# سته (س-ت-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AA%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ت - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والسين والتاء معهما
س ت ه مستعمل فقط
سته:
السَّتَهُ: مصدر الَأْسَته، وهو الضّخُم الاسْتِ.
ويُقال للواسعةِ الدُّبُر: ستهاءُ وسُتْهُمٌ.
وتصغيرُ الاسْتِ: سُتَيْهة، والجميع: أسْتاهٌ.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **السين** ve **التاء** bunlarla birlikte

**س ت ه** yalnızca kullanılmıştır.

**سته**:

**السَّتَهُ**: **الَأْسَته**’nin mastarıdır; o da kalçanın iri olmasıdır.

Ve geniş anüse: **ستْهاءُ** ve **سُتْهُمٌ** denilir.

Ve kalçanın küçültmesi: **سُتَيْهة**; hepsi (çoğulu): **أسْتاهٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الاسْتُ: العَجُزُ، وقد يُراد به حَلْقة الدُبُرِ. وأصله سَتَهٌ على فَعَلٍ بالتحريك، يدلُّ على ذلك أن جمعه أَسْتاءٌ. ورجلٌ أَسْتَهُ بيِّنُ السَتَهِ، إذا كان كبير العَجُزِ. ابن السكيت: رجلٌ أَسْتَهُ وسُتاهِيٌّ: عظيمُ الاسْتِ، وامرأةٌ سَتْهاءُ وسُتْهُمٌ، والميم زائدة. وسَتَهْتُ الرجل سَتْهاً: ضربته على اسْتِهِ. وإذا نَسَبْتَ إليها قلت: سَتَهِيٌّ بالتحريك، وإن شئت قلت اسْتِيٌّ، تركتَه على حاله. وسَتِهٌ أيضاً بكسر التاء، كما قالوا: حَرِحٌ. وقولهم: باسْتِ فلانٍ: سَتْمٌ للعرب. أبو زيد: ما زال فلان على اسْتِ الدهر مجنوناً، أي لم يزل يُعْرَفُ بالجنون. قال أبو نخيلة:
ما زالَ مُذْ كان على اسْتِ الدَهْرِ
ذا حُمُقٍ يَنْمي وعَقْلٍ يَحْري
أي لم يزل مجنوناً دَهرَه. ويقولون: كان ذاك على اسْتِ الدهر وكذلك على أُسِّ الدهر، أي على قِدَمِهِ.

##### Türkçe

**الاسْتُ**: kıç, ve onunla **حَلْقة الدُبُرِ** (makat halkası) kastedilebilir. Aslı, harekeli olarak **سَتَهٌ**’dur; **فَعَلٍ** vezni üzerinedir; buna, cem‘inin **أَسْتاءٌ** olması delâlet eder. Ve bir adam **أَسْتَهُ** (olan), **بَيِّنُ السَتَهِ** (açıkça **السَتَهِ** sahibi)dir; kıçı büyük olduğu zaman.

İbnü’s-Sikkît: Bir adam **أَسْتَهُ** ve **سُتاهِيٌّ**: **الاسْتِ**’i büyük (olan); bir kadın **سَتْهاءُ** ve **سُتْهُمٌ**; **الميم** ziyadedir. Ve **سَتَهْتُ** adamı **سَتْهاً**: onu **اسْتِهِ** üzerine vurdum. Ve ona nisbet ettiğin zaman, harekeli olarak **سَتَهِيٌّ** dersin; istersen **اسْتِيٌّ** dersin; onu hâli üzere bıraktın. Ve **سَتِهٌ** da vardır, **التاء**’yı kesrelemekle; nitekim dediler: **حَرِحٌ**. Ve onların sözü: **باسْتِ فلانٍ**: Araplara bir **سَتْمٌ**’dür.

Ebû Zeyd: Falan, **اسْتِ الدهر** üzerinde deli olarak hâlâ devam etti; yani delilikle bilinmekten geri kalmadı. Ebû Nüheyle dedi ki:
ما زالَ مُذْ كان على **اسْتِ الدَهْرِ**
ذا حُمُقٍ يَنْمي وعَقْلٍ يَحْري
Yani, ömrü boyunca deli olmaktan geri kalmadı. Ve derler: Şu, **اسْتِ الدهر** üzerinde idi; ve yine **أُسِّ الدهر** üzerinde (idi); yani onun **قِدَمِهِ** üzerinde.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه س ت
سته
استعمل من وجوهه : سَتَه .
سته : قال الليث : السَّتَةُ : مصدر الأَسْتَهِ ، وهو الضّخْمُ الاسْتِ .
ويقال للواسعة من الدُّبُر : سَتْهاء ، وَسُتْهُمٌ ، وتصغيرُ الآست سُتَيْهَةٌ ، والجميع الأسْتَاه قلت : يقال : رَجُل سُتْهُمٌ : إذا كان ضخمَ الاسْتِ ؛ وسُتَاهِيٌّ مثله ، والميم زائدة .
وقال النحويون : أصل الاست : سَتْهٌ ، فاستثقلوا الهاء لسكون التاء ، فلما حذفوا الهاء سُكِّنت السِّين ، فاحتيج إلى ألف الوصْلِ ، كما فُعِل بالاسم ، والابن ، فقيل : الاسْت .
ومن العرب من يقول : السَّهْ بالهاء عند الوقف : يجعل التاء هي الساقطة ، ومنهم من يجعلها هاء عند الوقف ، وتاء عند الإدراج ، فإذا جمعوا ، وَصَغَّروا رَدُّوا الكلمة إلى أصلها ، فقالوا في الجمع : أستاه ، وفي التصغير : سُتَيْهَة ، وفي الفعل : سَتِهَ يَسْتَهُ فهو أَسْتَهُ .
قلت : وللعرب في الاسْتِ أَمْثالٌ أنا أَذكرها : فمنها ما رَوَى أبو عبيد عن أبي زيد : تقول العَرَب : مالَكَ اسْتٌ مع اسْتِك : إذا لم يكن له عددٌ ، ولا ثَرْوَةٌ ، ولا عُدَّة ، يقول : فاسْتُهُ لا تُفارقُه ، وليس معها أخرى من رِجالٍ ومال .
وقال أبو زيد : وقالت العَرَب : إذا حَدَّث رجل حديثاً فَخَلَّط فيه : أحاديثَ الضَّبُع اسْتَها ، وذلك أنها تمرّغُ في التُّراب ثمَّ تُقْعِي فتتغَنَّى بما لا يَفْهَمُهُ أَحدٌ ، فذلك أحاديثُها اسْتَهَا .
والعرب تضع الاستَ موضِعَ الأصْل فتقول : مالك في هذا الأمر اسْتٌ ولا فَمٌ : أي مالك فيه أصْلٌ ولا فَرْع ، وقال جرير :
فما لَكُمْ اسْتٌ في العُلا لاَ ولاَ فَمُ
أبو عبيد ، عن أبي عُبَيدة : يقال : كان ذلك على اسْتِ الدهر ، وعلى أُسِّ الدَّهر : أي على قِدَم الدَّهر ، وأنشدني أبو بكر :
ما زال مَجْنُوناً على اسْتِ الدَّهْرِ
في بَدَنٍ يَنْمِي وعقلٍ يَحْرِى
ومن أمثالِ العرب في عِلْم الرّجل بما يليه دون غيره قولهم : ( استُ البائِنِ أَعْلَم ) ، والبائِنُ : الحالِب الذي لا يَلي العُلْبة ، والذي يلِي العُلْبة يقال له المُعلِّي ، ويقال للرجل الذي يُستَرَكُّ ويُسْتَضعَفُ : استُ أمِّك أَضْيَقُ ، واسْتُكَ أَضْيَقُ من أن تَفعَل كذا وكذا ، ويقال للقومِ إذا اسْتُذِلُّوا واسْتُخِفّ بهم واحتقروا : باسْتِ بني فُلاَن ، ومنه قول الشاعر :
فباسْتِ بني عَبْسٍ وَأَسْتَاهِ طيِّىء
وباسْتِ بني دُودَان حاشا بني نَصْرِ
ومن أمثالهم في الرجل الذي يُسْتَرْذَل : هو الاسْتُ السفْلَي ، أو هو السَّهُ السُّفْلَى . ومنه قول الشاعر :
شَأَتكَ قُعَيْنٌ : غَثُّها وَسَمِينُها
وأَنتَ السَّهُ السُّفْلَى إذا دُعِيَتْ نَصْرُ
ويقال لأراذل الناس : هؤلاء الأَسْتَاه ولأفاضلهم : هؤلاء الأعيان ، وهؤلاء الوجوه ، ويقال : سَتهْتُ فُلاَناً أسْتَهُهُ ، إذا ضَرَبْتَ استَه .
وقال شمر فيما قرأتُ بخطِّه : العرب تُسَمّي بني الأمَة : بني اسْتها ، قال : وَأَقْرَأنِي ابن الأعرابي للأعشى :
أَسَفَهاً أَوْعَدْتَ يابْنَ اسْتها
لَسْتَ على الأعداءِ بالقادِرِ
ويقال للّذي ولَدَته أَمَةٌ : يابنَ اسْتَها ، يعنون اسْتَ أَمَةٍ ولَدَته ) أنه وُلِدَ من اسْتها ، ومن أمثالهم في هذا المعنى قولهم : يا بن اسْتها ، إذا حَمَضَتْ حِمَارَها .
قال المؤرِّج : دخل رجل على سليمان بن عبد المَلِك وعلى رأسه وصِيفةٌ رَوْقَةٌ فأَحَدَّ النظرَ إليها ، فقال له سليمان : أَتعْجِبُك ؟ فقال : بارك الله لأمير المؤمنين فيها ، فقال : أُخْبِرْني بِسَبْعَةِ أمثالٍ قيلت في الاسْت وهي لك ، فقال الرجل : اسْتُ البائِن أَعْلمُ ، فقال : واحد ، قال صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَه ، قال : اثْنان ، قال : اسْتٌ لم تُعَوَّد المِجْمَر ، قال : ثلاثة ، قال : اسْتُ المسئول أَضْيَقَ ، قال : أربعة ، قال : الحرّ يعطي والعبد يألم اسْتَه ، قال : خمسة ، قال : استِي أَخبثي ، قال : ستَّة ، قال : لا ماءَكِ أَبقيت ، ولاَ هَنَك أَنْقَيْتِ .
قال سليمان : ليس هذا في هذا ، قال : بلى ، أخذت الجارَ بالجار كما يأخُذُ أمير المؤمنين ، وهو أوَّلُ من أخَذَ الجار بالجار قال . خُذْها لا بارك الله لك فيها ، قوله : صَرَّ عليه الغزوُ اسْتَه ، لأنه لا يَقْدِرُ أن يُجَامِع إذا غَزَا .
وفي حديث المُلاَعَنَةِ : إنْ جاءت به مُستَهاً جَعْداً فَهُوَ لفلان ، وإن جاءت به حَمْشاً فهو لزوجِها ؛ أراد بالمُسْتَهِ : الضَّخْمَ الأَلْيَتَيْنِ ، كأنَّهُ يقال : أُسْتِهَ يُسْتَهُ فهو مُسْتَهٌ ، كما يقال : أُسْمِنَ فَهُوَ مُسْمَن : ورأيتُ رجلاً ضَخْمَ الأَرْدَاف كان يقال له : أبو الأستاه .

##### Türkçe

ه س ت
**سته**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **سَتَه**.
**سته**: Leys dedi: **السَّتَةُ**: **الأَسْتَهِ**’in masdarıdır; o da **الضّخْمُ الاسْتِ**’dir.
Ve **الدُّبُر**’den geniş olana: **سَتْهاء** ve **وَسُتْهُمٌ** denir; **الآست**’ın küçültmesi **سُتَيْهَةٌ**’dir; hepsi **الأسْتَاه**’tır. Dedim: **رَجُل سُتْهُمٌ** denir: **ضخمَ الاسْتِ** olduğu zaman; **وسُتَاهِيٌّ** de onun gibidir; **الميم** ziyadedir.
Nahivciler dedi: **الاست**’ın aslı **سَتْهٌ**’dur; **التاء**’nın sükûnu sebebiyle **الهاء**’yı ağır buldular; **الهاء**’yı hazfettiklerinde **السِّين** sükûnlandırıldı; böylece **ألف الوصْلِ**’e ihtiyaç duyuldu; tıpkı **الاسم** ve **الابن** ile yapıldığı gibi; böylece **الاسْت** denildi.
Araplardan kimi, vakıf halinde **الهاء** ile **السَّهْ** der: düşen olanı **التاء** kılar; onlardan kimi de onu vakıfta **هاء** kılar, idrâcda **تاء**; cem‘ ettiklerinde ve küçülttüklerinde kelimeyi aslına döndürdüler; cem‘de: **أستاه** dediler; küçültmede: **سُتَيْهَة**; fiilde: **سَتِهَ يَسْتَهُ فهو أَسْتَهُ**.
Dedim: Arapların **الاسْتِ** hakkında emsalleri vardır; ben onları zikrediyorum: Onlardan, Ebû Ubeyd’in Ebû Zeyd’den rivayet ettiğidir: Arap der: **مالَكَ اسْتٌ مع اسْتِك**: onun sayısı, serveti ve hazırlığı olmadığı zaman; der ki: onun **اسْتُهُ** ondan ayrılmaz; onunla beraber erkeklerden ve maldan başka bir şey yoktur.
Ebû Zeyd dedi: Arap dedi: Bir adam bir hadis anlattığında da onda karıştırdığında: **أحاديثَ الضَّبُع اسْتَها**; çünkü o toprağa sürtünür, sonra çömelir de kimsenin anlamadığı şeyle tegannî eder; işte onun hadisleri **اسْتَهَا**’dır.
Ve Arap, **الاستَ**’ı **الأصْل** mevkiine koyar da der: **مالك في هذا الأمر اسْتٌ ولا فَمٌ**: yani onda senin ne **أصْلٌ**ün var ne **فَرْع**ın. Cerîr dedi:
فما لَكُمْ اسْتٌ في العُلا لاَ ولاَ فَمُ
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Denir: **كان ذلك على اسْتِ الدهر ، وعلى أُسِّ الدَّهر**: yani zamanın kıdemi üzere. Ebû Bekir bana inşad etti:
ما زال مَجْنُوناً على اسْتِ الدَّهْرِ
في بَدَنٍ يَنْمِي وعقلٍ يَحْرِى
Arapların, adamın kendisine bitişik olanı bilip başkasını bilmemesi hakkında emsallerinden sözleri şudur: **( استُ البائِنِ أَعْلَم )**; **البائِنُ**: **الحالِب**tir ki **العُلْبة**’ye bitişik olmaz; **العُلْبة**’ye bitişik olana **المُعلِّي** denir. Ve terk olunan ve zayıf görülen adama denir: **استُ أمِّك أَضْيَقُ**; ve: **واسْتُكَ أَضْيَقُ من أن تَفعَل كذا وكذا**. Ve kavme, zelil kılındıklarında, hafife alındıklarında ve hakir görüldüklerinde denir: **باسْتِ بني فُلاَن**; ondan şairin sözü:
فباسْتِ بني عَبْسٍ وَأَسْتَاهِ طيِّىء
وباسْتِ بني دُودَان حاشا بني نَصْرِ
Ve onların, rezil görülen adam hakkında emsallerinden: **هو الاسْتُ السفْلَي**; yahut: **هو السَّهُ السُّفْلَى**. Ondan şairin sözü:
شَأَتكَ قُعَيْنٌ : غَثُّها وَسَمِينُها
وأَنتَ السَّهُ السُّفْلَى إذا دُعِيَتْ نَصْرُ
Ve insanların rezillerine denir: **هؤلاء الأَسْتَاه**; faziletlilerine: **هؤلاء الأعيان** ve **هؤلاء الوجوه**. Ve denir: **سَتهْتُ فُلاَناً أسْتَهُهُ**; **استَه**’ini vurduğum zaman.
Şemmer, hattıyla okuduğumda dedi: Arap, cariyenin oğullarını **بني اسْتها** diye adlandırır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana A‘şâ için okuttu:
أَسَفَهاً أَوْعَدْتَ يابْنَ اسْتها
لَسْتَ على الأعداءِ بالقادِرِ
Ve cariyenin doğurduğu kimseye denir: **يابنَ اسْتَها**; **اسْتَ أَمَةٍ ولَدَته**’yi kastederler: onun **اسْتها**’sından doğdu. Ve onların bu mânada emsallerinden sözleri: **يا بن اسْتها**; **إذا حَمَضَتْ حِمَارَها**.
Müerric dedi: Bir adam Süleyman b. Abdülmelik’in yanına girdi; başında parlak bir hizmetçi kız vardı; ona bakışı keskinleştirdi; Süleyman ona dedi: Hoşuna mı gidiyor? O dedi: Allah müminlerin emîrine onda bereket versin. O dedi: Bana **الاسْت** hakkında söylenmiş yedi meseli haber ver; o senindir. Adam dedi: **اسْتُ البائِن أَعْلمُ**. O dedi: Bir. Adam dedi: **صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَه**. O dedi: İki. Adam dedi: **اسْتٌ لم تُعَوَّد المِجْمَر**. O dedi: Üç. Adam dedi: **اسْتُ المسئول أَضْيَقَ**. O dedi: Dört. Adam dedi: **الحرّ يعطي والعبد يألم اسْتَه**. O dedi: Beş. Adam dedi: **استِي أَخبثي**. O dedi: Altı. Adam dedi: **لا ماءَكِ أَبقيت ، ولاَ هَنَك أَنْقَيْتِ**.
Süleyman dedi: Bu, bunun içinde değildir. Adam dedi: Bilakis; komşuyu komşuyla aldım; müminlerin emîrinin aldığı gibi; ve komşuyu komşuyla alanın ilki odur. Dedi: Al onu; Allah onda sana bereket vermesin. Onun sözü: **صَرَّ عليه الغزوُ اسْتَه**; çünkü gazâ ettiğinde cima etmeye güç yetiremez.
Ve **المُلاَعَنَةِ** hadîsinde: **إنْ جاءت به مُستَهاً جَعْداً فَهُوَ لفلان ، وإن جاءت به حَمْشاً فهو لزوجِها**; **بالمُسْتَهِ** ile murad: **الضَّخْمَ الأَلْيَتَيْنِ**’dir; sanki denir: **أُسْتِهَ يُسْتَهُ فهو مُسْتَهٌ**; tıpkı denildiği gibi: **أُسْمِنَ فَهُوَ مُسْمَن**. Ve ben, **ضَخْمَ الأَرْدَاف** bir adam gördüm; ona **أبو الأستاه** denirdi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ت ه
رجل أسته وستاهيّ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كان ذلك على است الدهر‏:‏ على وجهه‏.‏
قال أبو نخيلة‏:‏ من كان لا يـدري فإنـي أدري مازال مجنوناً على است الدهر ذا جسـد ينعـي وعقل يحري هبـه لإخوانـك يـوم النحـر وتقول‏:‏ باست فلان إذا استخففت به‏.‏
قال‏:‏ و ‏"‏ يـا ابـن استهـا ‏"‏‏:‏ كنايـة عـن إحمـاض أمـه إياهـا‏.‏
و ‏"‏ تركتـه باسـت الـأرض ‏"‏‏:‏ عديمـاً لا شـيء لـه‏.‏
‏"‏ ومالك است مع استك ‏"‏ إذا لـم يكـن لـه عـون‏.‏
‏"‏ ولقيـت منـه اسـت الكلبـة ‏"‏ أي مـا كرهتـه‏.‏
وأنـت أضيق استاً من ذاك وأنتم أضيق أستاهاً من أن تفعلوه‏:‏ يريد العجز‏.‏

##### Türkçe

س ت ه
Bir adam: **أسته** ve **وستاهيّ**.
Mecazdan: “Bu, **است الدهر** üzere idi”: onun yüzü üzere (yani onun yüzünde).
Ebû Nuhayle dedi:
Kim bilmezse, ben bilirim; hâlâ **است الدهر** üzere deli,
beden ki ağıt yakar, akıl ki yakar;
onu, kardeşlerin için kurban günü bağışla.
Ve dersin ki: “**باست** falan” (yani) onu hafife aldığın zaman.
Dedi ki: “**يا ابن استها**”: onun annesini ona karşı ekşitmesinin kinayesi.
Ve “Onu **باست الأرض** bıraktım”: yoksun, hiçbir şeyi olmayan.
“**ومالك است مع استك**” (bu), onun için bir yardımcı olmadığı zaman.
“Onunla **است الكلبة** ile karşılaştım”: yani onu kerih görmedim.
Ve sen, ondan daha dar **استاً**sın; ve siz, onu yapmaktan daha dar **أستاهاً**sınız: aczi kasteder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّتْهُ والسَّتَهُ والاسْتُ: معروفة، وهو من المحذوف
المُجْتَلَبَةِ له أَلفُ الوصل، وقد يستعار ذلك للدهر؛ وقوله أَنشده ثعلب:إذا كَشَفَ اليومُ العَماسُ عن اسْتِهِ،
فلا يَرْتَدي مِثْلي ولا يَتَعَمَّمُ
يجوز أَن تكون الهاء فيه راجعة إلى اليوم، ويجوز أَن تكون راجعة إلى رجل مهجوّ، والجمع أَسْتاهٌ، قال عامر بن عُقَيْل السَّعْدِيُّ وهو جاهلي:رِقابٌ كالمَواجِنِ خاظِياتٌ،
وأَسْتاهٌ على الأَكْوارِ كُومُ
خاظياتٌ: غِلاظٌ سِمانٌ. ويقال: سَهٌ وسُهٌ في هذا المعنى بحذف العين؛ قال:
أُدْعُ أُحَيْحاً باسْمِه لا تَنْسَهْ،
إنَّ أُحَيْحاً هي صِئْبانُ السَّهْ
الجوهري: والاسْتُ العَجُزُ، وقد يُرادُ بها حَلْقة الدبر، وأَصله سَتَهٌ على فَعَل، بالتحريك، يدل على ذلك أَن جمعه أَسْتاه مثل جَمَل وأَجمال، ولا يجوز أَن يكون مثل جِزْعٍ وقُفْل اللذين يجمعان أَيضاً على أَفعال، لأَنك إذا رَدَدْتَ الهاء التي هي لام الفعل وحذفت العين قلت سَهٌ، بالفتح؛ قال الشعر أَوْسٌ:
شَأَتْكَ قُعَيْنٌ غَثُّها وسَمِينُها،
وأَنْتَ السَّهُ السُّفْلى، إذا دُعِيَت نَصْر
يقول: أنت فيهم بمنزلة الاست من الناس. وفي الحديث: العينُ وِكاءُ السَّهِ، بحذف عين الفعل؛ ويروى: وِكاءُ السَّتِ، بحذف لام الفعل. ويقال للرجل الذي يُسْتَذَلُّ: أَنت الاسْتُ السُّفْلى وأَنت السَّهُ السُّفْلى. ويقال لأَرْذالِ الناس: هؤلاء الأَسْتاه، ولأَفاضلهم: هؤلاء الأَعْيانُ والوُجوهُ؛ قال ابن بري: ويقال فيه سَتٌ أَيضاً، لغة ثالثة؛ قال ابن رُمَيْضٍ العَنْبَرِيّ:
يَسِيلُ على الحاذَيْنِ والسَّتِ حَيْضُها،
كما صَبَّ فوقَ الرُّجْمَةِ الدَّمِ ناسِكُ
وقال أَوس بن مَغْراءَ:
لا يُمْسِكُ السَّتَ إلاَّ رَيْثَ يُرْسِلُها،
إذا أَلَحَّ على سِيسَائِه العُصُمُ
يعني إذا أَلح عليه بالحبل ضَرطَ. قال ابن خالويه: فيها ثلاث لغات: سَهٌ وسَتٌ واسْتٌ.
والسَّتَهُ: عِظَمُ الاسْتِ. والسَّتَهُ: مصدر الأَسْتَهِ، وهو الضَّخْمُ الاسْتِ. ورجل أَسْتَهُ: عظيم الاسْتِ بَيِّنُ السَّتَهِ إذا كان كبير العَجُز، والسُّتاهِيُّ والسُّتْهُم مثله. الجوهري: والمرأَة سَتْهاءُ وسُتْهُمٌ، والميم زائدة، وإذا نسبت إلى الاسْتِ قلت سَتَهِيٌّ، بالتحريك، وإن شئت اسْتِيٌّ، تركته على حاله، وسَتِهٌ أَيضاً، بكسر التاء، كما قالوا حَرِحٌ. قال ابن بري: رجل حَرِحٌ أَي مُلازمٌ للأَحْراحِ، وسَتِهٌ مُلازم للأَسْتاهِ.
قال: والسَّيْتَهِيُّ الذي يتخلف خلف القوم فينظر في أَسْتاهِهم؛ قالت العامرية:
لقد رأَيتُ رجلاً دُهْرِيَّا،
يَمْشِي وَراءَ القومِ سَيْتَهِيَّا
ودُهْرِيٌّ: منسوب إلى بني دَهْرٍ بَطْن من كلب. والسَّتِهُ: الطالبُ للاسْتِ، وهو على النسب، كما يقال رجل حَرِحٌ. قال ابن سيده: التمثيل لسيبويه. ابن سيده: رجل أَسْتَهُ، والجمع سُتْهٌ وسُتْهانٌ؛ هذه عن اللحياني، وامرأَة سَتْهاء كذلك. ورجل سُتْهُمٌ، والأُنثى سُتْهُمة كذلك، الميم زائدة. ويقال للواسعة من الدُّبر: سَتْهاء وسُتْهُمٌ، وتصغير الاسْتِ سُتَيْهَةٌ. قال أَبو منصور: رجل سُتْهُم إذا كان ضَخْمَ الاسْتِ، وسُتاهِيٌّ مثله، والميم زائدة. قال النحويون: أَصل الاسْتِ سَتْهٌ، فاستثقلوا الهاء لسكون التاء، فلما حذفوا الهاء سكنت السين فاحتيج إلى أَلف الوصل، كما فعل بالاسْمِ والابْنِ فقيل الاسْتُ، قال: ومن العرب من يقول السَّهْ، بالهاء، عند الوقف يجعل التاء هي الساقطة، ومنهم من يجعلها هاء عند الوقف وتاء عند الإدراج، فإذا جمعوا أو صَغَّروا رَدُّوا الكلمة إلى أَصلها فقالوا في الجمع أَسْتاهٌ، وفي التصغير سُتَيْهة،وفي الفعل سَتِهَ يَسْتَهُ فهو أَسْتَهُ. وفي حديث المُلاعَنَةِ: إن جاءت به مُسْتَهاً جَعْداً فهو لفلان، وإن جاءت به حَمْشاً فهو لزوجها؛ أَراد بالمُسْتَه الضَّخْمَ الأَلْيَتَيْنِ، كأَنه يقال أُسْتِه فهو مُسْتَهٌ، كما يقال أُسْمِنَ فهو مُسْمَنٌ، وهو مُفْعَلٌ من الاسْتِ، قال: ورأَيت رجلاً ضخم الأَرداف كان يقال له أَبو الأَسْتاهِ. وفي حديث البراء: مرَّ أَبو سفيان ومعاويةُ خلفه وكان رجلاًمُسْتَهاً. قال أَبو منصور: وللعرب في الاسْتِ أَمثالٌ، منها ما روي عن أَبي زيد: تقول العرب ما لك اسْتٌ مع اسْتِكَ إذا لم يكن له عَدَدٌ ولا ثَرْوة من مال ولا عُدَّة من رجال، تقول فاسْتُه لا تفارقه، وليس له معها أُخرى من رجال ومال. قال أَبو زيد: وقالت العرب إذا حدّثَ الرجلُ حديثاً فخَلَّط فيه أَحاديث الضَّبُعِ اسْتَها
(* قوله «أحاديث
الضبع استها» ضبط في التكملة والتهذيب استها في الموضعين بالنصب). وذلك أَنها تمرّغ في التراب ثم تُقْعِي فَتَتَغَنَّى بما لا يفهمه أَحد فذلك أَحاديثها اسْتَها، والعرب تَضَعُ الاسْتَ موضعَ الأَصل فتقول ما لك في هذا الأَمر اسْتٌ ولا فم أَي ما لك فيه أَصل ولا فرع؛ قال جرير: فما لَكُمُ اسْتٌ في العُلالا ولا فَمُ
واسْتُ الدهر: أَوَّلُ الدهر. أَبو عبيدة: يقال كان ذلك على اسْتِ الدَّهْرِ وعلى أُسِّ الدهر أَي على قِدَمِ الدهر؛ وأَنشد الإيادِيُّ لأَبي نُخَيْلَة:
ما زالَ مجنوناً على اسْتِ الدَّهْرِ،
ذا حُمُقٍ يَنْمِي، وعَقْل يَحْرِي
(* قوله «ذا حمق» الذي في التهذيب: في بدن، وفي التكملة: في جسد). أَي لم يزل مجنوناً دَهْرَهُ كله. ويقال: ما زال فلانٌ على اسْت الدهرِ مجنوناً أَي لم يزل يعرف بالجنون. ومن أَمثال العرب في عِلْمِ الرجلِ بما يَلِيه دون غيره: اسْتُ البائِن أَعْلَمُ؛ والبائنُ: الحالبُ الذي لا يَلي العُلْبةَ، والدي يلي العُلْبة يقال له المُعَلِّي.ويقال للرجل الذي يُسْتَذلُّ ويُسْتَضْعف: اسْتُ أُمِّك أَضْيَقُ واسْتُكَ أَضْيَقُ من أن تفعل كذاوكذا. ويقال للقوم إذا استُذِلُّوا واسْتُخِفَّ بهم: باسْتِ بني فُلانٍ، وهو شَتْمٌ للعرب؛ ومنه قول الحُطَيئة:
فبِاسْتِ بَني عَبْسٍ وأَسْتاهِ طَيِّءٍ،
وباسْتِ بَني دُودانَ حاشا بَني نَصْرِ
(* قوله «فباست بني عبس» الذي في الجوهري: بني قيس، لكن صوب الصاغاني الاول).
وسَتَهْتُه أَسْتَهُه سَتْهاً: ضربتُ اسْتَه. وجاء يَسْتَهُه أَي يَتْبعه من خلفه لا يفارقه لأَنه يَتْلُو اسْتَه؛ وأَما قول الأَخطل: وأَنتَ مكانُك من وائلٍ،
مَكانَ القُرادِ من اسْتِ الجَملْ
فهو مجاز لأَنهم لا يقولون في الكلام اسْتُ الجَمل. الأَزهري: قال شمر فيما قرأْتُ بخطه: العرب تسمي بني الأَمة بَني اسْتِها؛ قال: وأَقرأَني ابنُ الأَعرابي للأَعشى:
أَسَفَهاً أَوْعَدْتَ يا ابْنَ اسْتِهَا،
لَسْتَ على الأَعْداءِ بالقادِرِ
ويقال للذي ولدته أَمَة: يا ابن اسْتِها، يعنون است أَمة ولدته أَنه ولد من اسْتِها. ومن أَمثالهم في هذا المعنى: يا ابن اسْتِها إذا أَحْمَضَتْ حِمارَها. قال المؤرِّجُ: دخل رجل على سليمان بن عبد الملك وعلى رأْسه وَصِيفَةٌ رُوقَةٌ فأَحَدَّ النَّظَر إليها، فقال له سليمان: أََتُعْجِبُكَ؟ فقال: بارك الله لأَمير المؤمنين فيها فقال: أَخبرني بسبعة أَمثال قيلت في الاسْتِ وهي لك، فقال الرجل: اسْتُ البائن أَعْلَمُ، فقال: واحد، قال: صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ، قال: اثنان، قال: اسْتٌ لم تُعَوَّدِ المِجْمَر، قال: ثلاثة، قال: اسْتُ المَسْؤول أَضْيَقُ، قال: أَربعة، قال: الحُرُّ يُعْطِي والعَبْدُ تَأْلَمُ اسْتُهُ، قال: خمسة، قال الرجل: اسْتي أَخْبَثِي، قال: ستة، قال: لا ماءَكِ أَبْقَيْتِ ولا هَنَكِ أَنْقَيْتِ، قال سليمان: ليس هذا في هذا، قال: بلى أَخذتُ الجارَبالجارِ كما يأْخذ أَمير المؤمنين، وهو أَوَّل من أَخذ الجار بالجار، قال: خُذْها لا بارك الله لك فيها قوله: صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ لأَنه لا يقدر أَن يجامع إذا غزا.

##### Türkçe

**السَّتْهُ** ve **السَّتَهُ** ve **الاسْتُ**: bilinen (şey)dir; ve o, hazfedilmiş (harften)dir; ona **أَلفُ الوصل** celbedilmiş (getirilmiş)tir. Ve bu, zamana da ödünçlenebilir; ve onun sözü (şu ki) onu **ثعلب** inşad etti:

إذا كَشَفَ اليومُ العَماسُ عن **اسْتِهِ**،
فلا يَرْتَدي مِثْلي ولا يَتَعَمَّمُ

İçindeki **الهاء**’nın **اليوم**’a dönmesi caizdir; ve yerilmiş bir adama dönmesi de caizdir. Çoğulu **أَسْتاهٌ**’dur. **عامر بن عُقَيْل السَّعْدِيُّ** dedi—ve o cahilîdir:

رِقابٌ كالمَواجِنِ خاظِياتٌ،
و**أَسْتاهٌ** على الأَكْوارِ كُومُ

**خاظياتٌ**: kalın, semiz (olanlar)dır. Ve bu mânada, **العين**’i hazf ile **سَهٌ** ve **سُهٌ** denir; dedi:

أُدْعُ أُحَيْحاً باسْمِه لا تَنْسَهْ،
إنَّ أُحَيْحاً هي صِئْبانُ **السَّهْ**

**الجوهري**: ve **الاسْتُ** **العَجُزُ**’dür; ve onunla **حَلْقة الدبر** kastedilebilir. Aslı, harekeli olarak **فَعَل** vezninde **سَتَهٌ**’dir; buna, çoğulunun **أَسْتاه** olması delâlet eder; tıpkı **جَمَل** ve **أَجمال** gibi. Ve **جِزْعٍ** ve **قُفْل** gibi olması caiz değildir; ki ikisi de **أَفعال** üzerine de cem‘ olunur; çünkü sen, fiilin **لام**’ı olan **الهاء**’yı iade edip **العين**’i hazf ettiğinde **سَهٌ** dersin, fetha ile. **أَوْسٌ** şiir söyledi:

شَأَتْكَ قُعَيْنٌ غَثُّها وسَمِينُها،
وأَنْتَ **السَّهُ** السُّفْلى، إذا دُعِيَت نَصْر

Der ki: sen onların içinde, insanlardan **الاسْت** menzilesindesin. Hadiste: **العينُ وِكاءُ السَّهِ**; fiilin **عين**’i hazf ile. Ve rivayet olunur: **وِكاءُ السَّتِ**; fiilin **لام**’ı hazf ile. Ve zelil kılınan adama denir: sen **الاسْتُ السُّفْلى**’sın ve sen **السَّهُ السُّفْلى**’sın. Ve insanların en aşağılarına denir: bunlar **الأَسْتاه**; ve onların faziletlilerine: bunlar **الأَعْيانُ** ve **الوُجوهُ**. **ابن بري** dedi: onda **سَتٌ** de denir, üçüncü bir dil olarak. **ابن رُمَيْضٍ العَنْبَرِيّ** dedi:

يَسِيلُ على الحاذَيْنِ و**السَّتِ** حَيْضُها،
كما صَبَّ فوقَ الرُّجْمَةِ الدَّمِ ناسِكُ

Ve **أَوس بن مَغْراءَ** dedi:

لا يُمْسِكُ **السَّتَ** إلاَّ رَيْثَ يُرْسِلُها،
إذا أَلَحَّ على سِيسَائِه العُصُمُ

Yani: ip ile ona ısrar ettiğinde yellenir. **ابن خالويه** dedi: onda üç dil vardır: **سَهٌ** ve **سَتٌ** ve **اسْتٌ**.

Ve **السَّتَهُ**: **الاسْت**’in büyüklüğüdür. Ve **السَّتَهُ**: **الأَسْتَهِ**’nin masdarıdır; ve o, **الاسْت**’i iri (olan)dır. Ve **رجل أَسْتَهُ**: **الاسْت**’i büyük, **السَّتَه**’si açık (belli) olan; **العَجُز** büyük olduğunda. Ve **السُّتاهِيُّ** ve **السُّتْهُم** onun gibidir. **الجوهري**: ve kadın **سَتْهاءُ** ve **سُتْهُمٌ**’dur; **الميم** ziyadedir. Ve **الاسْت**’e nisbet ettiğinde, harekeli olarak **سَتَهِيٌّ** dersin; ve istersen **اسْتِيٌّ** (dersin), onu hâli üzere bırakırsın. Ve **سَتِهٌ** de (denir), **التاء**’yı kesre ile; tıpkı **حَرِحٌ** dedikleri gibi. **ابن بري** dedi: **رجل حَرِحٌ** yani **الأَحْراح**’a ملازم; ve **سَتِهٌ** **الأَسْتاه**’a ملازم.

Dedi: ve **السَّيْتَهِيُّ** kavmin arkasında geri kalan, onların **أَسْتاه**’larına bakan kimsedir. **العامرية** dedi:

لقد رأَيتُ رجلاً دُهْرِيَّا،
يَمْشِي وَراءَ القومِ سَيْتَهِيَّا

Ve **دُهْرِيٌّ**: **بني دَهْر**’e mensuptur; **كلب**’den bir batındır. Ve **السَّتِهُ**: **الاسْت**’i talep eden (kimsedir); ve o, nisbet üzerinedir; tıpkı **رجل حَرِحٌ** denildiği gibi. **ابن سيده** dedi: **سيبويه** için temsildir. **ابن سيده**: **رجل أَسْتَهُ**; çoğulu **سُتْهٌ** ve **سُتْهانٌ**; bu, **اللحياني**’dendir. Ve kadın **سَتْهاء** da böyledir. Ve **رجل سُتْهُمٌ**; dişisi **سُتْهُمة** da böyledir; **الميم** ziyadedir. Ve **الدُّبر**’den geniş olana denir: **سَتْهاء** ve **سُتْهُمٌ**. Ve **الاسْت**’in küçültmesi **سُتَيْهَةٌ**’dir. **أَبو منصور** dedi: **رجل سُتْهُم**; **الاسْت**’i iri olduğunda; ve **سُتاهِيٌّ** onun gibidir; **الميم** ziyadedir. Nahivciler dedi: **الاسْت**’in aslı **سَتْهٌ**’dir; **التاء**’nın sükûnu sebebiyle **الهاء**’yı ağır buldular; **الهاء**’yı hazf ettiklerinde **السين** sâkin oldu; böylece **أَلفُ الوصل**’e ihtiyaç duyuldu; tıpkı **الاسْم** ve **الابْن** ile yaptığı gibi; böylece **الاسْتُ** denildi. Dedi: Araplardan, vakıf عندında **الهاء** ile **السَّهْ** diyen vardır; **التاء**’yı düşen (harf) kılar. Ve onlardan, vakıf عندında onu **هاء** kılan, إدراج عندında **تاء** kılan vardır. Cem‘ ettiklerinde veya küçülttüklerinde kelimeyi aslına döndürdüler: cem‘de **أَسْتاهٌ**, küçültmede **سُتَيْهة**, fiilde **سَتِهَ يَسْتَهُ**; o hâlde o **أَسْتَهُ**’dur. **المُلاعَنَة** hadîsinde: “Eğer onu **مُسْتَهاً** kıvırcık getirirse o falanındır; ve eğer onu **حَمْشاً** getirirse o kocasınındır.” **المُسْتَه** ile, **الأَلْيَتَيْنِ**’i iri olanı murad etti; sanki **أُسْتِه** denir de o **مُسْتَهٌ** olur; tıpkı **أُسْمِنَ** denir de o **مُسْمَنٌ** olur gibi. Ve o, **الاسْت**’ten **مُفْعَلٌ**’dir. Dedi: ve ben, kalçaları iri bir adam gördüm; ona **أَبو الأَسْتاهِ** denirdi. **البراء** hadîsinde: **أَبو سفيان** geçti ve arkasında **معاويةُ**; ve o, **مُسْتَهاً** bir adam idi. **أَبو منصور** dedi: Arapların **الاسْت** hakkında darb-ı meselleri vardır; onlardan, **أَبي زيد**’den rivayet olunan: Araplar der ki: “Senin için **اسْتٌ** yoktur **مع اسْتِكَ**” — onun için ne sayı ne mal serveti ne de erkeklerden hazırlık olmadığında; der ki: onun **اسْتُه** ondan ayrılmaz; ve onunla beraber erkeklerden ve maldan başka (bir şey) yoktur. **أَبو زيد** dedi: ve Araplar dedi ki: adam bir söz söylediğinde, onda karıştırırsa: **أَحاديث الضَّبُعِ اسْتَها**. Bu, onun (sırtlanın) toprağa yuvarlanması, sonra çömelmesi, sonra kimsenin anlamadığı şeyle terennüm etmesi sebebiyledir; işte bu, onun hadisleri **اسْتَها**’dır. Ve Araplar **الاسْت**’i **الأَصل** yerine koyar; der ki: bu işte senin için ne **اسْتٌ** vardır ne de **فم**; yani senin için onda ne asıl vardır ne de dal. **جرير** dedi:

فما لَكُمُ **اسْتٌ** في العُلالا ولا فَمُ

Ve **اسْتُ الدهر**: zamanın evvelidir. **أَبو عبيدة**: denir: bu, **اسْتِ الدَّهْرِ** üzerinde oldu ve **أُسِّ الدهر** üzerinde; yani zamanın kıdemi üzerinde. **الإيادِيُّ** **أَبي نُخَيْلَة** için inşad etti:

ما زالَ مجنوناً على **اسْتِ الدَّهْرِ**،
ذا حُمُقٍ يَنْمِي، وعَقْل يَحْرِي

Yani: bütün ömrü boyunca deli olmaktan geri kalmadı. Ve denir: falan, **اسْت الدهر** üzerinde deli olmaya devam etti; yani delilikle bilinmeye devam etti. Arapların, adamın kendisine bitişik olanı bilip başkasını bilmemesi hakkında darb-ı mesellerinden: **اسْتُ البائِن أَعْلَمُ**; ve **البائنُ**: **الحالبُ**’dır; **العُلْبة**’yı üstlenmeyen; **العُلْبة**’yı üstlenen kimseye **المُعَلِّي** denir. Ve zelil kılınan ve zayıf sayılan adama denir: **اسْتُ أُمِّك أَضْيَقُ** ve **اسْتُكَ أَضْيَقُ**; şu ve şu yapmandan daha dardır. Ve kavme, zelil kılındıklarında ve hafife alındıklarında denir: **باسْتِ بني فُلانٍ**; ve o, Arap için bir sövmedir. Ondandır **الحُطَيئة**’nin sözü:

فبِاسْتِ بَني عَبْسٍ و**أَسْتاهِ** طَيِّءٍ،
وباسْتِ بَني دُودانَ حاشا بَني نَصْرِ

Ve **سَتَهْتُه أَسْتَهُه سَتْهاً**: onun **اسْت**’ini dövdüm. Ve geldi **يَسْتَهُه**; yani arkasından onu takip eder, ondan ayrılmaz; çünkü onun **اسْت**’ini izler. **الأَخطل**’ın sözüne gelince:

وأَنتَ مكانُك من وائلٍ،
مَكانَ القُرادِ من **اسْتِ** الجَملْ

O, mecazdır; çünkü onlar sözde **اسْتُ الجَمل** demezler. **الأَزهري**: **شمر** dedi—hattıyla okuduğum şeyde—: Araplar, cariyenin oğullarına **بَني اسْتِها** adını verir. Dedi: ve **ابنُ الأَعرابي** bana, **الأَعشى** için okuttu:

أَسَفَهاً أَوْعَدْتَ يا ابْنَ **اسْتِهَا**،
لَسْتَ على الأَعْداءِ بالقادِرِ

Ve bir cariyenin doğurduğu kimseye denir: “ya **ابن اسْتِها**”; yani onu doğuran cariyenin **اسْت**’i; çünkü o, onun **اسْت**’inden doğmuştur. Ve onların bu mânada darb-ı mesellerinden: “ya **ابن اسْتِها** إذا أَحْمَضَتْ حِمارَها”. **المؤرِّجُ** dedi: bir adam, **سليمان بن عبد الملك**’in yanına girdi; başının üzerinde **وَصِيفَةٌ رُوقَةٌ** vardı; ona bakışı keskinleştirdi. **سليمان** ona dedi: “Sana hoş mu geliyor?” O dedi: “Allah, müminlerin emîrine onda bereket versin.” Dedi: “Bana, **الاسْت** hakkında söylenmiş yedi mesel haber ver; o senindir.” Adam dedi: **اسْتُ البائن أَعْلَمُ**. Dedi: “Bir.” Dedi: **صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ**. Dedi: “İki.” Dedi: **اسْتٌ لم تُعَوَّدِ المِجْمَر**. Dedi: “Üç.” Dedi: **اسْتُ المَسْؤول أَضْيَقُ**. Dedi: “Dört.” Dedi: **الحُرُّ يُعْطِي والعَبْدُ تَأْلَمُ اسْتُهُ**. Dedi: “Beş.” Adam dedi: **اسْتي أَخْبَثِي**. Dedi: “Altı.” Dedi: **لا ماءَكِ أَبْقَيْتِ ولا هَنَكِ أَنْقَيْتِ**. **سليمان** dedi: “Bu, bunun içinde değildir.” Dedi: “Evet; ben komşuyu komşuyla aldım; müminlerin emîrinin aldığı gibi; ve o, komşuyu komşuyla alan ilk kimsedir.” Dedi: “Onu al; Allah onda sana bereket vermesin.” Onun sözü: **صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ**; çünkü gazaya çıktığında cima etmeye güç yetiremez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( السَّتْهُ ) ، بالفتْحِ عن ابنِ دُرَيْدٍ ، وقالَ : هو الأصْلُ ، ( ويُحَرَّكُ ) عن الجوْهرِيّ وقالَ : وهو الأصْلُ ؛ ( الإسْتُ ) ، وهو مِن المَحْذوفِ المُجْتَلَبَةِ له أَلِفُ الوَصْلِ ، ( ج أَسْتاهٌ ) .
( قالَ الجوْهرِيُّ : وأَصْلُها سَتَهٌ على فَعَل ، بالتّحْرِيكِ ، يدلُّ على ذلِكَ أَنَّ جَمْعَه أسْتاهٌ ، مِثْلُ جَمَلٍ وأَجْمالٍ ، ولا يَجوزُ أَنْ يكونَ مِثْل جِذْعٍ وقُفْلٍ اللذين يُجْمَعانِ أَيْضاً على أَفْعال ، لأنَّك إذا رَدَدْتَ الهاءَ التي هي لامُ الفِعْلِ وحَذَفْتَ العَيْن قُلْتَ سَهٌ ، بالفتْحِ ، انتَهَى ؛ وقالَ عامِرَ بنُ عُقَيْلٍ السَّعْديُّ :
رِقابٌ كالمَواجِنِ خاظِياتٌ وأَسْتاهٌ على الأَكْوارِ كُومُ ( والسَّهُ ، ويُضَمُّ مُخَفَّفَةً : العَجُزُ أَو حَلْقَةُ الدُّبُرِ ) ؛ ) ومنه الحدِيثُ : ( إنَّما العَيْنُ وِكاءُ السَّهِ ) ، أَي إذا نامَ

انْحلَّ وِكاؤُها ، كنى بهذا اللَّفْظِ عن الحَدَثِ وخُرُوجِ الرِّيحِ ، وهو مِن أَحْسَنِ الكِنايَاتِ وألْطَفِها ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ لأَوْس :
شَأَتْكَ قُعَيْنٌ غَثُّها وسَمِينُهاوأَنْتَ السَّهُ السُّفْلَى إذا دُعِيَتْ نَصْرُيقولُ : أَنْتَ فيهم بمنْزِلَةِ الاسْتِ من الناسِ .
( والسَّتَهُ ، محرّكةً : عِظَمُها .
( والأَسْتَهُ والسُّتاهِيُّ ، كغُرابيَ : العَظِيمُها ) الكَبيرُ العَجُزِ ، ( ج ككُتُبٍ وسُتْهانٌ ) ، كعُثْمانٍ .
( و ) أَيْضاً : ( طالِبُها ) أَو المُلازِمُ لها ، ( كالسَّتِهِ ، ككَتِفٍ ) ، كما قالوا : رجُلٌ حَرِحٌ لمُلازِمِ الأَحْراحِ ؛ عن ابنِ بَرِّي .
( والسُّتْهُمُ ، كزُرْقُمٍ ) ، والميمُ زائِدَةٌ وله نَظائِرُ مَرَّ بعضُها .
( وسَتَهَهُ ، كمَنَعَهُ ) ، سَتْهاً : ( تَبِعَهُ من خَلْفِه ) لا يُفارِقُه لأنَّه تَلا اسْتَه .
( و ) أَيْضاً : ( ضَرَبَ اسْتَهُ .
( والسُّتَيْهِيُّ ) ؛ ) هكذا في النسخِ بضمِّ السِّيْن وفتْحِ التاءِ والصَّوابُ السَّيْتَهِيُّ كحَيْدَريَ ، كما هو نَصُّ الفرَّاءِ بخطِّ الصَّاغاني ؛ ( مَنْ يَمْشِي آخِرَ القَوْمِ أبداً ) يَتخلَّفُ عنهم فيَنْظُر في أَسْتاهِهِم ؛ نَقَلَهُ ابنُ بَرِّي ؛ وأَنْشَدَ للعامِرِيَّة :
لقد رأَيتُ رجلاً دُهْريًّايَمْشِي ورَاءَ القومِ سَيْتَهِيَّا ( و ) مِن المجازِ : ( كانَ ذلكَ على اسْتِ الدَّهْرِ ) ، أَي ( على وَجْهِهِ ) ؛ ) كما في الأساسِ .
وقيلَ : على أَوَّلِه .
وقالَ أَبو عبيدَةَ : كانَ ذلكَ على اسْتِ الدَّهْرِ وأُسِ الدّهْرِ ، أَي على قِدَمِ الدَّهْرِ ؛ وأَنْشَدَ الإِيادِيُّ لأَبي نُخَيْلَة :

ما زالَ مجنوناً على اسْتِ الدَّهْرِذا حُمُقٍ يَنْمِي وعَقْل يَحْرِيأَي لم يزلْ مَجْنوناً دَهْرَهُ كُلّه .
ويقالُ : ما زالَ فلانٌ على اسْتِ الدَّهْرِ مَجْنوناً ، أَي لم يزلْ يُعْرفُ بالجُنُونِ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ عن أَبي زيْدٍ .
( و ) مِن أَمْثالِهم .
( يابنَ اسْتِها ) .
( قالَ الزَّمَخْشريُّ : ( كِنايَةٌ عن إحْماضِ أَبيهِ أُمَّهُ ) .
( وقالَ الأَزْهرِيُّ : قرأْتُ بخطِّ شَمِرٍ : العَرَبُ تسمِّي بَني الأَمَةِ بَني اسْتِها ؛ قالَ وأَقْرَأَنا ابنُ الأعْرابيِّ للأَعْشى :
أَسَفَهاً أَوْعَدْتَ يابنَ أسْتِهَالَسْتَ على الأعْداءِ بالقادِرِويقالُ : يابنَ اسْتِها ، يريدُ اسْتَ أَمه يَعْني أَنَّه وُلِدَ مِن اسْتِها . ويقولونَ أَيْضاً : يابنَ اسْتِها إذا أَحْمَضَتْ حِمارَها .
( و ) مِن أَمْثالِهم : ( تَرَكْتُه باسْتِ الأرضِ ) ، أَي ( عَديماً فَقِيراً ) لا شيءَ له .
( و ) مِن أَمْثالِهم ، ما رُوِي عن أبي زيْدٍ : تقولُ العَرَبُ : ( ما لَكَ اسْتٌ مع اسْتِكَ ) ، إذا لم يكنْ له عَدَدٌ ولا ثَرْوةٌ من مالٍ ولا عُدَّة من رِجالٍ ، فاسْتُه لا يُفارِقُه ، وليسَ له مَعَها أُخْرى مِن رِجالٍ ومالٍ ؛ نَقَلَه الصَّاغانيُّ عن أَبي زيْدٍ .
وفي الأساسِ : أَي ( ما لَكَ عَوْنٌ .
( و ) مِن أَمْثالِهم : ( لَقِيتُ منه اسْتَ الكَلْبَةِ ، أَي ما كَرِهْتُه ) ؛ ) كما في الأساسِ .

( و ) يَقُولونَ : ( أَنْتُمْ أَضْيَقُ أَسْتاهاً من أَنْ تَفْعَلُوه ) ؛ ) قالَ الزَّمَخْشريُّ : ( كِنايَةٌ عن العَجْزِ ) .
( وقالَ غَيْرُهُ : يقالُ للرَّجُلِ يُسْتذلُّ ويُسْتَضْعفُ : اسْتُ أُمِّك أَضْيَقُ واسْتُكَ أَضْيَقُ من أَنْ تَفْعَلَ كذا وكذا .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
من لُغاتِ الاسْتِ : سَتٌّ ، بلا هَمْزٍ في أَوَّلِه ولا هاءٍ في آخِرِه ، ذَكَرَه أَبو حيَّان في شرْحِ التّسْهيلِ ، وبه رُوِي الحدِيثُ أَيْضاً ؛ قالَ ابنُ رُمَيْضٍ العَنْبرِيّ :
يَسِيلُ على الحاذَيْنِ والسَّتِ حَيْضُهاكما صَبَّ فوقَ الرُّجْمَةِ الدَّمَ ناسِكُوقالَ ابنُ خَالَوَيْه : فيها ثلاثُ لُغاتٍ : سَهٌ وسَتٌ واسْتٌ .
وأَمَّا ما ذَكَرَه المصنِّفُ مِن ضَمِّ سِينِ السّه فغَرِيبٌ لم أَرَه لأحدٍ .
ويقالُ للرَّجُلِ الذي يُسْتَذلُّ : أَنْتَ الاسْتُ السُّفَلى وأَنْتَ السَّهُ السُّفْلَى .
ويقالُ لأَرْاذلِ الناسِ : هؤلاء الأَسْتاهِ ، ولأَفاضِلِهم : هؤلاء الأعْيانُ والوُجُوهُ .
وإذا نَسَبْتَ إلى الاسْتِ قُلْتَ : سَتَهِيٌّ ، بالتَّحْرِيكِ ، واستِيٌّ بالكسْرِ ، وسَتِهٌ ككَتِفٍ على النّسَبِ ، كما في الصِّحاحِ .
وامْرأَةٌ سَتْهاءُ وسُتْهُمةٌ : عَظيمَةُ العَجُزِ .
وإذا صَغَّرْتها رَدَدْتَها إلى الأصْلِ فقُلْتَ : سُتَيْهَةٌ .
ورجُلٌ مُسْتَهٌ ، كمُكْرَمٍ : ضَخْمُ الأَلْيَتَيْنِ ؛ ومنه حدِيثُ المُلاعَنَةِ : ( إنْ جاءَتْ به أسته جَعْداً ) .
قالَ الأزْهرِيُّ : ورأَيْت رجُلاً ضَخْم الأَرْدافِ كانَ يقالُ له : أَبو الأسْتاهِ .
ويقالُ : أُسْتِه فهو مُسْتَهٌ ، كما

يقالُ : أُسْمِنَ فهو مُسْمَنٌ .
ومِن الأمْثالِ في الاسْتِ : قال أَبو زَيْدٍ : يقالُ إذا حدَّثَ الرَّجلُ الرَّجلَ فخلَّطَ فيه أَحادِيثَ الضَّبُعِ اسْتَها ، وذلكَ أَنَّها تُمرّغُ في التُّرابِ ثم تُقْعِي فَتَتَغَنَّى بما لا يفْهَمُه أَحدٌ فذلكَ أَحادِيثها اسْتَها .
والعَرَبُ تَضَعُ الاسْتَ مَقامَ الأصْل فتَقولُ : ما لَكَ في هذا الأمْرِ اسْتٌ ولا فَمٌ ، أَي أَصْلٌ ولا فَرْعٌ ؛ قالَ جريرٌ :
فما لَكُمُ اسْتٌ في العُلالا ولا فَمُ ويَقولُونَ في علْمِ الرَّجُلِ بما يَلِيه غَيْره : اسْتُ البائِنِ أَعْلَمُ ؛ والبائِنُ : الحالِبُ الذي لا يَلِي العُلْبة ( 7 والذي يَلِي العُلْبة يقالُ له المُعَلِّي .
ويقالُ للقَوْمِ إذا اسْتُذِلُّوا واسْتُضْعِفَ بهم : باسْتِ بَني فلانٍ ؛ ومنه قَوْلُ الحُطَيْئة :
فبِاسْتِ بَني عَبْسٍ وأَسْتاهِ طيِّىءٍ وباسْتِ بَني دُودَانَ حاشَى بَني نَصْرِنَقَلَه الجوْهرِيُّ ؛ قالَ : وأَمَّا قَوْله : قيلَ هو الأَخْطَل ، وقيلَ : عتبةُ بنُ الوغلِ في كعْبِ بنِ جُعَيْل :
وأَنتَ مكانُك من وائلٍ مَكانَ القُرادِ من اسْتِ الجَملْفهو مجازٌ لأنَّهم لا يَقولُونَ في الكَلامِ اسْتُ الجَمَلِ ، وإنَّما يَقولُونَ عجزُ الجَمَل .
وقالَ المُؤَرِّج : دَخَلَ رجُلٌ على

سُلَيْمان بنِ عبْدِ الملِكِ وعلى رأْسِه وَصِيفَةٌ رُوقَةٌ فأَحَدَّ النَّظَرَ إليها ، فقالَ له سُلَيْمانُ : أَتُعْجِبُك ؟ فقالَ : بارَكَ اللَّهُ لأَميرِ المُؤْمِنِين فيها ؛ فقالَ : أَخْبرني بسَبْعَةِ أَمْثالٍ قِيلَتْ في الاسْتِ وهي لكَ ، فقالَ الرجلُ : اسْتُ البائِنِ أَعْلَمُ ، فقالَ : واحِدٌ ، فقالَ : صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ ، قالَ : اثْنان ، قالَ : اسْتٌ لم تُعَوَّدِ المِجْمَر ، قالَ : ثلاثَةٌ ، قالَ : اسْتُ المَسْؤُولِ أَضْيَقُ ، قالَ : أَرْبَعَةٌ ، قالَ : الحُرُّ يُعْطِي والعَبْدُ تَأَلَمُ اسْتُهُ ، قالَ : خَمْسَة ، قالَ الرجلُ : اسْتِي أَخْبَثِيٌّ ، قالَ : سِتَّة ، قالَ : لا ماءَكِ أَبْقَيْتِ ولا هَنَكِ أَنْقَيْتِ ، قالَ سُلَيْمانُ : ليسَ هذا في هذا ، قالَ : بَلَى أَخَذْتُ الجارَ بالجارِ ، قالَ : خُذْها لا بارَكَ اللَّهُ لك فيها .
قَوْلُه : صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ لأنَّه لا يَقْدر أَنْ يُجامِعَ إذا غَزَا .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: (**السَّتْهُ**), İbn Düreyd’den fetha ile; ve dedi ki: o asıldır. (**ويُحَرَّكُ**) Cevherî’den; ve dedi ki: o asıldır; (**الإسْتُ**), o, kendisi için **أَلِفُ الوَصْلِ** getirilen hazfedilmiş (kelimeler) cümlesindendir; (**ج أَسْتاهٌ**).

(**قالَ الجوْهرِيُّ**: ve aslının **سَتَهٌ** olduğu, **فَعَل** vezni üzere, harekeleme ile; buna delâlet eder ki cem‘i **أسْتاهٌ**’dır; tıpkı **جَمَلٍ** ve **أَجْمالٍ** gibi. Ve **جِذْعٍ** ve **قُفْلٍ** gibi olması câiz değildir; ki ikisi de yine **أَفْعال** üzere cem‘ olunur; çünkü fiilin lâmı olan **الهاء**’yı iade edip **العَيْن**’ı hazfettiğinde **سَهٌ** dersin, fetha ile; bitti.) Ve Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî dedi:

Rikāb (boyunlar) mevecinler gibi eğilmiş; ve **أَسْتاهٌ** eyerlerin üzerinde yığılmış tümsekler.

(ve **السَّهُ**, hafifletilmiş olarak damme ile: sağrı yahut dübür halkasıdır); ondan hadis: (**إنَّما العَيْنُ وِكاءُ السَّهِ**), yani uyuduğu vakit

onun bağı çözülür; bu lafızla hades ve rüzgârın çıkışı kastedildi; o, kinayelerin en güzellerinden ve en latiflerindendir. Cevherî, Evs için inşad etti:

Şeetke Ku‘ayn: onun zayıfı ve semini; ve sen, Nusrum çağrıldığında, aşağı **السَّهُ**’sun.

Der ki: sen onların içinde, insanlardan **الاسْتِ** menzilesindesin.

(ve **السَّتَهُ**, harekeli olarak: onun büyüklüğüdür.
(ve **الأَسْتَهُ** ve **السُّتاهِيُّ**, **غُرابيَ** gibi: onun büyüğü), büyük sağrılı; (**ج ككُتُبٍ** ve **سُتْهانٌ**), **عُثْمانٍ** gibi.
(ve) ayrıca: (onun talibi) yahut ona ملازم olan; (**كالسَّتِهِ**, **كَكَتِفٍ** gibi); İbn Berrî’den; nitekim dediler: **رَجُلٌ حَرِحٌ**, **الأَحْراحِ**’a ملازم olan için.
(ve **السُّتْهُمُ**, **كزُرْقُمٍ** gibi); **الميم** zâiddir ve onun benzerleri vardır; bazısı geçti.
(ve **سَتَهَهُ**, **كمَنَعَهُ** gibi), **سَتْهاً**: (onu arkasından takip etti), ondan ayrılmaz; çünkü onun **اسْتَه**’ini izledi.
(ve) ayrıca: (onun **اسْتَهُ**’ini dövdü.
(ve **السُّتَيْهِيُّ**);) nüshalarda **السِّيْن**’in dammesi ve **التاءِ**’nin fethasıyla böyledir; doğrusu **السَّيْتَهِيُّ**, **كحَيْدَريَ** gibi; Ferrâ’nın, Sâğânî’nin hattıyla olan nassı böyledir; (kavmin daima en sonunda yürüyen), onlardan geri kalır da onların **أَسْتاهِهِم**’ine bakar; İbn Berrî nakletti; ve Âmiriyye’ye ait olarak inşad etti:

Gerçekten ben dehrî bir adam gördüm; kavmin arkasında **سَيْتَهِيَّا** yürür.

(ve) mecazdan: (bu, **اسْتِ الدَّهْرِ** üzere idi), yani (yüzü üzere);) esas’ta olduğu gibi.
Ve denildi: onun evveli üzere.
Ebû Ubeyde dedi: bu, **اسْتِ الدَّهْرِ** ve **أُسِ الدّهْرِ** üzere idi; yani dehrin kıdemi üzere; İyâdî, Ebû Nuhayle için inşad etti:

O, **اسْتِ الدَّهْرِ** üzere hâlâ deliydi; bir ahmaklık ki artar, bir akıl ki geri durur.

Yani bütün dehri boyunca deli olmaktan geri kalmadı.
Ve denir: falan, **اسْتِ الدَّهْرِ** üzere deli olmaktan geri kalmadı; yani delilikle tanınır olmaktan geri kalmadı; Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti.
(ve) onların emsâlinden:
(**يابنَ اسْتِها**).
(Zemahşerî dedi ki: (babası, annesini **إحْماض** etmesine kinayedir).
(Ezherî dedi ki: Şemir’in hattıyla okudum: Araplar, cariyenin oğullarına **بَني اسْتِها** der; dedi ki: ve İbnü’l-A‘râbî bize A‘şâ için okuttu:

**أَسَفَهاً** mı vaad ettin, ey **ابنَ أسْتِهَا**; düşmanlara karşı kâdir değilsin.

Ve denir: **يابنَ اسْتِها**, annesinin **اسْتَ**’ini kasteder; yani onun **اسْتِها**’sından doğduğunu kastediyor. Ve yine derler: **يابنَ اسْتِها**, eşeğini **أَحْمَضَتْ** (ettiği) zaman.
(ve) onların emsâlinden: (**تَرَكْتُه باسْتِ الأرضِ**), yani (yok, fakir), onun hiçbir şeyi yok.
(ve) onların emsâlinden, Ebû Zeyd’den rivayet olunan: Arap der ki: (**ما لَكَ اسْتٌ مع اسْتِكَ**), onun ne sayı ne maldan servet ne de adamlardan hazırlığı olmadığında; onun **اسْتُه**’u ondan ayrılmaz; onunla beraber adamlardan ve maldan başka bir (şey) yoktur; Sâğânî, Ebû Zeyd’den nakletti.
Ve esas’ta: yani (senin bir yardımcın yok.
(ve) onların emsâlinden: (**لَقِيتُ منه اسْتَ الكَلْبَةِ**), yani onu kerih gördüğüm (şey) ile karşılaştım);) esas’ta olduğu gibi.

(ve) derler: (**أَنْتُمْ أَضْيَقُ أَسْتاهاً من أَنْ تَفْعَلُوه**);) Zemahşerî dedi ki: (acizlikten kinayedir).
(Ve başkası dedi ki: zelil görülen ve zayıf sayılan adama denir: **اسْتُ أُمِّك أَضْيَقُ** ve **اسْتُكَ أَضْيَقُ**; şunu şunu yapmandan daha dardır.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**الاسْتِ**’in lügatlerinden: **سَتٌّ**, evvelinde hemze ve âhirinde **هاء** olmaksızın; Ebû Hayyân, **شرحِ التّسْهيلِ**’de zikretti; hadis de bununla rivayet olundu; İbn Rumayd el-‘Anberî dedi:

Onun hayzı, iki ayakkabı ve **السَّتِ** üzerine akar; tıpkı bir nâsikin, yığma taşın üstüne kan dökmesi gibi.

İbn Hâlaveyh dedi: onda üç lügat vardır: **سَهٌ** ve **سَتٌ** ve **اسْتٌ**.
Musannifin **السّه**’in **سِين**’ini damme ile zikrettiğine gelince: gariptir; onu hiç kimse için görmedim.
Ve zelil görülen adama denir: **أَنْتَ الاسْتُ السُّفَلى** ve **أَنْتَ السَّهُ السُّفْلَى**.
Ve insanların erâziline denir: هؤلاء **الأَسْتاهِ**; onların efâziline: هؤلاء **الأعْيانُ** ve **الوُجُوهُ**.
Ve **الاسْتِ**’e nisbet ettiğinde dersin: **سَتَهِيٌّ**, harekeleme ile; ve **استِيٌّ** kesre ile; ve **سَتِهٌ** **كَكَتِفٍ** gibi, nisbet üzere; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
Ve bir kadın: **سَتْهاءُ** ve **سُتْهُمةٌ**: büyük sağrılı.
Ve onu küçülttüğünde onu asla döndürürsün de dersin: **سُتَيْهَةٌ**.
Ve bir adam: **مُسْتَهٌ**, **كمُكْرَمٍ** gibi: iki kalçası iri; ondan **المُلاعَنَةِ** hadisi: (**إنْ جاءَتْ به أسته جَعْداً**).
Ezherî dedi: ve ben iri kalçalı bir adam gördüm; ona **أَبو الأسْتاهِ** denirdi.
Ve denir: **أُسْتِه**; o hâlde o **مُسْتَهٌ**’dur; nitekim

Denilir: **أُسْمِنَ**; o hâlde o **مُسْمَنٌ**dur.

**الاسْتِ** hakkında darbımesellerdendir: Ebû Zeyd dedi: Bir adam bir adama konuştuğunda, onda karıştırıp saçmalarsa, “**أَحادِيثَ الضَّبُعِ اسْتَها**” denilir; bu da şundandır: O (sırtlan) toprağa sürtünür, sonra çömelir de, hiç kimsenin anlamadığı şeyle terennüm eder; işte bu, onun hadisleri: **اسْتَها**dır.

Araplar **الاسْتَ**’i aslın makamına koyar da şöyle der: “Bu işte senin için ne **اسْتٌ** var ne de **فَمٌ**”; yani: ne asıl ne de fer‘. Cerîr dedi:
فما لَكُمُ اسْتٌ في العُلالا ولا فَمُ
Ve bir adamın, kendisini izleyen (arkasından gelen) şey hakkında bilgisinde şöyle derler: “**اسْتُ البائِنِ أَعْلَمُ**”; ve **البائِنُ**: **العُلْبة**’yi izlemeyen sağımcıdır; (7) **العُلْبة**’yi izleyene ise **المُعَلِّي** denilir.

Kavme, zelil kılındıklarında ve kendileriyle zayıf düşürüldüklerinde: “**باسْتِ بَني فلانٍ**” denilir; bundan da **الحُطَيْئة**’nin sözü:
فبِاسْتِ بَني عَبْسٍ وأَسْتاهِ طيِّىءٍ وباسْتِ بَني دُودَانَ حاشَى بَني نَصْر
Bunu Cevherî nakletti; dedi ki: “Ama onun sözü: ‘Onun **الأَخْطَل** olduğu söylendi; ve **عتبةُ بنُ الوغلِ**’ün, **كعْبِ بنِ جُعَيْل** hakkında olduğu söylendi:
وأَنتَ مكانُك من وائلٍ مَكانَ القُرادِ من اسْتِ الجَملْ
Bu mecazdır; çünkü onlar sözde **اسْتُ الجَمَلِ** demezler; ancak **عجزُ الجَمَل** derler.”

**المُؤَرِّج** dedi: Bir adam **سُلَيْمان بنِ عبْدِ الملِكِ**’in yanına girdi; başında da **وَصِيفَةٌ رُوقَةٌ** vardı; ona bakışı keskinleştirdi; **سُلَيْمان** ona dedi ki: “Sana hoş mu geliyor?” O dedi ki: “Müminlerin emîrine onda Allah bereket versin.” Dedi ki: “Bana **الاسْتِ** hakkında söylenmiş yedi mesel haber ver; onlar senindir.” Adam dedi: “**اسْتُ البائِنِ أَعْلَمُ**.” Dedi ki: “Bir.” Adam dedi: “**صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ**.” Dedi ki: “İki.” Adam dedi: “**اسْتٌ لم تُعَوَّدِ المِجْمَر**.” Dedi ki: “Üç.” Adam dedi: “**اسْتُ المَسْؤُولِ أَضْيَقُ**.” Dedi ki: “Dört.” Adam dedi: “**الحُرُّ يُعْطِي والعَبْدُ تَأَلَمُ اسْتُهُ**.” Dedi ki: “Beş.” Adam dedi: “**اسْتِي أَخْبَثِيٌّ**.” Dedi ki: “Altı.” Adam dedi: “**لا ماءَكِ أَبْقَيْتِ ولا هَنَكِ أَنْقَيْتِ**.” **سُلَيْمان** dedi: “Bu, bunun içinde değildir.” Adam dedi: “Evet; komşuyu komşuyla aldım.” Dedi ki: “Al onları; Allah onda sana bereket vermesin.”

Onun sözü: **صَرَّ عليه الغَزْوُ اسْتَهُ**; çünkü o, gazâ ettiğinde cima etmeye güç yetiremez.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَتَهَهُ
1 سَتَهَهُ ذ , (S, K,) aor. سَتَهَ , (K,) inf. n. سَتْهٌ, (S,) He struck his اِسْت; (S, K;) i. e. a man's. (S. [See اِسْت below.]) ― -b2- And, (K,) inf. n. as above, (TA,) He followed him from behind, (K, TA,) not quitting him; because following his اِسْت. (TA.)

أُسْتِهَ
4 أُسْتِهَ ذ He (a man) was, or became, large in the buttocks. (TA.)

سَتْهٌ
سَتْهٌ ذ and سُتْهٌ: see اِسْتٌ, below.

سِتْهٌ
سِتْهٌ ذ : see اِسْتٌ, below, in two places.

سَتَهٌ
سَتَهٌ ذ : see اِسْتٌ, below, in two places. -A2- Also Largeness of the اِسْت. (S, K.)

سَتِهٌ
سَتِهٌ ذ ; and its fem., with ة: see أَسْتَهُ, in two places: and see what next follows.

سَتَهِىٌّ
سَتَهِىٌّ ذ Of, or relating to, the اِسْت; and in the same sense, if you will, you may say ↓ اِسْتِىٌّ; and ↓ سَتِهٌ also, with kesr to the ت, like as they said حَرِحٌ. (S.)

سُتْهُمٌ
سُتْهُمٌ ذ : see أَسْتَهُ, in three places.

سُتَيْهَةٌ
سُتَيْهَةٌ ذ dim. of اِسْتٌ, from the original of the latter, i. e. سَتَهٌ. (TA.)

سُتَاهِىٌّ
سُتَاهِىٌّ ذ : see أَسْتَهُ, in two places.

سُتَيْهِىٌّ
سُتَيْهِىٌّ ذ : see what next follows.

سَيْتَهِىٌّ
سَيْتَهِىٌّ ذ , thus correctly, in the handwriting of Sgh, on the authority of Fr; in the K, ↓ سُتَيْهِىٌّ; (TA;) One who always walks, or goes, at the rear of a people, or party, (IB, K, TA,) remaining behind them, and looking to their goods. (IB, TA.)

اِسْتٌ
اِسْتٌ أسا أسى أست است ٱست آسى آست (S, Mgh, K, written with the conjunctive hemzeh, Msb in art. است) and ↓ سَتَهٌ (S Mgh, K) and ↓ سَتْهٌ (K) and ↓ سِتْهٌ (CK [but not in my MS. copy of the K nor in the TA, and of doubtful authority, as will be seen from what follows,]) signify the same, (S, * Mgh, * K,) i. e. The podex, buttock or buttocks, posteriors, rump, or croup; and sometimes the anus; (S;) ↓ سَتَهٌ being the original form, as is shown by the pl., (S, Mgh,) which is أَسْتَاهٌ; (S, Mgh, K;) like جَمَلٌ and أَجْمَالٌ: it may not be [↓ سِتْهٌ and ↓ سُتْهٌ] like جِذْعٌ and قُفْلٌ, of which the pls. are also of the measure أَفْعَالٌ, because, when you restore the ء which is the final radical, and reject the medial radical [which is ت], you say سَهٌ, with fet-h, (S, Mgh, *) which has both of the meanings expl. above, as also سُهٌ, (K,) but [SM says,] this last, mentioned by the author of the K, is strange, and I have not seen it on the authority of any one [else]: (TA:) and some say سَتٌ, (IKh, S, Mgh, TA,) suppressing the final radical [of سَتَهٌ], (S,) i. e., without ه at the end and without hemzeh [or ا] at the beginning. (TA.) [All are of the fem. gender.] It is said in a trad., العَيْنُ وِكَآءُ السَّهِ, or, as some relate it, السَّتِ, (S, Mgh, TA,) [The eye is the tie of the anus,] meaning that when one [closes the eye and] sleeps, the tie of the سَه becomes loosed, and the excrement and wind issue. (TA.) And أَبُو الأَسْتَاهِ means He who has large posteriors. (Az, TA.) بِاسْتِ فُلَانٍ is a phrase of the Arabs significant of reviling; (S;) said when holding one in contempt; meaning لَصِقَ العَارُ بِاسْتِ فُلَانٍ (assumed tropical:) [May disgrace cleave to the است of such a one]. (Mgh.) And يَا ابْنَ اسْتِهَا (tropical:) [O son of her است], (K, TA,) a prov. of the Arabs, (TA,) is an allusion to one's father's اـِحْمَاض [see 2 in art. حمض] of the former's mother; (Z, TA;) and is said to mean أَنَّهُ وُلِدَ مِنِ اسْتِهَا: (TA:) and the Arabs called the sons of the female slave بَنُو اسْتِهَا. (Sh, TA.) And one says to a man who is deemed abject and weak, اِسْتُ أُمِّكَ أَضْيَقُ [lit. Thy mother's است is too contracted], and اِسْتُكَ أَضْيَقُ مِنْ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا [Thine است is too contracted, meaning (assumed tropical:) thine ability is too small, for thy doing such and such things]: (TA: [see also Freytag's Arab. Prov., i. 607:]) and أَنْتُمْ أَضْيَقُ أَسْتَاهًا مِنْ أَنْ تَفْعَلُوهُ [in like manner] is an allusion to inability [meaning (assumed tropical:) Ye are unable to do it]. (K.) The saying of a poet,
وَ أَنْتَ مَكَانُكَ مِنْ وَائِلٍ
مَكَانُ القُرَادِ مِنِ اسْتِ الجَمَلْ
(tropical:) [And thou, thy place in the tribe of Wáïl is like the place of the tick in the rump of the camel,] is tropical; for they do not [properly] say اِسْتُ الجَمَلِ, but عَجُزُ الجَمَلِ. (S.) One says also to a man who is deemed low, or base, أَنْتَ الاِسْتُ السُّفْلَى, (TA,) and انت السبَّهُ السُّفْلَى, meaning (assumed tropical:) Thou art among others in the condition of the است of mankind: (S, TA:) and of low, or base, men, one says, هٰؤُلَآءِ الأَسْتَاهُ; and of such as are excellent, هٰؤُلَآءِ الأَعْيَانُ, and الوُجُوهُ. (TA.) And one says, لَقِيتُ مِنْهُ اسْتَ الكَلْبَةِ, (A, K,) a prov., (TA,) meaning (assumed tropical:) I experienced from him, or it, what I disliked, or hated. (A, K, TA. [See also Freytag's Arab. Prov., ii. 445.]) And اِسْتُ البَائِنِ أَعْرَفُ, or أَعْلَمُ: see art. بين. And مَا لَكَ اسْتٌ مَعِ اسْتِكَ (assumed tropical:) Thou hast no one [with thee] to assist thee: (A, K, TA:) another prov., related on the authority of AZ as said to one who has no large amount of property, nor number of men. (Sgh, TA.) And تَرَكْتُهُ بِاسْتِ الأَرْضِ, another prov., (TA,) meaning (assumed tropical:) I left him destitute, poor, (K, TA,) possessing nothing: (TA:) or تَرَكْتُهُ بِاسْتِ المَتْنِ (assumed tropical:) I left him on the hard ground, alone. (Meyd.) And مَا لَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ اسْتٌ وَ لَا فَمٌ (assumed tropical:) Thou hast not in this thing, or affair, root nor branch: Jereer says,
فَمَا لَكُمُ اسْتٌ فِى العَلَآءِ وَ لَآ فَمُ

 [And ye have not any root in eminence, nor branch]. (TA.) And كَانَ ذٰلِكَ عَلَى اسْتِ الدَّهْرِ (tropical:) That was in the beginning of time: (A, K, TA:) or in the olden time; (AO, S, TA;) as also عَلَى اـِسِّ الدَّهْرِ. (AO, TA.) See also art. است. [And see other exs. in Freytag's Arab. Prov. i. 355 and 378 (a variation of a prov. mentioned in the preceding page) and 607 and 622 and 729-730.]

أَسْتَهُ
أَسْتَهُ ذ , applied to a man, (ISk, S, Mgh,) Large in the اِسْت, (ISk, S, Mgh, K,) or عَجُز; (S;) as also ↓ سُتَاهِىٌّ, (ISk, S, Mgh, K,) and ↓ سُتْهُمٌ: (S:) and so, applied to a woman, سَتْهَآءُ [fem. of the first], and ↓ سُتْهُمٌ, in which the م is augmentative, (ISk, S,) and ↓ سَتِهَةٌ: (TA:) pl. [of the first] سُتُهٌ, like كُتُبٌ, and سُتْهَانٌ: (K:) and ↓ مُسْتَهٌ, applied to a man, signifies large in the buttocks. (TA.) ― -b2- And, as also ↓ سُتَاهِىٌّ and ↓ سَتِهٌ and ↓ سُتْهُمٌ, A seeker, or desirer, of the اِسْت; (K;) or one addicted thereto; (TA;) i. q. لُوطِىٌّ [one addicted to the crime of the people of Lot]. (TK.)

اِسْتِىٌّ
اِسْتِىٌّ استى استي ٱست ٱستي ٱستيي : see سَتَهِىٌّ, with which it is syn.

مُسْتَهٌ
مُسْتَهٌ ذ : see [its syn.] أَسْتَهُ.

##### Türkçe

**سَتَهَهُ**
1 **سَتَهَهُ** **ذ** , (S, K,) muzârîsi **سَتَهَ** , (K,) mastarı **سَتْهٌ**, (S,) Onun **اِسْت**’ini vurdu; (S, K;) yani bir adamınkini. (S. [Aşağıda **اِسْت**’e bak.]) ― -b2- Ve, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) Onu arkasından izledi, (K, TA,) ondan ayrılmayarak; çünkü onun **اِسْت**’ini takip etmek (sebebiyle). (TA.)

**أُسْتِهَ**
4 **أُسْتِهَ** **ذ** O (bir adam) kalçalarda iri oldu yahut iri hâle geldi. (TA.)

**سَتْهٌ**
**سَتْهٌ** **ذ** ve **سُتْهٌ**: aşağıda **اِسْتٌ**’e bak.

**سِتْهٌ**
**سِتْهٌ** **ذ** : aşağıda, iki yerde, **اِسْتٌ**’e bak.

**سَتَهٌ**
**سَتَهٌ** **ذ** : aşağıda, iki yerde, **اِسْتٌ**’e bak. -A2- Ayrıca **اِسْت**’in iriliği. (S, K.)

**سَتِهٌ**
**سَتِهٌ** **ذ** ; ve onun müennesi, ة ile: iki yerde **أَسْتَهُ**’a bak: ve sırada gelen şeye de bak.

**سَتَهِىٌّ**
**سَتَهِىٌّ** **ذ** **اِسْت**’e ait olan yahut **اِسْت** ile ilgili olan; ve aynı mânâda, istersen, ↓ **اِسْتِىٌّ** de diyebilirsin; ve ↓ **سَتِهٌ** de, ت’ye kesra ile, onların **حَرِحٌ** dedikleri gibi. (S.)

**سُتْهُمٌ**
**سُتْهُمٌ** **ذ** : üç yerde **أَسْتَهُ**’a bak.

**سُتَيْهَةٌ**
**سُتَيْهَةٌ** **ذ** **اِسْتٌ**’in tasğîri; ikincisinin aslından, yani **سَتَهٌ**’den. (TA.)

**سُتَاهِىٌّ**
**سُتَاهِىٌّ** **ذ** : iki yerde **أَسْتَهُ**’a bak.

**سُتَيْهِىٌّ**
**سُتَيْهِىٌّ** **ذ** : sırada gelen şeye bak.

**سَيْتَهِىٌّ**
**سَيْتَهِىٌّ** **ذ** , böylece doğru olarak, Sgh’nin yazısında, Fr’nin rivayetine dayanarak; K’da ↓ **سُتَيْهِىٌّ**; (TA;) Bir kavmin yahut bir topluluğun arkasında daima yürüyen yahut giden kimse, (IB, K, TA,) onların gerisinde kalarak ve mallarına bakan. (IB, TA.)

**اِسْتٌ**
**اِسْتٌ** أسا أسى أست است ٱست آسى آست (S, Mgh, K, bitişik hemze ile yazılır, Msb’de madde **است**) ve ↓ **سَتَهٌ** (S Mgh, K) ve ↓ **سَتْهٌ** (K) ve ↓ **سِتْهٌ** (CK [fakat K’nın benim yazma nüshamda da TA’da da yoktur; ve aşağıda gelecek olandan görüleceği üzere şüpheli bir rivayettir,]) aynı mânâya delâlet eder, (S, * Mgh, * K,) yani makat, kalça yahut kalçalar, arka taraf, sağrı yahut kuyruk sokumu; ve bazen anüs; (S;) ↓ **سَتَهٌ** asıl şekildir; çoğul ile bu gösterilir, (S, Mgh,) ki o **أَسْتَاهٌ**’dur; (S, Mgh, K;) **جَمَلٌ** ve **أَجْمَالٌ** gibi: [↓ **سِتْهٌ** ve ↓ **سُتْهٌ**] **جِذْعٌ** ve **قُفْلٌ** gibi olmayabilir; bunların çoğulları da **أَفْعَالٌ** veznindedir; çünkü, son kök harfi olan ء’yi iade edip orta kök harfi [ki ت’dir] düşürdüğünde, fetḥa ile **سَهٌ** dersin, (S, Mgh, *) ki yukarıda açıklanan iki mânânın ikisine de sahiptir; yine **سُهٌ** da (K,) [fakat SM der ki,] K’nın müellifinin zikrettiği bu sonuncu gariptir ve ben onu herhangi birinin rivayetine dayanarak görmedim: (TA:) ve bazıları **سَتٌ** der, (IKh, S, Mgh, TA,) [**سَتَهٌ**’nin] son kök harfini düşürerek, (S,) yani sonda ه olmaksızın ve başta hemze [yahut ا] olmaksızın. (TA.) [Hepsi müennes cinstendir.] Bir hadiste şöyle denilmiştir: **العَيْنُ وِكَآءُ السَّهِ**, yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere, **السَّتِ**, (S, Mgh, TA,) [Göz, anüsün bağdır], mânâsı: kişi uyuduğunda [gözü kapatıp] **سَه**’in bağı çözülür ve dışkı ile yel çıkar. (TA.) Ve **أَبُو الأَسْتَاهِ** demek, arka tarafı iri olan kimse demektir. (Az, TA.) **بِاسْتِ فُلَانٍ** Arapların sövme ifade eden bir ibaresidir; (S;) birini hor görerek söylenir; mânâsı **لَصِقَ العَارُ بِاسْتِ فُلَانٍ** (mecaz kabul edilen:) [Filânın **اِسْت**’ine ayıp yapışsın]. (Mgh.) Ve **يَا ابْنَ اسْتِهَا** (mecaz:) [Ey onun **اِسْت**’inin oğlu], (K, TA,) Arapların bir darb-ı meselidir, (TA,) kişinin babasının, o kişinin annesine karşı **اـِحْمَاض**’ına (bk. حمض maddesinde 2) bir kinayedir; (Z, TA;) ve **أَنَّهُ وُلِدَ مِنِ اسْتِهَا** mânâsına geldiği de söylenir: (TA:) ve Araplar cariyenin oğullarına **بَنُو اسْتِهَا** derlerdi. (Sh, TA.) Ve zelil ve zayıf sayılan bir adama şöyle denir: **اِسْتُ أُمِّكَ أَضْيَقُ** [lafzen: Annenin **اِسْت**’i daha dardır], ve **اِسْتُكَ أَضْيَقُ مِنْ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا** [Senin **اِسْت**’in şunu bunu yapmandan daha dardır; mânâsı (mecaz kabul edilen:) kudretin şunu bunu yapmaya çok küçüktür]: (TA: [Freytag’ın Arab. Prov., i. 607’ye de bak:]) ve **أَنْتُمْ أَضْيَقُ أَسْتَاهًا مِنْ أَنْ تَفْعَلُوهُ** [aynı şekilde] acziyet’e bir kinayedir [mânâsı (mecaz kabul edilen:) onu yapmaya güç yetiremezsiniz]. (K.) Bir şairin sözü:
وَ أَنْتَ مَكَانُكَ مِنْ وَائِلٍ
مَكَانُ القُرَادِ مِنِ اسْتِ الجَمَلْ
(mecaz:) [Ve sen, Vâil kabilesindeki yerin, devenin sağrısındaki kenenin yeri gibidir], mecazdır; çünkü onlar [aslında] **اِسْتُ الجَمَلِ** demezler, fakat **عَجُزُ الجَمَلِ** derler. (S.) Yine, aşağı yahut bayağı sayılan bir adama şöyle de denir: **أَنْتَ الاِسْتُ السُّفْلَى**, (TA,) ve **انت السبَّهُ السُّفْلَى**, mânâsı (mecaz kabul edilen:) sen başkaları arasında, insanların **اِسْت**’i hâlindesin: (S, TA:) ve aşağı yahut bayağı kimseler hakkında şöyle denir: **هٰؤُلَآءِ الأَسْتَاهُ**; ve üstün olanlar hakkında: **هٰؤُلَآءِ الأَعْيَانُ**, ve **الوُجُوهُ**. (TA.) Ve şöyle denir: **لَقِيتُ مِنْهُ اسْتَ الكَلْبَةِ**, (A, K,) bir darb-ı mesel, (TA,) mânâsı (mecaz kabul edilen:) ondan yahut ondan dolayı hoşlanmadığım yahut nefret ettiğim şeyi gördüm. (A, K, TA. [Freytag’ın Arab. Prov., ii. 445’e de bak.]) Ve **اِسْتُ البَائِنِ أَعْرَفُ**, yahut **أَعْلَمُ**: بين maddesine bak. Ve **مَا لَكَ اسْتٌ مَعِ اسْتِكَ** (mecaz kabul edilen:) yanında sana yardım edecek kimse yoktur: (A, K, TA:) AZ’den rivayetle, çok malı ve adam sayısı olmayan kimseye söylenen başka bir darb-ı meseldir. (Sgh, TA.) Ve **تَرَكْتُهُ بِاسْتِ الأَرْضِ**, başka bir darb-ı mesel, (TA,) mânâsı (mecaz kabul edilen:) onu yoksul, fakir bıraktım, (K, TA,) hiçbir şeye sahip olmaksızın: (TA:) yahut **تَرَكْتُهُ بِاسْتِ المَتْنِ** (mecaz kabul edilen:) onu sert yerde, yalnız bıraktım. (Meyd.) Ve **مَا لَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ اسْتٌ وَ لَا فَمٌ** (mecaz kabul edilen:) bu işte senin ne kökün ne dalın vardır: Cerîr der ki,
فَمَا لَكُمُ اسْتٌ فِى العَلَآءِ وَ لَآ فَمُ

[Ve yücelikte sizin için hiçbir kök yoktur, ne de dal]. (TA.) Ve **كَانَ ذٰلِكَ عَلَى اسْتِ الدَّهْرِ** (mecazî:) Bu, zamanın başlangıcında idi: (A, K, TA:) yahut eski zamanda; (AO, S, TA;) **عَلَى اـِسِّ الدَّهْرِ** şeklinde de. (AO, TA.) Ayrıca **است** maddesine de bak. [Ve Freytag'ın Arab. Prov. i. 355 ve 378 (önceki sayfada zikredilen bir darbımeselin bir varyantı) ve 607 ve 622 ve 729-730’daki diğer örneklere de bak.]

**أَسْتَهُ**
**أَسْتَهُ** ذ , bir erkeğe uygulanınca, (ISk, S, Mgh,) **اِسْت**’te büyük, (ISk, S, Mgh, K,) yahut **عَجُز**; (S;) bunun gibi ↓ **سُتَاهِىٌّ**, (ISk, S, Mgh, K,) ve ↓ **سُتْهُمٌ**: (S:) ve aynı şekilde, bir kadına uygulanınca, **سَتْهَآءُ** [birincinin müennesi], ve ↓ **سُتْهُمٌ**, bunda **م** ziyadedir, (ISk, S,) ve ↓ **سَتِهَةٌ**: (TA:) çoğulu [birincinin] **سُتُهٌ**, **كُتُبٌ** gibi, ve **سُتْهَانٌ**: (K:) ve ↓ **مُسْتَهٌ**, bir erkeğe uygulanınca, kalçalarda büyük mânâsına gelir. (TA.) ― -b2- Ve, bunun gibi ↓ **سُتَاهِىٌّ** ve ↓ **سَتِهٌ** ve ↓ **سُتْهُمٌ**, **اِسْت**’i arayan yahut isteyen; (K;) yahut ona müptelâ olan; (TA;) **لُوطِىٌّ** ile aynı mânâda [Lût kavminin suçuna müptelâ olan]. (TK.)

**اِسْتِىٌّ**
**اِسْتِىٌّ** استى استي ٱست ٱستي ٱستيي : **سَتَهِىٌّ**’ye bak; onunla müteradiftir.

**مُسْتَهٌ**
**مُسْتَهٌ** ذ : [müteradifi olan] **أَسْتَهُ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَتَهَ
سَتَهَ A ( n. ac. سَتْه 1 ),
a.  Followed behind.

b.  Struck on the back.

سَتْه
سَتْه 1 , ( pl. أَسْتَاْه 38 ),
a.  Posterior, behind, buttocks, rump.

سِتْه
سِتْه 2 ,  سَتَه 4 ,
a.  see 1 .

اِسْت
اِسْت
a.  see 1 .

##### Türkçe

**سَتَهَ**
**سَتَهَ** A (n. ac. **سَتْه** 1),
a. Arkasından takip etti.

b. Sırta vurdu.

**سَتْه**
**سَتْه** 1, (pl. **أَسْتَاْه** 38),
a. Arka taraf, arka, kalça, sağrı.

**سِتْه**
**سِتْه** 2, **سَتَه** 4,
a. 1’e bak.

**اِسْت**
**اِسْت**
a. 1’e bak.
