# ستت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AA%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ستت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ستت

التهذيب، الليث: السِّتُّ والسِّتَّة في التأْسيس على غير لفظيهما، وهما في الأَصل سِدْسٌ وسِدْسَةٌ، ولكنهم أَرادوا إِدغام الدال في السين، فالتقيا عند مَخْرَج التاء، فغَلَبَتْ عليها كما غَلَبَتِ الحاءُ على الغين في لغة سَعْد، فيقولون: كنتُ محهم، في معنى مَعَهُم. وبيان ذلك: أَنك تصغر ستة سُدَيْسةً، وجميع تصغيرها على ذلك، وكذلك الأَسداس. ابن السكيت: يقال جاءَ فلان خامساً وخامياً، وسادساً وسادياً وساتّاً؛ وأَنشد:إِذا ما عُدَّ أَربعةٌ فِسالٌ،
فزَوْجُكِ خامِسٌ، وأَبوكِ سادي
قال: فمن قال سادساً، بناه على السِّدْسِ، ومَن قال ساتّاً بناه على لفظ سِتَّة وسِتٍّ، والأَصْلُ سِدْسَة، فأَدغموا الدال في السين، فصارت تاء مشددة؛ ومن قال سادياً وخامِياً، أَبدل من السين ياء؛ وقد يبدلون بعض الحروف ياء، كقولهم في إِما إِيما، وفي تَسَنَّن تَسَنَّى، وفي تَقَضَّضَ تَقَضَّى، وفي تَلَعَّعَ تَلَعَّى، وفي تَسَرَّرَ تَسَرَّى. الكسائي: كان القومُ ثلاثةً فرَبَعْتُهم أَي صِرْتُ رابعَهم، وكانوا أَربعة فَخَمَسْتُهم، وكذلك إِلى العشرة، وكذلك إِذا أَخذتَ الثُّلُثَ من أَموالهم، أَو السُّدُسَ، قلتَ: ثَلَثْتهم، وفي الرُّبُع: رَبَعْتُهم، إِلى العُشْر؛ فإِذا جئت إِلى يَفْعل، قلت في العدد: يَخْمِسُ ويَثْلِثُ إِلى العَشْر إِلاّ ثلاثة أَحرف، فإِنها بالفتح في الحدّين جميعاً، يَرْبَعُ ويَسْبَعُ ويَتْسَعُ؛ وتقول في الأَموال: يَثْلُث ويَخْمُس ويَسْدُسُ، بالضم، إِذا أَخذت ثُلُثَ أَموالهم، أَو خُمْسَها، أَو سُدْسَها؛ وكذلك عَشَرَهُمْ يَعْشُرهم إِذا أَخَذ منهم العُشْرَ، وعَشَرَهم يَعْشِرُهُمْ إِذا كان عاشِرَهم.
الأَصمعي: إِذا أَلْقَى البَعِيرُ السِّنَّ التي بعد الرَّباعِيَةِ، وذلك في السَّنةِ الثامنةِ، فهو سَدَسٌ وسَديسٌ، وهما في المذكر والمؤنث، بغير هاء.
ابن السكيت: تقول عندي سَتَّةُ رجالٍ وسِتُّ نِسْوةٍ، وتقول: عندي ستةُ رجالٍ ونِسْوةٍ أَي عندي ثلاثةٌ من هؤلاء، وثلاثٌ من هؤلاء؛ وإِن شئت قلت: عندي ستةٌ رجال ونِسْوةٌ، فَنَسَقْتَ بالنسوة على الستة أَي عندي ستةٌ من هؤلاء، وعندي نسوةٌ. وكذلك كلُّ عدد احتمل أَن يُفْرَدَ منه جمعانِ، مثل السِّتِّ والسَّبْع وما فوقهما، فلك فيه الوجهان؛ فإِن كان عدد لا يحتمل أَن يفرد منه جمعان، مثل الخَمْسِ والأَرْبَعِ والثلاثِ، فالرفع لا غير، تقول: عندي خمسةُ رجال ونِسوةٌ، ولا يكون الخَفْضُ، وكذلك الأَربعة والثلاثة، وهذا قول جميع النحويين. والسِّتُّون: عَقْدٌ بين عَقْدَي الخمسين والسبعين، وهو مبني على غير لفظِ واحِده، والأَصلُ فيه السِّتُّ؛ تقول: أَخذتُ منه ستين درهماً. وفي الحديث: أَن سَعْداً خَطَبَ امرأَةً بمكة، فقيل له إِنها تَمْشِي على سِتٍّ إِذا أَقْبَلَتْ، وعلى أَربع إِذا أَدْبَرَتْ؛ يعني بالسِّتِّ يديها وثَدْيَيْها ورِجْلَيها أَي أَنها لعِظَم ثدييها ويديها، كأَنها تَمْشِي مُكِبَّةً، والأَربعُ رجلاها وأَليتاها، وأَنهما كادتا تَمَسَّان الأَرضَ لعظمهما، وهي بنتُ غَيْلانَ الثَّقَفِيَّةُ التي قيل فيها تُقْبِلُ بأَربع وتُدْبِرُ بثَمانٍ، وكانت تحتَ عبد الرحمن بن عوف، وقد ذكرنا معظم هذه الترجمة في ترجمة سدس. ابن الأَعرابي: السَّتُّ الكلامُ القبيحُ، يقال: سَتَّه وسَدَّه إِذا عابه. والسَّدُّ: العَيْبُ. وأَما اسْتٌ، فيذكر في باب الهاء، لأَن أَصلها سَتَهٌ، بالهاء، والله أَعلم.

### Türkçe

**التهذيب**، **الليث**: **السِّتُّ** ve **السِّتَّة** te’sîste (kuruluşta) kendi lafızları üzere olmayan (bir bina) üzerinedir; ikisi aslında **سِدْسٌ** ve **سِدْسَةٌ**’dir; fakat **الدال**’ı **السين**’e idğâm etmeyi istediler; böylece ikisi **التاء**’ın mahrecinde buluştu; o da onun üzerine galip geldi; tıpkı Sa‘d lügatinde **الحاء**’ın **الغين** üzerine galip gelmesi gibi; derler ki: “كنتُ محهم” yani “مَعَهُم” mânâsında. Bunun beyanı: sen **ستة**’yı küçültürsün: **سُدَيْسةً**; onun bütün tasğîri bunun üzerinedir; **الأَسداس** da böyledir. **ابن السكيت**: denir ki: “جاءَ فلان خامساً وخامياً، وسادساً وسادياً وساتّاً”; ve şu beyti okudu:
إِذا ما عُدَّ أَربعةٌ فِسالٌ،
فزَوْجُكِ خامِسٌ، وأَبوكِ سادي
Dedi ki: Kim **سادساً** derse onu **السِّدْسِ** üzerine bina etmiştir; kim **ساتّاً** derse onu **سِتَّة** ve **سِتٍّ** lafzı üzerine bina etmiştir; aslolan **سِدْسَة**’dir; böylece **الدال**’ı **السين**’e idğâm ettiler de şeddeli **تاء** oldu; kim **سادياً** ve **خامِياً** derse **السين**’den **ياء** bedel kılmıştır; bazı harfleri **ياء**’ya bedel kılarlar; onların “**إِما**” hakkında “**إِيما**” demeleri gibi; ve “**تَسَنَّن**” hakkında “**تَسَنَّى**”; ve “**تَقَضَّضَ**” hakkında “**تَقَضَّى**”; ve “**تَلَعَّعَ**” hakkında “**تَلَعَّى**”; ve “**تَسَرَّرَ**” hakkında “**تَسَرَّى**”.

**الكسائي**: Kavim üç idi de ben onları dördüncüledim; yani onların dördüncüsü oldum; dört idiler de ben onları beşinciledim; on’a kadar böyledir. Yine, mallarının **الثُّلُثَ**’ünü yahut **السُّدُسَ**’unu aldığında “**ثَلَثْتهم**” dersin; **الرُّبُع**’da: “**رَبَعْتُهم**”, **العُشْر**’e kadar. **يَفْعل**’e geldiğinde, sayıda şöyle dersin: “**يَخْمِسُ**” ve “**يَثْلِثُ**” **العَشْر**’e kadar; ancak üç harf müstesna: çünkü ikisinde de (iki sınırda da) fetha iledir: “**يَرْبَعُ**” ve “**يَسْبَعُ**” ve “**يَتْسَعُ**”. Mallarda ise şöyle dersin: “**يَثْلُث**” ve “**يَخْمُس**” ve “**يَسْدُسُ**”, damme ile; mallarının **ثُلُثَ**’ünü yahut **خُمْسَها**’sını yahut **سُدْسَها**’sını aldığında. Yine “**عَشَرَهُمْ يَعْشُرهم**” (onlardan **العُشْرَ**’ü aldığında); ve “**عَشَرَهم يَعْشِرُهُمْ**” (onların **عاشِرَهم**’i olduğunda).

**الأَصمعي**: Deve **الرَّباعِيَةِ**’den sonraki dişi (sinni) attığında—bu sekizinci yıldadır—o **سَدَسٌ** ve **سَديسٌ**’dir; ikisi de müzekker ve müenneste, **هاء** olmaksızın (kullanılır).

**ابن السكيت**: “Bende **سَتَّةُ رجالٍ** ve **سِتُّ نِسْوةٍ** var” dersin; ve dersin ki: “Bende **ستةُ رجالٍ ونِسْوةٍ** var”; yani bende bunlardan üç ve bunlardan üç var. İstersen şöyle dersin: “Bende **ستةٌ رجال ونِسْوةٌ** var”; böylece **النسوة**’yi **الستة** üzerine atfettin; yani bende bunlardan altı var ve bende kadınlar var. İki cem‘in ondan tekil kılınmasını ihtimal eden her sayı böyledir; **السِّتِّ** ve **السَّبْع** ve onların üstü gibi; onda iki vecih senindir. Eğer iki cem‘in ondan tekil kılınmasını ihtimal etmeyen bir sayı olursa—**الخَمْسِ** ve **الأَرْبَعِ** ve **الثلاثِ** gibi—o zaman ref‘ten başkası yoktur; dersin ki: “Bende **خمسةُ رجال ونِسوةٌ** var”; cer olmaz; **الأَربعة** ve **الثلاثة** de böyledir; bu, bütün nahivcilerin sözüdür. **السِّتُّون**: elli ile yetmiş akdi arasında bir akiddir; tekilinin lafzı üzere olmayan (bir bina) üzerine mebnîdir; aslında **السِّتُّ** vardır; dersin ki: “Ondan altmış dirhem aldım.” Hadiste: Sa‘d’ın Mekke’de bir kadınla evlenme talebinde bulunduğu; ona denildi ki: “O, geldiğinde **سِتٍّ** üzerine yürür, gittiğinde **أَربع** üzerine”; **السِّتِّ** ile onun iki eli, iki memesi ve iki ayağı kastedilir; yani memelerinin ve ellerinin büyüklüğünden dolayı sanki yüzüstü yürür gibidir; **الأَربع** ise iki ayağı ve iki kalçasıdır; ikisi de büyüklüklerinden dolayı neredeyse yere değeceklerdi. O, hakkında “**تُقْبِلُ بأَربع وتُدْبِرُ بثَمانٍ**” denilen **غَيْلانَ الثَّقَفِيَّةُ**’nin kızıdır; **عبد الرحمن بن عوف**’un nikâhı altında idi; bu tercemenin çoğunu **سدس** tercemesinde zikretmiştik. **ابن الأَعرابي**: **السَّتُّ** çirkin sözdür; “**سَتَّه**” ve “**سَدَّه**” denir; onu ayıpladığında. **السَّدُّ**: ayıptır. **اسْتٌ**’e gelince, **الهاء** babında zikredilir; çünkü aslı **سَتَهٌ**’dir, **الهاء** ile; Allah daha iyi bilir.
