# ستت (س-ت-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AA%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ت - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ستت |
| Yapı | Üçlü (fonetik asimilasyon kökü / sayı ismi) |
| Özel Durum | Mükerrer; fonetik olarak [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) kökünden idgam ve ibdal yoluyla türemiş yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md), [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md), [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md), [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Beş sayısını takip eden, altı birimden oluşan tamamlama ve sayma birimi |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik yaratılış evrelerini ve kefaret sistemindeki kemal/tamamlama eşiğini belirleme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sürecin belirli ve ölçülü evreler dizisi halinde yapılandırılması |
| Kritik Hata Riski | Altı sayısını ontolojik bir sınırlama veya 24 saatlik günlerle kısıtlı zamansal bir daraltma olarak algılamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ست | Örtme, gizleme, perdeleme veya fonetik temas ile birbirine kenetlenme; karşılaştırmalı olarak [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) kökünde örtme ve set çekme anlamı barizdir | ت | İkinci bir te sesinin katılmasıyla süreklilik ve sayısal bir kalıba dökülme sağlanmış, dâl ve sîn seslerinin kaynaşmasıyla oluşan sayı lafzı kökleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Dizilimde bir dayanak noktasını, birbirini takip eden adımların zeminini simgeler |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sayma dizisinde belirli bir sınır çizgisine ve eşiğe varıldığını bildirir |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sınır işaretinin pekiştirilmesi, sayının kendi içinde bağımsız bir kemal ölçüsüne kilitlenmesi |
| ستت | Destek ve sınır işaretlerinin pekişmesi | Belirli basamakların peş peşe dizilerek nihai bir ölçü ve sınır kalıbına oturması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sayı dizisinde beşten sonra gelen altı birimlik miktarı belirtme; fonetik olarak dâl ve sîn seslerinin birleşmesiyle oluşan asimilasyonel telaffuz |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbnü's-Sikkît'in aktardığı üzere dördü sayılan topluluğa beşinci ve altıncının eklenişi bağlamında kullanılmıştır; şair dörtten sonraki sıralamayı zikrederken bu sayma kökünden türeyen lafızlara başvurur |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilcilerin ve Halîl b. Ahmed'in beyan ettiği üzere kelimenin aslı sids biçimindedir; Araplar telaffuz hafifliği için dâl harfini sîn harfine idgam edip tâ harfine dönüştürmüş, tasgirini ise daima südeyse olarak korumuşlardır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilde altı sayısı için kullanılan kök *šidt- veya *šidṯ- biçimindedir. Bu kök Doğu ve Batı Sami kollarında düzenli bir fonetik değişim ve asimilasyon sergiler. Akadcada šeššet / šedištum, İbranicede šēš (dişil šiššāh), Süryanicede šet (dişil šettā) biçimlerinde tecelli eder. Bütün bu dillerde kök içindeki ara dişsil ve sızıcı sesler kaynaşarak te (tav) sesinde çiftleşme veya sertleşme meydana getirmiştir. Arapça bu fonetik mirası iki koldan sürdürmüştür: Asli harfleri koruyan [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) kökü sıra sayıları ve kesirlerde (sâdis, süds) varlığını sürdürürken, mutlak sayma sayısı olan ستت formu doğrudan Sami ortak ses büzüşmesini (idgam) lafızlaştırmıştır. Dolayısıyla kök, dilin ses ekonomisi gereği dâl harfinin sîn ile temasında tâ mahrecine yenik düşmesiyle müstakil bir sîga kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) kökünden idgam | Dâl harfinin sîn ile birleşip tâ harfine inkılap etmesiyle türetilmiş fonetik bir köktür; nitekim tasgiri sümeyye değil südeyse olarak gelir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *šidt- / *šitt- | İbranice šēš / šiššāh, Süryanice šet, Akadca šeššet ile doğrudan ortak miras kökenlidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik sayı kökleri | Berberice ve diğer Afroasyatik kollarda altı sayısı için fonetik yakınlıklar önerilse de düzenli ses denkliği Sami dairesinde kesinleşir | Güçlü |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brockelmann, Militarev-Kogan.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ستت | Anlamlı | Altı sayısı | Sayma dizisinde altı birimi ifade eden asimilasyon kökü | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| تست | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| تتس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ستت | Merkez | Sayısal nicelik | Asimilasyonel sayma sayısı olarak altı birimlik bütünü gösterir | Doğrudan sayı ismidir |
| [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) | Komşu | Parça ve sıra | Asli morfolojik harfleri koruyarak altıda bir kesrini veya altıncı sırayı ifade eder | Kesir ve sıralama köküdür |
| [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Sayısal nicelik | Altıdan bir önceki basamak olan beş niceliğini kurar | Bir önceki sayısal eşik |
| [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Sayısal nicelik | Altıdan bir sonraki basamak olan ve çokluk/kemal bildiren yedi niceliğini kurar | Bir sonraki tamamlama basamağı |
| [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) | Zıt | Birlik ve teklik | Çokluk ve terkip içermeyen salt tekliği ifade eder | Çokluk ve parçalılığın zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ستت | Altı sayısı | Beşten sonra, yediden önce gelen sayı; yaratılış evresi ve kefaret ölçüsü | Kesin |
| Latince | sex, senus | Altı, altışar | Sayısal niceliği karşılar; yaratılış veya süreç anlamı türetilmiş bağlamlara aittir | Kesin |
| İngilizce | six, sixty | Altı, altmış | Sayı değerini eksiksiz verir; ontolojik evre boyutu Kur'an bağlamında açığa çıkar | Kesin |
| Almanca | sechs, sechzig | Altı, altmış | Nicelik bakımından tam örtüşür; soyut süreç anlamı dış bağlamdan gelir | Kesin |
| Fransızca | six, soixante | Altı, altmış | Sayısal basamağı tam karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Sitte (سِتَّة) | Kozmik yaratılışın tamamlandığı altı evre / çağ | Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılış sürecini bildiren kozmolojik bağlamlar (A'râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md), Yûnus [10:3](https://lisan.digital/tr/ayet/10:3.md), Hûd [11:7](https://lisan.digital/tr/ayet/11:7.md), Furkân [25:59](https://lisan.digital/tr/ayet/25:59.md), Secde [32:4](https://lisan.digital/tr/ayet/32:4.md), Kâf [50:38](https://lisan.digital/tr/ayet/50:38.md), Hadîd [57:4](https://lisan.digital/tr/ayet/57:4.md)) |
| Sittîn (سِتِّينَ) | Kefaret ve arınma ölçüsü olarak altmış sayısı | Zıhâr kefaretinde oruca güç yetiremeyenin doyurması emredilen yoksul sayısı bağlamı (Mücâdele [58:4](https://lisan.digital/tr/ayet/58:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmogoni ve ilahi kudret | Allah'ın alemi bir anda yaratmaya kadir olduğu halde altı günde (evrede) yaratmasının hikmeti, tedricilik ve ilahi iradenin nizamı | Tedricî yaratılış ve tekvîn nizamı |
| Fıkıh | Ceza, kefaret ve mükellefiyet ölçüsü | Zıhâr kefareti başta olmak üzere mükellefin ödemesi gereken altmış fakiri doyurma şartının mahiyeti ve sınırları | Hukuki telafi ve kifayet eşiği |
| Tefsir | Zamansal takdir ve gün kavramı | Yaratılıştaki altı günün dünya günü mü yoksa bin/elli bin yıllık kozmik evreler mi olduğu tartışması | Kozmik süreç ve tedricilik |
| Hadis | Oruç ve nafile ibadetler | Şevval ayında tutulan altı gün orucun yılın tamamını tutmuş gibi sevap kazandırması nitelemeleri | Katlamalı ecir ve tamamlama |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik inşâ | Tedricî yaratılış evresi | Nizamı öğretme | Varlığın ani bir patlamayla değil, planlı ve hikmetli altı evrede kemale erdirilmesi | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik süreçler | Aşamalı evrim/inşâ periyodu | Modüler gelişim | Herhangi bir karmaşık sistemin kararlı hale gelmesi için geçmesi gereken safhalar dizisi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki yaptırım ve intizam | Sosyal ıslah eşiği | Toplumsal telafi | Aile ve toplum düzenini bozan fiillerin geniş bir kitleye (altmış yoksul) yönelik infakla dengelenmesi | Güçlü |
| İktisadi | Dağıtım ve bölüşüm | Çoklu doyurma ve tabana yayma | Sosyal güvence | Zenginlik ve sorumluluğun tekil bir noktada kalmayıp belirlenmiş asgari bir topluluğa aktarılması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mükemmel sayı (perfect number) ve hekzagonal simetri | Altı sayısı, kendisi hariç pozitif bölenlerinin toplamına ($1+2+3=6$) eşit olan ilk mükemmel sayıdır; kristalografide ve doğada en verimli paketleme biçimi olan altıgen yapının temelidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kademeli rehabilitasyon ve restoratif adalet | Bireysel bir suç veya ihlalin, geniş kapsamlı bir sosyal yardımlaşma ve çoklu muhatap (altmış kişi) üzerinden onarılması mekanizması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayetlerde geçen altı gün ifadesini salt Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle oluşan 24 saatlik süreler olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yevm kelimesinin Kur'an'daki göreli yapısıyla birlikte düşünüldüğünde, altı sayısının alemin varoluşundaki altı ana kozmik ve jeolojik evreyi nitelemesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yaratılış metinlerini bilimsel verilerle çelişir göstermek ve ilahi tedricilik yasasını mekanik bir zaman takvimine indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Alemin ve insanın varoluşundaki tedricî yasayı (sünnetullah) ve ilahi kudretin nizamlı işleyişini bir sayı ve evre kalıbı üzerinden açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik yaratılışı anlatan yedi ayette (sitte eyyâm) ve kefaret ahkâmını belirleyen surelerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın rastlantısal, kaotik ve ölçüsüz olduğu zannını çürütür; ayrıca ilahi kudretin alemi bir anda değil hikmet gereği aşamalarla inşa ettiğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Beşten sonra gelen ve fonetik kaynaşmayla kalıplaşmış olan altı birimlik sayma miktarı.
- Soyut anlam: Bir nizamın, inşânın veya arınma sürecinin tamamlanması için gereken aşamalı evreler ve modüler ölçü.
- Sistematik karşılık: Kozmolojide yaratılışın tedricî safhaları, fıkıhta ise sosyal dengeyi yeniden kuran çokluk eşiği.
- LaTeX modeli: $$S = \sum_{k=1}^{n} E_k \quad \text{veya} \quad \Omega = \bigcup_{i=1}^{6} \Phi_i$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Omega$ tamamlanmış kozmik nizamı veya bütünü temsil eder. $\Phi_i$ ise bu nizamı oluşturan birbirini izleyen altı kurucu evreyi simgeler. Kökün Kur'an'daki temel işlevi, varlığın anlık bir hamleyle değil, birbirine eklemlenen altı ölçülü evrenin ($\Phi_1, \dots, \Phi_6$) birleşimiyle kemale erdiğini sembolize etmektir. Sayısal açıdan $S$ biriken telafi ve kefaret enerjisinin tek tek muhataplara dağıtılarak sistemi dengeye ulaştırmasını gösterir.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والتاء
س ت مستعمل فقط
ست:
سِتَّةٌ وسِتٌّ في الأصل سِدْسَةٌ وسِدْسٌ، فأدغموا الدّالُ في السِّين فالتَقَى عندها مخرَج التاء فغَلَبَتْ عليها كما غَلَبَت الحاءُ على العين والهاء في سَعدٍ، يقولون: كنتُ مَحهُم أي معهم.
وبَيانه أنَّ تصغير سِتّةٍ سُدَيْسَة، وجميع تصريفها على ذلك، وكذلك الأسداس.

##### Türkçe

باب السين والتاء
**س ت** yalnızca müstamel.

**ست**:
Asıl olarak **سِتَّةٌ** ve **سِتٌّ**, **سِدْسَةٌ** ve **سِدْسٌ**dur; böylece **الدّال**’ı **السِّين** içine idgam ettiler; onun yanında **التاء**’nın mahreci buluştu da ona galip geldi; tıpkı **سَعدٍ**’da **الحاء**’nın **العين** ve **الهاء**’ya galip gelmesi gibi; derler ki: “**كنتُ مَحهُم**” yani “onlarla” (yani: **معهم**).

Onun beyanı şudur ki: **سِتّةٍ**’nin tasğiri **سُدَيْسَة**’dir; onun bütün tasrifi bunun üzerinedir; **الأسداس** da böyledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سِتَّةُ رجال وسِتُّ نسوة. وأصله سِدْسٌ، فأُبْدِلَ من إحدى السينين تاء وأدغم فيه الدال؛ لأنك تقول في تصغيرها سُدَيْسَةٌ، وفي الجمع أَسْداسٌ. ويقال: جاء فلانٌ سادِساً وسادِياً وساتَّاً.

##### Türkçe

**سِتَّةُ** erkek ve **سِتُّ** kadın.

Aslı **سِدْسٌ**’dur; böylece iki **السين**’den birinden **تاء** bedel kılındı ve **الدال** onun içine idğam edildi; çünkü onun küçültmesinde **سُدَيْسَةٌ**, cem‘inde ise **أَسْداسٌ** dersin.

Ve denilir: falan kimse **سادِساً** ve **سادِياً** ve **ساتَّاً** olarak geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التهذيب، الليث: السِّتُّ والسِّتَّة في التأْسيس على غير لفظيهما، وهما في الأَصل سِدْسٌ وسِدْسَةٌ، ولكنهم أَرادوا إِدغام الدال في السين، فالتقيا عند مَخْرَج التاء، فغَلَبَتْ عليها كما غَلَبَتِ الحاءُ على الغين في لغة سَعْد، فيقولون: كنتُ محهم، في معنى مَعَهُم. وبيان ذلك: أَنك تصغر ستة سُدَيْسةً، وجميع تصغيرها على ذلك، وكذلك الأَسداس. ابن السكيت: يقال جاءَ فلان خامساً وخامياً، وسادساً وسادياً وساتّاً؛ وأَنشد:إِذا ما عُدَّ أَربعةٌ فِسالٌ،
فزَوْجُكِ خامِسٌ، وأَبوكِ سادي
قال: فمن قال سادساً، بناه على السِّدْسِ، ومَن قال ساتّاً بناه على لفظ سِتَّة وسِتٍّ، والأَصْلُ سِدْسَة، فأَدغموا الدال في السين، فصارت تاء مشددة؛ ومن قال سادياً وخامِياً، أَبدل من السين ياء؛ وقد يبدلون بعض الحروف ياء، كقولهم في إِما إِيما، وفي تَسَنَّن تَسَنَّى، وفي تَقَضَّضَ تَقَضَّى، وفي تَلَعَّعَ تَلَعَّى، وفي تَسَرَّرَ تَسَرَّى. الكسائي: كان القومُ ثلاثةً فرَبَعْتُهم أَي صِرْتُ رابعَهم، وكانوا أَربعة فَخَمَسْتُهم، وكذلك إِلى العشرة، وكذلك إِذا أَخذتَ الثُّلُثَ من أَموالهم، أَو السُّدُسَ، قلتَ: ثَلَثْتهم، وفي الرُّبُع: رَبَعْتُهم، إِلى العُشْر؛ فإِذا جئت إِلى يَفْعل، قلت في العدد: يَخْمِسُ ويَثْلِثُ إِلى العَشْر إِلاّ ثلاثة أَحرف، فإِنها بالفتح في الحدّين جميعاً، يَرْبَعُ ويَسْبَعُ ويَتْسَعُ؛ وتقول في الأَموال: يَثْلُث ويَخْمُس ويَسْدُسُ، بالضم، إِذا أَخذت ثُلُثَ أَموالهم، أَو خُمْسَها، أَو سُدْسَها؛ وكذلك عَشَرَهُمْ يَعْشُرهم إِذا أَخَذ منهم العُشْرَ، وعَشَرَهم يَعْشِرُهُمْ إِذا كان عاشِرَهم.
الأَصمعي: إِذا أَلْقَى البَعِيرُ السِّنَّ التي بعد الرَّباعِيَةِ، وذلك في السَّنةِ الثامنةِ، فهو سَدَسٌ وسَديسٌ، وهما في المذكر والمؤنث، بغير هاء.
ابن السكيت: تقول عندي سَتَّةُ رجالٍ وسِتُّ نِسْوةٍ، وتقول: عندي ستةُ رجالٍ ونِسْوةٍ أَي عندي ثلاثةٌ من هؤلاء، وثلاثٌ من هؤلاء؛ وإِن شئت قلت: عندي ستةٌ رجال ونِسْوةٌ، فَنَسَقْتَ بالنسوة على الستة أَي عندي ستةٌ من هؤلاء، وعندي نسوةٌ. وكذلك كلُّ عدد احتمل أَن يُفْرَدَ منه جمعانِ، مثل السِّتِّ والسَّبْع وما فوقهما، فلك فيه الوجهان؛ فإِن كان عدد لا يحتمل أَن يفرد منه جمعان، مثل الخَمْسِ والأَرْبَعِ والثلاثِ، فالرفع لا غير، تقول: عندي خمسةُ رجال ونِسوةٌ، ولا يكون الخَفْضُ، وكذلك الأَربعة والثلاثة، وهذا قول جميع النحويين. والسِّتُّون: عَقْدٌ بين عَقْدَي الخمسين والسبعين، وهو مبني على غير لفظِ واحِده، والأَصلُ فيه السِّتُّ؛ تقول: أَخذتُ منه ستين درهماً. وفي الحديث: أَن سَعْداً خَطَبَ امرأَةً بمكة، فقيل له إِنها تَمْشِي على سِتٍّ إِذا أَقْبَلَتْ، وعلى أَربع إِذا أَدْبَرَتْ؛ يعني بالسِّتِّ يديها وثَدْيَيْها ورِجْلَيها أَي أَنها لعِظَم ثدييها ويديها، كأَنها تَمْشِي مُكِبَّةً، والأَربعُ رجلاها وأَليتاها، وأَنهما كادتا تَمَسَّان الأَرضَ لعظمهما، وهي بنتُ غَيْلانَ الثَّقَفِيَّةُ التي قيل فيها تُقْبِلُ بأَربع وتُدْبِرُ بثَمانٍ، وكانت تحتَ عبد الرحمن بن عوف، وقد ذكرنا معظم هذه الترجمة في ترجمة سدس. ابن الأَعرابي: السَّتُّ الكلامُ القبيحُ، يقال: سَتَّه وسَدَّه إِذا عابه. والسَّدُّ: العَيْبُ. وأَما اسْتٌ، فيذكر في باب الهاء، لأَن أَصلها سَتَهٌ، بالهاء، والله أَعلم.

##### Türkçe

**التهذيب**، **الليث**: **السِّتُّ** ve **السِّتَّة** te’sîste (kuruluşta) kendi lafızları üzere olmayan (bir bina) üzerinedir; ikisi aslında **سِدْسٌ** ve **سِدْسَةٌ**’dir; fakat **الدال**’ı **السين**’e idğâm etmeyi istediler; böylece ikisi **التاء**’ın mahrecinde buluştu; o da onun üzerine galip geldi; tıpkı Sa‘d lügatinde **الحاء**’ın **الغين** üzerine galip gelmesi gibi; derler ki: “كنتُ محهم” yani “مَعَهُم” mânâsında. Bunun beyanı: sen **ستة**’yı küçültürsün: **سُدَيْسةً**; onun bütün tasğîri bunun üzerinedir; **الأَسداس** da böyledir. **ابن السكيت**: denir ki: “جاءَ فلان خامساً وخامياً، وسادساً وسادياً وساتّاً”; ve şu beyti okudu:
إِذا ما عُدَّ أَربعةٌ فِسالٌ،
فزَوْجُكِ خامِسٌ، وأَبوكِ سادي
Dedi ki: Kim **سادساً** derse onu **السِّدْسِ** üzerine bina etmiştir; kim **ساتّاً** derse onu **سِتَّة** ve **سِتٍّ** lafzı üzerine bina etmiştir; aslolan **سِدْسَة**’dir; böylece **الدال**’ı **السين**’e idğâm ettiler de şeddeli **تاء** oldu; kim **سادياً** ve **خامِياً** derse **السين**’den **ياء** bedel kılmıştır; bazı harfleri **ياء**’ya bedel kılarlar; onların “**إِما**” hakkında “**إِيما**” demeleri gibi; ve “**تَسَنَّن**” hakkında “**تَسَنَّى**”; ve “**تَقَضَّضَ**” hakkında “**تَقَضَّى**”; ve “**تَلَعَّعَ**” hakkında “**تَلَعَّى**”; ve “**تَسَرَّرَ**” hakkında “**تَسَرَّى**”.

**الكسائي**: Kavim üç idi de ben onları dördüncüledim; yani onların dördüncüsü oldum; dört idiler de ben onları beşinciledim; on’a kadar böyledir. Yine, mallarının **الثُّلُثَ**’ünü yahut **السُّدُسَ**’unu aldığında “**ثَلَثْتهم**” dersin; **الرُّبُع**’da: “**رَبَعْتُهم**”, **العُشْر**’e kadar. **يَفْعل**’e geldiğinde, sayıda şöyle dersin: “**يَخْمِسُ**” ve “**يَثْلِثُ**” **العَشْر**’e kadar; ancak üç harf müstesna: çünkü ikisinde de (iki sınırda da) fetha iledir: “**يَرْبَعُ**” ve “**يَسْبَعُ**” ve “**يَتْسَعُ**”. Mallarda ise şöyle dersin: “**يَثْلُث**” ve “**يَخْمُس**” ve “**يَسْدُسُ**”, damme ile; mallarının **ثُلُثَ**’ünü yahut **خُمْسَها**’sını yahut **سُدْسَها**’sını aldığında. Yine “**عَشَرَهُمْ يَعْشُرهم**” (onlardan **العُشْرَ**’ü aldığında); ve “**عَشَرَهم يَعْشِرُهُمْ**” (onların **عاشِرَهم**’i olduğunda).

**الأَصمعي**: Deve **الرَّباعِيَةِ**’den sonraki dişi (sinni) attığında—bu sekizinci yıldadır—o **سَدَسٌ** ve **سَديسٌ**’dir; ikisi de müzekker ve müenneste, **هاء** olmaksızın (kullanılır).

**ابن السكيت**: “Bende **سَتَّةُ رجالٍ** ve **سِتُّ نِسْوةٍ** var” dersin; ve dersin ki: “Bende **ستةُ رجالٍ ونِسْوةٍ** var”; yani bende bunlardan üç ve bunlardan üç var. İstersen şöyle dersin: “Bende **ستةٌ رجال ونِسْوةٌ** var”; böylece **النسوة**’yi **الستة** üzerine atfettin; yani bende bunlardan altı var ve bende kadınlar var. İki cem‘in ondan tekil kılınmasını ihtimal eden her sayı böyledir; **السِّتِّ** ve **السَّبْع** ve onların üstü gibi; onda iki vecih senindir. Eğer iki cem‘in ondan tekil kılınmasını ihtimal etmeyen bir sayı olursa—**الخَمْسِ** ve **الأَرْبَعِ** ve **الثلاثِ** gibi—o zaman ref‘ten başkası yoktur; dersin ki: “Bende **خمسةُ رجال ونِسوةٌ** var”; cer olmaz; **الأَربعة** ve **الثلاثة** de böyledir; bu, bütün nahivcilerin sözüdür. **السِّتُّون**: elli ile yetmiş akdi arasında bir akiddir; tekilinin lafzı üzere olmayan (bir bina) üzerine mebnîdir; aslında **السِّتُّ** vardır; dersin ki: “Ondan altmış dirhem aldım.” Hadiste: Sa‘d’ın Mekke’de bir kadınla evlenme talebinde bulunduğu; ona denildi ki: “O, geldiğinde **سِتٍّ** üzerine yürür, gittiğinde **أَربع** üzerine”; **السِّتِّ** ile onun iki eli, iki memesi ve iki ayağı kastedilir; yani memelerinin ve ellerinin büyüklüğünden dolayı sanki yüzüstü yürür gibidir; **الأَربع** ise iki ayağı ve iki kalçasıdır; ikisi de büyüklüklerinden dolayı neredeyse yere değeceklerdi. O, hakkında “**تُقْبِلُ بأَربع وتُدْبِرُ بثَمانٍ**” denilen **غَيْلانَ الثَّقَفِيَّةُ**’nin kızıdır; **عبد الرحمن بن عوف**’un nikâhı altında idi; bu tercemenin çoğunu **سدس** tercemesinde zikretmiştik. **ابن الأَعرابي**: **السَّتُّ** çirkin sözdür; “**سَتَّه**” ve “**سَدَّه**” denir; onu ayıpladığında. **السَّدُّ**: ayıptır. **اسْتٌ**’e gelince, **الهاء** babında zikredilir; çünkü aslı **سَتَهٌ**’dir, **الهاء** ile; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ت ت * تقول عندي * سِتةُ * رجالٍ ونسوةٍ بالجر أي ثلاثة رجال وثلاث نسوة فإن قلت ونسوةٌ بالرفع كان عندك ستة رجال وكان عندك نسوة وكذا كلُّ عدد احتمل أن يُفرد منه جمعان مما زاد على الستة فلك فيه الوجهان فأما إذا كان عدد لا يحتمل أن يفرد منه جمعان كالخمسة والأربعة والثلاثة فالرفع لا غير تقول عندي خمسة رجال ونسوةٌ ولا يكون للجر مساغ قلت { قال الأزهري وهذا قول جميع النحويين

##### Türkçe

* س ت ت * **تقول**: “Bende” **سِتةُ** erkek ve kadın vardır; cer ile (yani) üç erkek ve üç kadın demektir. Eğer “ve kadınlar”ı ref‘ ile söylersen, sende altı erkek olur ve sende kadınlar olur. Yine, altıdan fazla olup kendisinden iki cem‘in tekil kılınması ihtimali bulunan her sayı böyledir; onda iki vecih senindir. Ama kendisinden iki cem‘in tekil kılınması ihtimali bulunmayan bir sayı ise; beş, dört ve üç gibi; ref‘ten başkası yoktur. “Bende beş erkek ve kadınlar vardır” dersin; cer için bir imkân olmaz. Dedim: { **قال الأزهري**: “Bu, bütün nahivcilerin sözüdür.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الست، بالكسر: م، أى معروف في الأعداد، لا يكاد يجهله أحد. وفي التهذيب، عن الليث: الست والستة فى التأسيس على غير لفظيهما، وهما في الأصل: سدس وسدسة، ولكنهم أرادوا إدغام الدال في السين، فالتقتا عند مخرج التاء، فغلبت عليها كما غلبت الحاء على العين في لغة سعد، فيقولون: كنت محهم، في معنى معهم. وبيان ذلك أنك تصغر ستة سديسة، وجميع تصغيرها على ذلك، وكذلك الأسداس وعن ابن السكيت: يقال: جاء فلان خامسا وخاميا، وسادسا وساديا، وساتا؛ وأنشد:

  إذا ما عد أربـعة فـسـال                      فزوجك خامس وأبوك سادى قال: ومن قال سادسا، بناه على السدس، ومن قال: ساتا، بناه على لفظ ستة وست. وأصله سدس، فابدل السين تاء وأدغم فيه الدال. ومن قال ساديا وخاميا، أبدل من السين ياء. وقد يبدلون بعض الحروف ياء، كقولهم في إما: إيما، وفي تسنن: تسنى، وفي تقضض: تقضى، وفي تلعع: تلعى، وفي تسرر: تسرى. وعن ابن السكيت، تقول: عندي ستة رجال وست نسوة، وتقول: عندي ستة رجال ونسوة، أي: عندي ثلاثة من هؤلاء، وثلاث من هؤلاء، وإن شئت، قلت: عندي ستة رجال، ونسوة، ونسقت بالنسوة على الستة، أي: عندي ستة من هؤلاء، وعندى نسوة. وكذلك كل عدد احتمل أن يفرد منه جمعان، مثل الست والسبع وما فوقهما، فلك فيه الوجهان؛ فإن كان عدد، لايحتمل أن يفرد منه جمعان، مثل الخمس والأربع والثلاث فالرفع لاغير، تقول: عندى خمسة رجال، ونسوة، ولايكون الخفض، وكذلك الأربعة والثلاثة، وهذا قول جميع النحويين. حققه الجوهري وابن منظور. وسيأتى بحثه في س د س. عن ابن الأعرابي: الست، بالفتح: الكلام القبيح، يقال سته وسده: إذا عابه الست: العيب. وأما است، فإنه يذكر في باب الهاء؛ لأن أصلها سته. قولهم، ستي للمرأة، أي: ياست جهاتي، كأنه كناية عن تملكها له، هكذا تأوله ابن الأنباري. أو هو لحن. وفى شفاء الغليل: عامية مبتذلة، كذا قاله ابن الأعرابي. والصواب: سيدتي، ويحتمل أن الأصل سيدتي، فحذف بعض حروف الكلمة، وله نظائر، قاله الشهاب القاسمي، ونقل شيخنا، وعن السيد عيسى الصفوي، ما نصه: ينبغي أن لايقيد بالنداء، لأنه قد لا يكون نداء، قال: والظاهر أن الحذف سماعي، وأن النداء على التمثيل، لا أنه قيد، كما توهموه، انتهى. وأنشدنا غير واحد من مشايخنا للبهاء زهير:
  بروحي من أسميها بستـي                      فينظرني النحاة بعين مقت
  يرون بأنني قد قلت لحنـا                      وكيف وإنني لزهير وقتي
  ولكن غادة ملكت جهاتـي                      فلا لحن إذا ما قلت ستي

  ست: بنت أبي عثمان الصابوني المحدثة عن علي بن محمد الطرازي، وعنها عبد الخالق بن زاهر. وستيتة: اسم جماعة محدثات، منهن: ستيتة بنت القاضي أبي عبد الله المحاملي، اسمها أمة الواحد. وستيتة بنت عبد الواحد بن محمد بن عثمان بن سبنك، سمع منها ابن ماكولا وعدة نسوة متأخرات. أبو الحسن أحمد بن محمد بن سلامة الستيتي الدمشقي محدث، روى عن خيثمة بن سليمان الأطرابلسي، هو منسوب إلى ستيتة مولاة يزيد بن معاوية. قال الأمير: روى عنه شيخنا عبد العزيز الكناني، توفي سنة 417. وحصن ابن ستين قبالة ملطية من فتوح مسلمة بن عبد الملك بن مروان. وستيك بكسرالتاء المثناة بنت معمر، حدثت. وكذا ستيك بنت عبد الغافر بن إسماعيل بن عبد الغافر الفارسي، سمعت من جدها، سمع منها أبو سعد بن السمعاني. وهو مصغر ستي بالعجمية فإنهم إذا أرادوا التصغير، ألحقوه بالكاف. أبو بكر أحمد بن محمد بن أحمد بن ستة، بالفتح: محدث أصبهاني، عن أبي محمد بن فارس، وعنه سليمان بن إبراهيم الحافظ. ومما بقي عليه: الستون، وهو عقد بين عقدي الخمسين والسبعين، هو مبني على غير لفظ واحده، والأصل فيه الست. وفي الحديث  أن سعدا خطب امرأة بمكة، فقيل له: إنها تمشي على ست إذا أقبلت، وعلى أربع إذا أدبرت  وهي بنت غيلان الثقفية التي قيل فيها: تقبل بأربع وتدبر بثمان، وكانت تحت عبد الرحمن بن عوف. وست العجم بنت محمد بن أبي بكر بن عبد الواسع الهروي، روت عن ابن طبرزد، وحدث عنها الدمياطي وابن الخباز. وست النعم بنت عبد المحسن الأزجية، أجازت للمطعم وبنت الواسطي.

##### Türkçe

**الست**، kesre ile: m, yani sayılarda bilinen, neredeyse hiç kimsenin bilmez olmadığı. Ve **التهذيب**’de, **الليث**’ten: **الست** ve **الستة** kendi lafızları üzere olmayan bir tesis üzerinedir; ve ikisi aslında: **سدس** ve **سدسة**’dir; fakat onlar **الدال**’ı **السين**’e idğam etmeyi istediler; böylece ikisi **التاء**’nın mahrecinde buluştu; o da ona galip geldiği gibi, **سعد** lügatinde **الحاء**’ın **العين**’a galip gelmesi gibi; derler: **كنت محهم**، **معهم** manasında. Ve bunun beyanı şudur ki sen **ستة**’yı küçültürsün: **سديسة**; ve onun küçültmesinin tamamı bunun üzerinedir; ve yine **الأسداس**. Ve **ابن السكيت**’ten: denir: **جاء فلان خامسا وخاميا، وسادسا وساديا، وساتا**; ve inşad etti:

إذا ما عد أربـعة فـسـال
فزوجك خامس وأبوك سادى

Dedi: Kim **سادسا** derse, onu **السدس** üzerine bina etmiştir; kim **ساتا** derse, onu **ستة** ve **ست** lafzı üzerine bina etmiştir. Ve aslı **سدس**’tir; böylece **السين**’i **تاء** olarak ibdal etti ve **الدال**’ı onun içine idğam etti. Kim **ساديا** ve **خاميا** derse, **السين**’den **ياء** ibdal etmiştir. Ve bazı harfleri **ياء** olarak ibdal ederler; onların **إما** hakkında: **إيما** demeleri gibi; ve **تسنن** hakkında: **تسنى**; ve **تقضض** hakkında: **تقضى**; ve **تلعع** hakkında: **تلعى**; ve **تسرر** hakkında: **تسرى**. Ve **ابن السكيت**’ten: dersin: **عندي ستة رجال وست نسوة**; ve dersin: **عندي ستة رجال ونسوة**; yani: bende bunlardan üç, bunlardan üç vardır. Ve istersen, dersin: **عندي ستة رجال، ونسوة**; ve **النسوة**’yi **الستة** üzerine atfettin; yani: bende bunlardan altı vardır ve bende **نسوة** vardır. Ve **الست** ve **السبع** ve onların üstü gibi, kendisinden iki cem‘in müfred kılınmasını ihtimal eden her sayı böyledir; onda senin için iki vecih vardır. Eğer kendisinden iki cem‘in müfred kılınmasını ihtimal etmeyen bir sayı olursa, **الخمس** ve **الأربع** ve **الثلاث** gibi, o zaman ref‘ten başka yoktur; dersin: **عندى خمسة رجال، ونسوة**; ve cer olmaz; ve yine **الأربعة** ve **الثلاثة** böyledir. Bu, bütün nahivcilerin sözüdür. Bunu **الجوهري** ve **ابن منظور** tahkik etti. Ve onun bahsi **س د س**’de gelecektir. **ابن الأعرابي**’den: **الست** fetha ile: çirkin söz; denir: **سته** ve **سده**: onu ayıpladığı zaman. **الست**: ayıp. **است**’e gelince, o **الهاء** babında zikredilir; çünkü onun aslı **سته**’dir. Onların sözü: **ستي** kadına; yani: “ey benim cihetlerimin hanımı”; sanki onun ona malik oluşuna bir kinayedir; **ابن الأنباري** onu böyle te’vil etti. Yahut o bir lahn’dir. Ve **شفاء الغليل**’de: bayağı bir avamîdir; **ابن الأعرابي** onu böyle dedi. Ve doğru olan: **سيدتي**’dir; ve aslın **سيدتي** olması muhtemeldir; böylece kelimenin bazı harflerini hazf etti; onun benzerleri vardır; bunu **الشهاب القاسمي** dedi; ve şeyhimiz nakletti; ve **السيد عيسى الصفوي**’den, nassı şudur: nida ile kayıtlanmamalıdır; çünkü o nida olmayabilir. Dedi: zahir olan, hazfin semaî olduğudur; ve nidanın temsîl üzere olduğudur; yoksa onun bir kayıt olması değildir; onların vehmettiği gibi. Bitti. Ve şeyhlerimizden birden fazlası bize **البهاء زهير**’den inşad etti:

بروحي من أسميها بستـي
فينظرني النحاة بعين مقت

يرون بأنني قد قلت لحنـا
وكيف وإنني لزهير وقتي

ولكن غادة ملكت جهاتـي
فلا لحن إذا ما قلت ستي

**ست**: **أبي عثمان الصابوني**’nin kızı; **علي بن محمد الطرازي**’den hadis rivayet eden; ve ondan **عبد الخالق بن زاهر**. Ve **ستيتة**: bir cemaat muhaddiselerin adı; onlardan: **ستيتة بنت القاضي أبي عبد الله المحاملي**; onun adı **أمة الواحد**’dir. Ve **ستيتة بنت عبد الواحد بن محمد بن عثمان بن سبنك**; ondan **ابن ماكولا** ve birtakım müteahhir kadınlar sema etti. **أبو الحسن أحمد بن محمد بن سلامة الستيتي الدمشقي** bir muhaddistir; **خيثمة بن سليمان الأطرابلسي**’den rivayet etti; o, **ستيتة**’ye nisbetlidir; **يزيد بن معاوية**’nin mevlasıdır. **الأمير** dedi: şeyhimiz **عبد العزيز الكناني** ondan rivayet etti; 417 senesinde vefat etti. Ve **حصن ابن ستين** **ملطية** karşısında, **مسلمة بن عبد الملك بن مروان**’ın fetihlerindendir. Ve **ستيك** (iki noktalı **التاء**’nın kesresiyle): **معمر**’in kızı; hadis rivayet etti. Ve yine **ستيك بنت عبد الغافر بن إسماعيل بن عبد الغافر الفارسي**; dedesinden sema etti; ondan **أبو سعد بن السمعاني** sema etti. Ve o, acemce **ستي**’nin küçültmesidir; çünkü onlar küçültmeyi istedikleri zaman onu **الكاف** ile ilhak ederler. **أبو بكر أحمد بن محمد بن أحمد بن ستة** fetha ile: **أصبهاني** bir muhaddis; **أبي محمد بن فارس**’ten; ve ondan **سليمان بن إبراهيم الحافظ**. Ve onda kalanlardan: **الستون**; o, **الخمسين** ve **السبعين** akitleri arasında bir akittir; o, birinin lafzı üzere olmayan bir bina üzerinedir; ve onun aslı **الست**’tir. Ve hadiste: **سعد** Mekke’de bir kadına talip oldu; ona denildi ki: o, geldiğinde **ست** üzerine yürür, döndüğünde **أربع** üzerine yürür; o, hakkında “dörtle gelir ve sekizle döner” denilen **غيلان الثقفية**’nin kızıdır; ve **عبد الرحمن بن عوف**’un nikâhı altında idi. Ve **ست العجم بنت محمد بن أبي بكر بن عبد الواسع الهروي**; **ابن طبرزد**’den rivayet etti; ve ondan **الدمياطي** ve **ابن الخباز** hadis rivayet etti. Ve **ست النعم بنت عبد المحسن الأزجية**; **المطعم**’a ve **بنت الواسطي**’ye icazet verdi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَتَّ
سَتَّ U ( n. ac. سَتّ 1 ),
a.  Accused of error.

سَتّ
سَتّ 1 ,
a.  Indecent language.

b.  Vice; defect.

سِتّ
سِتّ 2 ,
a.  Lady; mistress.

b.  Grandmother.

c.  [ fem. ], Six.

سِتَّة
سِتَّة 2t , [ mas. ],
a.  Six.

سَاْتِت
سَاْتِت 21 ,
a.  Sixth.

سِتُّوْن
سِتُّوْن ,  سِتِّيْن
a.  Sixty.

##### Türkçe

سَتَّ
سَتَّ U ( n. ac. **سَتّ** 1 ),
a. Hata ile itham edilmiş.

سَتّ
سَتّ 1 ,
a. Edepsiz dil.

b. Kötülük; kusur.

سِتّ
سِتّ 2 ,
a. Hanım; metres.

b. Büyükanne.

c. [ dişil ], altı.

سِتَّة
سِتَّة 2t , [ eril ],
a. Altı.

سَاْتِت
سَاْتِت 21 ,
a. Altıncı.

سِتُّوْن
سِتُّوْن ,  سِتِّيْن
a. Altmış.
