ : عِشْنا بها سَبةً من الدهر ، وسَنْبة من الدهر ؛ كقولك : بُرهةً وحِقبةً .
وقال ابن شميل : الدّهر سَبّاتٌ ، أي : أحوال : حال كذا وحالٌ كذا ؛ يقال : أصابتْنا سَبّةٌ من بَرْدٍ في الشتاء ، وسَبّةٌ من صَحْو ، وسَبّةٌ من حَرّ ، وسَبّةٌ مِن رَوْح : إذا دام ذلك أيّاماً .
الليث : السَّبّابة : الإصبَع الّتي تلي الإبهام ، وهي المُسَبِّحة عند المُصَلِّين . والسُّبّة : العارُ . وكلّ شيء يُتوصّل به إلى شيء فهو سَبَب . وجعلتُ فلاناً سَبَباً إلى فلان في حاجتي وَوَدَجاً ، أي : وُصْلَةً وذَرِيعةً .
قلتُ : وتسبِيبُ مالِ الفَيْء أُخذ من هذا لأنَّ المسبَّب عليه المالُ جُعِل سبباً لوصُول الماء إلى مَن وَجَب له من أهل الفَيْء .
شمر عن ابن شميل : السَّبْسَب : الأرض القَفْرُ البعيدة ، مستويةً وغيرَ مستوِية ، وغليظةً وغيرَ غليظة ، لا ماء بها ولا أنيس .
وقال أبو عُبيد : السَّباسِبُ والبَسابِسُ : القِفار ، واحدها سَبْسَب وبَسْبَس ، ومنه قيل للأباطيل التُّرّهاتُ : البَسابسُ .
وقال أبو خَيْرة : السَّبْسَب : الأرضُ الشأسبة الجَدْبة .
عَمْرو عن أبيه : سَبْسَب : إذا سار سَيْراً
ليّناً . وسَبْسب : إذا قَطَع رحِمَه . وسَبْسَب : إذا شَتَم شَتْماً قبيحاً .
بس : رُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يَخرج قومٌ من المدينة إلى اليَمَنِ والشام والعراق يَبِسّون ، والمدينةُ خيرٌ لهم لو كانوا يعلمون ) .
قال أبو عُبَيد قوله : ( يَبِسون ) هو أَنْ يقال في زَجْر الدابة إذا سُقْتَ حِماراً أو غيره : بَسْ بَسْ ، وبِسْ بِسْ ، وأكثرُ ما يقال بالفتح ، وهو صوتُ الزَّجْر للسَّوْق ، وهو من كلام أهل اليَمَن ، وفيه لغتان : بَسَّسْتُ وأَبْسَسْتُ ، فيقال على هذا يَبُسُّون ويُبِسُّون .
وقال أبو زيد : أَبسَّ بالغنم : إذا أشْلاها إلى الماء . وأَبَسّ بالإبل عند الحَلب : إذا دَعَا الفصيلَ إلى أمِّه ، أو أَبَسَ بأُمِّه له .
وقال أبو سعيد يَبِسُّون ، أي : يَسبحون في الأرض . وانْبَسَّ الرجل : إذا ذهب . وبُسُّهُمْ عنك ، أي : اطردهم . ابن السكّيت : أبسَسْتُ بالغَنِم إبْساساً ، وهو إشْلاؤُك إيّاها إلى الماء . وأبسَسْتُ بالإبل عند الحلب ، وهو صَوتُ الرّاعي يسكِّن به الناقَة عند الحلب . وناقةٌ بَسُوسٌ : تَدِرّ عند الإبساس . وبسبس بالناقة ، وأنشد :
لِعاشِرةٍ وهوَ قد خافَها
فظَلَّ يُبَسْبِسُ أو يَنْقُرُ
العاشرة : بعدما سارت عشرَ ليال يُبَسْبِس ، أي : يُبسُّ بها يسكِّنها . ومن أمثالهم : لا أفعَلُ كذا ما أَبَسَّ عبدٌ بناقةٍ . وقال اللّحياني : هو طوَفانُه حَولها ليحلبها . قال : ويقال : أبَسَّ بالنعجة : إذا دعاها للحلب . قال : وقال الأصمعيّ : لم أسمَع الإبساسَ إلا في الإبل . وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( ( رَجّاً وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً ) ( الواقعة : 5 ) ، صارت كالدقيق ، وذلك قوله : ( للهأَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً ) ( النبأ : 20 ) ، قال : وسمعتُ العرب تُنشِد :
لا تَخبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسَّاً
قال : والبَسِيسَةُ عندهم : الدقيق أو السويق يُلتّ ويتخذ زاداً .
وقال ابن السكيت : بَسْبَستُ السَّويق والدقيقَ أبُسُّه بَسّاً : إذا بَلَلْتُهُ بشيء من الماء ، وهو أشدُّ من اللَّتّ . قال : وبَسَّ الرجلُ عقارِبَه : إذا أرسَلَ تَمائمه .
ويقال : بَسستُ الإبِلَ أبُسُّها بَسّاً : إذا سُقْتَها سَوْقاً لطيفاً . وقيل في قوله :
لا تَخْبِزا خَبْزاً وبَسَّابَسَّا
البَسُّ : السَّوْق اللّطيف . والخَبْز : السَّوْق الشَّديد بالضّرْب . وقيل : البَسُّ : بَلّ الدقيق ، ثم يأكله . والخَبْز : أن يخبز المَلِيل ، والإبْساس بالشفتين دون اللسان والنقر باللسان دون الشّفتين . والجمَل لا يُبسّ إذا استصعب ، ولكن يُشْلَى باسمه
واسم أمّه فيسكن . وقيل : الإِبْساس : أن يَمسح ضرع الناقة يُسكِّنها لتَدِرّ ، وكذلك يَبُسُّ الرِّيح بالسحابة .
وقال أبو عُبَيدة : بُست الجبالُ ، أي : إذا صارت تُراباً . والبَسيسةُ : خُبزٌ يجفَّف ويُدَقّ فيُشرب كالسَّوِيق . وقال الزَّجاج : بُست الجبال : لُتّت وخُلِطَت . وبُست أيضاً سِيقت ، وأنشد :
وانْبسّ حَيّاتُ الكَثيبِ الأهْيلِ
وقال اللّحياني : انبَسّت الحيّات انبساساً : إذا جَرت على الأرض . وانبسّ الرجُل : إذا ذَهَب . ويقال : بُسَّهم عَنْك ، أي : اطردهم . وقولُه : بُست الْجبال ، أي : سُوّيت . وقيل : فُتِّتَتْ .
عَمْرو عن أبيه : بَسَّ الشيء : إذا فَتَّتَه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البُسبُس : الرُّعاةُ . والبسُسُ : النُّوق الإنسية . والبسس : الأسْوِقة المَلْتوية .
أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي زَيد : البسيسة : كلُّ شيء خلطتَه بغيره ، مِثلُ السويق بالأقِط ثم تَبُلُّه بالرُّبّ أو مثل السّعير بالنّوى للإبل ، يقال : بَسستُه أَبُسُّه بَسّاً .
ومن أمثال العرب السائرة : هو أَشْأَمُ من البسوس ، وهي ناقةٌ كانت تَدِرّ على البسيس بها . ولذلك سُمِّيت بَسوساً أصابها رجلٌ من العرب بسَهْم في ضَرْعها فقَتَلها ، فهاجت الحربُ بسببها بين حَيّي بكرٍ وتَغْلِبَ سنين كثيرة ؛ فصارت البسوسُ مَثَلاً في الشؤم .
وفي البسوس قولٌ آخَر : رُوِي عن ابن عبّاس وهو أشبَه بالحقِّ . حدّثنا محمد بن إسحاق عن المخزومي عن سُفْيانَ بن عُيَينة عن أبي سَعد الأعوَر ، عن عكرِمَة عن ابن عبّاس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا ) ( الأعراف : 175 ) الآية .
قال : هو رجُلٌ أُعْطِيَ ثلاثَ دَعَوَاتٍ يُستجاب له فيها ، وكانت له امرأةٌ يُقالُ لها البَسُوس ، وكان له منها ولد ، وكانت له محِبَّة ، فقالت : اجعلْ لي منها دعوةً واحدة قال : فلكِ واحدة ، فماذا تأمرين ؟ قالت : ادْعُ اللَّهَ أن يجعلني أجمل امرأة في بني إسرائيل ، فلما علمتْ أنَّهُ ليس فيهم مثلُها رَغِبَتْ عنه ، وأرادت شيئاً آخَر ، فدعا اللَّهَ عليها أن يَجْعَلَها كَلْبَة نبّاحة ، فذهب فيها دعوتان ، وجاء بَنُوها فقالوا : ليس لنا على هذا قرار ، قد صارت أُمُّنا كلبةً تُعَيِّرنا بها الناس ، فادعُ الله أن يردَّها إلى الحالة التي كانت عليها ، فدعا الله ، فعادت كما كانت ، فذهبت الدّعوات الثلاث في البَسُوس ، وبها يُضرَب المَثَلُ في الشؤم فيقال : أشأَمُ من البَسوس .
وقال الليث : البَسْبَاسةُ : بقلة . قلت : وهي
معدودَةٌ عند العرب . قال : والبَسيْس : شجرٌ يتخذ منه الرِّحال . اللّحياني : بَسَّ فلان في ماله بَسةً ، ووُزِم وَزْمةً : إذا ذهب شيءٌ من ماله .
قلت : الذي قاله الليث في البسْبَس إنّه شجر لا أعرفه ، وأَراه أَرادَ السيْسَب . وقد رَوَى سلَمة عن الفرّاء أنه قال : السَّيْسبان : اسمُ شجر وهو السيسبَى ، يذكَّر ويؤنَّث ، يؤتى به من بلاد الهند ، وربما قالوا السيْسبُ ، قال طلق بن عَديّ :
وعُنْق مِثل عمود السيْسبِ
وقال آخر فيمن أنّث :
كَهَزِّ نَشْوانِ قَضِيبَ السّيْسَبى
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البابوس : ولدُ الناقة . قال : والبابوس : الصبيُّ الرَّضيع في مَهْده ، ومنه خبرُ جُريج الرّاهب حين استنطق الرضيعَ في مَهْده فقال له : يا بابوس ، من أبوك ؟ فقال : فلانٌ الراعي . وقد ذكر ابن أحمر الباسوس في شعرِه فقال :
حنّت قَلُوصي إلى بابوسها جَزَعا
فما حنينُكِ أم أنتِ والذِّكَرُ

### Türkçe

باب **السّين** ve **البَاء**
**سب** ، **بس** : (ikisi de kullanılmıştır).
**سب** : el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **السَّبُّ**: **سَبَبْتُه**’nun **سَبّاً** olarak masdarıdır. Ve **السِّبُّ**: başörtüsüdür. Dedi ki: ve **سِبُّك**: sana karşılıklı söven kimsedir; ve inşâd etti:
Beni sakın sövme; çünkü ben senin **سبِّي**’n değilim,
Şüphesiz benim **سِبِّي**’m erkeklerden kerîm olandır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السِّبُّ**: **الطِّبِّيجات**’tır.

Dedim: **السّبُ**’u, **السّبّة**’nin cem‘i kıldı; o da **الدُّبر**’dir.

Ve el-Ferrâ’ dedi: **السَّبّ** kesmedir; ve inşâd etti:
Benî Mâlik’in günahı ne idi,
Onlardan bir oğlan **سُبّ** edilince, o da kesip biçti;
Kûm (hörgüçlü) uzun, yüksek tepeli (develerin)
Aşık kemiklerini; dizlere doğru çöker onların böğürleri.

Dedi ki: ( **سُبَّ** ) sözüyle muradı, yani: cimrilikle ayıplandı; bununla ayıplandığı şeye karşı bir hamiyet olarak develerinin aşık kemiklerini kesti. Ve kılıca **سَبّابَ العَراقيبِ** denir; çünkü onları keser.

Şemmer, Ebû ‘Ubeyde’den: **السِّبُّ**: iptir; aynı şekilde **السَّبُّ** da. Ebû Ḏu’eyb, bal sağanı vasfederek dedi:
Ona, bir **سَبَ** ile bir **خَيْطةٍ** arasında sarktı,
Koyu (bulutlu) bir günde; damla gibi; onun kargası sendeleyip düşer.

Muradı: bir dağın başından bir bal peteğine, onu sağmak için, dağın başında sağlamlaştırdığı bir kazığa bağladığı bir iple sarktı; o da **الخَيْطة**’dır. **السِّبّ**’in cem‘i **سُبُوب**’dur; ve inşâd etti:
**اللَّهِيفُ** ona, bir azgınlıkla **السُّبوبَ**’u çekti,
Kartalı haber verir; tıpkı **المِجْنَبُ**’un sıvanması gibi.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **السُّبوبُ**: ince elbiselerdir; bir tanesi **سِبٌ**’dir; bunlar **السَّبائب**’dir; bir tanesi **سَبِيبة**’dir.
Ve inşâd etti:
**الحَرور**’un parıltıları dokudu,
İpek hırsızlığı gibi **سَبائباً**.

Şemmer dedi: **السَّبائب**: keten eşyadır; Nil taraflarından onunla gelinir; tüccarlar yanında Kerh’te meşhurdur; ondan Mısır’da yapılanı da vardır; boyu sekize altıdır. Ve **السِّبُّ**: sarıktır; ondan el-Muḫabbal es-Sa‘dî’nin sözü:
‘Avf’tan çokça konaklamalara şahitlik ederim;
**الزَّبْرِقانِ**’ın safranlı **سِبَّ**’ini haccederler.

El-Münẓirî bana er-Riyâşî’den haber verdi: **السَّبيبُ**: kuyruğun kılıdır. Ebû ‘Ubeyde dedi: o, perçemin kılıdır; ve inşâd etti:
Kuyruğu uzun, tam **السَّبِيب** ile.

Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبَابُ** ) (el-Bakara: 166). İbn ‘Abbâs dedi: sevgi. Mücâhid dedi: dünyada onların birbirleriyle bağları.

Ebû Zeyd, el-Münẓirî’nin İbnü’l-Yezîdî’den onun hakkında haber verdiğine göre: **الأسبابُ**: menzillerdir. Ve denildi: sevgi. Ve inşâd etti:
Onun **أَسبابُ**’ı ve kalıntıları koptu.

Onda iki vecih birlikte vardır: sevgi ve menziller. Dedi ki: ve O’nun تعالى sözü: ( **صَرْحاً لَّعَلِّى أَبْلُغُ الاَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَاهِ مُوسَى وَإِنِّى لاََظُنُّهُ كَاذِباً** ) (Ğâfir: 36, 37). Dedi ki: onlar onun kapılarıdır; bir tanesi **سبَبٌ**’dir. Ama O’nun sözü: ( **فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَآءِ** ) (el-Ḥacc: 15) ise, bu yerde **السَبَب** iptir. Şemmer dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **السَّبَب**: yukarıdan aşağı saldığın her ip.

Hâlid b. Cenbe dedi: iplerden **السَّبَب**: güçlü, uzun olandır. Dedi ki: ip, onunla yukarı çıkılıncaya ve onunla aşağı ininceye kadar **سَبَباً** diye adlandırılmaz.

Eş-Şemmâḫ’ın sözü:
Göbekleri kubbeli, **مُسبَّبة**; sanki onlar
Rüzgâr yönüne doğru dikilmiş mızraklardır.

Vahşî eşekleri, semizliklerini ve iyiliklerini vasfeder; onlara bakan kimse onları **سَبَّ** eder ve onlara der ki: Allah onları kahretsin; ne kadar iyiler.

Ebû ‘Ubeyde, el-Kisâî’den: onunla, zamandan bir **سَبةً** yaşadık; ve zamandan bir **سَنْبة**; senin “**بُرهةً** ve **حِقبةً**” demen gibi.

İbn Şümeyl dedi: **الدّهر** **سَبّاتٌ**’tır; yani: hâller: şöyle bir hâl ve şöyle bir hâl. Denir: kışta bize bir **سَبّةٌ** soğuk isabet etti; ve bir **سَبّةٌ** açık hava; ve bir **سَبّةٌ** sıcak; ve bir **سَبّةٌ** **رَوْح**’tan: bu, günlerce sürdüğü zaman.

El-Leys: **السَّبّابة**: başparmağın yanındaki parmaktır; namaz kılanlar yanında o, **المُسَبِّحة**’dır. Ve **السُّبّة**: ayıptır. Ve her ne ile bir şeye ulaşılırsa o **سَبَب**’dır. Ve falanı, ihtiyacımda falana bir **سَبَباً** ve bir **وَدَجاً** kıldım; yani: bir bağ ve bir vesile.

Dedim: **تسبِيبُ** fey’ malı bundan alınmıştır; çünkü malın üzerine **المسبَّب** olunan kimse, fey’ ehlinden kendisine vacip olana malın ulaşması için bir sebep kılındı.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **السَّبْسَب**: uzak, ıssız arazi; düz olan ve düz olmayan; sert olan ve sert olmayan; onda su yoktur ve üns yoktur.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **السَّباسِبُ** ve **البَسابِسُ**: ıssız çöllerdir; bir tanesi **سَبْسَب** ve **بَسْبَس**. Ondan, bâtıllara, saçmalıklara: **البَسابسُ** denildi.

Ebû Ḫayra dedi: **السَّبْسَب**: sert, kıraç arazi.

‘Amr, babasından: **سَبْسَب**: yumuşak bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve **سَبْسب**: rahmini (akrabalık bağını) kestiği zaman. Ve **سَبْسَب**: çirkin bir sövüşle sövdüğü zaman.

**بس** : Nebî’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: dedi ki: (Medine’den Yemen’e, Şam’a ve Irak’a bir kavim çıkar; **يَبِسّون**; Medine onlar için daha hayırlıdır, bilselerdi).

Ebû ‘Ubeyd dedi: ( **يَبِسون** ) sözü, bir hayvanı sürdüğün zaman—bir eşeği veya başkasını—hayvanı azarlamada söylenmesidir: **بَسْ بَسْ** ve **بِسْ بِسْ**; çoğu kez fetha ile söylenir. O, sevk için azarlama sesidir; Yemen ehlinin sözündendir. Onda iki lugat vardır: **بَسَّسْتُ** ve **أَبْسَسْتُ**; buna göre **يَبُسُّون** ve **يُبِسُّون** denir.

Ebû Zeyd dedi: **أَبسَّ** koyunla: onu suya doğru sürdüğü zaman. Ve **أَبَسّ** develerle sağım yanında: yavruyu anasına çağırdığı zaman; yahut onun için anasına **أَبَسَ** ettiği zaman.

Ebû Sa‘îd dedi: **يَبِسُّون**; yani: yeryüzünde dolaşırlar. Ve **انْبَسَّ** adam: gittiği zaman. Ve **بُسُّهُمْ** senden; yani: onları kov. İbnü’s-Sikkît: **أبسَسْتُ** koyunla **إبْساساً**: onu suya doğru sürmendir. Ve **أبسَسْتُ** develerle sağım yanında: çobanın, sağımda deveyi sakinleştirdiği sestir. Ve **ناقةٌ بَسُوسٌ**: **الإبساس** sırasında süt verir. Ve **بسبس** deveyle; ve inşâd etti:
Onuncuya (geceye) karşı—o ondan korkmuşken—
Durdu; ya **يُبَسْبِسُ** eder ya gagalar.

**العاشرة**: on gece yürüdükten sonra. **يُبَسْبِس**: yani: onunla **يُبسُّ** eder; onu sakinleştirir. Ve onların mesellerindendir: “Bir köle bir deveyle **أَبَسَّ** ettikçe ben şunu yapmam.” El-Liḥyânî dedi: o, onu sağmak için etrafında dönmesidir. Dedi ki: ve denir: **أبَسَّ** koyunla: onu sağım için çağırdığı zaman. Dedi ki: ve el-Aṣma‘î dedi: **الإبساس**’ı yalnız develerde işittim.

El-Ferrâ’, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **رَجّاً وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً** ) (el-Vâkı‘a: 5): un gibi oldu; bu da O’nun sözü: ( **وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً** ) (en-Nebe’: 20). Dedi ki: Arapların inşâd ettiğini işittim:
Sakın ekmek pişirmeyin, pişirmeyin; ve **بُسَّا بَسَّاً**.

Dedi ki: ve onların yanında **البَسِيسَةُ**: un veya kavuttur; yoğrulur ve azık edinilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **بَسْبَستُ** kavutu ve unu; onu **بَسّاً** **أبُسُّه**: onu bir şeyle, sudan bir şeyle ıslattığım zaman; o, yoğurmadan daha şiddetlidir. Dedi ki: ve adam **بَسَّ** akreplerini: muska ve tılsımlarını saldığı zaman.

Ve denir: **بَسستُ** develeri; onları **بَسّاً** **أبُسُّها**: onları yumuşak bir sevkle sürdüğün zaman. Ve şu sözde denildi:
Sakın ekmek pişirmeyin; ve **بَسَّابَسَّا**.

**البَسُّ**: yumuşak sevktir. Ve **الخَبْز**: vurmakla şiddetli sevktir. Ve denildi: **البَسُّ**: unu ıslatmak, sonra onu yemektir. Ve **الخَبْز**: **المَلِيل**’i pişirmektir. Ve **الإبْساس** dudaklarla, dil olmaksızın; ve **النقر** dille, dudaklar olmaksızın. Deve, azgınlaşıp zorlaştığında **يُبسّ** edilmez; fakat adıyla ve anasının adıyla **يُشْلَى** edilir de sakinleşir. Ve denildi: **الإِبْساس**: deveyi süt versin diye sakinleştirmek için onun memesini sıvazlamandır; aynı şekilde rüzgâr bulutla **يَبُسُّ** eder.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **بُست** dağlar; yani: toprak olduğu zaman. Ve **البَسيسةُ**: kurutulan, dövülen ve kavut gibi içilen ekmektir. Ez-Zeccâc dedi: **بُست** dağlar: yoğruldu ve karıştırıldı. Ve **بُست** ayrıca sürüldü; ve inşâd etti:
Kum tepeciğinin gevşek (kumlu) yılanları **وانْبسّ** etti.

El-Liḥyânî dedi: yılanlar **انبَسّت** **انبساساً**: yerde aktıkları zaman. Ve adam **انبسّ**: gittiği zaman. Ve denir: **بُسَّهم** senden; yani: kov onları. Ve O’nun sözü: **بُست** dağlar; yani: düzleştirildi. Ve denildi: ufalandı.

‘Amr, babasından: **بَسَّ** şey: onu ufaladığı zaman. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُسبُس**: çobanlardır. Ve **البسُسُ**: evcil dişi develerdir. Ve **البسس**: kıvrımlı çarşılardır.

Ebû ‘Ubeyd, el-Aṣma‘î ve Ebû Zeyd’den: **البسيسة**: onu başkasıyla karıştırdığın her şeydir; mesela kavutu kurutulmuş yoğurtla, sonra onu pekmezle ıslatman; yahut develer için arpayı hurma çekirdeğiyle (karıştırman). Denir: onu **بَسستُ**; onu **بَسّاً** **أَبُسُّه**.

Arapların dolaşan mesellerindendir: o, **البسوس**’tan daha uğursuzdur. O, bir dişi devedir; onunla **البسيس** üzerine süt verirdi. Bu yüzden **بَسوساً** diye adlandırıldı. Araplardan bir adam, memesine bir okla onu vurdu da onu öldürdü; onun sebebiyle Bekr ve Tağlib’in iki kolu arasında uzun yıllar savaş alevlendi; böylece **البسوسُ** uğursuzlukta mesel oldu.

Ve **البسوس** hakkında başka bir söz vardır: İbn ‘Abbâs’tan rivayet olundu; o, hakka daha benzer. Muhammed b. İshâk bize haber verdi; el-Maḫzûmî’den; Süfyân b. ‘Uyeyne’den; Ebû Sa‘d el-A‘ver’den; ‘İkrime’den; İbn ‘Abbâs’tan, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **الَّذِى ءاتَيْنَاهُ ءَايَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا** ) (el-A‘râf: 175) âyeti.

Dedi ki: o, kendisine, içinde duası kabul olunan üç dua verilmiş bir adamdır. Onun, **البَسُوس** denilen bir karısı vardı; ondan bir çocuğu vardı; ona bir muhabbeti vardı. Dedi ki: “Bana ondan bir dua kıl.” Dedi: “Senin için bir tane; peki ne emredersin?” Dedi: “Allah’a dua et de beni Benî İsrâîl’de en güzel kadın kılsın.” Onların içinde onun gibisi olmadığını bilince, ondan yüz çevirdi ve başka bir şey istedi. Bunun üzerine Allah’a ona karşı dua etti: onu havlayan bir köpek kılsın. Böylece iki dua gitti. Oğulları geldi ve dediler: “Bunun üzerinde bize durmak yok; annemiz bir köpek oldu; insanlar bununla bizi ayıplıyor. Allah’a dua et de onu, üzerinde bulunduğu hâle geri döndürsün.” Allah’a dua etti; o da olduğu gibi geri döndü. Böylece üç dua **البَسُوس**’ta gitti; onunla uğursuzlukta mesel vurulur; denir: **البَسوس**’tan daha uğursuz.

El-Leys dedi: **البَسْبَاسةُ**: bir ottur. Dedim: o, Araplar yanında sayılıdır. Dedi ki: ve **البَسيْس**: eyerlerin yapıldığı bir ağaçtır. El-Liḥyânî: falan, malında bir **بَسةً** ile **بَسةً** etti; ve **وُزِم** bir **وَزْمةً**: malından bir şey gittiği zaman.

Dedim: el-Leys’in **البسْبَس** hakkında söylediği—onun bir ağaç olduğu—ben onu bilmiyorum; ve sanırım **السيْسَب**’i murad etti. Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: **السَّيْسبان**: bir ağacın adıdır; o **السيسبَى**’dır; müzekker de yapılır, müennes de. Hind diyarından onunla gelinir; bazen **السيْسبُ** derler. Ṭalq b. ‘Adiyy dedi:
**السيْسبِ** direği gibi bir boyun.

Bir başkası, müennes yapan hakkında:
Sarhoş birinin sallaması gibi, **السّيْسَبى** çubuğunu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البابوس**: dişi devenin yavrusudur. Dedi ki: ve **البابوس**: beşiğinde süt emen çocuktur. Ondan, Cüreyc râhibin haberi: beşiğinde süt emeni konuşturduğu zaman ona dedi ki: “Ey **بابوس**; baban kim?” O da dedi: “Falan çoban.” İbn Aḥmer, şiirinde **الباسوس**’u zikretti; dedi ki:
Deveciğim, **بابوسها**’sına kaygıyla inledi;
Senin inleyişin ne; yoksa sen ve erkeklik mi?
