# سجد (س-ج-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AC%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi yere eğilmiş ağaçtır

- Harfler: س - ج - د
- Kur'an'da: 92 geçiş · 81 ayet · 34 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (34)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَسْجِدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%90.md) | الْمَفْعِلِ | Mescit | 12 | 11 | [2:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:144.md) |
| [سُجَّدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%B3%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَّلًا | Secde edenler | 11 | 11 | [2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:58.md) |
| [اسْجُدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعُلُوا | Secde edin | 6 | 6 | [2:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:34.md) |
| [السُّجُودِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8F%D9%91%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%90.md) | الْفُعُولِ | Secde etmek | 6 | 6 | [2:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:125.md) |
| [السَّاجِدِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Secde edenler | 5 | 5 | [7:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:11.md) |
| [سَاجِدِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Secde edenler | 5 | 5 | [7:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:120.md) |
| [فَسَجَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Hemen secde ettiler | 5 | 5 | [2:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:34.md) |
| [يَسْجُدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Secde ederler | 4 | 4 | [3:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/3:113.md) |
| [الْمَسْجِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | الْمَفْعِلَ | Mescit | 3 | 3 | [9:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:28.md) |
| [مَسَاجِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | مَفَاعِلَ | Mescitler | 3 | 3 | [2:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:114.md) |
| [يَسْجُدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Secde eder | 3 | 3 | [13:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/13:15.md) |
| [تَسْجُدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8E.md) | تَفْعُلَ | Secde edersin | 2 | 2 | [7:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:12.md) |
| [فَسَجَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Hemen secde etti | 2 | 2 | [15:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:30.md) |
| [مَسْجِدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعِلًا | Mescit | 2 | 2 | [9:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:107.md) |
| [مَسْجِدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8D.md) | مَفْعِلٍ | Mescit | 2 | 2 | [7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:29.md) |
| [وَاسْجُدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْعُلُوا | Ve secde edin | 2 | 2 | [22:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:77.md) |
| [وَالْمَسْجِدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%90.md) | وَالْمَفْعِلِ | Ve mescit | 2 | 2 | [2:217](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:217.md) |
| [أَأَسْجُدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F.md) | أَأَفْعُلُ | Secde eder miyim? | 1 | 1 | [17:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/17:61.md) |
| [أَنَسْجُدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F.md) | أَنَفْعُلُ | Secde eder miyiz? | 1 | 1 | [25:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/25:60.md) |
| [السَّاجِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Secde edenler | 1 | 1 | [9:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:112.md) |
| [الْمَسَاجِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | الْمَفَاعِلَ | Mescitler | 1 | 1 | [72:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/72:18.md) |
| [الْمَسَاجِدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%90.md) | الْمَفَاعِلِ | Mescitler | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:187.md) |
| [تَسْجُدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Secde etmeyin | 1 | 1 | [41:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/41:37.md) |
| [سَاجِدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Secde eden | 1 | 1 | [39:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/39:9.md) |
| [سَجَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Secde ettiler | 1 | 1 | [4:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/4:102.md) |
| [فَاسْجُدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعُلُوا | Secde edin | 1 | 1 | [53:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/53:62.md) |
| [فَاسْجُدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%92.md) | فَافْعُلْ | Secde et | 1 | 1 | [76:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/76:26.md) |
| [لَمَسْجِدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%84%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8C.md) | لَمَفْعِلٌ | Mescit | 1 | 1 | [9:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:108.md) |
| [لِأَسْجُدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%84%D9%90%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8E.md) | لِأَفْعُلَ | Secde etmem | 1 | 1 | [15:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:33.md) |
| [وَاسْجُدِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%90%D9%8A.md) | وَافْعُلِي | Ve secde et | 1 | 1 | [3:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/3:43.md) |
| [وَاسْجُدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%92.md) | وَافْعُلْ | Ve secde et | 1 | 1 | [96:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/96:19.md) |
| [وَمَسَاجِدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8F.md) | وَمَفَاعِلُ | Ve mescitler | 1 | 1 | [22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:40.md) |
| [يَسْجُدَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | يَفْعُلَانِ | İkisi boyun eğer | 1 | 1 | [55:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/55:6.md) |
| [يَسْجُدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعُلُوا | Secde etmesinle | 1 | 1 | [27:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/27:25.md) |

## Mücavir kökler — 151 mücavir (377 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 15 ortak ayet · G² 61 · Hiram keçe demektir
2. [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md) — 8 ortak ayet · G² 48 · Belas kıl keçesi demektir
3. [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 39 · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
4. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 32 · Edim dibalı deri demektir
5. [شطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 26 · Merkez
6. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · Hayese sürülmüş tarla demektir
7. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 23 · Örgülü saç demektir
8. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
9. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 19 · Alıkoyarlar
10. [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Hatit (Tı) cüce demektir
11. [حلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Boğaz, halka demektir
12. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 16 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
13. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 16 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
14. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · “U’mare” katlı bina demektir
15. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 13 · Yüz demektir
16. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
17. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 12 · Dahl: Kuytu yer demektir
18. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Güneş demektir
19. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
20. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
21. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 8 ortak ayet · G² 11 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
22. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
23. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
24. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Bab kapı demektir
25. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
26. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Hacebe kaş demektir
27. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Akar temiz sudur
28. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
29. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 7 ortak ayet · G² 8 · Beraber
30. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Beyt ev demektir
31. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Sume” damga demektir
32. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Döllenmiş yumurta
33. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
34. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
35. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Gezegen yıldızdır
36. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Çeper demektir
37. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
38. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Hamd: Cümle kapısı demektir
39. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
40. [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
41. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sevk bacak demektir
42. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Yaşlı adamdır
43. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
44. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
45. [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Böcek demektir
46. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Körük demektir
47. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 34 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
48. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
49. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hadid demir demektir
50. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
51. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
52. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
53. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
54. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
55. [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Katı kaptır
56. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Namaz
57. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Bürde” gocuk demektir
58. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
59. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ağaç
60. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “On” demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سجد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md), [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın boyun bükmesi, başını öne eğmesi, yere doğru alçalması ve fiziksel olarak yataylaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İrade sahibi veya gayriiradi bütün varlıkların mutlak yaratıcı karşısında haddini bilmesi, teslimiyet göstermesi ve ontolojik teshire boyun eğmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve kozmik ölçekte kibrin tasfiyesi, otoriteye koşulsuz boyun eğiş ve bu itaatin mekânsal/eylemsel olarak kurumsallaşması |
| Kritik Hata Riski | Secdeyi yalnızca namazdaki bedensel bir rükünden ibaret sayıp kâinattaki ontolojik boyun eğişi ve iradi teslimiyetin siyasal/ahlaki boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سج | Yayılma, sessizce akma, örtme, sakinleşip yatışma ve kendi sınırlarına çekilme; nitekim [سجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B1.md) dolup taşma ve tutuşmayı, [سجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%84.md) akıtılıp yazılmayı ve hükmün kayda geçmesini, [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) bir yere kapatıp hapsetmeyi, [سجي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%8A.md) ise gecenin karanlığıyla her yanı bürüyüp dinginleştirmesini ifade eder. | د | Eklenen د harfi (kapı, sınır, eşik, duruş ve somut bir noktaya varma hareketi), çekirdekteki yayılma ve yatışma hareketini aşağıya doğru nihai bir sınıra ulaştırarak başın veya gövdenin yere temas ettiği kesin bir eğilme ve teslimiyet duruşuna dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, zemine yaslanma | Hareketin dayandığı omurgayı, tutunma noktasını veya mevcut direncin kırılma zeminini imler. |
| ج | Deve, taşıma, yol alma, toparlanıp eğilme | Gövdenin ağırlığıyla birlikte bükülmesini, yük karşısında diz çökme ve alçalma devinimini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, eşik ve sınıra varış | Hareketin ulaştığı alt sınırı, teslimiyet eşiğini ve yere temas ederek tamamlanan son noktayı gösterir. |
| سجد | Destek ve dik duruşun kırılarak gövdenin eşiğe doğru bükülüp alçalması | Dik ve müstakil duran varlığın kendi gücünden vazgeçip bir üst otoritenin eşiğinde başını yere doğru eğmesi ve sınırına kapanması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının başını öne eğmesi, devenin binilmek için boynunu yere doğru uzatması, meyve yüklü ağacın dallarının yere sarkması ve geminin rüzgârın yönüne boyun eğip yatmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında binek hayvanının boyun eğmesi ve Hristiyanların din adamları önünde eğilmeleri bu kökle ifade edilmiştir. Humayd el-Erkat şöyle der: فُضُولَ أزِمّتِها أسْجَدَتْ / سُجودَ النَّصارى لأربابِها (Yularlarının fazlalıkları, Hristiyanların efendilerine secde edişi gibi binekleri boyun eğdirdi). Ayrıca Esedli bir bedevî devenin çöküp boyun eğişini tarif ederken وقُلنَ له أَسْجِدْ لليلَى فأسْجَدَا demiştir. Bişr b. Ebî Hâzim ise geminin rüzgâra tabi oluşunu على زوراء تسجد للرياح dizesiyle anlatır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde hükümdarların huzurunda yapılan ta’zim rükûu ve Sasani paraları üzerindeki kral resimlerine gösterilen hürmet için bu kök türetilmiştir; bu paralara دراهم الإسجاد denilirdi. Gözlerin süzülüp uysallaşması عين ساجدة ifadesiyle, dik duruşun zıddı olan alçalma hâli ise ساجد المنخز deyimiyle karşılanmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök belirgin bir tapınma, hürmet ve fiziksel eğilme semantiği taşır. Ârâmîce ve Süryânîce zemininde yer alan *sgad* (סְגִד / ܣܓܕ) fiili doğrudan yere kapanmak, tapınmak ve hürmetle boyun eğmek manasındadır; nitekim ibadethane veya sunak anlamındaki *mesgədhā* (ܡܣܓܕܐ) formu da doğrudan bu kökten türemiştir. Nebatî ve Palmira kitabelerinde de adak taşları ve kutsal alanlar için *msgd'* biçimi belgelenmektedir. İbranicede bu fiil Eski Ahit'in geç Ârâmîce bölümlerinde (Daniel kitabı) putun önünde yere kapanmayı ifade etmek üzere yer alır. Kökün Proto-Sami düzeyinde ilkin fiziksel bir alçalma ve boyun bükme hareketine işaret ettiği, ardından Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde kutsal bir otorite veya hükümdar karşısında yere kapanma biçimindeki ritüelistik boyuta evrildiği görülür. Arapçada kök hem ilksel fiziksel anlamını (ağacın veya devenin eğilmesi) korumuş hem de tevhid inancı doğrultusunda yalnızca Allah’a has kılınan mutlak bir ibadet formuna dönüşmüştür.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سجد kökünden türeyen سُجُود ve مَسْجِد kelimeleri | Fiziksel olarak başı öne eğmek ve yere yapıştırmak anlamından, zihinsel ve kalbî kibirden arınarak mutlak Yaratıcı önünde alçalmaya ve bunun yapıldığı yere geçiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ârâmîce ve Süryânîce *sgad* (ܣܓܕ), Nebatîce *msgd'* | Boyun eğmek, tapınmak, yere kapanmak ve ibadet mahalli anlamları Sami dilleri ortak dinî sözvarlığının bir parçasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaşlık tespit edilmedi | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında kökün doğrudan ses denkliği gösteren düzenli bir karşılığına ulaşılamamıştır. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سجد | Anlamlı | Baş eğmek, yere kapanmak | Boyun büküp alçalmak, mutlak otorite karşısında haddini bilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [سدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AC.md) | Anlamlı | Uydurmak, yalan düzmek | Asılsız sözler tertip etmek, gerçeği eğip bükerek asılsız kurgu yapmak. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| [جسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF.md) | Anlamlı | Cisim, somut beden | Ruhsuz veya hareketsiz gövde, kan ve etten oluşan maddi varlık. | Kur'an'da geçer; somutlaşma ve yoğunlaşma ortak paydasıdır. |
| [جدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Sertleşmiş toprak, çorak zemin | Üzerinde bitki bitmeyen sert ve basılmış yer, mezar. | Kur'an'da geçmez; yere ve alçak zemine temas yönüyle ilişkilidir. |
| [دسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AC.md) | Anlamlı | Gizlice ilerlemek, sokulmak | Karanlıkta veya fark ettirmeden yürümek, hileyle yaklaşmak. | Kur'an'da geçmez; gövdeyi alçaltarak gizlenme çağrışımı taşır. |
| دجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bağımsız ve işlek bir semantik kök olarak kaydedilmemiştir. | Sözlüklerde mühmel kabul edilir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سجد | Merkez | Alçalma ve teslimiyet | Alnın bizzat yere konulması veya bir varlığın varoluşsal olarak mutlak itaate girmesidir. | İtaatin ve teslimiyetin varabileceği en son ve en somut fiziksel/metafiziksel noktadır. |
| [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) | Komşu | Eğilme | Belden bükülerek eğilmektir; yere kapanmayı değil, ayakta duruş ile yere kapanış arasındaki geçişi ifade eder. | Tam bir temas ve sıfırlanma içermez, teslimiyetin başlangıç safhasıdır. |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Boyun bükme | Boynun öne düşmesi, sesin kısılması ve psikolojik olarak bir gücün karşısında ezilmektir. | Daha ziyade duruş, bakış ve ses tonundaki yumuşama ve kırılmayı belirtir. |
| [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) | Komşu | Sürekli itaat | Saygıyla ve sükûnetle ilahi emre amade olup divanda kıyamda veya itaatte durmaktır. | Eylemin sürekliliğine, içsel bağlılığına ve emre hazır bulunuşluğuna odaklanır. |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Büyüklük taslama | Kendini büyük görmek, başkalarının ve ilahi otoritenin üzerinde konumlandırmak, eğilmeyi reddetmektir. | Secdenin içerdiği alçalma ve sınırını bilme hareketinin tam zıddı olan hadsizleşmedir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سجد | Başı eğmek, yere kapanmak, teslim olmak | Hem fiziki alçalmayı hem kozmik boyun eğişi hem de ibadet kastıyla alnın yere konmasını içerir. | Kesin |
| Latince | Prosternere, adorare | Yere serilmek, tapınmak | *Prosternere* öne doğru yere kapanma hareketini karşılar fakat ibadet boyutunu her zaman vermez; *adorare* ise tapınma kastını verir ancak beden hareketini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Prostrate, bow down, submit | Yere kapanmak, boyun eğmek | *Prostrate* yere uzanıp kapanmayı tam verir; *submit* kavramın ontolojik teslimiyet boyutunu karşılar ancak tekil bir kelime her iki katmanı aynı anda yüklenemez. | Güçlü |
| Almanca | Niederwerfen, sich beugen | Yere kapanmak, eğilmek | *Sich niederwerfen* fiziksel olarak kendini yere atmayı ve kapanmayı aktarır; *sich beugen* ise iradi boyun eğmeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Se prosterner, s'incliner | Secde etmek, eğilmek | *Se prosterner* saygı veya ibadetle yere yüzüstü kapanma fiilidir; kökün hem bedensel hem de saygı bildiren ritüel yönünü oldukça dengeli aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَكُونَ مِنَ السَّاجِدِينَ / وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا | Fiziksel olarak başı eğip alçalmak | Şehre girerken tevazu ile boyun büküp girme emri ve meleklerin fiziksel hürmet duruşu; Bakara [2:58](https://lisan.digital/tr/ayet/2:58.md), Ârâf [7:161](https://lisan.digital/tr/ayet/7:161.md). |
| فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ / وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا | Ta'zim, hürmet ve hilafeti ikrar | Âdem'e veya Yusuf'a karşı yapılan, ilahi emre dayalı saygı ve itaat duruşu; Bakara [2:34](https://lisan.digital/tr/ayet/2:34.md), Yûsuf [12:100](https://lisan.digital/tr/ayet/12:100.md). |
| وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ / وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ | Ontolojik teshir ve kozmik boyun eğiş | Göklerdeki ve yerdeki canlıların, gölgelerin, yıldızların ve ağaçların ilahi yasalara mecburen uyması; Ra'd [13:15](https://lisan.digital/tr/ayet/13:15.md), Nahl [16:49](https://lisan.digital/tr/ayet/16:49.md), Rahmân [55:6](https://lisan.digital/tr/ayet/55:6.md). |
| سُجَّدًا وَبُكِيًّا / تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا | Şer'î ibadet ve namazdaki secde | Müminlerin ve peygamberlerin Allah'a halisane ibadet ederken alınlarını yere koymaları; Meryem [19:58](https://lisan.digital/tr/ayet/19:58.md), Feth [48:29](https://lisan.digital/tr/ayet/48:29.md). |
| وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ / عِمَارَةَ مَسَاجِدِ اللَّهِ | İbadet edilen mekânlar | Müminlerin namaz kılıp Allah'ı andığı mabetler ve genel ibadethaneler; Tevbe [9:18](https://lisan.digital/tr/ayet/9:18.md), Cinn [72:18](https://lisan.digital/tr/ayet/72:18.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, ibadet ve şirk sınırları | Meleklerin Âdem'e secdesinin ibadet mi yoksa kıble/tazim mi olduğu; kâinattaki teshir secdesinin cebrîliği ve ihtiyari secde ile mükâfat ilişkisi. | Secdenin yalnızca Allah'a tahsis edilmesi gereken mutlak ubudiyet göstergesi olması. |
| Fıkıh | Namazın rükünleri ve tilavet secdesi | Alnın, burnun, ellerin, dizlerin ve ayak parmaklarının yere temas şartı; secdenin farziyeti ve ta'dîl-i erkân içindeki yeri. | Bedenin belirli uzuvlarının yere tam olarak temas etmesiyle gerçekleşen bağlayıcı şekilsel eylem. |
| Tefsir | Teshirî ve ihtiyârî secde ayrımı | Tabiat varlıklarının secdesinin (gölgelerin uzayıp kısalması, ağaçların eğilmesi) mecaz mı yoksa hakiki bir boyun eğiş mi olduğu meselesi. | Varlığın ontolojik durumunun ilahi iradeye mutlak itaati olarak yorumlanması. |
| Hadis | Kulun Rabbine en yakın olduğu an | Kulun secdedeyken ulaştığı kurbiyet derecesi, secdede yapılan duaların kabulü ve secdede kolların yere yayılmasının yasaklanması. | Bedenin en onurlu uzvu olan yüzün zilletle yere serilmesiyle kazanılan manevi yücelik. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ubudiyet | Mutlak kulluk ve tevazu | Kibri sıfırlamak, yaratıcı ile yaratılan arasındaki mutlak hiyerarşiyi teyit etmek | Birey kendi benliğini ve kibrini ayaklar altına alarak varlığın gerçek sahibine teslim olur. | Kesin |
| İlmi | Tabiat kanunları ve kozmoloji | Determinizm ve fiziksel yasalara uyum | Evrendeki nizamın bozulmadan akışını sağlamak | Varlıkların kendi fıtrat ve fizik yasalarının dışına çıkamaması, kozmik bir secde hâlidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite, meşruiyet ve biat | İktidar sınırının kabulü ve meşru emre itaat | Despotik tiranlığın ve sahte tanrıların reddi | Yalnızca meşru ilahi ilkelere boyun eğilir; sahte otoriteler önünde eğilmek yasaklanarak insan özgürleştirilir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet bilinci ve infak | Mülkün gerçek sahibini ikrar | Hırsı kırmak, tekelleşmeyi ve kibri engellemek | Malın mutlak malikine secde eden zihin, malı bir tahakküm aracı olarak değil emanet olarak görür. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin minimum seviyeye inmesi ve stabil denge durumu | Fizikte bir sistem, potansiyel enerjisini en aza indirdiği zemin düzeyinde maksimum kararlılığa (stabiliteye) ulaşır. Kökün alçalma ve yere temas eylemi, sistemin fazlalık enerjisinden arınarak tabana oturması ile eşyapısaldır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik entegrasyon ve ego direncinin kırılması | Sosyoloji ve psikolojide bireyin aşkın bir toplumsal/ahlaki norm karşısında öznel sınırlarını geriye çekerek üst sisteme uyum sağlaması, benlik direncinin yerini kurumsal intibaka bırakmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Secdeyi yalnızca günde beş vakit namazda yapılan mekanik bir beden hareketine indirgemek ve Kur'an'ın kâinata teşmil ettiği teshirî teslimiyeti göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da secde; yıldızlardan ağaçlara, meleklerden gölgelere kadar bütün kâinatın ilahi emre ve tabiat yasalarına kayıtsız şartsız boyun eğmesi, insanın ise bu kozmik koroya kendi iradesiyle katılmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Namazda alnını yere koyduğu halde hayatın siyasal, hukuki ve ahlaki alanlarında kibre kapılarak ilahi sınırlara başkaldıran, ibadeti formel bir tatmine dönüştürüp seküler bir itaatsizlik yaşayan dindarlık tipolojisi üretir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana davası olan tevhidin pratik ve varoluşsal zirvesidir. İblis'in lanetlenmesine sebep olan kibir (استكبار) ile insanın yaratılış gayesi olan kulluk arasındaki nihai turnusol kâğıdı secde eylemidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem-İblis kıssasının anlatıldığı ayetlerde, evrendeki nizamı ve mahlûkatın teslimiyetini bildiren kozmolojik ayetlerde ve müminlerin vasıflarının sayıldığı namaz ve cemaat bağlamındaki ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Âdem'e yapılan secdenin bir şirk değil, ilahi emre itaat ve emaneti yüklenen halifeye ikrar olduğunu; yeryüzündeki mabetlerin (mescitlerin) yalnızca Allah'a ait olup hiçbir beşerî zümrenin mülkü kılınamayacağını göstererek tapınma ile hürmet arasındaki sınırı netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir canlının başını ve boynunu öne doğru eğmesi, ağırlık merkezini zemine yaklaştırarak alnını yere koyması ve yataylaşması.
- Soyut anlam: Varlığın kendi benlik ve bağımsızlık iddiasından vazgeçerek üstün bir irade ve yasa karşısında sınırlarını teslim etmesi, kibrini sıfırlaması.
- Sistematik karşılık: Bütün ontolojik basamakların (fiziksel, biyolojik, ahlaki, hukuki) kendi tabi oldukları mutlak hakikatin eksenine oturması ve bu eksende sürtünmesiz akış göstermesi.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{h \to 0} E(h) = 0 \implies \Psi \equiv \Psi_0 $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $h$ varlığın zemine olan yüksekliğini, kibrini ve benlik iddiasını; $E(h)$ bu yüksekliğe bağlı olan ego potansiyelini temsil eder. Yükseklik sıfıra yaklaştığında ($h \to 0$), yani baş yere değip fiziksel ve kalbî alçalma tamamlandığında, benlik kibri sıfırlanır ($E = 0$). Bunun sonucunda varlığın durum fonksiyonu ($\Psi$), mutlak yaratıcının başlangıçta takdir ettiği fıtri nizam ve denge durumuna ($\Psi_0$) bütünüyle intibak eder.

## Geçtiği ayetler (81 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:34.md) — اسْجُدُوا · فَسَجَدُوا

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Hani meleklere: Adem’e secde edin demiştik de onlar hemen secde edivermişlerdi. Sadece şeytan kaçınmış, büyüklük taslamış ve kafirlerden olmuştu.

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:58.md) — سُجَّدًا

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Bakara 2:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:114.md) — مَسَاجِدَ

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.

### [Bakara 2:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:125.md) — السُّجُودِ

وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ

Meal (IK): Hani; Biz Beyti insanlar için bir toplantı yeri ve emin bri mahal yapmıştık. Siz de İbrahim’in makamından bir namazgah edinin. İbrahim ile İsmail’e de evimi tavaf edenler, orada kalanlar rüku ve secde edenler için temizleyin, diye ahid vermiştik.

### [Bakara 2:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:144.md) — الْمَسْجِدِ

قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Doğrusu biz, yüzünün semaya doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnud olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz ki, kendilerine kitab verilenler bunun Rablarından gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.

### [Bakara 2:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:149.md) — الْمَسْجِدِ

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Şüphesiz bu, Rabbından bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Bakara 2:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:150.md) — الْمَسْجِدِ

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Siz de nerede olursanız, yüzünüzü o yana döndürün, Ta ki, zalim olanlardan başka insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, Benden korkun ki, hem üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, hem de siz hidayeti ümid edebilesiniz.

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:187.md) — الْمَسَاجِدِ

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Bakara 2:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:191.md) — الْمَسْجِدِ

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ve onları nerede yakalarsanız öldürün. Sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, katilden beterdir. Onlar sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram’da onlarla savaşmayın. Ancak onlar sizinle savaşırlarsa, siz de onları öldürün. İşte kafirlerin cezası böyledir.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:196.md) — الْمَسْجِدِ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:217](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/2:217.md) — وَالْمَسْجِدِ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Sana haram aydan ve onda savaştan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak; büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak ve O’nu inkar etmek, Mescid-i Haram’a gitmelerine engel olmak, onun ehlini oradan çıkarmak Allah katında daha büyük günahtır. Fitne, katilden de beterdir. Kafirlerin güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşa devam ederler. Sizden her kim dininden dönerde kafir olarak ölürse; onların yaptığı ameller dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, cehennem ehlidirler. Orada temelli kalacaklardır.

### [Ali İmran 3:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/3:43.md) — وَاسْجُدِي

يَامَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ

Meal (IK): Ey Meryem, huşu ile Rabbının divanına dur. Secdeye kapan. Rüku edenlerle birlikte rüku et.

### [Ali İmran 3:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/3:113.md) — يَسْجُدُونَ

لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ

Meal (IK): Hepsi bir değildir. Onlardan secdeye vararak geceleri Allah’ın ayetlerini okuyup duran bir topluluk vardır.

### [Nisa 4:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/4:102.md) — سَجَدُوا

وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Sen; içlerinde olup da namazlarını kıldırdığın zaman, bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da alsınlar. Secdeye vardıklarında onlar arkanıza geçsinler, kılmayan öbür kısım gelsin, seninle beraber kılsınlar. Tedbirli olsunlar, silahlarını alsınlar. Kafirler size ansızın bir baskın vermek için silah ve eşyanızdan gafil bulunmanızı arzu ederler. Yağmurdan zarar görecekseniz veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanıza bir beis yoktur. Fakat dikkatli olun. Allah; şüphesiz kafirlere horlayıcı bir azab hazırlamıştır.

### [Nisa 4:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/4:154.md) — سُجَّدًا

وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

Meal (IK): Söz vermelerine karşılık Tur dağını üzerlerine kaldırdık. Ve onlara; Şehrin kapısından secde ederek girin, dedik. Cumartesileri aşırı gitmeyin, dedik. Onlardan ağır bir te’minat aldık.

### [Maide 5:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/5:2.md) — الْمَسْجِدِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın nişanelerine, haram olan aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklı hayvanlara ve Rabblarından nimet, rıza taleb ederek Beyt’ül Haram’a gelenlere hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıkınca avlanın. Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz, siz haddi aşmaya sürüklemesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın. Günah işlemek ve aşırı gitmek üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah’ın cezası şiddetlidir.

### [Araf 7:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:11.md) — اسْجُدُوا · فَسَجَدُوا · السَّاجِدِينَ

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra da meleklere dedik ki: Adem’e secde edin. Hemen secde ettiler. Ancak İblis müstesna. O, secde edenlerden olmadı.

### [Araf 7:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:12.md) — تَسْجُدَ

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Buyurdu ki: Sana emretmişken secdeden seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.

### [Araf 7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:29.md) — مَسْجِدٍ

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi ona doğrultun. Ve dinde ancak kendisine muhlisler olarak yalvarın. İlk önce sizi yarattığı gibi, yine O’na döndürüleceksiniz.

### [Araf 7:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:31.md) — مَسْجِدٍ

يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Ey ademoğulları; her mescide güzel elbiselerinizi giyinerek gidin; yeyin için ama israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Araf 7:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:120.md) — سَاجِدِينَ

وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ

Meal (IK): Sihirbazlar da hep birden secdeye kapandılar.

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:161.md) — سُجَّدًا

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

### [Araf 7:206](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/7:206.md) — يَسْجُدُونَ

إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Rabbının katındakiler, O’na kulluk etmekten asla büyüklenmezler. O’na tesbih ederler ve O’na secde ederler.

### [Enfal 8:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/8:34.md) — الْمَسْجِدِ

وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah onlara, niçin azab etmesin ki; onlar, kendileri ona ehil olmadıkları halde (insanları) Mescid-i Haram’dan men’edip duranlardır. Hem O’nun dostu değillerdir. O’nun dostları ancak müttakilerdir, ama onların çoğu bilmezler.

### [Tevbe 9:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:7.md) — الْمَسْجِدِ

كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Mescid-i Haram’ın yanında muahede yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah yanında ve Rasulünün yanında nasıl bir ahdi olabilir ki? Onlar, size doğru davrandıkça siz de onlara karşı doğru davranın. Muhakkak ki Allah; müttakileri sever.

### [Tevbe 9:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:17.md) — مَسَاجِدَ

مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ

Meal (IK): Müşriklerin, kendi küfürlerine kendileri şahid iken; Allah’ın mescidlerini tamir etme hakları yoktur. İşte onların bütün yaptıkları boşa gitmiştir. Ve onlar, ateşte ebedi kalıcıdırlar.

### [Tevbe 9:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:18.md) — مَسَاجِدَ

إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Allah’ın mescidlerini; ancak Allah’a ve ahiret gününe iman eden, namaz kılan, zekat veren ve Allah’tan başka kimseden korkmayanlar tamir ederler. İşte bunlar, hidayete erenlerden olabilirler.

### [Tevbe 9:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:19.md) — الْمَسْجِدِ

أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Siz; hacılara su vermeyi, Mescid-i Haram’ı tamir etmeyi; Allah’a ve ahiret gününe inanan ve Allah yolunda cihad edenle bir mi tuttunuz? Bunlar, Allah katında bir olamazlar. Ve Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:28.md) — الْمَسْجِدَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; doğrusu müşrikler ancak necistir. Onun için bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar. Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi yakında kendi lütfu ile zenginleştirir. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Tevbe 9:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:107.md) — مَسْجِدًا

وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Zarar vermek, küfretmek, mü’minlerin arasını açmak ve daha evvel Allah’a, peygamberine karşı savaşan kişiyi beklemek ve gözetlemek üzere bir mescid edinenler: Biz iyilikten başka bir şey istemedik, diye yemin ederler. Allah şehadet eder ki; onlar hiç şüphesiz yalancılardır.

### [Tevbe 9:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:108.md) — لَمَسْجِدٌ

لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ

Meal (IK): Orada asla durma. İlk gününden takva üzerine kurulmuş olan mescid, içinde durmana daha uygundur. Orada temizlenmek isteyen adamlar vardır. Allah, temizlenmek isteyenleri sever.

### [Tevbe 9:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/9:112.md) — السَّاجِدُونَ

التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Tevbe edenler, ibadet edenler, hamd edenler, seyahat edenler, rüku’ edenler, secde edenler, ma’rufu emredenler, münkeri nehyedenler, Allah’ın hududunu koruyanlardır. Mü’minleri müjdele.

### [Yusuf 12:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/12:4.md) — سَاجِدِينَ

إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ

Meal (IK): Hani Yusuf babasına demişti ki: Babacığım, rüyamda on bir yıldızla, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana secde etmektedirler.

### [Yusuf 12:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/12:100.md) — سُجَّدًا

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Ana-babasını tahtın üzerine çıkarıp oturttu. Hepsi onun için secdeye kapandılar. Dedi ki: Babacığım; işte bu; vaktiyle gördüğüm rüyanın gerçekleşmesidir. Doğrusu Rabbım, onu gerçekleştirdi ve bana ihsan etti de; şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra, beni zindandan çıkardı ve sizi çölden getirdi. Muhakkak ki Rabbım, dilediğine lütufkardır. Muhakkak ki O’dur O, Hakim, Alim.

### [Rad 13:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/13:15.md) — يَسْجُدُ

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ

Meal (IK): Göklerde ve yerdekiler de, gölgeleri de sabah akşam, ister istemez Allah’a secde ederler.

### [Hicr 15:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:29.md) — سَاجِدِينَ

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ

Meal (IK): Onu yapıp ruhumdan üflediğimde; siz derhal onun için secdeye kapanın.

### [Hicr 15:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:30.md) — فَسَجَدَ

فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

Meal (IK): Bunun üzerine meleklerin hepsi bütünüyle secde etti.

### [Hicr 15:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:31.md) — السَّاجِدِينَ

إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Ancak İblis secde edenlerle beraber olmaktan çekinerek dayattı.

### [Hicr 15:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:32.md) — السَّاجِدِينَ

قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Ey İblis, sen neden secde edenlerle beraber değildin?

### [Hicr 15:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:33.md) — لِأَسْجُدَ

قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Ben, dedi: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattığın insana secde etmem.

### [Hicr 15:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/15:98.md) — السَّاجِدِينَ

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Sen, hemen Rabbını hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol.

### [Nahl 16:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/16:48.md) — سُجَّدًا

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın yarattığı şeylerin gölgelerinin sağa sola vurarak boyun eğip Allah’a secde ettiklerini görmüyorlar mı?

### [Nahl 16:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/16:49.md) — يَسْجُدُ

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ

Meal (IK): Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler, büyüklük taslamaksızın Allah’a secde ederler.

### [İsra 17:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/17:1.md) — الْمَسْجِدِ

سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Şanı yücedir o Allah’ın ki; kulunu geceleyin Mescid-i Haram’dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götürmüştür. Bir kısım ayetlerimizi gösterelim diye. Muhakkak ki O’dur O, Semi’, Basir.

### [İsra 17:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/17:7.md) — الْمَسْجِدَ

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا

Meal (IK): Eğer ihsan ederseniz; kendiniz için ihsan etmiş olursunuz. Kötülük ederseniz; o da kendinizedir. Diğerinin vakti gelince; yüzünüzü karartsınlar, mescide ilk defa girdikleri gibi girsinler ve ele geçirdikleri yeri harab etsinler diye onları tekrar göndeririz.

### [İsra 17:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/17:61.md) — اسْجُدُوا · فَسَجَدُوا · أَأَسْجُدُ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا

Meal (IK): Hani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. Onlar secde etmilerdi. Sadece İblis müstesna. Ve demişti ki: Çamurdan yaratmış olduğuna mı secde edeceğim?

### [İsra 17:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/17:107.md) — سُجَّدًا

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا

Meal (IK): De ki: Ona ister inanın, ister inanmayın, muhakkak ki ondan önce kendilerine bilgi verilenlere, o okunduğu zaman, yüzleri üstü secdeye kapanırlar.

### [Kehf 18:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/18:21.md) — مَسْجِدًا

وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا

Meal (IK): Böylece, insanların onları bulmalarını sağladık ki Allah’ın sözünün gerçek olduğunu ve kıyametin kopmasından şüphe edilmeyeceğini bilsinler. Nitekim bunlar hakkında çekişip duruyorlar: Onların mağaralarının önüne bir bina kurun, diyorlardı. Halbuki Rabbları onları çok daha iyi bilendir. Onların yerlerine galib gelenler ise: Onların mağaralarının önüne mutlaka bir mescid yapacağız, dediler.

### [Kehf 18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/18:50.md) — اسْجُدُوا · فَسَجَدُوا

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا

Meal (IK): Hani meleklere; Adem’e secde edin, demiştik de İblis’ten başka hepsi secde etmişti. O ise, cinnlerden olduğu için Rabbının emrinden dışarı çıkmıştı. Şimdi siz, beni bırakıp da size düşman olan, onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bedeldir bu.

### [Meryem 19:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/19:58.md) — سُجَّدًا

أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا

Meal (IK): İşte bunlar; Allah’ın kendilerine nimetler verdiği peygamberlerden, Adem in soyundan, Nuh ile beraber taşıdıklarımızdan ve İbrahim ile İsrail’in neslinden, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Rahman’ın ayetleri onlara okunduğu zaman; ağlayarak secdeye kapanırlardı.

### [Taha 20:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/20:70.md) — سُجَّدًا

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى

Meal (IK): Sonunda sihirbazlar secdeye kapanarak dediler ki: Biz, Musa ve Harun’un Rabbına inandık.

### [Taha 20:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/20:116.md) — اسْجُدُوا · فَسَجَدُوا

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى

Meal (IK): Hani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. İblis’ten başka hepsi secde etmiş, o ise dayatmıştı.

### [Hac 22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:18.md) — يَسْجُدُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanların; güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ile insanların bir çoğunun Allah’a secde ettiklerini görmüyor musun? İnsanların bir çoğu da azabı hak etmiştir. Ve Allah kimi alçaltırsa; ona ikram edecek kimse yoktur. Şüphesiz ki Allah; dilediğini yapar.

### [Hac 22:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:25.md) — وَالْمَسْجِدِ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Muhakkak ki o küfredenlere, Allah’ın yolundan ve (yerli, yolcu bütün insanları eşit kıldığımız) Mescid-i Haram’dan alıkoyanlara ve orada zulm ile ilhada yeltenenlere; elim bir azabtan tattırırız.

### [Hac 22:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:26.md) — السُّجُودِ

وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ

Meal (IK): Hani İbrahim’e: Bana hiç bir şeyi ortak koşma, tavaf edenler, kıyama duranlar, rüku edenler ve secdeye varanlar için evimi temiz tut, diye Kabe’ nin yerini hazırlamıştık.

### [Hac 22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:40.md) — وَمَسَاجِدُ

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Onlar ki; haksız yere ve sadece: Rabbımız Allah’tır dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır. Şüphesiz ki Allah; insanların bir kısmını diğerleriyle bertaraf etmeseydi; manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın adı çok anılan mescidler yıkılır giderdi. Allah; kendisine yardım edenlere elbette yardım eder. Şüphesiz ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Hac 22:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/22:77.md) — وَاسْجُدُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; rüku edin, secdeye varın, Rabbınıza kulluk edin ve iyilik yapın ki kurtuluşa eresiniz.

### [Furkan 25:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/25:60.md) — اسْجُدُوا · أَنَسْجُدُ

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا

Meal (IK): Onlara: Rahman’a secde edin, denildiği zaman: Rahman da nedir? Senin bize emredegeldiğine mi secde edeceğiz? derler. Ve bu, onların nefretini arttırır.

### [Furkan 25:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/25:64.md) — سُجَّدًا

وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا

Meal (IK): Onlar ki; Rabbları için secdeye vararak ve kıyama durarak gecelerler.

### [Şuara 26:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/26:46.md) — سَاجِدِينَ

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar.

### [Şuara 26:219](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/26:219.md) — السَّاجِدِينَ

وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Secde edenler arasında bulunduğunda.

### [Neml 27:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/27:24.md) — يَسْجُدُونَ

وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ

Meal (IK): Onun ve kavminin, Allah’ı bırakıp güneşe secde eder olduklarını gördüm. Şeytan onların yaptıklarını güzel göstermiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur. Bu yüzden onlar doğru yolu bulamazlar.

### [Neml 27:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/27:25.md) — يَسْجُدُوا

أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ

Meal (IK): Göklerde ve yerde gizli olanları ortaya koyan, gizlediğinizi ve açıkladığınızı bilen Allah’a secde etmesinler diye.

### [Secde 32:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/32:15.md) — سُجَّدًا

إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ

Meal (IK): Ayetlerimize ancak, kendilerine hatırlatıldığı zaman secdeye kapananlar, büyüklük taslamayarak Rabblarını hamd ile tesbih edenler inanırlar.

### [Sad 38:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/38:72.md) — سَاجِدِينَ

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ

Meal (IK): Onu yapıp ruhumdan kendisine üflediğim zaman; derhal secde edin ona.

### [Sad 38:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/38:73.md) — فَسَجَدَ

فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

Meal (IK): Bütün melekler topluca secde ettiler.

### [Sad 38:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/38:75.md) — تَسْجُدَ

قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Ey İblis, iki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Böbürlendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?

### [Zümer 39:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/39:9.md) — سَاجِدًا

أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Yoksa o, geceleyin secde ederek, kıyamda durarak itaat eden, ahiretten korkan ve Rabbının rahmetini dileyen kimse gibi midir? De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri öğüt alıp düşünür.

### [Fussilet 41:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/41:37.md) — تَسْجُدُوا · وَاسْجُدُوا

وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

Meal (IK): Gece ve gündüz, güneş ve ay O’nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin. Eğer O’na ibadet isteyen kimselerseniz; bunları yaratmış olan Allah’a secde edin.

### [Fetih 48:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/48:25.md) — الْمَسْجِدِ

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Onlar; küfretmiş olanlardır. Sizi Mescid-i Haram’ı ziyaretten ve bekletilmekte olan kurbanlıklarınızı da mahalline ulaşmaktan men’edenlerdir. Eğer orada henüz bilmediğiniz mü’min erkekler, mü’min kadınları bilmeyerek ezmek suretiyle üzüntüye kapılmanız ihtimali olmasaydı; Allah, savaşı önlemezdi. Dilediklerine rahmet etmek için Allah, böyle yapmıştır. Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı; o küfredenleri elim bir azabla azablandırırdık.

### [Fetih 48:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/48:27.md) — الْمَسْجِدَ

لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, Rasulünün gördüğü rü’yanın hak olduğunu tasdik etmiştir. Allah, dilerse; siz güven içinde başlarınızı tıraş etmiş veya saçlarınızı kısaltmış olarak korkmadan Mescid-i Haram’a gireceksiniz. Allah, sizin bilmediğinizi bilir. Bundan başka size yakın bir zamanda bir feth de verecektir.

### [Fetih 48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/48:29.md) — سُجَّدًا · السُّجُودِ

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Muhammed; Allah’ın Rasulüdür. Beraberinde bulunanlar da; kafirlere karşı zorlu, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rüku’ edenler, secde edenler olarak görürsün. Allah’tan lutuf ve rıza isterler. Onlar; yüzlerindeki izinden tanınırlar. İşte onların Tevrat’taki vasıfları budur. İncil’de de şöyle vasıflandırılmışlardı: Onlat filizini yarıp çıkarmış, gittikçe onu kuvvetlendirerek kalınlaşmış, gövdesi üzerine dikilmiş bir ekine benzerler ki bu, ekicilerin de hoşuna gider. Allah; böylece onları çoğaltıp kuvvetlendirmekle, kafirleri öfkelendirir. Allah; iman edip salih amel işleyenlere hem mağfiret, hem de büyük bir mükafat vaadetmiştir.

### [Kaf 50:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/50:40.md) — السُّجُودِ

وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ

Meal (IK): Gecenin bir bölümünde ve secdelerinin ardından da O’nu tesbih et.

### [Necm 53:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/53:62.md) — فَاسْجُدُوا

فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا

Meal (IK): Haydi Allah’a secde edin ve ibadet edin.

### [Rahman 55:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/55:6.md) — يَسْجُدَانِ

وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ

Meal (IK): Bitkiler ve ağaçlar da secde ederler.

### [Kalem 68:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/68:42.md) — السُّجُودِ

يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ

Meal (IK): O gün; baldırlar açılır ve secdeye çağrılırlar. Ama buna güç yetiremezler.

### [Kalem 68:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/68:43.md) — السُّجُودِ

خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ

Meal (IK): Gözleri dönmüş olarak, yğzlerini zillet bürür. Halbuki kendileri sapa* sağlam oldukları vakit secdeye çağırılmışlardı.

### [Cin 72:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/72:18.md) — الْمَسَاجِدَ

وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا

Meal (IK): Muhakkak ki mescidler, Allah içindir. Öyleyse Allah ile beraber başkasına ibadet etmeyin.

### [İnsan 76:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/76:26.md) — فَاسْجُدْ

وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا

Meal (IK): Geceleyin O’na secde et. Ve geceleri uzun uzun O’nu tesbih et.

### [İnşikak 84:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/84:21.md) — يَسْجُدُونَ

وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ

Meal (IK): Ve Kur’an okunduğu zaman secde etmiyorlar.

### [Alak 96:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/ayet/96:19.md) — وَاسْجُدْ

كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

Meal (IK): Sakın, sen ona uyma. Secde et ve yaklaş.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi yere eğilmiş ağaçtır. Alnı yere koymaya secde denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسين والدال معهما
ج د س، ج س د، س ج د، س د ج مستعملات
جدس:
جَديسٌ حيٌّ كانوا يناسبون عاداً، وهم إخوةُ طَسمٍ، وكانت منازلهم اليمامة، قال:
بوارُ طَسمٍ بيدي جَديسِ
جسد:
الجَسَدُ للإنسان، ولا يقال لغير الإنسان جَسَدٌ من خلق الأرض. وكل خلقٍ لا يأكلُ ولا يشرب من نحو الملائكة والجنِّ مما يَعقِل فهو جَسَدٌ.
وكان عِجلُ بني إسرائيل جَسَداً لا يأكل ولا يشرب ويصيح، وقوله تعالى: "وما جعلَّناهم جَسَداً لا يأكلون الطَّعام" أي ما جعلناهم خلقاً مستغنين عن الطَّعام.
ودمٌ جَسَدُ جاسِدٌ أي قد يبس، قال:
..... منها جاسِدٌ ونَجيعُ
وقال:
بساعديه جَسَدُ مُوركَّيُ		من الدماءِ مائِعٌ ويَبِسُ
والجَسَدُ: الدم نفسه. والجسد اليابس.
والجِسادُ: الزُّعفران ونحوه من الصِّبغ الأحمر والأصفر الشديد الصُّفرة.
وثوب مُجسَد مُشبعٌ عُصفُراً أو زعفراناً وجمعه مَجاسِد.
والجُسادُ: وجَعُ في البطن يُسمى البَجيذ، وقال: ..... فيه الجُساد المُحَنجِر وقال الخليل: صوتٌ مُجَّسد أي مرقومٌ على محنةٍ ونغمات.
سجد:
نِساءٌ سُجَّدٌ: فاتِراتُ الأعينُ، قال:
وأهوى إلى حُورِ المدامعِ سُجَّدِ.
وامرأةٌ ساجدةٌ: ساجيةٌ.
وقوله تعالى: "وأنّ المساجدَ لله" والمسجِدُ اسمٌ جامع يجمع المسجِدَ، وحيث لا يُسجَدُ بعد أن يكون اتُّخذ لذلك، فأما المَسجَدُ من الأرض فموضعُ السُّجود نفسه.
والإسجادُ: إدامةُ النَّظر مع سكونٍ.
سدج:
السَّدجُ والتسَدُّجُ: تقوُّلُ الأباطيل وتأليفها، قال العجاج:
حتى رَهَبنا الإثم أو أن تنسجا
عنا أقاويل امريءٍ تسدَّجـا
أي تقول ما لم يكن.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**السين** و**الدال** معهما
ج د س، ج س د، س ج د، س د ج مستعملات

جدس:
**جَديسٌ**: **حيٌّ**; **عاداً** ile nesep bağı kurarlardı; ve onlar **طَسمٍ**’in kardeşleridir; ve onların meskenleri **اليمامة** idi; dedi ki:
بوارُ **طَسمٍ** بيدي **جَديسِ**

جسد:
**الجَسَدُ** insan içindir; ve yerden yaratılmış olan insan dışındakine **جَسَدٌ** denilmez. Ve yiyip içmeyen her yaratılmış, melekler ve cinler gibi, akledenlerden ise, o **جَسَدٌ**’dur.
Ve **بني إسرائيل**’in buzağısı yiyip içmeyen ve böğüren bir **جَسَداً** idi; ve Yüce Allah’ın sözü: “وما جعلَّناهم **جَسَداً** لا يأكلون الطَّعام” yani onları yemeğe muhtaç olmayan bir yaratılmış kılmadık.
Ve **دمٌ جَسَدُ جاسِدٌ** yani kurumuş oldu; dedi ki:
..... منها **جاسِدٌ** ونَجيعُ
Ve dedi ki:
بساعديه **جَسَدُ** مُوركَّيُ		من الدماءِ مائِعٌ ويَبِسُ
Ve **الجَسَدُ**: kanın kendisi. Ve kuru **الجسد**.
Ve **الجِسادُ**: safran ve onun benzeri, şiddetli sarılığı olan kırmızı ve sarı boya.
Ve **ثوب مُجسَد**: aspurla veya safranla iyice doyurulmuş; onun çoğulu **مَجاسِد**’dir.
Ve **الجُسادُ**: karında bir ağrı; **البَجيذ** diye adlandırılır; ve dedi ki: ..... فيه **الجُساد المُحَنجِر** Ve **الخليل** dedi ki: **صوتٌ مُجَّسد** yani bir mihne ve nağmeler üzerine rakamlanmış.

سجد:
**نِساءٌ سُجَّدٌ**: gözleri gevşek olanlar; dedi ki:
وأهوى إلى حُورِ المدامعِ **سُجَّدِ**.
Ve **امرأةٌ ساجدةٌ**: **ساجيةٌ**.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “وأنّ **المساجدَ** لله” ve **المسجِدُ** bir toplayıcı isimdir; **المسجِدَ**’i ve bunun için edinilmiş olduktan sonra artık secde edilmeyen yeri bir araya toplar; fakat yerden olan **المَسجَدُ** ise secdenin bizzat yeridir.
Ve **الإسجادُ**: sükûn ile birlikte bakışı sürdürmek.

سدج:
**السَّدجُ** ve **التسَدُّجُ**: bâtılları uydurmak ve onları telif etmek; **العجاج** dedi ki:
حتى رَهَبنا الإثم أو أن تنسجا
عنا أقاويل امريءٍ تسدَّجـا
yani olmayan şeyi söylersin.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَجَدَ: خضع. وقال:
بِجَمْعٍ تَضِلُّ البُلْقُ في حَجَراتِهِتَرى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحَوافِرِ
ومنه سُجودُ الصلاة، وهو وضع الجَبْهة على الأَرْضِ. والاسْمُ السِجْدَةُ بالكسر. وسورة السَجْدَةِ. أبو عمرو: أَسْجَدَ الرَجُلُ: طَأْطَأَ رَأْسَهُ وانْحَنى. وأنشد أعرابِيٌّ من بني أسد:
وَقُلْنَ لَهُ أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدا
والسَجَّادَةُ: الخُمْرَةُ. وأَثَر السجود أيضاً في الجبهة. والإسجادُ: إدامة النَظَر وإمراضُ الأجفانِ. قال كثيِّر:
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ ذلك عِـنْـدَنـا		وإِسْجادَ عَيْنَيْكِ الصَيودِيْنِ رائجُ
والمَسْجِدُ والمَسْجَدُ: واحد المَساجد. والمسجدان: مسجدُ مكةَ مسجدُ المدينةِ. وقال الشاعر:
لكم مَسْجِدَا اللهِ المَزُورانِ والحَصىلكم قِبْصُهُ من بين أَثْرى وأَقْتَـرا
 والمَسْجَدُ بالفتح: جبهةُ الرجل حيثُ يصيبه نَدَبُ السجودِ. والآرابُ السبعةُ مساجدُ.

##### Türkçe

**سَجَدَ**: boyun eğdi. Ve dedi:
“Bir toplulukla, onun odalarında alaca (atlar) şaşırır; orada toynaklar için **سُجَّداً** (secde eder hâlde) olan tümsekleri görürsün.”
Bundan (olan) namazın **سُجودُ**’udur; o, alnı yere koymaktır. İsim **السِجْدَةُ**’dir, kesre ile. Ve **سورة السَجْدَةِ**. Ebû Amr: **أَسْجَدَ** adam: başını eğdi ve büküldü. Benî Esed’den bir bedevî şiir okudu:
“Ve ona dedik ki: Leylâ için **أَسْجِدْ**; o da **فَأَسْجَدا**.”
Ve **السَجَّادَةُ**: **الخُمْرَةُ**’dir. Ve ayrıca alnında **السجود**’un izi. Ve **الإسجادُ**: bakışı sürdürmek ve göz kapaklarını hasta etmektir. Kesîr dedi:
“Bizi sana aldatan, bunun bizim yanımızda (bulunması) mı; ve senin iki gözünün, avcı (gibi) olanlarının **إِسْجادَ**’ı (bakışı sürdürmesi) revaçta (mı)?”
Ve **المَسْجِدُ** ve **المَسْجَدُ**: **المَساجد**’in bir tekilidir. Ve **المسجدان**: Mekke’nin mescidi, Medine’nin mescidi. Şair dedi:
“Sizin için Allah’ın iki ziyaret olunan **مَسْجِدَا**’ı ve çakıl; sizin için onun **قِبْصُهُ**’u, en nemli ile en tozlu arasındandır.”
Ve **المَسْجَدُ** fetih ile: adamın alnı; secde yarasının kendisine isabet ettiği yer. Ve yedi uzuv **مساجد**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س د
جسد ، جدس ، سجد ، سدج ، دسج : مستعملة .
جدس : قال الليث : جَدِيسٌ : حَيٌّ من عَرَبِ عادٍ الأولى ، وهم إخْوَةُ طَسْمٍ ، وكانت مَنازِلُهُمْ اليمامَةَ ، وفيهم يَقُولُ رُؤبَةُ :
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ
وروِي عن مُعَاذِ بنِ جَبَل أنه قال : ( منْ كانَتْ له أرضٌ جادِسَةٌ قد عُرفتْ لهُ في الجاهِلِيَّةِ حَتى أَسْلَمَ فَهِيَ له ) .
قال أبو عبيد : الأرضُ الجادِسَةُ : التي لم تُعمَرْ ولم تُحْرثْ .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الجَوَادِسُ : البِقاعُ التي لم تُزْرَعْ قَطُّ .
( عمرٌ و عن أبيه ) : جَدَسَ الأثرُ وطلق ، ودمَسَ ، ودَسمَ إذا دَرَسَ .
جسد : قال الله جل وعز : ( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَّهُ خُوَارٌ ) ( طه : 88 ) .
قال أبو إسحاقَ : الجَسَدُ هو الذي لا يَعْقِلُ ولا يُميّزُ ، إنما معنى الجَسَدِ معنى الجُثَّة فقَطْ .
وقال في قوله جل وعز : ( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ) ( الأنبياء : 8 ) .
قال : جَسَدٌ واحدٌ ينبىءُ عن جماعةٍ .
قال : ومعناه : وما جعلناهم جَسَداً إلا لِيَأكلوا الطعامَ ، وذلك أنهم قالوا : ( مَا لِهَاذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ ) ( الفرقان : 7 ) فأُعْلِمُوا أنَّ الرُّسُلَ أجَمعِينَ يَأْكلُونَ الطّعامَ ، وأَنّهُمْ يَمُوتُونَ .
وروى أبو عُمر عن أبي العبَّاس ثعلبٍ ، وأبي العبَّاس المبَرَّدِ أنّهُمَا قالا : العَرَبُ إذا جاءَتْ بَين الكَلاَمَيْنِ بجَحْدَيْنَ كان الكلامُ إِخْبَاراً ، قالا : ومعنى الآية : إنما جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لِيَأكلوا الطعام .
قالا : ومثلُه في الكلام : ما سمِعتُ منكَ ، وَلا أَقْبَلَ منكَ ، معناه : إنما سمِعْتُ منكَ لأقبلَ منكَ .
قالا : وإذا كان الجَحْدُ في أول الكلام كان الكلامُ مَجْحُوداً جَحْداً حقيقيّاً ، قالا : وهو كقولكَ : ما زَيْدٌ بخَارِجٍ .
وقال الليثُ : الجَسَدُ : جسد الإنسان ، ولا
يقال لغير الإنسان جَسَدٌ منْ خَلْقِ الأرضِ .
قال : وكُلُّ خلق لا يَأكُلُ وَلا يَشْرَبُ من نَحْوِ الملاِئكةِ والجِن مما يعقل فهو جَسَدٌ .
( قلت ) : جَعَل الليث قولَ الله جل وعز : ( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ( كالملائكة وهو غلطٌ ، ومعناه الإخبَار كما قال النحويُّون : أي جَعَلنَاهُمْ جَسَداً لِيَأكلوا الطعَامَ ، وهذا يدل على أنَّ ذوي الأجساد يأكلون الطعامَ ، وأنَّ الملائكةَ رُوحانِيُّونَ لا يأكلونَ الطعامَ ، وليسوا جَسَداً .
حدثنا محمد بن إسحاق قال حدثنا حماد بن الحسن قال حدثنا أبو داود قال : حدثنا شعبة عن أبي بشر عن سعيد بن جبير في قول الله : ( سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ ) ( ص : 34 ) ، قال الشيطان ، ونحو ذلك قال الحسن .
وقال الليث : الجَسَدُ من الدَّمَاء : ما قدْ يَبِسَ ، فهو جَسَدٌ جَاسِدٌ .
وقال الطرماح يصف سهاماً بِنِصَالِهَا :
فِرَاغٌ عَوَارِي اللّيطِ تُكْسَى ظُباتُهَا
سَبَائِبَ ، مِنْها جَاسِدٌ ونَجِيْعُ
قال الليث : فالجَسَدُ : الدمُ نفسُهُ والجاسِدُ : اليابِسُ .
وقال ابن الأعرابي : المجَاسدُ : جمعُ المجْسَد ، وهو القَميصُ الذي يلي البَدنَ .
والمجَاسِدُ : جمع مِجْسَدٍ وهو القميص المُشْبَعُ بالزعفران .
وقال الفراء : المُجسَدُ ، والمِجْسَدُ : واحدٌ وهو من أُجْسِدَ أَي أُلزِق بالجَسَد ، إلا أنَّهُمُ استَثْقَلُوا الضم فكَسرُوا المِيمَ ، كما قالوا لِلمُطْرَفِ : مِطْرَفٌ ، وللمُصْحَف : مِصْحَفٌ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الجَسَدُ : الزَّعفَرَانُ ، وهو قيل لِلَّثوب : مُجْسَدٌ إذا صُبِغَ بالزَّعفَرَان .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال للزَّعفَرَان : الرَّيْهُقَانُ ، والجَادِي ، والجِسَادُ ، بكَسرِ الجِيمِ ، وكذلك قال ابنُ السكيت .
وقال الليث : الجِسَادُ : الزَّعْفَرَان ونحوُه من الصُّبغِ الأحمَر ، والأصفَرِ الشَّدِيدِ الصُّفْرَةِ ، وأنشد :
جِسَادَيْنِ مِنْ لَوْنَيْنِ وَرْسٍ وعَنْدَمِ
وقال : والثَّوْبُ المُجْسَدُ هو المُشْبَعُ عُصْفُراً أو زَعْفَرَاناً .
قال : والجُسَادُ : وَجَعٌ في البطن يسمى : بجَيدقٍ .
قال : وقال الخليلُ : صوتٌ مَجَسَّدٌ أي مَرقومٌ على محنةٍ وَنَغَمَاتٍ .
سجد : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : أسْجَدَ الرجلُ إذا طَأطَأ رأسَهُ وانحَنى ، وسَجَدَ إذا وضعَ جَبهتَهَ بالأرض .
وقال حُمَيد :
فُضُولَ أزمَّتهَا أَسْجَدَتْ
سُجُودَ النَّصَارَى لأرْبابِهَا
قال : وأنشدني أعرابي من بني أسد :
وقُلْنَ له أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا
يعني بعيرها أنَّه طأطَأ رأسَهُ لِتَرْكَبَهُ .
وقال ابن السكَّيتِ نحواً منه ، قال : والإسْجَادُ أيضاً : فُتُورُ الطَّرْفِ .
وقال كُثيِّرٌ :
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ دَلَّكِ عندنا
وإسْجَادَ عَيْنَيْكِ الصَّيُودَيْنِ رابحُ
( أبو عبيدٍ عن أبي عمرو ) : الإسْجَادُ : إدامةُ النَّظرِ مع سكونٍ .
وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الإسْجَادُ بكسر الهمزة : اليَهُودُ .
وأنشد :
وَافَى بهَا لِدَرَاهِمِ الإسْجَادِ
وروى ابنُ هاني لأبي عبيدةَ أنه قال : يقال : أعْطَونا إسجاداً أي الجِزْيَةَ .
وروي بيت الأسودِ بالفتح :
وَافَى بها لِدَراهِمِ الأسْجادِ
وقال : عَنَى دَرَاهِمَ الجزيةِ .
وقال الليث في قولِ الله : ( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً ) ( الجن : 18 ) .
قال : السُّجُودُ مواضعُهُ من الجَسَدِ ، والأرض : مَسَاجِدُ ، واحدها : مَسْجَدٌ .
قال : والمَسْجِدُ : اسمٌ جامعٌ حيثُ يُسجَدُ عليه ، وفيه ، وحيثُ لا يُسجَدُ بعد أن يكون اتُّخِذَ لذلك ، فأمّا المَسْجَدُ منَ الأرض فموضعُ السُّجْودِ نفسُه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : مَسْجَدٌ بفتح الجيم : مِحْرَابُ البيوت ، ومُصَلّى الجماعاتِ : مَسْجِدٌ بكسر الجيمِ ، والمَسَاجِدُ : جَمعُهُما .
والمَسَاجِدُ أيضاً : الآرَابُ التي يُسْجَدُ عليها .
ويقال : سَجَدَ سَجْدَةً .
وما أَحسنَ سِجْدَتَهُ ، أَي : هَيْئَةَ سُجوُدِهِ .
وقال الزجاج : قيل المَسَاجِدُ : مواضعُ السُّجُودِ من الإنسانِ . الجَبْهةُ ، والأنفُ ، واليَدانِ ، والركْبَتانِ والرِّجْلانِ ، ونحو ذلك قال الفراء وقال غيْرُهما في قوله ) صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً ) ( الجن : 18 ) : أَراد : وأنَّ السُّجودَ لله ، وهو جَمعُ مَسْجِدٍ ، كقولك : ضَرَبْتُ في الأرض مَضْرَباً .
وقوله جل وعز : ( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا وَقَالَ ياأَبَتِ هَاذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( يوسف : 100 ) .
قال الزّجاج : قيل : إنهُ كان من سُنَّةِ التعظيمِ في ذلك الوقتِ أن يُسجَدَ للمعظَّمِ في ذلك الوقتِ .
قال : وقيل : ( خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ) أي خَرُّوا لله سُجَّداً .
( قلت ) : وهذا قولُ الحَسن ، والأشبهُ
بظاهر الكِتاب أنهم سَجَدوا ليُوسُفَ ، دَلَّ عليه رُؤياهُ التي رآها حِين قال : ( إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ) ( يوسف : 4 ) . فظاهِرُ التلاوةِ أنَّهم سَجدُوا ليوسُفَ تعظيماً له مِنْ غير أنْ أشْرَكُوا بالله شيئاً ، وكأنَّهُمْ لم يَكونوا نُهُوا عن السجود لغير الله في شريعتهم .
فَأمَّا أمة محمدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نهَاهُمُ الله عن السُّجودِ لغيرِ الله جلّ وعزّ .
وفيه وَجْهٌ آخرُ لأهلِ العَربيَّةِ ، وهو أن تُجعَلَ اللامُ في قوله : ( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا ( . وفي قوله : ( رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ) ( يوسف : 4 ) لاَمَ من أَجْل المعنى : وَخَرُّوا من أَجْلِه سُجَّدا لله تَشَكُّراً لِمَا أنْعَمَ الله عليهم بيوسفَ عليه السلامُ ، وهذا كقولِكَ : فَعلْتُ ذلك لِعُيون الناس أَي مِن أَجْلِ عُيونهم .
وقال العجَّاجُ :
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ إذا اسْتُحِيرَا
لِلْمَاءِ في أجْوَافِها خَرِيرَا
من أجْل الجَرْعِ ، والله أعلم .
وقال الليث : السَّاجِدُ في لُغةِ طَيِّىءٍ : المُنْتَصِبُ .
قلت : ولا أحفظه لغيره .
حدثنا الحسين ، عثمان بن أبي شيبة ، عن وكيع ، عن سفيان ، عن الأعمش ، عن المنهال بن عمرو ، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس في قوله الله جل وعز : ( ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً ( قال : باب ضيق ، وقال : ( سجداً ) أي ركَّعاً . وفي نوادر أبي عمرو : الساجد في لغة طيىء المنتصب .
وروى ابنُ هانىء لأبي عبيدةَ أنه قال : عَيْنٌ ساجدةٌ إذا كانت فاترةً ، ونَخْلَةٌ ساجدةٌ إذا أَمالها حِمْلُها .
قال لبيد :
غُلبٌ سَواجِدُ لمْ يَدْخُلْ بها الحَصَرُ
وكل مَن ذَلَّ وخضَعَ لمِا أُمِرَ به فقد سَجَدَ .
ومنه قول الله ) شَىْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالْشَّمَآئِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ ) ( النحل : 48 ) أي خُضَّعاً متسخِّرة لما سُخِّرتْ له .
وسجود المَوَاتِ كلُّه في القرآن : طاعتُه لِمَا سُخِّرَ لَهُ .
ومنه قول الله جل وعز : ( أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ ( إلى قوله ) وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ ) ( الحج : 18 ) وليس سُجُودُ المَوَاتِ لله بأَعْجَبَ مِنْ هُبُوطِ الحِجَارَةِ من خَشْيَةِ الله ، وعلينَا التَّسْلِيمُ لله ، والإيمانُ بمَا أنْزَلَ منْ غَيْرِ تَطَلُّبِ
كَيْفِيَّةِ ذلكَ السُّجُودِ وَفِقْهِه ، لأنَّ الله جلَّ وعزَّ لمْ يُفَقّهْنَاهُ ، ونحو ذلك : تَسْبِيحُ المَوَاتِ منَ الجبالِ وغيرها من الطيورِ والدوابِّ يلزمُنَا الإيمانُ به ، والاعترافُ بقصورِ أفْهَامِنَا عَنْ فِقْهِه . كما قال الله : ( وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ) ( الإسراء : 44 ) .
سدج : قال الليث : السَّدْجُ ، والتَّسَدُّجُ : تَقَوُّلَ الأباطِيلِ وتألِيفُهَا .
وأنشد :
فِينَا أَقَاوِيلُ امْرِىءٍ تَسَدَّجَا
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ قال : السّدَّاجُ والسَّرَّاجُ ، بالدال والراء : الكَذَّابُ .
قال رؤبةُ :
شَيْطَانَ كلِّ مُتْرَفٍ سَدّاجِ
دسج : المُدْسِجُ ، لم يذكُرِ الأزهريُّ من هذا شيئاً .
وبخط غيره : المُدْسِجُ : دُوَيْبَّةٌ تَنْسِجُ كالعَنْكَبُوتِ .

##### Türkçe

ج س د
**جسد** ، **جدس** ، **سجد** ، **سدج** ، **دسج** : kullanımdadır.

**جدس** : Leys dedi ki: **جَدِيسٌ** : ilk **عاد** Araplarından bir kabiledir; onlar **طسم**’ın kardeşleridir; meskenleri **اليمامة** idi; ve onlar hakkında **رؤبة** şöyle der:
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ

Ve **مُعَاذِ بنِ جَبَل**’den rivayet olundu ki o şöyle dedi: “Kimin, cahiliyede kendisine ait olduğu bilinmiş, sonra Müslüman oluncaya kadar (öylece kalmış) **جادِسَةٌ** bir arazisi varsa, o onundur.”

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأرضُ الجادِسَةُ** : imar edilmemiş ve sürülmemiş olan (arazi).

( Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi ki: **الجَوَادِسُ** : asla ekilmemiş yerlerdir.

( Amr ve babasından ) : **جَدَسَ** iz ve silindi, ve **طلق** , ve **دمَسَ** , ve **دَسمَ** ; **دَرَسَ** olduğunda.

**جسد** : Allah azze ve celle dedi: **( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَّهُ خُوَارٌ )** (Tâhâ: 88).

Ebû İshâk dedi ki: **الجَسَدُ** akletmeyen ve ayırt etmeyen şeydir; **الجَسَدِ**’in manası ancak **الجُثَّة** manasıdır, sadece.

Ve azze ve celle’nin şu sözü hakkında: **( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ )** (Enbiyâ: 8).
Dedi ki: **جَسَدٌ** tekil, bir cemaatten haber verir.
Dedi ki: Manası: Biz onları, yemek yemesinler diye **جَسَداً** kılmadık; bilakis yemek yesinler diye; çünkü onlar dediler ki: **( مَا لِهَاذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ )** (Furkân: 7); böylece onlara, bütün resullerin yemek yediği ve onların öldüğü bildirildi.

Ebû Ömer, Ebû’l-Abbâs Sa‘leb’den ve Ebû’l-Abbâs el-Müberred’den rivayet etti ki ikisi şöyle dediler: Arap, iki söz arasına iki nefy getirdiğinde söz haber olur. Dediler ki: Âyetin manası: Biz onları ancak yemek yesinler diye **جَسَداً** kıldık.
Dediler ki: Bunun sözde benzeri: “Senden işitmedim, senden kabul etmem”; manası: Senden ancak işittim ki senden kabul edeyim.
Dediler ki: Nefy sözün başında olursa söz hakiki bir nefy ile menfî olur; dediler ki: Bu, senin “Zeyd çıkacak değildir” demen gibidir.

Leys dedi ki: **الجَسَدُ** : insanın bedeni; ve yer yaratıklarından insan dışındakine **جَسَدٌ** denmez.
Dedi ki: Melekler ve cinler gibi akledenlerden, yiyip içmeyen her yaratık **جَسَدٌ**’dur.

( Dedim ki ) : Leys, Allah azze ve celle’nin şu sözünü: **( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ )** (melekler gibi) kıldı; bu yanlıştır. Manası, nahivcilerin dediği gibi haberdir; yani: Biz onları **جَسَداً** kıldık ki yemek yesinler. Bu, beden sahiplerinin yemek yediğine; meleklerin ise ruhanî olup yemek yemediğine ve **جَسَداً** olmadıklarına delalet eder.

Bize Muhammed b. İshâk haber verdi; dedi: bize Hammâd b. el-Hasen haber verdi; dedi: bize Ebû Dâvûd haber verdi; dedi: bize Şu‘be, Ebû Bişr’den, Saîd b. Cübeyr’den, Allah’ın şu sözü hakkında: **( سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ )** (Sâd: 34) rivayet etti; dedi ki: şeytan; Hasan da buna benzer söyledi.

Leys dedi ki: **الجَسَدُ** kanlardan: kurumuş olan şeydir; o, **جَسَدٌ جَاسِدٌ**’dir.

Tarmah, uçlarıyla okları vasfederek dedi:
فِرَاغٌ عَوَارِي اللّيطِ تُكْسَى ظُباتُهَا
سَبَائِبَ ، مِنْها جَاسِدٌ ونَجِيْعُ

Leys dedi ki: Öyleyse **الجَسَدُ** : kanın kendisi; **الجاسِدُ** : kuru olandır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المجَاسدُ** : **المجْسَد**’in cem‘idir; o, bedene bitişik olan gömlektir.
Ve **المجَاسِدُ** : **مِجْسَدٍ**’in cem‘idir; o, safranla iyice doyurulmuş gömlektir.

Ferrâ dedi ki: **المُجسَدُ** ve **المِجْسَدُ** : birdir; **أُجْسِدَ**’dendir; yani bedene yapıştırıldı. Ancak onlar dammeyi ağır buldular da **المِيمَ**’i kesrelediler; nitekim **المُطْرَفِ** için **مِطْرَفٌ** dediler; **المُصْحَف** için **مِصْحَفٌ** dediler.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ömer’den ) : **الجَسَدُ** : safrandır; ve elbiseye, safranla boyandığında **مُجْسَدٌ** denir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: safrana **الرَّيْهُقَانُ** , **الجَادِي** ve **الجِسَادُ** denir; **الجِيمِ**’in kesresiyle; İbnü’s-Sikkît de böyle dedi.

Leys dedi ki: **الجِسَادُ** : safran ve onun benzeri, kırmızı boya ve şiddetli sarılığı olan sarı (boya); ve şu beyti okudu:
جِسَادَيْنِ مِنْ لَوْنَيْنِ وَرْسٍ وعَنْدَمِ

Ve dedi ki: **الثَّوْبُ المُجْسَدُ** : aspurla veya safranla iyice doyurulmuş olandır.
Dedi ki: **الجُسَادُ** : karında bir ağrıdır; **بَجَيدقٍ** diye adlandırılır.
Dedi ki: Halîl dedi ki: **صوتٌ مَجَسَّدٌ** yani bir mihne ve nağmeler üzerine rakamlanmış (işaretlenmiş) bir ses.

**سجد** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) : Adam **أسْجَدَ** eder; başını eğip büküldüğünde; **سَجَدَ** eder; alnını yere koyduğunda.
Humeyd dedi:
فُضُولَ أزمَّتهَا أَسْجَدَتْ
سُجُودَ النَّصَارَى لأرْبابِهَا

Dedi ki: Benî Esed’den bir bedevî bana şu beyti okudu:
وقُلْنَ له أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا

Yani onun devesi; onu bindirsin diye başını eğdi.

İbnü’s-Sikkît de buna benzer söyledi; dedi ki: **الإسْجَادُ** ayrıca: bakışın gevşemesi.

Küseyyir dedi:
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ دَلَّكِ عندنا
وإسْجَادَ عَيْنَيْكِ الصَّيُودَيْنِ رابحُ

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) : **الإسْجَادُ** : sükûn ile birlikte bakışı sürdürmektir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **الإسْجَادُ** (hemzenin kesresiyle): Yahudilerdir.
Ve şu beyti okudu:
وَافَى بهَا لِدَرَاهِمِ الإسْجَادِ

İbn Hânî, Ebû Ubeyde’ye (nispetle) rivayet etti ki dedi: “Bize **إسجاداً** verdiler” denir; yani cizye.

Esved’in beyti fetha ile rivayet olundu:
وَافَى بها لِدَراهِمِ الأسْجادِ

Ve dedi ki: cizye dirhemlerini kastetti.

Leys, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً )** (Cin: 18).
Dedi ki: **السُّجُودُ** onun yerleri bedendendir; ve yer: **مَسَاجِدُ**’dir; tekili: **مَسْجَدٌ**.
Dedi ki: **المَسْجِدُ** : üzerine secde edilen yerde, içinde ve bunun için edinilmiş olduktan sonra üzerinde secde edilmese bile (orada) bulunan yer için toplayıcı bir isimdir. Ama yerden olan **المَسْجَدُ** secdenin bizzat yeridir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **مَسْجَدٌ** ( **الجيم**’in fethasıyla): evlerin mihrabı; cemaatlerin namaz kıldığı yer: **مَسْجِدٌ** ( **الجيم**’in kesresiyle); **المَسَاجِدُ** : ikisinin cem‘idir.
Ve **المَسَاجِدُ** ayrıca: üzerine secde edilen uzuvlardır.

Ve denir: **سَجَدَ سَجْدَةً**.
Ve onun secdesi ne güzeldir; yani: secdesinin heyeti.

Zeccâc dedi ki: **المَسَاجِدُ** denildi: insandan secde yerleri; alın, burun, iki el, iki diz ve iki ayak ve benzeri. Ferrâ da böyle dedi. Ve başkaları, şu söz hakkında: **( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً )** (Cin: 18): Şunu istedi: secde Allah içindir; ve o, **مَسْجِدٍ**’in cem‘idir; senin “Yerde bir vurma vurdum” demen gibi.

Azze ve celle’nin şu sözü: **( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا وَقَالَ ياأَبَتِ هَاذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 )** (Yûsuf: 100).
Zeccâc dedi ki: Denildi: o vakitte tazimin sünnetinden, tazim edilene secde edilmesiydi.
Dedi ki: Ve denildi: **( خَرُّوا لَهُ سُجَّداً )** yani Allah’a secde ederek düştüler.

( Dedim ki ) : Bu, Hasan’ın sözüdür; kitabın zahirine daha uygun olan, onların Yûsuf’a secde etmiş olmalarıdır; buna, “Ben gördüm…” dediği vakit gördüğü rüyası delalet eder: **( إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ )** (Yûsuf: 4). Tilavetin zahiri, onların Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın, Yûsuf’a tazim olarak secde ettikleridir; sanki onların şeriatında Allah’tan başkasına secdeden nehyedilmemişlerdi.
Ama Muhammed ümmeti ( صلى الله عليه وسلم ) ise, Allah onları Allah azze ve celle’den başkasına secdeden nehyetti.

Ve Arapça ehli için başka bir vecih vardır: **( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا )** sözündeki **اللام**’ın ve **( رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ )** (Yûsuf: 4) sözündeki **اللام**’ın, mana için “sebep/amaç” **لام**’ı kılınması: “Onun sebebiyle Allah’a secde ederek düştüler; Allah’ın onlara Yûsuf ile nimet vermesine şükür olarak.” Bu, senin “Bunu insanların gözleri için yaptım” demen gibidir; yani onların gözleri sebebiyle.

A‘câc dedi:
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ إذا اسْتُحِيرَا
لِلْمَاءِ في أجْوَافِها خَرِيرَا

**الجَرْعِ** sebebiyle; Allah daha iyi bilir.

Leys dedi ki: **السَّاجِدُ** , Tayyı’ dilinde: dikilen (muntasıb)dır.
Dedim ki: Onun dışında birinden bunu ezberlemiyorum.

Bize Hüseyin, Osman b. Ebî Şeybe’den; o, Vekî‘den; o, Süfyân’dan; o, A‘meş’ten; o, Minhâl b. Amr’dan; o, Saîd b. Cübeyr’den; o, İbn Abbâs’tan, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: **( ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً )** rivayet etti; dedi ki: dar bir kapı; ve dedi ki: **( سجداً )** yani rükû edenler olarak. Ebû Amr’un Nevâdir’inde: **الساجد** Tayyı’ dilinde dikilen (muntasıb)dır.

İbn Hânî, Ebû Ubeyde’ye (nispetle) rivayet etti ki dedi: **عَيْنٌ ساجدةٌ** denir; gevşek olduğunda; ve **نَخْلَةٌ ساجدةٌ** ; yükü onu eğdiğinde.

Lebîd dedi:
غُلبٌ سَواجِدُ لمْ يَدْخُلْ بها الحَصَرُ

Ve kim zillete düşer ve kendisine emredilene boyun eğerse, muhakkak **سَجَدَ** etmiştir.

Bundan, Allah’ın şu sözü: **( شَىْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالْشَّمَآئِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ )** (Nahl: 48) yani boyun eğmişler, kendisine boyun eğdirildiği şeye boyun eğdirilmişler olarak.

Kur’an’da cansızların secdesinin tamamı: kendisine boyun eğdirilene itaati.

Bundan, Allah azze ve celle’nin şu sözü: **( أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ )** … şu söze kadar: **( وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ )** (Hac: 18). Cansızların Allah’a secdesi, taşların Allah korkusundan inişinden daha şaşılacak değildir. Bize düşen Allah’a teslim olmak ve indirdiğine iman etmektir; o secdenin keyfiyetini ve fıkhını aramaksızın; çünkü Allah azze ve celle onu bize fıkıh ettirmedi. Bunun benzeri: dağlardan ve başka şeylerden, kuşlardan ve hayvanlardan cansızların tesbihi; ona iman etmek ve onu anlamaktan idraklerimizin aczini itiraf etmek bize gerekir. Nitekim Allah dedi: **( وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ )** (İsrâ: 44).

**سدج** : Leys dedi ki: **السَّدْجُ** ve **التَّسَدُّجُ** : batılları uydurmak ve onları telif etmektir.
Ve şu beyti okudu:
فِينَا أَقَاوِيلُ امْرِىءٍ تَسَدَّجَا

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **السّدَّاجُ** ve **السَّرَّاجُ** , **الدال** ve **الراء** ile: yalancıdır.

Rü’be dedi:
شَيْطَانَ كلِّ مُتْرَفٍ سَدّاجِ

**دسج** : **المُدْسِجُ** ; Ezherî bundan hiçbir şey zikretmedi.
Başkasının hattıyla: **المُدْسِجُ** : örümcek gibi ağ ören küçük bir canlıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والتاء وما يثلثهما)
(ستر) السين والتاء والراء كلمةٌ تدلُّ على الغِطاءِ. تقول: سترت الشيء ستراً. والسُّتْرَة: ما استترت به، كائناً ما كان. وكذلك السِّتَار([1]). فأمَّا الإستار، وقولهم إستار الكعبة، فالأغلبُ أنه من السِّتْر، وكأنَّه أراد به ما تُستَر به الكعبة من لباسٍ. إلاَّ أنَّ قوماً زعموا أنْ ليس ذلك من اللِّباس، وإنما هو من العَدَد. قالوا: والعرب تسمِّي الأربعة الإستار([2])، ويحتجُّون بقول الأخطل:
لعمرك إنَّني وابنَيْ جُعَيْلٍ *** وأُمَّهُمَا لَإِسْتَارٌ لئيمُ([3])ويقول جرير:
قُرِنَ الفرزدقُ والبَعيثُ وأمُّه *** وأبُو الفرزدق قُبِّحَ الإستارُ([4])قالوا: فأستار الكعبة: جُدرانها وجوانبها، وهي أربعة، وهذا شيءٌ قد قيل، والله أعلم بصحته.
(ستن) السين والتاء والنون ليس بأصل يتفرَّع، لأنَّه نبت، ويقال لـه الأسْتَنُ. وفيه يقول النابغة:
تَنِفرُ مِن أَسْتَنٍ سُودٍ أسافلُهُ *** مثل الإماءِ اللّواتي تَحمِل الحُزَما([5])(سجح) السين والجيم والحاء أصل منقاس، يدلُّ على استقامةٍ وحسن. والسُّجُح: الشّيء المستقيم. ويقال: "مَلَكْتَ فأَسْجِحْ"، أي أَحْسِن العَفْو. ووجهٌ أَسْجَحُ، أي مستقيم الصُّورة. قال ذو الرمَّة:
* ووجهٌ كمرآةِ الغريبة أسجحُ([6]) *
وهذا كلُّه من قولهم: تنَحَّ عن سُجُْح الطَّريقِ([7])، أي عن جادّته ومستقيمه.
(سجد) السين والجيم والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد يدلّ على تطامُن وذلّ. يقال سجد، إذا تطَامَنَ. وكلُّ ما ذلَّ فقد سجد. قال أبو عمرو: أسْجَدَ الرَّجُل، إذا طأطأَ رأسَهُ وانحنى. قال حُميد:
فُضُولَ أزِمّتِها أسْجَدَتْ *** سُجودَ النَّصارى لأربابِها([8])وقال أبو عبيدة مثلَه، وقال: أنشدَني أعرابيٌّ أسديّ:
* وقُلنَ له أَسْجِدْ لليلَى فأسْجَدَا([9]) *
يعني البعيرَ إذا طأطأَ رأسه. وأما قولهم: أسجَدَ إِسجاداً، إذا أدام النَّظر، فهذا صحيحٌ، إلاَّ أن القياسَ يقتضي ذلك في خَفض، ولا يكون *النّظرَ الشّاخصَ ولا الشزْر. يدلُّ على ذلك قولُهُ:
أَغَرَّكِ مِنِّي أنَّ دَلَّكِ عندنا *** وإِسجادَ عينيكِ الصَّيُودَينِ رابحُ([10])ودراهم الإسجاد: درَاهمُ كانت عليها صورٌ، فيها صورُ ملوكهم، وكانوا إذا رأوها سَجَدُوا لها. وهذا في الفُرس. وهو الذي يقول فيه الأسود:
مِنْ خَمرِ ذِي نُطَفٍ أغَنَّ مُنَطّقٍ *** وافَى بها لِدراهم الإِسجادِ([11])
(سجر) السين والجيم والراء أصولٌ ثلاثة: المَلء، والمخالطة، والإيقاد.
فأمّا الملء، فمنه البحر المسجور، أي المملوء. ويقال للموضع الذي يأتي عليه السّيلُ فيملؤه: ساجر. قال الشّمّاخ:
* كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ([12]) *
ومن هذا الباب، الشَّعر المنْسجِرُ، وهو الذي يَفِرُ([13])حتى يَسترسلَ من كثرته. قال:
* إذا ما انثَنَى شَعْرُها المنْسجِرْ([14]) *
وأمَّا المخالَطة فالسّجير: الصاحب والخليط، وهو خلاف الشَّجير. ومنه عينٌ سَجْراءُ، إذا خالط بياضَها حمرة.
وأمَّا الإيقاد فقولهم : سجرت التّنُّور، إذا أوقدتَه، والسَّجُور: ما يُسجَرُ به التّنُّور. قال:
ويوم كتَنُّور الإماءِ سَجَرْنَهُ *** وألَقْيَنَ فيه الجَزْلَ حَتَّى تأجَّمَا([15])ويقال للسَّجُور السجار([16]).
ومما يقارب هذا استَجَرَت([17])الإِبل على نَجَائِها، إذا جدّت، كأنَّها تتَّقد في سيرها اتّقاداً. ومنه سَجَرَت النّاقةُ، إذا حَنَّتْ حنيناً شديداً.
(سجع) السين والجيم والعين أصلٌ يدلُّ على صوت متوازن. من ذلك السَّجع في الكلام، وهو أن يُؤتَى به وله فواصلُ كقوافِي الشِّعر، كقولهم: "مَنْ قَلَّ ذَلّ، ومن أَمِِرَ فَلّ"، وكقولهم: "لا ماءَكِ أَبقيْتِ، ولا دَرَنَكِ أنْقَيْت". ويقال سجَعت الحمامةُ، إذا هَدَرَتْ.
(سجف) السين والجيم والفاء أصلٌ واحد، وهو إسبال شيءٍ ساتر. يقال أسجفت السِّتر: أرسلتُهُ. والسَّجْف والسِّجف([18]): سِتر الحَجَلة. ويقال أسجَفَ اللّيلُ، مثل أسدَفَ.
(سجل) السين والجيم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انصبابِ شيءٍ بعد امتلائِهِ. من ذلك السَّجْل، وهو الدَّلو العظيمة. ويقال سَجَلت الماءَ فانسجَلَ، وذلك إذا صَبْبَته. ويقال للضَّرْع الممتلئ سَجْل([19]). والمساجلة: المفاخرة، والأصل في الدِّلاء، إذا تساجَلَ الرجلان، وذلك تنازعُهما، يريد كلُّ واحدٍ منهما غلبةَ صاحبه. ومن ذلك الشّيء المُسْجَل، وهو المبذول لكلِّ أحد، كأنَّه قد صُبَّ صبّاً.  قال محمّد بن علي في قوله تعالى: ﴿هل جَزَاءُ الإحْسَانِ إلاَّ الإحْسَانُ﴾  [الرحمن 60]: هي مُسْجَلَة للبَرِّ والفاجر. وقال الشاعر في المُسْجَل:
* وأصَبَحَ معروفي لقومِيَ مُسْجَلا *
فأما السِّجِلّ فمن السَّجْل والمساجلة، وذلك أنَّه كتَابٌ يجمَع كتباً ومعانيَ. وفيه أيضاً كالمساجلة، لأنّه عن منازعةٍ ومُداعاة. ومن ذلك قولهم: الحرب سِجَالٌ، أي مباراةٌ مرَّة كذا ومرةً كذا. وفي كتاب الخليل: السَّجْل: ملء الدلو. وأما السِّجِّيل فمن السِّجِلّ، وقد يحتمل أن يكون مشتقاً من بعض ما ذكرناه. وقالوا: السِّجِّيل: الشديد.
(سجم) السين والجيم والميم أصلٌ واحدٌ، وهو صبُّ الشّيء من الماء والدَّمعِ. يقال سَجَمَت العينُ دَمعَها. وعينٌ سَجوم، ودمعٌ مسجوم. ويقال أرض مسجومة: ممطورة.
(سجن) السين والجيم والنون أصلٌ واحد، وهو الحَبْس. يقال سجنته سَجناً. والسِّجن: المكان يُسجَن فيه الإنسان. قال الله جلَّ ثناؤه في قصّة يوسف عليه السلام: ﴿قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ﴾ [يوسف 33]. فيقرأ فتحاً على المصدر، وكسراً على الموضع([20])، وأما قولُ ابنِ مُقْبل:
* ضرباً تَوَاصَى به الأبطالُ سِجِّينا([21]) *
فقيل إنَّهُ أراد سِجِّيلاً. أي شديداً. وقد مضى ذِكرُهُ. وإِنَّما أبدل اللام نوناً. والوجه في هذا أنَّهُ قياس الأوَّل من السَّجن، وهو الحبس؛ لأنَّه إذا كان ضرباً شديداً ثبت المضروب، كأنَّه قد حبسه.
(سجو) السين والجيم والواو أصلٌ يدلُّ على سكونٍ وإطباق. يقال* سَجَا اللّيلُ، إذا ادلهمَّ وسكَن. وقال:
يا حبَّذَا القَمراءُ واللَّيْلُ السَّاجْ *** وطُرقٌ مثلُ مُلاءِ النُّسَّاجْ([22])وطرف ساجٍ، أي ساكن.
--------------ــــ
([1]) والستارة ، بالهاء أيضاً.
([2]) ذكر في اللسان والمعرب 42 أنه معرب "جهار" الفارسية، بمعنى أربعة. على أن اللفظ "استار" في الفارسية يظن أنَّه مأخوذ من اليونانية. انظر استينجاس 49.
([3]) ديوان الأخطل 297 واللسان (ستر) . وابنا جعيل، هما كعب وعمير.
([4]) كذا وردت الرواية في الأصل والمجمل والديوان 208. ورواية اللسان:
إن الفرزدق والبعيث وأمه *** وأبا البعيث لشر ما إستار
 ([5]) ديوان النابغة 68 واللسان (ستن).
([6]) صدره كما في الديوان 88 واللسان (حشر): * لها أذنٌ حشرٌ وذِفْرَى أسيلة *
([7]) سجح الطريق، بالضم وبضمتين.
([8]) ذكر ابن بري أن صواب إنشاده: "لأحبارها". وقبله:
فلما لوين على معصم  *** وكف خضيب وأسوارها
 ([9]) الشطر في المجمل واللسان (سجد).
([10]) البيت لكثير عزة كما في اللسان (سجد).
([11]) البيت في اللسان (سجد). وقصيدة الأسود بن يعفر في المفضليات (2: 16-20).
([12]) البيت لم يرد في الديوان. وهو بتمامه كما في اللسان (سجر):
وأحمى عليها ابنا يزيد بن مسهر *** ببطن المراض كل حسي وساجر
([13]) وفر يفر، كوعد يعد، ويقال أيضاً وفر يوفر من باب كرم، أي كثر.
([14]) وكذا روايته في المجمل. وفي اللسان (6: 9): "شعره المنسجر". لكن في اللسان (6: 10):  * إذا ثنى فرعها المسجر *.
    بعد أن ذكر قبله:" المسجر: الشعر المسترسل". على أنه يقال المسجّر، بتشديد الجيم، والمنسجر، والمسوجر أيضاً.
([15]) البيت لعبيد بن أيوب العنبري، "كما في اللسان (أجم)". وتأجم، مثل تأجج، وزناً ومعنى. وبعده:
رميت بنفسي في أجيج سمومه *** وبالعنس حتى جاش منسمها دما
 ([16]) لم أجد هذه الكلمة في غير المقاييس. ولا أدري ضبطها.
([17]) في اللسان والمجمل: "انسجرت".
([18]) في الأصل: "السجيف"، محرف.
([19]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "السجيل"، و"الأسجل".
([20]) قرأ بالفتح عثمان ومولاه طارق، وزيد بن علي، والزهري، وابن أبي إسحاق، وابن هرمز، ويعقوب. تفسير ابن حيان (5: 306).
([21]) في اللسان "تواصت به". وصدره: *ورجلة يضربون الهام عن عرض*.
([22]) الرجز لأحد الحارثيين، كما في اللسان (سجا).

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**التاء** وما يثلثهما)
(**ستر**) **السين** ve**التاء** ve**الراء** örtüye delâlet eden bir kelimedir. Dersin ki: bir şeyi örttüm, örtme olarak. Ve **السُّتْرَة**: onunla örtündüğün şeydir, her ne olursa olsun. Ve yine **السِّتَار**. Artık **الإستار**’a ve onların “Kâbe’nin **إستار**’ı” sözlerine gelince: galip olan, onun **السِّتْر**’den olmasıdır; sanki onunla Kâbe’nin, bir giyimden, örtüldüğü şeyi murad etti. Ancak bir kavim, bunun giyimden olmadığını, ancak sayıdan olduğunu iddia etti. Dediler ki: Araplar dörde **الإستار** der; ve Ahtal’ın sözüyle delil getirirler:
لعمرك إنَّني وابنَيْ جُعَيْلٍ *** وأُمَّهُمَا لَإِسْتَارٌ لئيمُ
Ve Cerîr der:
قُرِنَ الفرزدقُ والبَعيثُ وأمُّه *** وأبُو الفرزدق قُبِّحَ الإستارُ
Dediler ki: Kâbe’nin **أستار**’ı: onun duvarları ve yanlarıdır; ve onlar dörttür. Ve bu, söylenmiş bir şeydir; ve Allah, onun sıhhatini daha iyi bilendir.

(**ستن**) **السين** ve**التاء** ve**النون** dallanıp budaklanan bir asıl değildir; çünkü o bir bitkidir; ve ona **الأسْتَنُ** denir. Ve Nâbiga onda der:
تَنِفرُ مِن أَسْتَنٍ سُودٍ أسافلُهُ *** مثل الإماءِ اللّواتي تَحمِل الحُزَما

(**سجح**) **السين** ve**الجيم** ve**الحاء** kıyaslı bir asıldır; doğruluğa ve güzelliğe delâlet eder. Ve **السُّجُح**: doğru şeydir. Ve denir: “مَلَكْتَ فأَسْجِحْ”, yani affı güzel yap. Ve **وجهٌ أَسْجَحُ**, yani sûretçe düzgün. Zû’r-Rumme dedi:
* ووجهٌ كمرآةِ الغريبة أسجحُ *
Ve bunun hepsi onların “تنَحَّ عن **سُجُْح** الطَّريقِ” sözündendir; yani onun ana yolundan ve doğrusundan.

(**سجد**) **السين** ve**الجيم** ve**الدال** tek bir asıldır; düzenli olarak alçalmaya ve zillete delâlet eder. **سجد** denir; alçaldığı zaman. Ve her ne zillet gösterdiyse, muhakkak **سجد** etmiştir. Ebû Amr dedi: Adam **أسْجَدَ** etti; başını eğdiği ve büküldüğü zaman. Humeyd dedi:
فُضُولَ أزِمّتِها أسْجَدَتْ *** سُجودَ النَّصارى لأربابِها
Ebû Ubeyde de onun benzerini söyledi ve dedi: Esedli bir bedevî bana okudu:
* وقُلنَ له أَسْجِدْ لليلَى فأسْجَدَا *
Yani, deveyi; başını eğdiği zaman. Ama onların “**أسجَدَ** **إِسجاداً**” sözleri, bakışı sürdürdüğü zaman; bu doğrudur; ancak kıyas, bunu alçaltmada gerektirir; ve dikilmiş bakış ve yan bakış olmaz. Buna onun sözü delâlet eder:
أَغَرَّكِ مِنِّي أنَّ دَلَّكِ عندنا *** وإِسجادَ عينيكِ الصَّيُودَينِ رابحُ
Ve **دراهم الإسجاد**: üzerinde sûretler bulunan dirhemlerdi; onların krallarının sûretleri vardı; ve onları gördükleri zaman onlara secde ederlerdi. Ve bu, Farslar hakkındadır. Ve Esved’in onda söylediği budur:
مِنْ خَمرِ ذِي نُطَفٍ أغَنَّ مُنَطّقٍ *** وافَى بها لِدراهم الإِسجادِ

(**سجر**) **السين** ve**الجيم** ve**الراء** üç asıldır: doldurma, karıştırma, ve yakma.
Doldurmaya gelince: ondan **البحر المسجور**; yani doldurulmuş. Ve selin gelip onu doldurduğu yere **ساجر** denir. Şemmâh dedi:
* كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ *
Ve bu bâbdan, **الشَّعر المنْسجِرُ**; o, **يَفِرُ** olan (saçı)dır; çokluğundan dolayı salınıp uzayıncaya kadar. Dedi:
* إذا ما انثَنَى شَعْرُها المنْسجِرْ *
Karıştırmaya gelince: **السّجير** yoldaş ve karışıktır; ve o, **الشَّجير**’in zıddıdır. Ve ondan **عينٌ سَجْراءُ**; beyazına kızıllık karıştığı zaman.
Yakmaya gelince: onların “tandırı **سجرت**” sözleri; onu yaktığın zaman. Ve **السَّجُور**: tandırın onunla yakıldığı şeydir. Dedi:
ويوم كتَنُّور الإماءِ سَجَرْنَهُ *** وألَقْيَنَ فيه الجَزْلَ حَتَّى تأجَّمَا
Ve **السَّجُور**’a **السجار** denir.
Ve buna yakın olanlardan: develer, koşularında ciddileştikleri zaman, **استَجَرَت**; sanki yürüyüşlerinde bir tutuşma ile tutuşuyorlar. Ve ondan: dişi deve **سَجَرَت**; şiddetli bir inleme ile inlediği zaman.

(**سجع**) **السين** ve**الجيم** ve**العين** dengeli bir sese delâlet eden bir asıldır. Bundan: sözde **السَّجع**; o, şiirin kafiyeleri gibi fasılaları olacak şekilde onunla gelinmesidir; onların “مَنْ قَلَّ ذَلّ، ومن أَمِِرَ فَلّ” sözleri gibi; ve onların “لا ماءَكِ أَبقيْتِ، ولا دَرَنَكِ أنْقَيْت” sözleri gibi. Ve güvercin **سجَعت** denir; gürlediği zaman.

(**سجف**) **السين** ve**الجيم** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da örten bir şeyi aşağı salmaktır. **السِّتر**’i **أسجفت** dedin: onu saldım. Ve **السَّجْف** ve**السِّجف**: gelin odasının perdesi. Ve “gece **أسجَفَ** etti” denir; **أسدَفَ** gibi.

(**سجل**) **السين** ve**الجيم** ve**اللام** tek bir asıldır; dolduktan sonra bir şeyin dökülmesine delâlet eder. Bundan **السَّجْل**; o, büyük kovadır. Ve “suyu **سَجَلت** de **فانسجَلَ**” denir; onu döktüğün zaman. Ve dolu memeye **سَجْل** denir. Ve **المساجلة**: övünüşmedir; ve asıl, kovalar hakkındadır; iki adam **تساجَلَ** ettiği zaman; bu, onların çekişmesidir; her biri, arkadaşına galip gelmeyi ister. Ve ondan **الشّيء المُسْجَل**; o, herkes için bağışlanmış olandır; sanki döke döke dökülmüştür. Muhammed b. Ali, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: ﴿هل جَزَاءُ الإحْسَانِ إلاَّ الإحْسَانُ﴾ [الرحمن 60]: o, iyiler ve günahkârlar için **مُسْجَلَة**’dir. Ve şair **المُسْجَل** hakkında dedi:
* وأصَبَحَ معروفي لقومِيَ مُسْجَلا *
Ama **السِّجِلّ** ise **السَّجْل** ve**المساجلة**’dendir; çünkü o, yazıları ve mânâları toplayan bir kitaptır. Ve onda da **المساجلة** gibi vardır; çünkü o, çekişmeden ve çağrışmadan dolayıdır. Ve ondan onların “savaş **سِجَالٌ**’dır” sözleri; yani bir defa şöyle, bir defa böyle karşılıklı vuruşmadır. Halîl’in kitabında: **السَّجْل**: kovanın dolusu. Ama **السِّجِّيل** ise **السِّجِلّ**’dendir; ve zikrettiklerimizin bazısından türemiş olması da muhtemeldir. Ve dediler ki: **السِّجِّيل**: şiddetli olandır.

(**سجم**) **السين** ve**الجيم** ve**الميم** tek bir asıldır; o, su ve gözyaşından bir şeyi dökmektir. “Göz, gözyaşını **سَجَمَت**” denir. Ve **عينٌ سَجوم**; ve **دمعٌ مسجوم**. Ve “**أرض مسجومة**” denir: yağmur görmüş.

(**سجن**) **السين** ve**الجيم** ve**النون** tek bir asıldır; o da hapsetmektir. “Onu **سجنته** **سَجناً**” denir. Ve **السِّجن**: insanın içinde hapsedildiği yerdir. Allah, Yusuf aleyhisselâm kıssasında, yüce övgüsüyle dedi: ﴿قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ﴾ [يوسف 33]. Masdar üzerine fetha ile, yer üzerine kesra ile okunur; ama İbn Mukbil’in sözü:
* ضرباً تَوَاصَى به الأبطالُ سِجِّينا *
“**سِجِّيلاً**”ı murad etti denildi; yani şiddetli. Ve onun zikri geçti. Ancak **اللام**’ı **نون** olarak değiştirdi. Bunun vechi şudur: o, **السَّجن**’in evvelinin kıyasıdır; o da hapistir; çünkü o, şiddetli bir vurma olduğu zaman vurulan sabit kalır; sanki onu hapsetmiştir.

(**سجو**) **السين** ve**الجيم** ve**الواو** sükûnete ve örtmeye delâlet eden bir asıldır. “Gece **سَجَا** etti” denir; karardığı ve sakinleştiği zaman. Ve dedi:
يا حبَّذَا القَمراءُ واللَّيْلُ السَّاجْ *** وطُرقٌ مثلُ مُلاءِ النُّسَّاجْ
Ve **طرف ساجٍ**: yani sakin.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السجود أصله: التطامن (التطامن: الانحناء) والتذلل، وجعل ذلك عبارة عن التذلل لله وعبادته، وهو عام في الإنسان، والحيوانات، والجمادات، وذلك ضربان: سجود باختيار، وليس ذلك إلا للإنسان، وبه يستحق الثواب، نحو قوله: ﴿فاسجدوا لله واعبدوا﴾ [النجم/62]، أي: تذللوا له، وسجود تسخير، وهو للإنسان، والحيوانات، والنبات، وعلى ذلك قوله: ﴿ولله يسجد من في السموات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال﴾ [الرعد/ 15]، وقوله: ﴿يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل سجدا لله﴾ [النحل/48]، فهذا سجود تسخير، وهو الدلالة الصامتة الناطقة المنبهة على كونها مخلوقة، وأنها خلق فاعل حكيم، وقوله: ﴿ولله يسجد ما في السموات وما في الأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون﴾ [النحل/49]، ينطوي على النوعين من السجود، التسخير والاختيار، وقوله: ﴿والنجم والشجر يسجدان﴾ [الرحمن/6]، فذلك على سبيل التسخير، وقوله: ﴿اسجدوا لآدم﴾ [البقرة/34]، قيل: أمروا بأن يتخذوه قبلة، وقيل: أمروا بالتذلل له، والقيام بمصالحه، ومصالح أولاده، فائتمروا إلا إبليس، وقوله: ﴿ادخلوا الباب سجدا﴾ [النساء/154]، أي: متذللين منقادين، وخص السجود في الشريعة بالركن المعروف من الصلاة، وما يجري مجرى ذلك من سجود القرآن، وسجود الشكر، وقد يعبر به عن الصلاة بقوله: ﴿وأدبار السجود﴾ [ق/40]، أي: أدبار الصلاة، ويسمون صلاة الضحى: سبحة الضحى، وسجود الضحى، ﴿وسبح بحمد ربك﴾ [طه/130] قيل: أريد به الصلاة (أخرج عبد الرزاق وغيره عن ابن عباس في الآية قال: هي الصلاة المكتوبة)، والمسجد: موضع الصلاة اعتبارا بالسجود، وقوله: ﴿وأن المساجد لله﴾ [الجن/18]، قيل: عني به الأرض، إذ قد جعلت الأرض كلها مسجدا وطهورا كما روي في الخبر (عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (نصرت بالرعب، وأوتيت جوامع الكلم، وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا، وبينا أنا نائم أتيت بمفاتح خزائن الأرض فتلت في يدي)
أخرجه البخاري في كتاب الاعتصام 13/209؛ وانظر: شرح السنة 13/198)، وقيل: المساجد: مواضع السجود : الجبهة والأنف واليدان والركبتان والرجلان، وقوله: ﴿ألا يسجدوا لله﴾ [النمل/25] (هي بتخفيف ألا، على أنها للاستفتاح، وبها قرأ الكسائي ورويس وأبو جعفر. الإتحاف 336) أي: يا قوم اسجدوا، وقوله: ﴿وخروا له سجدا﴾ [يوسف/100]، أي: متذللين، وقيل: كان السجود على سبيل الخدمة في ذلك الوقت سائغا، وقل الشاعر:

*وافى بها لدراهم الإسجاد*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*من خمر ذي نطف أغن منطق*
وهو للأسود بن يعفر، والبيت في المفضليات ص 218؛ والمجمل 2/486)
عنى بها دراهم عليها صورة ملك سجدوا له.

##### Türkçe

- **السجود** aslı: **التطامن** (**التطامن**: eğilme) ve alçalma/tezellül’dür; bunu Allah’a alçalma/tezellül ve O’na ibadet etme hakkında bir ibare kılmışlardır; ve o, insan, hayvanlar ve cansızlar hakkında geneldir. Bu da iki kısımdır: İhtiyar ile **سجود**; bu ise ancak insan içindir ve onunla sevap hak eder; şu sözü gibi: ﴿فاسجدوا لله واعبدوا﴾ [النجم/62], yani: O’na alçalın/tezellül edin. Ve teshîr **سجود**u; o da insan, hayvanlar ve bitki içindir; bunun üzerine şu sözü: ﴿ولله يسجد من في السموات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال﴾ [الرعد/ 15], ve şu sözü: ﴿يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل سجدا لله﴾ [النحل/48]; işte bu teshîr **سجود**udur; ve o, onların mahlûk olduklarına, ve onları yaratanın yapan hikmet sahibi bir yaratıcı olduğuna delâlet eden, suskun, konuşan, uyarıcı delildir. Ve şu sözü: ﴿ولله يسجد ما في السموات وما في الأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون﴾ [النحل/49], **السجود**un iki türünü, teshîr ve ihtiyarı, içine alır. Ve şu sözü: ﴿والنجم والشجر يسجدان﴾ [الرحمن/6]; bu, teshîr yolu üzerinedir. Ve şu sözü: ﴿اسجدوا لآدم﴾ [البقرة/34]; denildi ki: onu kıble edinmelerini emrolundular; ve denildi ki: ona alçalma/tezellül etmeleri, onun maslahatlarını ve çocuklarının maslahatlarını yerine getirmeleri emrolundular; böylece itaat ettiler, ancak İblîs (etmedi). Ve şu sözü: ﴿ادخلوا الباب سجدا﴾ [النساء/154], yani: alçalmış/tezellül etmiş, boyun eğmiş olarak. Ve şeriatta **السجود**u, namazın bilinen rüknüyle ve bunun yürüdüğü yerden olan Kur’an **سجود**u ve şükür **سجود**u ile tahsis ettiler. Ve onunla namazdan da ibare edilir; şu sözüyle: ﴿وأدبار السجود﴾ [ق/40], yani: namazın arkaları/sonları. Ve kuşluk namazını şöyle adlandırırlar: **سبحة الضحى** ve **سجود الضحى**. ﴿وسبح بحمد ربك﴾ [طه/130]; denildi ki: onunla namaz kastedildi (Abdürrezzâk ve başkaları İbn Abbâs’tan âyet hakkında çıkardı; dedi ki: o, farz kılınmış namazdır). Ve **المسجد**: **السجود** itibarıyla namaz yeri. Ve şu sözü: ﴿وأن المساجد لله﴾ [الجن/18]; denildi ki: onunla yer kastedildi; zira bütün yer, haberde rivayet olunduğu üzere, mescid ve temizleyici kılınmıştır (Ebû Hureyre’den: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Korku ile yardım olundum, ve bana cevâmiu’l-kelim verildi, ve yer benim için mescid ve temizleyici kılındı; ben uyurken yer hazinelerinin anahtarları bana getirildi de elime konuldu.”
Buhârî onu **كتاب الاعتصام**’da 13/209’da çıkardı; ve bak: **شرح السنة** 13/198). Ve denildi ki: **المساجد**: **السجود** yerleri: alın, burun, iki el, iki diz ve iki ayak. Ve şu sözü: ﴿ألا يسجدوا لله﴾ [النمل/25] (o, **ألا**’nın tahfîfi iledir; onun istiftâh için olduğuna göre; ve onunla **الكسائي** ve **رويس** ve **أبو جعفر** okudu. **الإتحاف** 336) yani: ey kavim, secde edin. Ve şu sözü: ﴿وخروا له سجدا﴾ [يوسف/100], yani: alçalmış/tezellül etmiş olarak. Ve denildi ki: o vakitte **السجود**, hizmet yolu üzere câiz idi. Ve şair dedi:

*وافى بها لدراهم الإسجاد*

(Bu bir beytin aczidir; ve onun şatrı:
*من خمر ذي نطف أغن منطق*
ve o, **الأسود بن يعفر**’indir; ve beyt **المفضليات** s. 218’dedir; ve **المجمل** 2/486’da.)
Onunla, üzerinde kendisine secde ettikleri bir melikin sureti bulunan dirhemleri kastetti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ج د
رجال ونساء سجد وباتوا ركوعاً سجوداً ورجـل سجـاد وعلـى وجهـه سجـادة وهـي أثـر السجود وبسط سجادته ومسجدته وسمعت العـرب يضمـون السيـن‏.‏
ويجعـل الكافـور علـى مساجد الميت جمع مسجد بفتح الجيم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شجر ساجد وسواجد وشجرة ساجدة‏:‏ مائلة‏.‏
والسفينة تسجد للرياح‏:‏ تطيعها وتميل بميلها‏.‏
قال بشر‏:‏ أجالد صفهم ولقد أراني على زوراء تسجد الرياح وفلان ساجد المنخز إذا كان ذليلاً خاضعاً‏.‏
وعين ساجدة‏:‏ فاترة وأسجدت عينها‏:‏ غضّتها‏.‏
قال كثير‏:‏ أغرك مني أن دلك عندنا وإسجاد عينيك الصّيودين رامج وسجد البعير وأسجد‏:‏ طأمن رأسه لراكبه‏.‏
قال‏:‏
وقُلنَ لهُ أسْجِدْ للَيْلى فأسْجَدَا

##### Türkçe

س ج د
Erkekler ve kadınlar **سجد** ettiler ve **ركوعاً سجوداً** olarak geceyi geçirdiler; ve bir adam **سجـاد**dır; ve yüzünde **سجـادة** vardır; o, secdenin izidir. Ve **سجادته**sini ve **مسجدته**sini yaydı. Ve Arapları işittim ki **السين**’i dammeli yaparlar.‏
Ve ölünün **مساجد**i üzerine kâfur koyarlar; **مسجد**in cemidir; **الجيم**in fethasıyla.‏
Mecazdan: **شجر ساجد** ve **سواجد** ve **شجرة ساجدة**: eğik.‏
Ve gemi rüzgârlara **تسجد** eder: onlara itaat eder ve onların eğilmesiyle eğilir.‏
Bişr dedi: “Onların safıyla çarpışırım; ve gerçekten ben kendimi **زوراء** üzerinde görüyorum; rüzgârlar secde eder.” Ve falan **ساجد المنخز**dır; zelil, boyun eğici olduğu zaman.‏
Ve **عين ساجدة**: gevşek; ve onun gözü **أسجدت**: onu kıstı.‏
Kesîr dedi: “Benden sana, bizim yanımızda senin o (hâlin) aldatıcı mı geldi? Ve **إسجاد**ın, iki avcı gözünün; gözetleyen bir **رامج**.” Ve deve **سجد** etti ve **أسجد**: binicisi için başını alçalttı.‏
Dedi ki:
“Ve ona dediler: ‘Leylâ için **أسْجِدْ** et!’; o da **فأسْجَدَا** etti.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الساجد: المنتصب في لغة طيّء، قال الأَزهري: ولا يحفظ لغير الليث. ابن سيده: سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً وضع جبهته بالأَرض، وقوم سُجَّدٌ وسجود. وقوله عز وجل: وخروا له سجداً؛ هذا سجود إِعظام لا سجود عبادة لأَن بني يعقوب لم يكونوا يسجدون لغير الله عز وجل. قال الزجاج: إِنه كان من سنة التعظيم في ذلك الوقت أَن يُسْجَد للمعظم، قال وقيل: خروا له سجداً أَي خروا لله سجداً؛ قال الأَزهري: هذا قول الحسن والأَشبه بظاهر الكتاب أَنهم سجدوا ليوسف، دل عليه رؤْياه الأُولى التي رآها حين قال: إِني رأَيت أَحد عشر كوكباً والشمس والقمر رأَيتهم لي ساجدين؛ فظاهر التلاوة أَنهم سجدوا ليوسف تعظيماً له من غير أَن أَشركوا بالله شيئاً، وكأَنهم لم يكونوا نهوا عن السجود لغير الله عز وجل، فلا يجوز لأَحد أَن يسجد لغير الله؛ وفيه وجه آخر لأَهل العربية: وهو أَن يجعل اللام في قوله: وخروا له سجداً، وفي قوله: رأَيتهم لي ساجدين، لام من أَجل؛ المعنى: وخروا من أَجله سجداً لله شكراً لما أَنعم الله عليهم حيث جمع شملهم وتاب عليهم وغفر ذنبهم وأَعز جانبهم ووسع بيوسف، عليه السلام؛ وهذا كقولك فعلت ذلك لعيون الناس أَي من أَجل عيونهم؛ وقال العجاج:
تَسْمَعُ لِلجَرْعِ، إِذا استُحِيرا،
للماء في أَجوافها، خَريرَا
أَراد تسمع للماء في أَجوافها خريراً من أَجل الجرع. وقوله تعالى: وإِذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم؛ قال أَبو إِسحق: السجود عبادة لله لا عبادة لآدم لأَن الله، عز وجل، إِنما خلق ما يعقل لعبادته.
والمسجَد والمسجِد: الذي يسجد فيه، وفي الصحاح: واحد المساجد. وقال الزجاج: كل موضع يتعبد فيه فهو مسجَِد، أَلا ترى أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: جعلت لي الأَرض مسجداً وطهوراً. وقوله عز وجل: ومن أَظلم ممن منع مساجد الله؛ المعنى على هذا المذهب أَنه من أَظلم ممن خالف ملة الإِسلام؟ قال: وقد كان حكمه أَن لا يجيء على مَفْعِل ولكنه أَحد الحروف التي شذت فجاءَت على مَفْعِل. قال سيبويه: وأَما المسجد فإِنهم جعلوه اسماً للبيت ولم يأْت على فَعَلَ يَفْعُلُ كما قال في المُدُقِّ إِنه اسم للجلمود، يعني أَنه ليس على الفعل، ولو كان على الفعل لقيل مِدَقٌّ لأَنه آلة، والآلات تجيء على مِفْعَلٍ كمِخْرَزٍ ومِكنَسٍ ومِكسَحٍ. ابن الأَعرابي: مسجَد، بفتح الجيم، محراب البيوت؛ ومصلى الجماعات مسجِد، بكسر الجيم، والمساجد جمعها، والمساجد أَيضاً: الآراب التي يسجد عليها والآراب السبعة مساجد. ويقال: سَجَدَ سَجْدَةً وما أَحسن سِجْدَتَه أَي هيئة سجوده. الجوهري: قال الفراء كل ما كان على فَعَلَ يَفْعُل مثل دخل يدخل فالمفعل منه بالفتح، اسماً كان أَو مصدراً، ولا يقع فيه الفرق مثل دخل مَدْخَلاً وهذا مَدْخَلُه، إِلا أَحرفاً من الأَسماء أَلزموها كسر العين، من ذلك المسجِد والمطلِع والمغرب والمشرق والمَسْقِط والمَفْرِق والمَجْزِر والمَسْكِن والمَرْفِق مِن رَفَقَ يَرْفُقُ والمَنْبِت والمَنْسِك من نَسَك ينَّسُك، فجعلوا الكسر علامة الاسم، وربما فتحه بعض العرب في الاسم، فقد روي مسكَن ومسكِن وسمع المسجِد والمسجَد والمطلِع والمطلَع، قال: والفتح في كله جائز وإِن لم نسمعه. قال: وما كان من باب فَعَل يفعِل مثل جلس يجلِسُ فالموضع بالكسر والمصدر بالفتح للفرق بينهما، تقول: نزل منزَلاً بفتح الزاي، تريد نزل نزولاً، وهذا منزِله، فتكسر، لأَنك تعني الدار؛ قال: وهو مذهب تفرد به هذا الباب من بين أَخواته، وذلك أَن المواضع والمصادر في غير هذا الباب ترد كلها إِلى فتح العين ولا يقع فيها الفرق، ولم يكسر شيء فيما سوى المذكور إِلا الأَحرف التي ذكرناها. والمسجدان: مسجد مكة ومسجد المدينة، شرفهما الله عز وجل؛ وقال الكميت يمدح بني أُمية:
لكم مَسْجِدَا الله المَزُورانِ، والحَصَى
لكم قِبْصُه من بين أَثرَى وأَقتَرا
القِبْصُ: العدد. وقوله: من بين أَثرى وأَقترا يريد من بين رجل أَثرى ورجل أَقتر أَي لكم العدد الكثير من جميع الناس، المُثْري منهم والمُقْتِر.والمِسْجَدَةُ والسَّجَّادَةُ: الخُمْرَةُ المسجود عليها. والسَّجَّادةُ: أَثر السجود في الوجه أَيضاً. والمَسْجَدُ، بالفتح: جبهة الرجل حيث يصيبه نَدَبُ السجود. وقوله تعالى: وإِن المساجد لله؛ قيل: هي مواضع السجود من الإِنسان: الجبهة والأَنف واليدان والركبتان والرجلان. وقال الليث في قوله: وإِن المساجد لله، قال: السجود مواضعه من الجسد والأَرض مساجد، واحدها مسجَد، قال: والمسجِد اسم جامع حيث سجد عليه، وفيه حديث لا يسجد بعد أَن يكون اتخذ لذلك، فأَما المسجد من الأَرض فموضع السجود نفسه؛ وقيل في قوله: وإِن المساجد لله، أَراد أَن السجود لله، وهو جمع مسجد كقولك ضربت في الأَرض.
أَبو بكر: سجد إِذا انحنى وتطامن إِلى الأَرض.
وأَسجَدَ الرجلُ: طأْطأَ رأْسه وانحنى، وكذلك البعير؛ قال الأَسدي أَنشده أَبو عبيد:
وقلنَ له أَسجِدْ لِلَيْلى فأَسجَدَا
يعني بعيرها أَنه طأْطأَ رأْسه لتركبه؛ وقال حميد بن ثور يصف نساء: فُضولَ أَزِمَّتِها أَسجَدَتْ
سجودَ النصارى لأَرْبابِها
يقول: لما ارتحلن ولوين فضول أَزمَّة جمالهن على معاصمهن أَسْجدت لهن؛ قال ابن بري صواب إِنشاده:
فلما لَوَيْنَ على مِعْصَمٍ،
وكَفٍّ خضيبٍ وأَسوارِها،
فُضولَ أَزِمَّتِها، أَسْجدت
سجودَ النصارى لأَحْبارِها
وسجدَت وأَسجدَتْ إِذا خفضت رأْسها لتُرْكَبَ. وفي الحديث: كان كسرى يسجد للطالع أَي يتطامن وينحني؛ والطالِعُ: هو السهم الذي يجاوز الهَدَفَ من أَعلاه، وكانوا يعدونه كالمُقَرْطِسِ، والذي يقع عن يمينه وشماله يقال له عاصِدٌ؛ والمعنى: أَنه كان يسلم لراميه ويستسلم؛ وقال الأَزهري: معناه أَنه كان يخفض رأْسه إِذا شخص سهمه، وارتفع عن الرَّمِيَّة ليتَقَوَّم السهم فيصيب الدارَةَ.
والإِسجادُ: فُتورُ الطرفِ. وعين ساجدة إِذا كانت فاترة. والإِسجادُ: إِدامة النظر مع سكون؛ وفي الصحاح: إِدامة النظر وإِمراضُ الأَجفان؛ قال كثير:
أَغَرَّكِ مِنِّي أَنَّ دَلَّكِ، عندنا،
وإِسجادَ عيْنَيكِ الصَّيودَيْنِ، رابحُ
ابن الأَعرابي: الإِسجاد، بكسر الهمزة، اليهودُ؛ وأَنشد الأَسود: وافى بها كدراهم الإِسجاد
(* قوله «وافى بها إلخ» صدره كما في القاموس: من خمر ذي نطق أغن منطق). أَبو عبيدة: يقال اعطونا الإِسجاد أَي الجزية، وروي بيت الأَسود بالفتح كدراهم الأَسجاد. قال ابن الأَنباري: دراهم الأَسجاد هي دراهم ضربها الأَكاسرة وكان عليها صُوَرٌ، وقيل: كان عليها صورة كسرى فمن أَبصرها سجد لها أَي طأْطأَ رأْسه لها وأَظهر الخضوع. قاله في تفسير شعر الأَسود بن يعفر رواية المفضل مرقوم فيه علامة أَي
(* قوله «علامة أي» في نسخة الأصل
التي بأيدينا بعد أي حروف لا يمكن أَن يهتدي اليها أحد) . . . . ونخلة ساجدة إِذا أَمالها حملها. وسجدت النخلة إِذا مالت. ونخل سواجد: مائلة؛ عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد للبيد:
بين الصَّفا وخَلِيج العينِ ساكنةٌ
غُلْبٌ سواجدُ، لم يدخل بها الخَصَرُ
قال: وزعم ابن الأَعرابي أَن السواجد هنا المتأَصلة الثابتة؛ قال وأَنشد في وصف بعير سانية:
لولا الزِّمامُ اقتَحَم الأَجارِدا
بالغَرْبِ، أَوْ دَقَّ النَّعامَ الساجدا
قال ابن سيده: كذا حكاه أَبو حنيفة لم أُغير من حكايته شيئاً. وسجد: خضع؛ قال الشاعر:
ترى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحوافِرِ
ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأَرض ولا خضوع أَعظم منه. والاسم السجدة، بالكسر، وسورة السجدة، بالفتح. وكل من ذل وخضع لما أُمر به، فقد سجد؛ ومنه قوله تعالى: تتفيأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سجداً لله وهم داخرون أَي خضعاً متسخرة لما سخرت له. وقال الفراء في قوله تعالى: والنجم والشجر يسجدان؛ معناه يستقبلان الشمس ويميلان معها حتى ينكسر الفيء. ويكون السجود على جهة الخضوع والتواضع كقوله عز وجل: أَلم ترَ أَن الله يسجد له من في السموات (الآية) ويكون السجود بمعنى التحية؛ وأَنشد: مَلِكٌ تَدِينُ له الملوكُ وتَسْجُدُ
قال ومن قال في قوله عز وجل: وخروا له سجداً، سجود تحية لا عبادة؛ وقال الأَخفش: معنى الخرور في هذه الآية المرور لا السقوط والوقوع. ابن عباس وقوله، عز وجل: وادخلوا الباب سجداً، قال: باب ضيق، وقال: سجداً ركعاً، وسجود الموات محمله في القرآن طاعته لما سخر له؛ ومنه قوله تعالى: أَلم تر أَن الله يسجد له من في السموات ومن في الأَرض، إِلى قوله: وكثير حق عليه العذاب؛ وليس سجود الموات لله بأَعجب من هبوط الحجارة من خشية الله، وعلينا التسليم لله والإِيمان بما أَنزل من غير تطلب كيفية ذلك السجود وفقهه، لأَن الله، عز وجل، لم يفقهناه، ونحو ذلك تسبيح الموات من الجبال وغيرها من الطيور والدواب يلزمنا الإِيمان به والاعتراف بقصور أَفهامنا عن فهمه، كما قال الله عز وجل: وإِن من شيء إِلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبيحهم.

##### Türkçe

**الساجد**: طيّء dilinde “dik duran”; el-Ezherî dedi: ve Lays’ten başkası için korunmuş değildir.

İbn Sîde: **سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً** “alnını yere koydu”; ve bir kavim **سُجَّدٌ** ve **سجود**. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **وخروا له سجداً**; bu, ibadet secdesi değil, tazim secdesidir; çünkü Yakub’un oğulları Aziz ve Celil olan Allah’tan başkasına secde etmiyorlardı. Zecâc dedi: o vakitte tazim sünnetinden, yüceltilene secde edilmesiydi; dedi ve denildi: **خروا له سجداً** yani “Allah’a secde ederek düştüler”; el-Ezherî dedi: bu Hasan’ın sözüdür; kitabın zahirine daha uygun olan, onların Yusuf’a secde etmiş olmalarıdır; buna, onun ilk rüyası delalet eder: **إِني رأَيت أَحد عشر كوكباً والشمس والقمر رأَيتهم لي ساجدين**; tilavetin zahiri, onların Yusuf’a, Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın, onu tazim ederek secde ettikleridir; sanki onlar Aziz ve Celil olan Allah’tan başkasına secde etmekten nehyedilmemişlerdi; artık hiç kimse için Allah’tan başkasına secde etmek caiz değildir; ve Arap dili ehli için başka bir vecih vardır: o da, **وخروا له سجداً** sözündeki **لام**’ı ve **رأَيتهم لي ساجدين** sözündeki **لام**’ı “sebep için **لام**” kılmasıdır; mana: “onun sebebiyle Allah’a şükür olarak secde ederek düştüler; Allah’ın onlara nimet verdiği için: dağınıklıklarını topladı, onlara tevbe etti, günahlarını bağışladı, taraflarını aziz kıldı ve Yusuf ile (aleyhisselâm) genişletti”; bu, senin “bunu insanların gözleri için yaptım” demen gibidir; yani “gözleri sebebiyle”; ve Accâc dedi:
تَسْمَعُ لِلجَرْعِ، إِذا استُحِيرا،
للماء في أَجوافها، خَريرَا
“Onun içlerinde suya bir şırıltı olarak, susuzluk için (yani susuzluk sebebiyle) işitirsin”i kastetti. Ve Yüce olanın sözü: **وإِذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم**; Ebû İshâk dedi: secde, Allah’a ibadettir; Âdem’e ibadet değildir; çünkü Allah, Aziz ve Celil, akleden şeyi ancak kendisine ibadet için yaratmıştır.

Ve **المسجَد** ve **المسجِد**: içinde secde edilen yer; ve Sıhâh’ta: mescidlerin teki. Zecâc dedi: içinde ibadet edilen her yer **مسجَِد**’dir; görmez misin ki Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Yeryüzü bana mescid ve temizleyici kılındı.” Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **ومن أَظلم ممن منع مساجد الله**; bu mezhebe göre mana: “İslâm milletine muhalefet edenden daha zalim kimdir?” Dedi: hükmü, **مَفْعِل** üzere gelmemesiydi; fakat **مَفْعِل** üzere gelerek şâz olan harflerden biridir. Sîbeveyh dedi: **المسجد**’e gelince, onu ev için bir isim kıldılar; **فَعَلَ يَفْعُلُ** üzere gelmedi; tıpkı **المُدُقِّ** hakkında “o, kaya parçasının ismidir” demesi gibi; yani o fiil üzere değildir; eğer fiil üzere olsaydı, “alet” olduğu için **مِدَقٌّ** denirdi; aletler **مِفْعَلٍ** üzere gelir: **مِخْرَزٍ** ve **مِكنَسٍ** ve **مِكسَحٍ** gibi. İbnü’l-A‘râbî: **مسجَد** (ج harfi fetha ile): evlerin mihrabı; cemaatlerin namazgâhı **مسجِد** (ج harfi kesra ile); onun çoğulu **المساجد**; ve **المساجد** ayrıca: üzerine secde edilen uzuvlar; ve yedi uzuv **مساجد**’dir. Ve denilir: **سَجَدَ سَجْدَةً**; ve “secdesi ne güzeldir” yani secdesinin heyeti. Cevherî: Ferrâ dedi: **فَعَلَ يَفْعُل** üzere olan her şey, “girdi girer” gibi, ondan türeyen **المفعل** fetha iledir; ister isim olsun ister masdar; onda fark vaki olmaz: “girdi bir giriş” ve “bu onun girişi” gibi; ancak isimlerden bazı harfler vardır ki, onlara ayn harfinin kesrasını gerekli kıldılar; onlardan: **المسجِد** ve **المطلِع** ve **المغرب** ve **المشرق** ve **المَسْقِط** ve **المَفْرِق** ve **المَجْزِر** ve **المَسْكِن** ve **المَرْفِق** ( **رَفَقَ يَرْفُقُ**’tan) ve **المَنْبِت** ve **المَنْسِك** ( **نَسَك ينَّسُك**’tan); böylece kesrayı isim alameti kıldılar; bazen bazı Araplar isimde onu fetha eder; nitekim **مسكَن** ve **مسكِن** rivayet edilmiştir; ve **المسجِد** ve **المسجَد** ve **المطلِع** ve **المطلَع** işitilmiştir; dedi: hepsinde fetha caizdir, işitmemiş olsak da. Dedi: **فَعَل يفعِل** babından olan, “oturdu oturur” gibi, yerde kesra, masdarda fetha olur; aralarını ayırmak için; dersin ki: “indi bir iniş” (ز harfi fetha ile) yani “indi iniş olarak”; ve “bu onun evi” dersin, kesra yaparsın; çünkü evi kastedersin; dedi: bu, kardeşleri arasından bu babın tek başına kaldığı bir mezheptir; çünkü yerler ve masdarlar bu babın dışında, hepsi ayn harfinin fethasına döner ve aralarında fark vaki olmaz; zikredilenden başka hiçbir şey kesra ile gelmemiştir; ancak bizim zikrettiğimiz harfler müstesna. Ve **المسجدان**: Mekke mescidi ve Medine mescidi; Allah Aziz ve Celil onları şereflendirsin; ve Kümeyt, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
لكم مَسْجِدَا الله المَزُورانِ، والحَصَى
لكم قِبْصُه من بين أَثرَى وأَقتَرا
**القِبْصُ**: sayı. Ve “**من بين أَثرى وأَقتَرا**” sözüyle, “zengin bir adam ile fakir bir adam arasından”ı kasteder; yani bütün insanlardan size çok sayı vardır; onlardan zengin olan da, fakir olan da. Ve **المِسْجَدَةُ** ve **السَّجَّادَةُ**: üzerine secde edilen **الخُمْرَةُ**. Ve **السَّجَّادةُ**: yüzde secde izi de. Ve **المَسْجَدُ** (fetha ile): secde yarasının isabet ettiği yerde, erkeğin alnı. Ve Yüce olanın sözü: **وإِن المساجد لله**; denildi: insandan secde yerleridir: alın, burun, iki el, iki diz, iki ayak. Lays, **وإِن المساجد لله** sözünde dedi: secdenin yerleri bedenden; ve yeryüzü mescidlerdir; teki **مسجَد**; dedi: ve **المسجِد** toplu bir isimdir: üzerine secde edilen yer; ve onda “bunun için edinilmiş olduktan sonra secde edilmez” hadisi vardır; yeryüzünden olan mescid ise, secdenin bizzat yeridir; ve **وإِن المساجد لله** sözünde denildi: “secde Allah içindir”i kastetti; ve o, **مسجد**’in çoğuludur; senin “yeryüzünde vurdum” demen gibi.

Ebû Bekir: **سجد**: yere doğru eğildi ve alçaldı.

Ve **أَسجَدَ الرجلُ**: başını eğdi ve eğildi; deve de böyledir; Esedî dedi; Ebû Ubeyd onun şu beytini rivayet etti:
وقلنَ له أَسجِدْ لِلَيْلى فأَسجَدَا
Yani onun devesi: binmesi için başını eğdi; ve Humeyd b. Sevr, kadınları vasfederken dedi:
فُضولَ أَزِمَّتِها أَسجَدَتْ
سجودَ النصارى لأَرْبابِها
Diyor ki: göçtüklerinde ve develerinin yularlarının fazlalarını bilekleri üzerine doladıklarında, onlar için secde ettirdi; İbn Berrî dedi: onun rivayetinin doğrusu:
فلما لَوَيْنَ على مِعْصَمٍ،
وكَفٍّ خضيبٍ وأَسوارِها،
فُضولَ أَزِمَّتِها، أَسْجدت
سجودَ النصارى لأَحْبارِها
Ve **سجدَت** ve **أَسجدَتْ**: binilmek için başını indirdiğinde. Ve hadiste: Kisrâ **يسجد للطالع** idi; yani alçalır ve eğilirdi; ve **الطالِعُ**: hedefi üst tarafından aşan oktur; onu **المُقَرْطِسِ** gibi sayarlardı; sağından ve solundan düşene **عاصِدٌ** denir; mana: atıcısına teslim olur ve boyun eğerdi; el-Ezherî dedi: manası, oku fırlayıp yükseldiğinde başını indirirdi; ok doğrulsun da daireyi vursun diye, atış hedefinin üstüne yükselince.

Ve **الإِسجادُ**: bakışın gevşekliği. Ve “**عين ساجدة**” gevşek olduğunda. Ve **الإِسجادُ**: sükûn ile birlikte bakışı sürdürmek; ve Sıhâh’ta: bakışı sürdürmek ve göz kapaklarını hasta etmek; Kesîr dedi:
أَغَرَّكِ مِنِّي أَنَّ دَلَّكِ، عندنا،
وإِسجادَ عيْنَيكِ الصَّيودَيْنِ، رابحُ
İbnü’l-A‘râbî: **الإِسجاد** (hemzenin kesrası ile): Yahudiler; ve Esved şu beyti okudu:
وافى بها كدراهم الإِسجاد
(Ebû Ubeyde: denilir: “bize **الإِسجاد** verin” yani cizye; Esved’in beyti fetha ile de rivayet edilmiştir: “**كدراهم الأَسجاد**”.) İbnü’l-Enbârî dedi: **دراهم الأَسجاد**: Kisrâlar’ın bastığı dirhemlerdir; üzerinde suretler vardı; ve denildi: üzerinde Kisrâ’nın sureti vardı; onu gören ona secde ederdi; yani ona başını eğer ve boyun eğmeyi gösterirdi. Bunu, Esved b. Ya‘fer’in şiirinin tefsirinde söyledi; Mufaddal rivayetinde “onda bir işaret yazılıdır” yani
(* “علامة أي” sözü: elimizdeki asıl nüshada “أي”den sonra kimsenin yol bulamayacağı harfler vardır) . . . .

Ve “**نخلة ساجدة**”: yükü onu eğdiğinde. Ve hurma ağacı **سجدت**: eğildiğinde. Ve **نخل سواجد**: eğik; Ebû Hanîfe’den; ve Lebîd için rivayet edildi:
بين الصَّفا وخَلِيج العينِ ساكنةٌ
غُلْبٌ سواجدُ، لم يدخل بها الخَصَرُ
Dedi: İbnü’l-A‘râbî, buradaki **السواجد**’in “kök salmış, sabit” olduğunu iddia etti; dedi ve su çeken bir deve vasfında şu beyti okudu:
لولا الزِّمامُ اقتَحَم الأَجارِدا
بالغَرْبِ، أَوْ دَقَّ النَّعامَ الساجدا
İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe bunu böyle nakletti; onun naklinden hiçbir şeyi değiştirmedim. Ve **سجد**: boyun eğdi; şair dedi:
ترى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحوافِرِ
Ve ondan, namaz secdesi: alnı yere koymaktır; ondan daha büyük bir boyun eğiş yoktur. İsim **السجدة** (kesra ile); ve **سورة السجدة** (fetha ile). Ve kim emrolunduğu şeye zelil olup boyun eğerse, secde etmiştir; ondan Yüce olanın sözü: **تتفيأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سجداً لله وهم داخرون** yani boyun eğmiş olarak, kendisine boyun eğdirildiği şeye musahhar. Ferrâ, Yüce olanın sözü: **والنجم والشجر يسجدان** hakkında dedi: manası, güneşi karşılarlar ve onunla birlikte eğilirler; gölge kırılıncaya kadar. Ve secde, boyun eğme ve tevazu cihetinde olur; Aziz ve Celil olanın sözü gibi: **أَلم ترَ أَن الله يسجد له من في السموات** (ayet); ve secde, selamlama manasında da olur; ve şu beyit okundu:
مَلِكٌ تَدِينُ له الملوكُ وتَسْجُدُ
Dedi: Aziz ve Celil olanın sözü: **وخروا له سجداً** hakkında “selamlama secdesi, ibadet değil” diyen kimse; ve Ahfeş dedi: bu ayette **الخرور**’un manası “geçip gitmek”tir; düşmek ve vaki olmak değildir. İbn Abbâs: Aziz ve Celil olanın sözü: **وادخلوا الباب سجداً** hakkında dedi: “dar bir kapı”; ve dedi: “**سجداً**: rükû ederek”; ve cansızların secdesi, Kur’an’da, kendisine musahhar kılındığı şeye itaat etmesidir; ondan Yüce olanın sözü: **أَلم تر أَن الله يسجد له من في السموات ومن في الأَرض** … **وكثير حق عليه العذاب**’a kadar; ve cansızların Allah’a secdesi, Allah korkusundan taşların yuvarlanmasından daha şaşırtıcı değildir; bize düşen, Allah’a teslim olmak ve indirdiğine iman etmektir; o secdenin keyfiyetini ve fıkhını aramaksızın; çünkü Allah, Aziz ve Celil, onu bize fıkhettirmemiştir; bunun benzeri, dağlardan ve başka şeylerden, kuşlardan ve binek hayvanlarından cansızların tesbihidir; ona iman etmek ve onu anlamaktan akıllarımızın aczini itiraf etmek bize gerekir; Allah Aziz ve Celil’in dediği gibi: **وإِن من شيء إِلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبيحهم**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ج د * * سَجَدَ * خضع ومنه * سُجُودُ * الصلاة وهو وضع الجبهة على الأرض وبابه دخل والاسم * السِّجْدَةُ * بكسر السين وسورة * السَّجْدةِ * بفتح السين و * السَّجَّادَةُ * الخُمْرة قلت الخُمْرة سجادة صغيرة تُعمل من سعف النخل وتُرمل بالخيوط ز و * المَسْجِدُ * بكسر الجيم وفتحها معروف قال الفراء ما كان على فعل يفعُل كدخل يدخل فالمفعل منه بفتح العين اسما كان أو مصدرا تقول دخل مدخلا وهذا مدخله إلا أحرفا من الأسماء ألزموها كسر العين منها المسجد والمطلع والمغرب والمشرق والمسقط والمفرق والمجزر والمسكن والمرفق من رفق يرفق والمنبت من نبت ينبت والمنسك من نسك ينسك فجعلوا الكسر علامة للاسم وربما فتحه بعض العرب في الاسم وقد رُوي مسكَن ومسكِن وسمعنا المسجَد والمسجِد والمطلَع والمطلِع والفتح في كله جائز وإن لم نسمعه وما كان من باب فعل يفعل كجلس يجلس فالمكان بالكسر والمصدر بالفتح للفرق بينهما تقول نزل منزلا بفتح الزاي يعني نزولا وهذا منزله بالكسر أي داره وهذا الباب مخصوص بهذا الفرق وغيره من الأبواب يكون المكان والمصدر منه كلاهما مفتوح العين إلا ما استثناه و * المَسْجَدُ * بفتح الجيم جبهة الرجل حين يصيبه أثر السجود والآراب السبعة * مَسَاجِدٌ

##### Türkçe

* س ج د * **سَجَدَ**: boyun eğdi; ve ondan **سُجُودُ** namazdır; o, alnı yere koymaktır; ve babı **دخل**’dir; isim **السِّجْدَةُ**’dir; **السين**’in kesresiyle; ve sûre **السَّجْدةِ**’dir; **السين**’in fethasıyla; ve **السَّجَّادَةُ**: **الخُمْرة**’dir. Dedim ki: **الخُمْرة** küçük bir seccadedir; hurma dalından yapılır ve ipliklerle kumlanır. Ve **المَسْجِدُ**: **الجيم**’in kesresiyle ve fethasıyla; bilinen (şey)dir. **الفراء** dedi ki: **فعل يفعُل** üzere olan, **دخل يدخل** gibi; onun **المفعل**’i **العين**’in fethasıyladır; ister isim olsun ister mastar; dersin: “**دخل مدخلا**” ve “bu onun **مدخله**’idir”; ancak isimlerden bazı harfler (bazı kelimeler) ki onlara **العين**’in kesresini gerekli kıldılar; onlardan: **المسجد** ve **المطلع** ve **المغرب** ve **المشرق** ve **المسقط** ve **المفرق** ve **المجزر** ve **المسكن** ve **المرفق**; **رفق يرفق**’tan; ve **المنبت**; **نبت ينبت**’ten; ve **المنسك**; **نسك ينسك**’ten. Böylece kesreyi isme alâmet yaptılar; ve bazen bazı Araplar onu isimde fetha eder. Ve rivayet olunmuştur: **مسكَن** ve **مسكِن**; ve biz işittik: **المسجَد** ve **المسجِد** ve **المطلَع** ve **المطلِع**; ve fetha hepsinde câizdir, her ne kadar biz onu işitmemiş olsak da. Ve **فعل يفعل** babından olan, **جلس يجلس** gibi; mekân kesreyledir, mastar fethayledir; ikisi arasını ayırmak için. Dersin: “**نزل منزلا**” **الزاي**’in fethasıyla; yani iniş; ve “bu onun **منزله**’idir” kesreyle; yani evi. Ve bu bab, bu ayırımla mahsustur; ve diğer bablardan, mekân ve mastar ondan ikisi de **العين**’i fethalı olur; ancak istisna ettiği şey müstesna. Ve **المَسْجَدُ** **الجيم**’in fethasıyla: secde izi ona isabet ettiğinde erkeğin alnıdır; ve yedi uzuv: **مَسَاجِدٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سجد: خضع ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأرض، ولا خضوع أعظم منه، والاسم: السجدة، بالكسر. وسجد: انتصب في لغة طيئ قال الأزهري: ولا يحفظ لغير الليث، ضد. قال شيخنا: وقد يقال لا ضدية بين الخضوع والانتصاب، كما لا يخفى، قال بان سيده: سجد يسجد سجودا: وضع جبهته على الأرض، وقوم سجد وسجود. وقال أبو بكر: سجد إذا انحنى وتطأمن إلى الأرض. وأسجد: طاطأ رأسه وانحنى وكذلك البعير، وهو مجاز. قال الأسدي أنشده أبو عبيدة:
  وقلن له أسجدلليلى فأسجدا يعني بعيرها أنه طاطأ رأسه لتركبه، وقال حميد بن ثور يصف نساء:
  فلما لوين على معـصـم                      وكف خضيب وإسوارها
  فضول أزمتها أسـجـدت                      سجود النصارى لأحبارها يقول: لما ارتحلن ولوين فضول أزمة جمالهن على معاصمهن أسجدت لهن. وسجدت وأسجدت، إذا خفضت رأسها لتركب. وفي الحديث: كان كسرى يسجد للطالع أي يتطامن وينحنى والطالع: هو السهم الذي يجاوز الهدف من أعلاه، وكانوا يعدونه كالمقرطس، والذي يقع عن يمينه وشماله يقال له: عاصد. والمعنى أنه كان يسلم لراميه ويستسلم. وقال الأزهري: معناه أنه كان يخفض رأسه إذا شخص سهمه وارتفع عن الرمية ليتقوم السهم فيصيب الدارة.
 ومن المجاز: أسجد: أدام النظر مع سكون. وفي الصحاح: زيادة في إمراض بالكسر أجفان، والمراد به: النظر الدال على الإدلال، قال كثير:
  أغرك مني أن دلك عنـدنـا                      وإسجاد عينك الصيودين رابح والمسجد، كمسكن: الجبهة حيث يصيب الرجل ندب السجود. وهو مجاز، والآراب السبعة مساجد قال الله تعالى:  وأن المساجد لله  وقيل: هي مواضع السجود من الإنسان: الجبهة، والأنف، واليدأن، والركبتان، والرجلان. وقال الليث: السجود، مواضعه من الجسد والأرض: مساجد، واحدها مسجد، قال: والمسجد اسم جامع حيث سجد عليه.

  والمسجد بكسر الجيم: من أي موضع السجود نفسه. وفي كتاب الفروق لابن بري: المسجد: البيت الذي يسجد فيه، وبالفتح: موضع الجبهة. وقال الزجاج: كل موضع يتعبد فيه فهو مسجد، ويفتح جيمه قال: ابن الأعرابي مسجد بفتح الجيم، محراب البيوت ومصلى الجماعات. وفي الصحاح: قال الفراء المفعل من باب نصر، بفتح العين، اسما كان أو مصدرا، ولا يقع فيه الفرق، مثل دخل مدخلا، وهذا مدخله إلا أحرفا من الأسماء كمسجد، ومطلع، ومشرق، ومسقط، ومفرق، ومجزر، ومسكن، ومرفق، ومنبت، ومنسك فإنهم ألزموها كسر العين وجعلوا الكسر علامة الاسم. والفتح في كله جائز وإن لم نسمعه، فقد روي مسكن ومسكن وسمع المسجد والمسجد، والمطلع والمطلع. قال وما كان من باب جلس يجلس فالموضع بالكسر، والمصدر بالفتح، للفرق بينهما، تقول نزل منزلا. بفتح الزاي، أي نزولا، وتقول هذا منزله، بالكسر، لأنه بمعنى الدار. قال: وهو مذهب تفرد به هذا الباب من بين أخواته، وذلك أن المواضع والمصادر في غير هذا الباب يرد كلها إلى فتح العين، ولا يقع فيها الفرق، ولم يكسر شيء فيما سوى المذكور إلا الأحرف التي ذكرناها، انتهى نص عبارة الفراء.
 ومن المجاز: سجدت رجله، كفرح، إذا انتفخت فهو أي الرجل أسجد. والأسجاد بالفتح في قول الأسود ابن يعفر النهشلي من يدوانه رواية المفضل.

  من خمر ذي نطف أغن منطق                      وافى بها كدراهم الأسـجـاد هم اليهود والنصارى، أو معناه الجزية، قاله أبو عبيدة، ورواه بالفتح. أو دراهم الأسجاد هي دراهم الأكاسرة كانت عليها صور يسجدون لها، وقيل: كانت عليها صورة كسرى فمن أبصرها سجد لها، أي طاطأ رأسه لهأ وأظهر الخضوع، قاله ابن الأنباري، في تفسير شعر الأسود بن يعفر وروي بكسر الهمزة، وفسر، باليهود وهو قول ابن الأعرابي. ومن المجاز: الإسجاد: فتور الظرف، وعين ساجدة إذا كانت فاترة، وأسجدت عينها غضتها. ومن المجاز أيضا: شجر ساجد، وسواجد، ونخلة ساجدة، إذا أمالها حملها، وسجدت النخلة مالت، ونخل سواجد: مائلة، عن أبي حنيفة، قال لبيد:
  بين الصفا وخليج العين سـاكـنة                      غلب سواجد لم يدخل بها الحصر وقوله تعالى:  سجدا لله وهم داخرون  أي خضعاء متسخرة لما سخرت له.
 وقال الفراء في قوله تعالى:  والنجم والشجر يسجدان  معناه: يستقبلان الشمس ويميلان معها حتى ينكسر الفيء. وقوله تعالى  وخر له سجدا  سجود تحية لا عبادة، وقال الأخفش معنى الخرور في هذه الآية: المرور لا السقوط والوقوع. وقال ابن عباس في قوله تعالى:  وادخلوا الباب سجدا  أي ركعا وقال: باب ضيق. وسجود الموات محمله في القرآن طاعته لما سخر له، وليس سجود الموات لله بأعجب من هبوط الحجارة من خشية الله، وعلينا التسليم لله، والإيمان بما أنزل من غير تطلب كيفية ذلك السجود، وفقهه.
 ومما يستدرك عليه: المسجدان: مسجد مكة، ومسجد المدينة، شرفهما الله تعالى، قال الكميت، يمدح بني أمية:
  لكم مسجدا الله المزوران والحصىلكم قبصه ما بين أثرآ وأقترا والمسجدة، بالكسر، والسجادة: الخمرة المسجود عليها، وسمع ضم السين، كما في الأساس. ورجل سجاد، ككتان، وعلى وجهه سجادة: أثر السجود والسواجد النخيل المتأصلة الثابتة. قاله ابن الأعرابي وبه فسر قول لبيد. وسورة السجدة، بالفتح. ويكون السجود بمعنى التحية.

  والسفينة تسجد للريح، أي تميل بميله، وهو مجاز، ومنه أيضا فلان ساجد المنخر، إذا كان ذليلا خاضعا. والسجاد: لقب علي بن الحسين بن علي، وعلي بن عبد الله بن عبأس، ومحمد بن طلحة بن عبدالله التميمي رضي الله عنهم.

##### Türkçe

سجد: boyun eğdi; bundan da namazın **سجود**u (secdesi) gelir; o, alnı yere koymaktır; ondan daha büyük bir boyun eğiş yoktur. İsim: **السجدة**, kesre ile. Ve **سجد**: طيئ lehçesinde doğruldu; الأزهري dedi ki: ليث’ten başkası için korunmuş değildir; zıddır. Şeyhimiz dedi ki: Boyun eğme ile doğrulma arasında zıtlık olmayabilir; gizli değildir; ابن سيده dedi: **سجد** **يسجد** **سجودا**: alnını yere koydu; ve قوم **سجد** ve **سجود**. أبو بكر dedi: **سجد**: eğildi ve yere doğru alçaldı. Ve **أسجد**: başını eğdi ve eğildi; deve de böyledir; bu mecazdır. الأسدي dedi; أبو عبيدة ona okuttu:
  وقلن له **أسجد** لليلى فأسجدا
yani, onun devesi: binmesi için başını eğdi. Ve حميد بن ثور kadınları vasfederek dedi:
  فلما لوين على معـصـم                      وكف خضيب وإسوارها
  فضول أزمتها **أسـجـدت**                      سجود النصارى لأحبارها
der ki: göçtüklerinde ve develerinin yularlarının fazlalarını bilekleri üzerine doladıklarında, onlar için **أسجدت**. Ve **سجدت** ve **أسجدت**: binilsin diye başını indirdiği zaman. Hadiste: Kisrâ **يسجد** للطالع idi; yani alçalır ve eğilirdi. Ve **الطالع**: okun, hedefi üst tarafından aşanıdır; onu **المقرطس** gibi sayarlardı; onun sağından ve solundan düşene **عاصد** denir. Mana: atıcısına selam verir ve teslim olurdu. الأزهري dedi: manası, oku yükselip atışın üstüne çıktığında başını indirirdi ki ok doğrulsun da daireyi vursun.

Mecazdan: **أسجد**: sükûn ile bakışı sürdürdü. Ve الصحاح’ta: kesre ile **إمراض**’da (göz kapaklarını) artırma; bununla murad: nazlanmaya delalet eden bakıştır. كثير dedi:
  أغرك مني أن دلك عنـدنـا                      وإسجاد عينك الصيودين رابح
Ve **المسجد**, **مسكن** gibi: adamın secde izi isabet eden alnı; bu mecazdır. Ve yedi uzuv **مساجد**dir. Allah تعالى dedi:  وأن المساجد لله  Denildi ki: insandan secde yerleridir: alın, burun, iki el, iki diz, iki ayak. ليث dedi: **السجود**; onun bedenden ve yerden yerleri: **مساجد**; bir tanesi **مسجد**dir. Dedi ki: ve **المسجد** üzerine secde edilen yer için toplayıcı bir isimdir.

Ve **المسجد** (جيم’in kesresiyle): secdenin kendisinin herhangi bir yerinden. ابن بري’nin **الفروق** kitabında: **المسجد**: içinde secde edilen ev; fetih ile: alnın yeri. الزجاج dedi: içinde ibadet edilen her yer **مسجد**dir; جيم’i fetha ile okunur. Dedi ki: ابن الأعرابي: جيم’i fetha ile **مسجد**; evlerin mihrabı ve cemaatlerin namazgâhı. Ve الصحاح’ta: الفراء dedi: **المفعل**, **نصر** بابından, عين’in fethasıyla, ister isim ister mastar olsun; onda fark vaki olmaz; مثل: **دخل مدخلا** ve bu onun **مدخله**’si; ancak isimlerden bazı harfler (kelimeler) gibi: **مسجد** ve **مطلع** ve **مشرق** ve **مسقط** ve **مفرق** ve **مجزر** ve **مسكن** ve **مرفق** ve **منبت** ve **منسك**; çünkü onlar عين’in kesresini gerekli kıldılar ve kesreyi isim alâmeti yaptılar. Ve fetha hepsinde caizdir, işitmemiş olsak da; nitekim **مسكن** ve **مسكن** rivayet edilmiştir; ve **المسجد** ve **المسجد** işitilmiştir; ve **المطلع** ve **المطلع**. Dedi ki: **جلس يجلس** بابından olan şeyde yer (ism-i mekân) kesre ile, mastar fetha ile olur; ikisi arasında fark için; dersin: **نزل منزلا** (زاي’ın fethasıyla) yani iniş; ve dersin: bu onun **منزله**’si (kesre ile), çünkü ev manasındadır. Dedi ki: bu, kardeşleri arasından bu babın tek başına kaldığı bir mezheptir; çünkü yerler ve mastarlar bu babın dışında hepsi عين’in fethasına döndürülür; onda fark vaki olmaz; ve zikredilenin dışında hiçbir şey kırılmadı (kesrelenmedi) ancak bizim zikrettiğimiz harfler; الفراء’nın ibaresinin metni bitti.

Mecazdan: **سجدت** رجله, **فرح** gibi, şiştiği zaman; o, yani bacak, **أسجد**dir. Ve **الأسجاد** fetha ile, الأسود ابن يعفر النهشلي’nin divanından, المفضل rivayetiyle:

  من خمر ذي نطف أغن منطق                      وافى بها كدراهم الأسـجـاد
onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; yahut manası cizyedir; bunu أبو عبيدة söyledi; ve fetha ile rivayet etti. Yahut **دراهم الأسجاد**: Kisrâların dirhemleridir; üzerinde kendilerine secde edilen suretler vardı. Ve denildi ki: üzerinde Kisrâ’nın sureti vardı; onu gören ona secde ederdi; yani ona başını eğdi ve boyun eğişi izhar etti; bunu ابن الأنباري, الأسود بن يعفر’in şiirinin tefsirinde söyledi. Ve hemzenin kesresiyle rivayet edildi ve Yahudilerle tefsir edildi; bu, ابن الأعرابي’nin sözüdür. Mecazdan: **الإسجاد**: zarafetin gevşemesi; ve **عين ساجدة**: gevşek olduğu zaman; ve **أسجدت** عينها: onu kıstı. Ve yine mecazdan: **شجر ساجد** ve **سواجد** ve **نخلة ساجدة**: yükü onu eğdiği zaman; ve **سجدت** النخلة: eğildi; ve **نخل سواجد**: eğik; أبو حنيفة’den. لبيد dedi:
  بين الصفا وخليج العين سـاكـنة                      غلب سواجد لم يدخل بها الحصر
Ve onun تعالى sözü:  سجدا لله وهم داخرون  yani: boyun eğenler; kendisine boyun eğdirildiği şeye boyun eğdirilmişler.
Ve الفراء, onun تعالى sözü hakkında:  والنجم والشجر يسجدان  dedi ki: manası, güneşi karşılarlar ve gölge kırılıncaya kadar onunla beraber eğilirler. Ve onun تعالى sözü:  وخر له سجدا  selamlama secdesidir, ibadet değil. Ve الأخفش dedi: bu ayette **الخرور**’un manası: geçip gitmektir; düşmek ve vuku bulmak değildir. Ve ابن عباس, onun تعالى sözü hakkında:  وادخلوا الباب سجدا  dedi ki: yani rükû edenler olarak. Ve dedi ki: dar bir kapı. Cansızların **سجود**u; Kur’an’da onun yüklenişi, kendisine boyun eğdirildiği şeye itaattir. Ve cansızların Allah’a secdesi, taşların Allah korkusundan inmesinden daha şaşırtıcı değildir. Ve bize Allah’a teslim olmak ve indirilen şeye, o secdenin keyfiyetini ve fıkhını aramaksızın iman etmek düşer.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenler: **المسجدان**: Mekke mescidi ve Medine mescidi; Allah تعالى ikisini şereflendirsin. الكميت dedi; Ümeyye oğullarını överek:
  لكم مسجدا الله المزوران والحصىلكم قبصه ما بين أثرآ وأقترا
Ve **المسجدة**, kesre ile; ve **السجادة**: üzerine secde edilen hasır. Ve sin’in zammı işitilmiştir; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **رجل سجاد**, **كتان** gibi; ve yüzünde **سجادة**: secde izi. Ve **السواجد**: kökleşmiş, sabit hurmalıklar. Bunu ابن الأعرابي söyledi ve onunla لبيد’in sözü tefsir edildi. Ve **سورة السجدة**, fetha ile. Ve **السجود**, selamlama manasında olur.

Ve gemi rüzgâra **تسجد** eder; yani onun eğilmesiyle eğilir; bu mecazdır. Ve bundan da: falan **ساجد المنخر**dur; zelil, boyun eğen olduğu zaman. Ve **السجاد**: Ali b. Hüseyin b. Ali’nin, Ali b. Abdullah b. عباس’ın ve Muhammed b. Talha b. Abdullah et-Temîmî’nin lakabıdır; Allah onlardan razı olsun.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَجَدَ
1 سَجَدَ ذ , (S, A, Msb, K, &c.,) [aor. سَجُدَ ,] inf. n. سُجُودٌ, (Msb,) He was, or became, lowly, humble, or submissive; syn. خَضَعَ, (S, A, K, TA,) or تَطَامَنَ, and ذَلَّ: (Msb:) or he bent him-self down towards the ground: (Aboo-Bekr, TA: [and such is often meant by خَضَعَ and by تَطَامَنَ:]) [or it has both of these significations combined; i. e. he was, or became, lowly, humble, or submissive, bending himself down; for] the primary signification of السُّجُودُ is تَذَلُّلً together with تَطَأْمُنٌ [or تَطَامُنٌ]. (Bd in ii. 32.) And ↓ اسجد He lowered his head, and bent himself; (AA, S, Mgh, K;) said of a man; (AA, S, Mgh;) and put his forehead on the ground: (Mgh:) and likewise said of a camel; (S, A;) in the latter case tropical; (A;) as also سَجَدَ; (A, Mgh, Msb;) meaning (tropical:) he lowered his head, (S, A, Mgh, Msb,) to be ridden, (S, Mgh,) or to his rider, (A,) or on the occasion of his being ridden, or mounted. (Msb.) ― -b2- The سُجُود of prayer is from سَجَدَ in the first of the senses expl. above; (S;) and means The [prostrating oneself;] putting the forehead on the ground: (S, Mgh:) سَجَدَ, (ISd, Msb, TA,) aor. and inf. n. as above, (ISd, TA,) signifies he put his forehead on the ground: (ISd, Msb, TA:) but سُجُود to God denotes a particular manner [of doing this; i. e. the prostrating oneself in prayer by dropping gently upon the knees, placing the palms of the hands on the ground, a little before the place of the knees, and then putting the nose and forehead on the ground, the former first, between the two hands]. (Msb.) ― -b3- It is said of Kisrà, in a trad., كَانَ يَسْجُدْ لِلطَّالِع, i. e. He used to lower himself, or bend himself down, to the arrow passing beyond the butt, going over it; which they used to reckon like that which hit the butt; meaning that he used to concede to the shooter thereof: or, accord. to Az, it means that he used to lower his head when his arrow was elevated [too high] above the object shot at, in order that the arrow might be rightly directed, and might hit the circle. (TA.) ― -b4- And [as salutation is often accompanied with a bending of the body,] سُجُودٌ also signifies (assumed tropical:) The act of saluting. (L, TA.) [You say, سَجَدَ لَهُ (assumed tropical:) He saluted him. And also (assumed tropical:) He paid respect, or honour, to him; or magnified him; see Ham p. 294.] ― -b5- You say also, سَجَدَتِ النَّخْلَةُ (tropical:) The palm-tree bent, or inclined, (AHn, Mgh, TA,) by reason of the abundance of its fruit. (Mgh.) And السَّفِينَةُ تَسْجُدُ لِلرِّيحِ (tropical:) The ship bends, or inclines, by the influence of the wind. (A, TA.) ― -b6- وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدَانِ, in the Kur [lv. 5], means, accord. to Fr, (assumed tropical:) [And the herbs and the trees] turn towards the sun and incline with it until the afternoon-shade becomes broken: (TA:) or the herbs and the trees humbly submit to his will. (Bd, Jel.) The سُجُود of inanimate things to God we understand, in the Kur, as denoting obedience to that whereto they are made subservient, and as a fact to be believed without inquiry into the manner thereof. (I'Ab, L.) -A2- Also He stood erect: (Lth, Msb, K:) so in the dial. of Teiyi. (Msb.) It is said in the K, immediately after the mention of the first signification and this last, that thus the verb has two contr. meanings: but it may be said that there is no [necessary, or absolute,] contrariety between الخُضُوع and الاِنْتِصَاب. (MF.) -A3- سَجِدَتْ رِجْلُهُ, aor. سَجَدَ , (tropical:) His leg became inflated, or swollen. (K, TA.)

اسجد
4 اسجد ذ : see 1, second sentence. ― -b2- Also, (K,) inf. n. اـِسْجَاد, (S,) (tropical:) He looked continuedly and tranquilly: (TA:) or he looked continuedly, (S, K,) and lowered the eyelids in a languid, or languishing, manner, (S, [the inf. n. being there expl. by اـِدَامَةُ النَّظَرِ وَ اـِمْرَاضُ الأَجْفَانِ,]) or lowering the eyelids [&c.], (K, * TK,) with a look indicative of [amorousness, and feigned coyness or opposition, or] confidence in one's love, and consequent presumptuousness: (TA:) or he had a languid, or languishing, eye. (L.) ― -b3- And اسجدت عَيْنَهَا (tropical:) She lowered her eye. (A, TA.)

سَجْدَةٌ
سَجْدَةٌ ذ A single act of سُجُود [as meaning prostrating oneself in prayer or the like: pl. سَجَدَاتٌ]: so in the phrase سَجَدْتُ سَجْدَةً [I performed a prostration of myself]: (Msb:) and قَرَأْتُ سُورَةَ السَّجْدَةِ [I recited, or read, the chapter of the prostration; which is the thirty-second chapter of the Kur-án]. (S, * Msb.)

سِجْدَةٌ
سِجْدَةٌ ذ a subst. from سَجَدَ; (S;) A species, or sort, [or kind,] of سُجُود [as meaning prostration of oneself in prayer or the like]: so in the phrase سَجَدْتُ سِجْدَةً طَوِيلَةً [I performed a long kind of prostration of myself]. (Msb.)

رَجُلٌ سَجَّادٌ
رَجُلٌ سَجَّادٌ ذ [A man who prostrates himself much, or frequently, in prayer or the like]. (A, TA.)

سَجَّادَةٌ
سَجَّادَةٌ ذ A [small mat, such as is termed] خُمْرَة, (S, Mgh, L, TA,) [of an oblong shape, and a small oblong carpet,] upon which one prostrates himself [and stands and sits in prayer]; (L, TA;) also called ↓ سُجَّادَةٌ, (A, TA,) and ↓ مِسْجَدَةٌ. (A, L, TA.) You say, بَسَطَ سَجَّادَتَهُ &c. [He spread his prayer-mat, or prayer-carpet]. (A.) ― -b2- And The mark of سُجُود [or prostration in prayer] upon the forehead [when dust adheres to it]. (S, A, Mgh.)

سُجَّادَةٌ
سُجَّادَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سَاجِدٌ
سَاجِدٌ ذ act. part. n. of سَجَدَ: (L:) [Being lowly, humble, or submissive: bending himself down towards the ground: &c.: and hence, prostrating himself in prayer; putting his forehead on the ground: &c.:] pl. سُجَّدٌ (S, A, L) and سُجُودٌ. (L.) ― -b2- وَ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا, in the Kur [ii. 55 and vii. 161], means And enter ye the gate bending down your heads: (I'Ab, K:) it was a narrow [or low] gate. (I'Ab.) ― -b3- And سُجَّدًا لِلّٰهِ, in the Kur xvi. 50, means (tropical:) Humbling themselves to God, with subserviency. (TA.) ― -b4- You say also شَجَرَةٌ سَاجِدَةٌ, and شَجَرٌ سَاجِدٌ and سَوَاجِدُ, [this last word being pl. of سَاجِدَةٌ,] (tropical:) A tree, and trees, bending, or inclining: (A:) and نَخْلٌ سَوَاجِدُ (assumed tropical:) palm-trees bending, or inclining: (AHn:) and نَجْلَةٌ سَاجِدَةٌ (assumed tropical:) a palm-tree bent by its fruit. (K.) [But it is said that] عُلْبٌ سَوَاجِدُ, occurring in a verse of Lebeed, means (assumed tropical:) Firmly-rooted [tall] palm-trees. (IAar.) ― -b5- And فُلَانٌ سَاجِدُ المَنْخِرِ (tropical:) Such a one is object, low, humble, or submissive. (A, TA.) ― -b6- And عَيْنٌ سَاجِدَةٌ (tropical:) A languid, or languishing, eye. (A, K.)

أَسْجَدُ
أَسْجَدُ ذ (tropical:) Having his leg inflated, or swollen: (K, TA:) applied to a man. (TA.)

دَرَاهِم الأَسْجَاد
دَرَاهِم الأَسْجَاد ذ , (O, K,) or الاـِسْجَاد, (S, O, K,) thus some relate it, with kesr to the ء, (O, K,) in the saying of El-Aswad Ibn-Yaafur.
مِنْ خَيْرِ ذِى نَطَفٍ أَغَنَّ مُنَطَّقٍ
وَافَى بِهَا لِدَرَاهِمِ الاـِأَسْجَادِ
[Of the wine of one with earrings, having a nasal twang, girded with a waist-belt, i. e., of a foreigner: he brought it for what are termed دراهم الاسجاد], (S, * O, K, but in the copies of the K كَدَرَاهِم, [which I think a mistranscription,]) means dirhems whereon were effigies to which people performed the act of سُجُود: (S, O, K:) it is said that upon them was the effigy of Kisrà, and he who beheld them lowered his head to them and showed humility [as the Persians in the present day do to the picture of their King]: (IAmb, TA:) or الأَسْجَاد means the tax called جِزْيَة: (O, K:) so says AO, (O,) or A 'Obeyd: (TA:) or the Jews and the Christians: (O, K:) some say the former and some say the latter: (O:) and it is read with kesr to the ء, and expl. as meaning the Jews, (O, K,) by IAar. (O.) [Whatever be the signification of the last word, the verse plainly means, “ of wine of a foreigner, sold by him for foreign money. ”]

مَسْجَدٌ
مَسْجَدٌ ذ The forehead, (S, K,) where is the mark made by the سُجُوَد [or prostration in prayer]. (S.) [Said in the TA to be tropical; but not so accord. to the A.] And sing. of مَسَاجِدُ which signifies The parts of a man that are the places of سُجُود; (Lth, Mgh, Msb, L;) المَسَاجِدُ meaning the forehead, the nose, the hands, the knees, and the feet: (Mgh, L:) or the forehead, the hands, and the knees: (Mgh:) or the seven آرَاب; (S, K;) namely, the forehead, the hands, the knees, and the feet: (TA in art. ارب:) such, accord. to some, is its meaning in the Kur lxxii. 18. (L.) ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

مَسْجِدٌ
مَسْجِدٌ ذ [Any place in which one performs the act of سُجُود, or acts of worship or devotion; and particularly a mosque; a Muslim temple; an oratory;] a house in which one performs the act of سُجُود; (IB;) a house of prayer; (Mgh, Msb;) any place in which one performs acts of worship or devotion: (Zj:) a word of well-known meaning; (K;) sing. of مَسَاجِدُ; (S, Mgh, K;) and also pronounced ↓ مَسْجَدٌ: (S, K:) this latter word signifies, accord. to IAar, the مِحْرَاب [here meaning oratory, or place of private prayer,] of a house; and the place of prayer of the congregations; (TA;) or it signifies any of the parts of the ground, as well as of the body, that are the places of سُجُود: (Lth, L:) or the place of the forehead [on the ground in the act of prostration in prayer]. (IB.) Fr says, (S,) the مَفْعل of every verb of the class of فَعَلَ having its aor. of the measure يَفْعُلُ is with fet-h to the medial radical letter, whether it be a subst, or an inf. n., (S, K,) without any difference, so that you say, دَخَلَ مَدْخَلًا, and هٰذَا مَدْخَلُهُ; (S;) except some words (S, K) among substs., (S,) as مَسْجِدٌ and مَطْلِعٌ (S, K) and مَغْرِبٌ (S) and مَشْرِقٌ and مَسْقِطٌ and مَفْرِقٌ and مَجْزِرٌ and مَسْكِنٌ and مَرْفِقٌ (S, K) from رَفَقَ, aor. يَرْفُقُ, (S,) and مَنْبِتٌ and مَنْسِكٌ (S, K) from نَسَكَ, aor. يَنْسُكُ; (S;) these being with kesr (S, K) to the medial radical letter (K) as a sign of their being substs.; but sometimes some of the Arabs pronounce it with fet-h in the subst.: مَسْكِنٌ and مَسْكَنٌ have been transmitted; and we have heard المَسْجِدُ and ↓ المَسْجَدُ, and المَطْلِعُ and المَطْلَعُ: and he further says, (S,) fet-h is allowable, (S, K,) in all of these, (S,) even if we have not heard it: but when the verb is of the class of فَعَلَ having its aor. of the measure يَفْعِلُ, the n. of place [or time] is with kesr, and the inf. n. is with fet-h, to distinguish the one from the other; so that you say, نَزَلَ مَنْزَلًا, meaning نُزُولًا, and هٰذَا مَنْزِلُةُ, meaning دَارُهُ. (S, K. *) ― -b2- [Hence مَسْجِدٌ جَامِعٌ A congregational mosque; i. e. a mosque in which a congregation assembles to perform the Friday-prayers.] المَسْجِدُ الحَرَامُ [The sacred mosque of Mekkeh]. (Msb in art. حرم.) المَسْجِدُ الأَقْصَى The furthest mosque [which is in Jerusalem]. (Msb in art. قصو.) مَسْجِدُ الخَيْفِ The mosque of the خَيْف [q. v.] in Minè. (S &c. in art. خيف.) And المَسْجِدَانِ The two mosques; that of Mekkeh and that of El-Medeeneh: (S, Mgh:) so in a verse cited in the first paragraph of art. ثرو. (S.)

مِسْجَدَةٌ
مِسْجَدَةٌ ذ : see سَجَّادَةٌ.

##### Türkçe

**سَجَدَ**
1 **سَجَدَ** ذ, (S, A, Msb, K, &c.,) [muzârîsi **سَجُدَ** ,] mastar ismi **سُجُودٌ**, (Msb,) O, alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici oldu; müradifi **خَضَعَ**, (S, A, K, TA,) yahut **تَطَامَنَ**, ve **ذَلَّ**: (Msb:) yahut yere doğru kendini eğdi: (Aboo-Bekr, TA: [ve bu, çoğu kez **خَضَعَ** ile ve **تَطَامَنَ** ile kastedilir:]) [yahut bu iki anlamı birlikte taşır; yani alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici oldu, kendini eğerek; zira] **السُّجُودُ**’un aslî anlamı, **تَذَلُّلً** ile birlikte **تَطَأْمُنٌ** [yahut **تَطَامُنٌ**]’dur. (Bd in ii. 32.) Ve ↓ **اسجد** Başını indirdi ve kendini eğdi; (AA, S, Mgh, K;) bir adam hakkında söylenir; (AA, S, Mgh;) ve alnını yere koydu: (Mgh:) ve aynı şekilde deve hakkında da söylenir; (S, A;) bu son durumda mecazîdir; (A;) **سَجَدَ** da böyledir; (A, Mgh, Msb;) (mecazî:) başını indirdiği anlamında, (S, A, Mgh, Msb,) binilmek için, (S, Mgh,) yahut binicisine, (A,) yahut binilmesi yahut üzerine binilmesi sırasında. (Msb.) ― -b2- Namazın **سُجُود**’u, yukarıda açıklanan anlamların birincisindeki **سَجَدَ**’dendir; (S;) ve şu demektir: [secde etmek;] alnı yere koymak: (S, Mgh:) **سَجَدَ**, (ISd, Msb, TA,) muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (ISd, TA,) alnını yere koydu anlamına gelir: (ISd, Msb, TA:) fakat Allah’a **سُجُود**, bunun belirli bir tarzını ifade eder [yani namazda secde etmek: dizlerin üzerine yumuşakça inmek, ellerin avuçlarını dizlerin yerinden biraz önce yere koymak, sonra burnu ve alnı yere koymak; burnu önce, iki elin arasına]. (Msb.) ― -b3- Kisrâ hakkında bir rivayette şöyle denir: **كَانَ يَسْجُدْ لِلطَّالِع**, yani: hedefin arkasından geçen, onun üzerinden aşan oka karşı kendini alçaltır yahut kendini eğermiş; bunu, hedefi vuran gibi sayarlardı; yani o, o okun atıcısına razı olurmuş: yahut Az’a göre, anlamı şudur: oku, atılan nesnenin üstüne [fazla] yükseldiğinde, okun doğru yönelmesi ve daireyi vurması için başını indirirmiş. (TA.) ― -b4- Ve [selâm vermeye çoğu kez bedenin eğilmesi eşlik ettiğinden,] **سُجُودٌ** ayrıca (mecazî kabul edilen) Selâm verme fiili anlamına da gelir. (L, TA.) [Şöyle dersin: **سَجَدَ لَهُ** (mecazî kabul edilen:) Ona selâm verdi. Ve ayrıca (mecazî kabul edilen:) Ona saygı gösterdi yahut onu yüceltti; bk. Ham s. 294.] ― -b5- Yine şöyle dersin: **سَجَدَتِ النَّخْلَةُ** (mecazî:) Hurma ağacı eğildi yahut meyletti, (AHn, Mgh, TA,) meyvesinin çokluğu sebebiyle. (Mgh.) Ve **السَّفِينَةُ تَسْجُدُ لِلرِّيحِ** (mecazî:) Gemi, rüzgârın etkisiyle eğilir yahut meyleder. (A, TA.) ― -b6- **وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدَانِ**, Kur’ân’da [lv. 5], Fr’ye göre şu demektir: (mecazî kabul edilen:) [Otlar ve ağaçlar] güneşe yönelir ve ikindi gölgesi kırılıncaya kadar onunla birlikte meyleder: (TA:) yahut otlar ve ağaçlar onun iradesine alçakgönüllülükle boyun eğer. (Bd, Jel.) Cansız şeylerin Allah’a **سُجُود**’unu, Kur’ân’da, kendilerine boyun eğdirildikleri şeye itaat etmeleri olarak anlarız; ve bunun keyfiyetini araştırmaksızın inanılacak bir hakikat olarak. (I'Ab, L.) -A2- Ayrıca: Dimdik durdu: (Lth, Msb, K:) Teiyi lehçesinde böyledir. (Msb.) K’da, birinci anlam ile bu son anlamın zikrinden hemen sonra, fiilin böylece iki zıt anlamı olduğu söylenir: fakat **الخُضُوع** ile **الاِنْتِصَاب** arasında [zorunlu yahut mutlak] bir zıtlık olmadığı söylenebilir. (MF.) -A3- **سَجِدَتْ رِجْلُهُ**, muzârîsi **سَجَدَ** , (mecazî:) Bacağı şişti yahut kabardı. (K, TA.)

**اسجد**
4 **اسجد** ذ : bk. 1, ikinci cümle. ― -b2- Ayrıca, (K,) mastar ismi **اـِسْجَاد**, (S,) (mecazî:) Sürekli ve sakin bir şekilde baktı: (TA:) yahut sürekli baktı, (S, K,) ve göz kapaklarını gevşek yahut bitkin bir tarzda indirdi, (S, [orada mastar ismi **اـِدَامَةُ النَّظَرِ وَ اـِمْرَاضُ الأَجْفَانِ** ile açıklanmıştır,]) yahut göz kapaklarını indirerek [&c.], (K, * TK,) [âşıkâne bir hâli, ve yapmacık bir nazı yahut karşı koymayı, yahut] sevgiye güveni ve bunun sonucu olan küstahlığı gösteren bir bakışla: (TA:) yahut bitkin yahut gevşek bakışlı oldu. (L.) ― -b3- Ve **اسجدت عَيْنَهَا** (mecazî:) Gözünü indirdi. (A, TA.)

**سَجْدَةٌ**
**سَجْدَةٌ** ذ **سُجُود**’dan tek bir fiil [namazda vb. secde etmek anlamında: çoğulu **سَجَدَاتٌ**]: **سَجَدْتُ سَجْدَةً** ibaresinde olduğu gibi [“bir secde yaptım”]: (Msb:) ve **قَرَأْتُ سُورَةَ السَّجْدَةِ** [“Secde sûresini okudum”; Kur’ân’ın otuz ikinci sûresi]. (S, * Msb.)

**سِجْدَةٌ**
**سِجْدَةٌ** ذ **سَجَدَ**’dan bir isimdir; (S;) **سُجُود**’un bir türü, yahut çeşidi, [yahut nev’i] [namazda vb. secde etmek anlamında]: **سَجَدْتُ سِجْدَةً طَوِيلَةً** ibaresinde olduğu gibi [“uzun bir secde türü yaptım”]. (Msb.)

**رَجُلٌ سَجَّادٌ**
**رَجُلٌ سَجَّادٌ** ذ [Namazda vb. çok yahut sık secde eden bir adam]. (A, TA.)

**سَجَّادَةٌ**
**سَجَّادَةٌ** ذ [**خُمْرَة** denilen türden] küçük bir hasır, (S, Mgh, L, TA,) [uzunca biçimde, ve küçük uzunca bir halı,] üzerinde secde edilen [ve namazda ayakta durulan ve oturulan]; (L, TA;) ayrıca ↓ **سُجَّادَةٌ**, (A, TA,) ve ↓ **مِسْجَدَةٌ** diye de adlandırılır. (A, L, TA.) Şöyle dersin: **بَسَطَ سَجَّادَتَهُ** &c. [Seccadesini yahut namaz halısını serdi]. (A.) ― -b2- Ve alnın üzerinde **سُجُود** [yahut namazda secde] izi [tozun ona yapışmasıyla]. (S, A, Mgh.)

**سُجَّادَةٌ**
**سُجَّادَةٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**سَاجِدٌ**
**سَاجِدٌ** ذ **سَجَدَ**’ın ism-i fâilidir: (L:) [Alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici: yere doğru kendini eğen: &c.: ve buradan, namazda secde eden; alnını yere koyan: &c.:] çoğulu **سُجَّدٌ** (S, A, L) ve **سُجُودٌ**. (L.) ― -b2- **وَ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا**, Kur’ân’da [ii. 55 ve vii. 161], şu demektir: Kapıdan başlarınızı eğerek girin: (I'Ab, K:) o dar [yahut alçak] bir kapı idi. (I'Ab.) ― -b3- Ve **سُجَّدًا لِلّٰهِ**, Kur’ân’da xvi. 50, şu demektir: (mecazî:) Allah’a boyun eğerek, tâbiiyetle. (TA.) ― -b4- Yine şöyle dersin: **شَجَرَةٌ سَاجِدَةٌ**, ve **شَجَرٌ سَاجِدٌ** ve **سَوَاجِدُ**, [bu son kelime **سَاجِدَةٌ**’nin çoğuludur,] (mecazî:) Eğilen yahut meyleden bir ağaç, ve ağaçlar: (A:) ve **نَخْلٌ سَوَاجِدُ** (mecazî kabul edilen:) Eğilen yahut meyleden hurma ağaçları: (AHn:) ve **نَجْلَةٌ سَاجِدَةٌ** (mecazî kabul edilen:) Meyvesiyle eğilmiş bir hurma ağacı. (K.) [Fakat denilmiştir ki] Lebeed’in bir beytinde geçen **عُلْبٌ سَوَاجِدُ**, (mecazî kabul edilen:) Kökü sağlam [uzun] hurma ağaçları demektir. (IAar.) ― -b5- Ve **فُلَانٌ سَاجِدُ المَنْخِرِ** (mecazî:) Filân kimse zelil, alçak, mütevazı yahut boyun eğicidir. (A, TA.) ― -b6- Ve **عَيْنٌ سَاجِدَةٌ** (mecazî:) Bitkin yahut gevşek bir göz. (A, K.)

**أَسْجَدُ**
**أَسْجَدُ** ذ (mecazî:) Bacağı şişmiş yahut kabarmış: (K, TA:) bir adama uygulanır. (TA.)

**دَرَاهِم الأَسْجَاد**
**دَرَاهِم الأَسْجَاد** ذ , (O, K,) yahut **الاـِسْجَاد**, (S, O, K,) bazıları bunu böyle rivayet eder, ء’ye kesre ile, (O, K,) El-Esved İbn-Yaafur’un sözünde.
**مِنْ خَيْرِ ذِى نَطَفٍ أَغَنَّ مُنَطَّقٍ**
**وَافَى بِهَا لِدَرَاهِمِ الاـِأَسْجَادِ**
[küpe sahibi, genizden konuşan, kemer kuşanmış birinin şarabından, yani bir yabancının: onu, **دَرَاهِم الأَسْجَاد** denilen şey karşılığında getirdi], (S, * O, K, fakat K nüshalarında **كَدَرَاهِم**, [bence bir yanlış yazımdır,]) şu demektir: üzerinde insanların **سُجُود** fiilini yaptıkları tasvirler bulunan dirhemler: (S, O, K:) denilmiştir ki onların üzerinde Kisrâ’nın tasviri vardı; onları gören kimse başını onlara indirir ve tevazu gösterirdi [Farsların günümüzde krallarının resmine yaptıkları gibi]: (IAmb, TA:) yahut **الأَسْجَاد** **جِزْيَة** denilen vergi demektir: (O, K:) AO böyle der, (O,) yahut A 'Obeyd: (TA:) yahut Yahudiler ve Hristiyanlar: (O, K:) bazıları birincisini, bazıları ikincisini söyler: (O:) ve ء’ye kesre ile okunur ve Yahudiler anlamında açıklanır, (O, K,) IAar tarafından. (O.) [Son kelimenin anlamı her ne olursa olsun, beyit açıkça şu anlama gelir: “yabancı birinin şarabından; onu, yabancı parayla satarak.”]

**مَسْجَدٌ**
**مَسْجَدٌ** ذ Alın, (S, K,) üzerinde **سُجُوَد** [yahut namazda secde] ile oluşan izin bulunduğu yer. (S.) [TA’da bunun mecazî olduğu söylenir; fakat A’ya göre öyle değildir.] Ve **مَسَاجِدُ**’ün tekilidir; **مَسَاجِدُ** şu demektir: insanın **سُجُود** yerleri olan uzuvları; (Lth, Mgh, Msb, L;) **المَسَاجِدُ**: alın, burun, eller, dizler ve ayaklar demektir: (Mgh, L:) yahut alın, eller ve dizler: (Mgh:) yahut yedi **آرَاب**; (S, K;) yani alın, eller, dizler ve ayaklar: (TA, madde ارب:) bazılarına göre Kur’ân’da lxxii. 18’deki anlamı budur. (L.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafı, iki yerde, gör.

**مَسْجِدٌ**
**مَسْجِدٌ** ذ [**سُجُود** fiilinin, yahut ibadet ve taat fiillerinin yapıldığı herhangi bir yer; ve özellikle mescid; Müslüman mabedi; namazgâh;] **سُجُود** fiilinin yapıldığı bir ev; (IB;) namaz evi; (Mgh, Msb;) ibadet ve taat fiillerinin yapıldığı herhangi bir yer: (Zj:) anlamı bilinen bir kelime; (K;) **مَسَاجِدُ**’ün tekilidir; (S, Mgh, K;) ve ayrıca ↓ **مَسْجَدٌ** diye de telaffuz edilir: (S, K:) bu son kelime, IAar’a göre, bir evin **مِحْرَاب**’ı [burada namazgâh yahut hususî namaz yeri anlamında,] ve cemaatlerin namaz yeri demektir; (TA;) yahut yerin parçalarından herhangi birini, bedenin parçalarından olduğu gibi, **سُجُود** yerleri olanları ifade eder: (Lth, L:) yahut secde fiilinde [yerde] alnın yeri. (IB.) Fr der ki, (S,) muzârîsi vezin olarak **يَفْعُلُ** olan **فَعَلَ** sınıfındaki her fiilin **مَفْعل**’i, ister isim olsun ister mastar ismi, (S, K,) arada fark olmaksızın, orta kök harfine fetha iledir; öyle ki **دَخَلَ مَدْخَلًا**, ve **هٰذَا مَدْخَلُهُ** dersin; (S;) ancak bazı kelimeler (S, K) isimler arasında, (S,) **مَسْجِدٌ** ve **مَطْلِعٌ** (S, K) ve **مَغْرِبٌ** (S) ve **مَشْرِقٌ** ve **مَسْقِطٌ** ve **مَفْرِقٌ** ve **مَجْزِرٌ** ve **مَسْكِنٌ** ve **مَرْفِقٌ** (S, K) **رَفَقَ**’dan, muzârîsi **يَرْفُقُ**, (S,) ve **مَنْبِتٌ** ve **مَنْسِكٌ** (S, K) **نَسَكَ**’dan, muzârîsi **يَنْسُكُ**; (S;) bunlar, isim olduklarının alâmeti olarak, (S, K,) orta kök harfine kesre iledir (K); fakat bazen Arapların bir kısmı ismi fetha ile telaffuz eder: **مَسْكِنٌ** ve **مَسْكَنٌ** nakledilmiştir; ve biz **المَسْجِدُ** ve ↓ **المَسْجَدُ**, ve **المَطْلِعُ** ve **المَطْلَعُ** işittik: ve ayrıca der ki, (S,) fetha caizdir, (S, K,) bunların hepsinde, (S,) işitmemiş olsak bile: fakat fiil, muzârîsi vezin olarak **يَفْعِلُ** olan **فَعَلَ** sınıfından olunca, mekân [yahut zaman] ismi kesre iledir, mastar ismi ise fetha iledir; birini ötekinden ayırmak için; öyle ki **نَزَلَ مَنْزَلًا**, **نُزُولًا** anlamında, ve **هٰذَا مَنْزِلُةُ**, **دَارُهُ** anlamında dersin. (S, K. *) ― -b2- [Bundan dolayı **مَسْجِدٌ جَامِعٌ**: Cuma namazı için cemaatin toplandığı mescid; yani Cuma namazlarının kılındığı mescid.] **المَسْجِدُ الحَرَامُ** [Mekke’nin harem mescidi]. (Msb, madde حرم.) **المَسْجِدُ الأَقْصَى** En uzak mescid [Kudüs’te olan]. (Msb, madde قصو.) **مَسْجِدُ الخَيْفِ** Minâ’daki **خَيْف**’in mescidi. (S &c., madde خيف.) Ve **المَسْجِدَانِ**: iki mescid; Mekke’ninki ve Medine’ninki: (S, Mgh:) ثرو maddesinin birinci paragrafında zikredilen bir beyitte böyledir. (S.)

**مِسْجَدَةٌ**
**مِسْجَدَةٌ** ذ : bk. **سَجَّادَةٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَجَدَ
سَجَدَ U ( n. ac. سُجُوْد 27 ),
a.  Bowed down, prostrated himself.

b.  [ La ], Bowed down to; adored.

c.  Stood erect.

سَجِدَ
سَجِدَ A ( n. ac. سَجَد 4 ),
a.  Was swollen ( foot ).

أَسْجَدَ
أَسْجَدَ IV ,
a.  Bent his head; bowed down.

b.  [ La ], Looked at, eyed.

مَسْجَدَة
مَسْجَدَة 17t ,
a.  see 28t .

مَسْجِد
مَسْجِد 18 , ( pl. مَسَاْجِدُ 44 ),
a.  Place of prayer : mosque &c.

سَاْجِد
سَاْجِد 21 ,
a.  Prostrate, humbled ( in prayer ).

سُجُوْد
سُجُوْد 27 ,
a.  Adoration; prostration.

b.  Courtesy.

سَجَّاْدَة
سَجَّاْدَة 28t ,
a.  Praying-carpet, carpet.

سُجَّاْدَة
سُجَّاْدَة 29t ,
a.  see 28t .

##### Türkçe

**سَجَدَ**
**سَجَدَ** U ( mastar-ı aslî: **سُجُوْد** 27 ),
a. Eğildi, secde etti.

b. [ **لِ** ile ], -e eğildi; tapındı.

c. Dimdik durdu.

**سَجِدَ**
**سَجِدَ** A ( mastar-ı aslî: **سَجَد** 4 ),
a. (Ayak) şişti.

**أَسْجَدَ**
**أَسْجَدَ** IV ,
a. Başını eğdi; eğildi.

b. [ **لِ** ile ], baktı, gözledi.

**مَسْجَدَة**
**مَسْجَدَة** 17t ,
a. 28t’ye bak.

**مَسْجِد**
**مَسْجِد** 18 , (çoğulu **مَسَاْجِدُ** 44 ),
a. Namaz yeri: mescid vb.

**سَاْجِد**
**سَاْجِد** 21 ,
a. Secde eden, (namazda) boyun eğmiş.

**سُجُوْد**
**سُجُوْد** 27 ,
a. Tapınma; secde.

b. Nezaket.

**سَجَّاْدَة**
**سَجَّاْدَة** 28t ,
a. Seccade, halı.

**سُجَّاْدَة**
**سُجَّاْدَة** 29t ,
a. 28t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سجد
سَجَدَ - يَسْجُدُ - سُجُوْد - سَاجِد - سَاجِدِيْن - سُجَّد - سُجَّداً - مَسْجِد - مَسَاجِد
سَجَدَ - يَسْجُدُ + كائن + لـِ كائن آخر أو لإله: يبدي علامات الخضوع والانقياد والذل له
وتختلف علامات الخضوع والانقياد والذل من كائن لآخر:
فهي في البشر عند سجودهم لله: ينزل المرء على ركبتيه ويضع جبهته وكفيه على الأرض في وضعية السجود المعروفة
وفي سجود البشر للبشر أشكال كثيرة منها ثني الجذع وخفض الراس، ومنها القرفصاء وثني الراس وما شابه.
أما الكائنات الأخرى كالجن والملائكة والنجم والشجر فلها علامات خضوع لله تختلف عن هذا ولا نعلمها، والله يعلمها، وبها تبدي هذه الكائنات علامات الخضوع والانقياد والذل لله
سُجُوْد: على وزن " فـُعول"  اسم فعل مبالغة من " سَجَدَ - يَسْجُدُ "
سَاجِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " سَجَدَ - يَسْجُدُ "
سَاجِدِيْن: جمع " سَاجِد "
سُجَّد - سُجَّداً: حال من " سَاجِدِيْن ": وهم " سَاجِدُون ": وهم ساجدون برغبة وحرص
مَسْجِد: على وزن " مَفْعِل ": اسم مكان من " سَجَدَ - يَسْجُدُ ": المكان الذي يخصص لإقامة شعائر السجود لله وخاصة في الصلاة
مَسَاجِد: جمع " مَسْجِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخضوع وقبول القهر والعبودية مع رضا وتسليم" ، وهي:
عَبَدَ - يَعْبُدُ، دان - يَديْنُ (اللازم)، رَكَعَ - يَرْكَعُ، جَنَدَ - يَجْنُدُ، سَجَدَ - يَسْجُدُ، أَمِيَ (أَمِيَتْ) - يَأمَى(تَأمَى) (أَمُوَ(أَمُوَت) - يَأْمُو(تأمو))
سجد - يسجد
 	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى واستكبر وكان من الكافرين(34)﴾ البقرة ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى(116)﴾ طه
 	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50)﴾ الكهف ﴿ولقد خلقناكم ثم صورناكم ثم قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس لم يكن من الساجدين(11)﴾ الأعراف
 	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس قال أأسجد لمن خلقت طينا(61)﴾ الإسراء ﴿قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصال من حمإ مسنون (33)﴾ الحجر
 	﴿فسجد الملائكة كلهم أجمعون 73)﴾ ص ﴿فسجد الملائكة كلهم أجمعون (30)﴾ الحجر
 	﴿قال ما منعك ألا تسجد إذ أمرتك قال أنا خير منه خلقتني من نار وخلقته من طين(12)﴾ الأعراف ﴿قال ياإبليس ما منعك أن تسجد لما خلقت بيدي أاستكبرت أم كنت من العالين(75)﴾ ص
 	﴿إلا إبليس أبى أن يكون مع الساجدين (31)﴾ الحجر ﴿قال ياإبليس ما لك ألا تكون مع الساجدين (32)﴾ الحجر
 	﴿إن الذين عند ربك لا يستكبرون عن عبادته ويسبحونه وله يسجدون (206)﴾ الأعراف
 	﴿والنجم والشجر يسجدان (6)﴾ الرحمن ﴿ألم ترى أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمروالنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء(18)﴾ الحج
 	﴿ولله يسجد من في السماوات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال(15)﴾ الرعد ﴿ولله يسجد ما في السماوات وما في الأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون (49)﴾ النحل
 	﴿ألم ترى أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء(18)﴾ الحج ﴿أولم يروا إلى ما خلق الله من شيء يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل سجدا لله وهم داخرون (48)﴾ النحل
 	﴿وإذا قيل لهم اسجدوا للرحمان قالوا وما الرحمان أنسجد لما تأمرنا وزادهم نفورا  (60)﴾ الفرقان
 	﴿يامريم اقنتي لربك واسجدي واركعي مع الراكعين (43)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا اركعوا واسجدوا واعبدوا ربكم وافعلوا الخير لعلكم تفلحون(77)﴾ الحج ﴿فاسجدوا لله واعبدوا (62)﴾ النجم ﴿ومن آياته الليل والنهار والشمس والقمر لا تسجدوا للشمس ولا للقمر واسجدوا لله الذي خلقهن إن كنتم إياه تعبدون (37)﴾ فصلت
 	﴿ليسوا سواء من أهل الكتاب أمة قائمة يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون (113)﴾ آل عمران ﴿ومن الليل فاسجد له وسبحه ليلا طويلا (26)﴾ الإنسان
 	﴿وجدتها وقومها يسجدون للشمس من دون الله وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون(24)﴾ النمل ﴿ومن آياته الليل والنهار والشمس والقمر لا تسجدوا للشمس ولا للقمرواسجدوا لله الذي خلقهن إن كنتم إياه تعبدون (37)﴾ فصلت
 	﴿وإذا كنت فيهم فأقمت لهم الصلاة فلتقم طائفة منهم معك وليأخذوا أسلحتهم فإذا سجدوا فليكونوا من ورائكم ولتأت طائفة أخرى لم يصلوا فليصلوا معك وليأخذوا حذرهم وأسلحتهم ود الذين كفروا لو تغفلون عن أسلحتكم وأمتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة ولا جناح عليكم إن كان بكم أذى من مطر أو كنتم مرضى أن تضعوا أسلحتكم وخذوا حذركم إن الله أعد للكافرين عذابا مهينا(102)﴾ النساء
 	﴿وإذا قرئ عليهم القرآن لا يسجدون (21)﴾ الانشقاق
 	﴿كلا لا تطعه واسجد واقترب (19)﴾ العلق
 	﴿ألا يسجدوا لله الذي يخرج الخبء في السماوات والأرض ويعلم ما تخفون وما تعلنون(25)﴾ النمل
سجود
 ﴿ومن الليل فسبحه وأدبار السجود (40)﴾ ق ﴿يوم يكشف عن ساق ويدعون إلى السجود فلا يستطيعون (42)﴾ القلم ﴿خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة وقد كانوا يدعون إلى السجود وهم سالمون(43)﴾ القلم
ساجد - ساجدين
 ﴿فإذا سويته ونفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين (29)﴾ الحجر ﴿فإذا سويته ونفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين 72)﴾ ص
 	﴿إلا إبليس أبى أن يكون مع الساجدين (31)﴾ الحجر ﴿قال ياإبليس ما لك ألا تكون مع الساجدين (32)﴾ الحجر
 	﴿فألقي السحرة ساجدين 46)﴾ الشعراء ﴿وألقي السحرة ساجدين(120)﴾ الأعراف
 	﴿وتقلبك في الساجدين 219)﴾ الشعراء ﴿فسبح بحمد ربك وكن من الساجدين (98)﴾ الحجر
 	﴿التائبون العابدون الحامدون السائحون الراكعون الساجدون الآمرون بالمعروف والناهون عن المنكر والحافظون لحدود الله وبشر المؤمنين(112)﴾ التوبة ﴿أمن هو قانت آناء الليل ساجدا وقائما يحذر الآخرة ويرجو رحمة ربه قل هل يستوي الذين يعلمون والذين لا يعلمون إنما يتذكر أولوا الألباب(9)﴾ الزمر
 	﴿إذ قال يوسف لأبيه ياأبت إني رأيت أحد عشر كوكبا والشمس والقمر رأيتهم لي ساجدين(4)﴾ يوسف
سجداً
 ﴿أولم يروا إلى ما خلق الله من شيء يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل سجدا لله وهم داخرون (48)﴾ النحل
 	﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة ﴿ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظا(154)﴾ النساء ﴿وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)﴾ الأعراف
 	﴿ورفع أبويه على العرش وخروا له سجدا وقال ياأبت هذا تأويل رؤياي من قبل قد جعلها ربي حقا وقد أحسن بي إذ أخرجني من السجن وجاء بكم من البدو من بعد أن نزغ الشيطان بيني وبين إخوتي إن ربي لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم(100)﴾ يوسف ﴿فألقي السحرة سجدا قالوا آمنا برب هارون وموسى(70)﴾ طه ﴿وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت أن لا تشرك بي شيئا وطهر بيتي للطائفين والقائمين والركع السجود(26)﴾ الحج
 	﴿والذين يبيتون لربهم سجدا وقياما 64)﴾ الفرقان ﴿محمد رسول الله والذين معه أشداء على الكفار رحماء بينهم تراهم ركعا سجدا يبتغون فضلا من الله ورضوانا سيماهم في وجوههم من أثر السجود ذلك مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل كزرع أخرج شطأه فآزره فاستغلظ فاستوى على سوقه يعجب الزراع ليغيظ بهم الكفار وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفرة وأجرا عظيما(29)﴾ الفتح
 	﴿وإذ جعلنا البيت مثابة للناس وأمنا واتخذوا من مقام إبراهيم مصلى وعهدنا إلى إبراهيم وإسماعيل أن طهرا بيتي للطائفين والعاكفين والركع السجود(125)﴾ البقرة
 	﴿قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا(107)﴾ الإسراء ﴿أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا (58)﴾ مريم ﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون(15)﴾ السجدة
مسجد
المسجد الحرام
 ﴿قد نرى تقلب وجهك في السماء فلنولينك قبلة ترضاها فول وجهك شطر المسجد الحرام وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره وإن الذين أوتوا الكتاب ليعلمون أنه الحق من ربهم وما الله بغافل عما يعملون(144)﴾ البقرة
 	﴿ومن حيث خرجت فول وجهك شطر المسجد الحرام وإنه للحق من ربك وما الله بغافل عما تعملون(149)﴾ المسجد ﴿ومن حيث خرجت فول وجهك شطر المسجد الحرام وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره لئلا يكون للناس عليكم حجة إلا الذين ظلموا منهم فلا تخشوهم واخشوني ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون(150)﴾ البقرة
 	﴿ومن حيث خرجت فول وجهك شطر المسجد الحرام وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره لئلا يكون للناس عليكم حجة إلا الذين ظلموا منهم فلا تخشوهم واخشوني ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون(150)﴾ البقرة ﴿قد نرى تقلب وجهك في السماء فلنولينك قبلة ترضاها فول وجهك شطر المسجد الحرام وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره وإن الذين أوتوا الكتاب ليعلمون أنه الحق من ربهم وما الله بغافل عما يعملون(144)﴾ البقرة
 	﴿إن الذين كفروا ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والبادي ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم (25)﴾ الحج ﴿هم الذين كفروا وصدوكم عن المسجد الحرام والهدي معكوفا أن يبلغ محلهولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطئوهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم ليدخل الله في رحمته من يشاء لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما(25)﴾ الفتح
 	﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون  (217)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام ولا الهدي ولا القلائد ولا آمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم ورضوانا وإذا حللتم فاصطادواولا يجرمنكم شنآن قوم أن صدوكم عن المسجد الحرام أن تعتدوا وتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان واتقوا الله إن الله شديد العقاب(2)﴾ المائدة ﴿وما لهم ألا يعذبهم الله وهم يصدون عن المسجد الحرام وما كانوا أولياءه إن أولياؤه إلا المتقون ولكن أكثرهم لا يعلمون(34)﴾ الأنفال
 	﴿كيف يكون للمشركين عهد عند الله وعند رسوله إلا الذين عاهدتم عند المسجد الحرام فما استقاموا لكم فاستقيموا لهمإن الله يحب المتقين(7)﴾ التوبة
 	﴿واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأخرجوهم من حيث أخرجوكم والفتنة أشد من القتل ولا تقاتلوهم عند المسجد الحرام حتى يقاتلوكم فيه فإن قاتلوكم فاقتلوهم كذلك جزاء الكافرين(191)﴾ البقرة ﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون  (217)﴾ البقرة س
 	﴿أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين(19)﴾ التوبة
 	﴿سبحان الذي أسرى بعبده ليلا من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى الذي باركنا حوله لنريه من آياتنا إنه هو السميع البصير(1)﴾ الإسراء
 	﴿لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق لتدخلن المسجد الحرام إن شاء الله آمنين محلقين رءوسكم ومقصرين لا تخافونفعلم ما لم تعلموا فجعل من دون ذلك فتحا قريبا (27)﴾ الفتح ﴿إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرة وليتبروا ما علوا تتبيرا(7)﴾ الإسراء
 	﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
 	﴿لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق لتدخلن المسجد الحرام إن شاء الله آمنين محلقين رءوسكم ومقصرين لا تخافونفعلم ما لم تعلموا فجعل من دون ذلك فتحا قريبا(27)﴾ الفتح
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إنما المشركون نجس فلا يقربوا المسجد الحرام بعد عامهم هذا وإن خفتم عيلة فسوف يغنيكم الله من فضله إن شاء إن الله عليم حكيم(28)﴾ التوبة ﴿ما كان للمشركين أن يعمروا مساجد الله شاهدين على أنفسهم بالكفر أولئك حبطت أعمالهم وفي النار هم خالدون(17)﴾ التوبة
المسجد الأقصى
 ﴿سبحان الذي أسرى بعبده ليلا من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى الذي باركنا حوله لنريه من آياتنا إنه هو السميع البصير(1)﴾ الإسراء ﴿إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرة وليتبروا ما علوا تتبيرا(7)﴾ الإسراء
مسجد
 ﴿قل أمر ربي بالقسط وأقيموا وجوهكم عند كل مسجد وادعوه مخلصين له الدين كما بدأكم تعودون(29)﴾ الأعراف ﴿يابني آدم خذوا زينتكم عند كل مسجد وكلوا واشربوا ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (31)﴾ الأعراف
 	﴿ما كان للمشركين أن يعمروا مساجد الله شاهدين على أنفسهم بالكفر أولئك حبطت أعمالهم وفي النار هم خالدون(17)﴾ التوبة ﴿إنما يعمر مساجد الله من آمن بالله واليوم الآخر وأقام الصلاة وآتى الزكاة ولم يخش إلا الله فعسى أولئك أن يكونوا من المهتدين(18)﴾ التوبة
 	﴿والذين اتخذوا مسجدا ضرارا وكفرا وتفريقا بين المؤمنين وإرصادا لمن حارب الله ورسوله من قبل وليحلفن إن أردنا إلا الحسنى والله يشهد إنهم لكاذبون(107)﴾ التوبة ﴿لا تقم فيه أبدا لمسجد أسس على التقوى من أول يوم أحق أن تقوم فيه فيه رجال يحبون أن يتطهروا والله يحب المطهرين(108)﴾ التوبة
 	﴿وكذلك أعثرنا عليهم ليعلموا أن وعد الله حق وأن الساعة لا ريب فيها إذ يتنازعون بينهم أمرهم فقالوا ابنوا عليهم بنيانا ربهم أعلم بهم قال الذين غلبوا على أمرهم لنتخذن عليهم مسجدا (21)﴾ الكهف
مساجد
 ﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة
 	﴿وأن المساجد لله فلا تدعوا مع الله أحدا (18)﴾ الجن
 	﴿ما كان للمشركين أن يعمروا مساجد الله شاهدين على أنفسهم بالكفر أولئك حبطت أعمالهم وفي النار هم خالدون(17)﴾ التوبة
 	﴿ومن أظلم ممن منع مساجد الله أن يذكر فيها اسمه وسعى في خرابها أولئك ما كان لهم أن يدخلوها إلا خائفين لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(114)﴾ البقرة ﴿الذين أخرجوا من ديارهم بغير حق إلا أن يقولوا ربنا الله ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبيع وصلوات ومساجد يذكر فيها اسم الله كثيراولينصرن الله من ينصره إن الله لقوي عزيز(40)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [سجد] س ج د: سَجَدَ خضع ومنه سُجُودُ الصلاة وهو وضع الجبهة على الأرض وبابه دخل والاسم السِّجْدَةُ بكسر السين وسورة السَّجْدةِ بفتح السين و السَّجَّادَةُ الخُمْرة قلت الخُمْرة سجادة صغيرة تُعمل من سعف النخل وتُرمل بالخيوط ز و المَسْجِدُ بكسر الجيم وفتحها معروف قال الفراء ما كان على فعل يفعُل كدخل يدخل فالمفعل منه بفتح العين اسما كان أو مصدرا تقول دخل مدخلا وهذا مدخله إلا أحرفا من الأسماء ألزموها كسر العين منها المسجد والمطلع والمغرب والمشرق والمسقط والمفرق والمجزر والمسكن والمرفق من رفق يرفق والمنبت من نبت ينبت والمنسك من نسك ينسك فجعلوا الكسر علامة للاسم وربما فتحه بعض العرب في الاسم وقد رُوي مسكَن ومسكِن وسمعنا المسجَد والمسجِد والمطلَع والمطلِع والفتح في كله جائز وإن لم نسمعه وما كان من باب فعل يفعل كجلس يجلس فالمكان بالكسر والمصدر بالفتح للفرق بينهما تقول نزل منزلا بفتح الزاي يعني نزولا وهذا منزله بالكسر أي داره وهذا الباب مخصوص بهذا الفرق وغيره من الأبواب يكون المكان والمصدر منه كلاهما مفتوح العين إلا ما استثناه و المَسْجَدُ بفتح الجيم جبهة الرجل حين يصيبه أثر السجود والآراب السبعة مَسَاجِدٌ
الراغب
سجد
- السجود أصله: التطامن (التطامن: الانحناء) والتذلل، وجعل ذلك عبارة عن التذلل لله وعبادته، وهو عام في الإنسان، والحيوانات، والجمادات، وذلك ضربان: سجود باختيار، وليس ذلك إلا للإنسان، وبه يستحق الثواب، نحو قوله: }فاسجدوا لله واعبدوا﴿[النجم/62]، أي: تذللوا له، وسجود تسخير، وهو للإنسان، والحيوانات، والنبات، وعلى ذلك قوله:﴾ولله يسجد من في السموات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال﴿[الرعد/ 15]، وقوله:﴾يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل سجدا لله﴿[النحل/48]، فهذا سجود تسخير، وهو الدلالة الصامتة الناطقة المنبهة على كونها مخلوقة، وأنها خلق فاعل حكيم، وقوله:﴾ولله يسجد ما في السموات وما في الأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون﴿[النحل/49]، ينطوي على النوعين من السجود، التسخير والاختيار، وقوله:﴾والنجم والشجر يسجدان﴿[الرحمن/6]، فذلك على سبيل التسخير، وقوله:﴾اسجدوا لآدم﴿[البقرة/34]، قيل: أمروا بأن يتخذوه قبلة، وقيل: أمروا بالتذلل له، والقيام بمصالحه، ومصالح أولاده، فائتمروا إلا إبليس، وقوله:﴾ادخلوا الباب سجدا﴿[النساء/154]، أي: متذللين منقادين، وخص السجود في الشريعة بالركن المعروف من الصلاة، وما يجري مجرى ذلك من سجود القرآن، وسجود الشكر، وقد يعبر به عن الصلاة بقوله:﴾وأدبار السجود﴿[ق/40]، أي: أدبار الصلاة، ويسمون صلاة الضحى: سبحة الضحى، وسجود الضحى،﴾وسبح بحمد ربك﴿[طه/130] قيل: أريد به الصلاة (أخرج عبد الرزاق وغيره عن ابن عباس في الآية قال: هي الصلاة المكتوبة)، والمسجد: موضع الصلاة اعتبارا بالسجود، وقوله:﴾وأن المساجد لله﴿[الجن/18]، قيل: عني به الأرض، إذ قد جعلت الأرض كلها مسجدا وطهورا كما روي في الخبر (عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (نصرت بالرعب، وأوتيت جوامع الكلم، وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا، وبينا أنا نائم أتيت بمفاتح خزائن الأرض فتلت في يدي) أخرجه البخاري في كتاب الاعتصام 13/209؛ وانظر: شرح السنة 13/198)، وقيل: المساجد: مواضع السجود : الجبهة والأنف واليدان والركبتان والرجلان، وقوله:﴾ألا يسجدوا لله﴿[النمل/25] (هي بتخفيف ألا، على أنها للاستفتاح، وبها قرأ الكسائي ورويس وأبو جعفر. الإتحاف 336) أي: يا قوم اسجدوا، وقوله:﴾وخروا له سجدا{ [يوسف/100]، أي: متذللين، وقيل: كان السجود على سبيل الخدمة في ذلك الوقت سائغا، وقال الشاعر: - 226 - وافى بها لدراهم الإسجاد
(هذا عجز بيت، وشطره: من خمر ذي نطف أغن منطق
وهو للأسود بن يعفر، والبيت في المفضليات ص 218؛ والمجمل 2/486)
عنى بها دراهم عليها صورة ملك سجدوا له.
ملخص السان
1.     سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً وضع جبهته بالأَرض، وقوم سُجَّدٌ  وسجود
2.     الساجد: المنتصب في لغة طيّء
3.     والمسجَد والمسجِد: الذي يسجد فيه، وفي الصحاح: واحد المساجد.: كل موضع يتعبد فيه فهو مسجَِد،
4.  والمِسْجَدَةُ والسَّجَّادَةُ: الخُمْرَةُ المسجود عليها.والسَّجَّادةُ: أَثر السجود في الوجه أَيضاً. والمَسْجَدُ، بالفتح: جبهة  الرجل حيث يصيبه نَدَبُ السجود.
5.     سجد إِذا انحنى وتطامن إِلى الأَرض.وأَسجَدَ الرجلُ: طأْطأَ رأْسه وانحنى،
6.     كان كسرى يسجد للطالع : معناه  أَنه كان يخفض رأْسه إِذا شخص سهمه،ارتفع عن الرَّمِيَّة ليتَقَوَّم  السهم فيصيب الدارَةَ.
7.     والإِسجادُ: فُتورُ الطرفِ. وعين ساجدة إِذا كانت فاترة.
8.     والإِسجادُ:إِدامة النظر مع سكون؛ وفي الصحاح: إِدامة النظر وإِمراضُ الأَجفان؛
9. وسجد:خضع؛ قال الشاعر:ترى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحوافِرِ  ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأَرض ولا خضوع أَعظم منه.
10. وسجود الموات محمله في القرآن طاعته لما سخر له؛
لسان العرب
● - سجد: الساجد: المنتصب في لغة طيّء، قال الأَزهري: ولا يحفظ لغير الليث.  ابن سيده: سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً وضع جبهته بالأَرض، وقوم سُجَّدٌ  وسجود. وقوله عز وجل: وخروا له سجداً؛ هذا سجود إِعظام لا سجود عبادة لأَن  بني يعقوب لم يكونوا يسجدون لغير الله عز وجل. قال الزجاج: إِنه كان من سنة  التعظيم في ذلك الوقت أَن يُسْجَد للمعظم، قال وقيل: خروا له سجداً أَي  خروا لله سجداً؛ قال الأَزهري: هذا قول الحسن والأَشبه بظاهر الكتاب  أَنهم سجدوا ليوسف، دل عليه رؤْياه الأُولى التي رآها حين قال: إِني رأَيت  أَحد عشر كوكباً والشمس والقمر رأَيتهم لي ساجدين؛ فظاهر التلاوة أَنهم  سجدوا ليوسف تعظيماً له من غير أَن أَشركوا بالله شيئاً، وكأَنهم لم يكونوا  نهوا عن السجود لغير الله عز وجل، فلا يجوز لأَحد أَن يسجد لغير الله؛  وفيه وجه آخر لأَهل العربية: وهو أَن يجعل اللام في قوله: وخروا له سجداً،  وفي قوله: رأَيتهم لي ساجدين، لام من أَجل؛ المعنى: وخروا من أَجله سجداً  لله شكراً لما أَنعم الله عليهم حيث جمع شملهم وتاب عليهم وغفر ذنبهم  وأَعز جانبهم ووسع بيوسف، عليه السلام؛ وهذا كقولك فعلت ذلك لعيون الناس  أَي من أَجل عيونهم؛ وقال العجاج:  تَسْمَعُ لِلجَرْعِ، إِذا استُحِيرا،  للماء في أَجوافها، خَريرَا  أَراد تسمع للماء في أَجوافها خريراً من أَجل الجرع. وقوله تعالى: وإِذ  قلنا للملائكة اسجدوا لآدم؛ قال أَبو إِسحق: السجود عبادة لله لا عبادة  لآدم لأَن الله، عز وجل، إِنما خلق ما يعقل لعبادته.  والمسجَد والمسجِد: الذي يسجد فيه، وفي الصحاح: واحد المساجد. وقال  الزجاج: كل موضع يتعبد فيه فهو مسجَِد، أَلا ترى أَن النبي، صلى الله عليه  وسلم، قال: جعلت لي الأَرض مسجداً وطهوراً. وقوله عز وجل: ومن أَظلم ممن  منع مساجد الله؛ المعنى على هذا المذهب أَنه من أَظلم ممن خالف ملة  الإِسلام؟ قال: وقد كان حكمه أَن لا يجيء على مَفْعِل ولكنه أَحد الحروف التي  شذت فجاءَت على مَفْعِل. قال سيبويه: وأَما المسجد فإِنهم جعلوه اسماً  للبيت ولم يأْت على فَعَلَ يَفْعُلُ كما قال في المُدُقِّ إِنه اسم للجلمود،  يعني أَنه ليس على الفعل، ولو كان على الفعل لقيل مِدَقٌّ لأَنه آلة،  والآلات تجيء على مِفْعَلٍ كمِخْرَزٍ ومِكنَسٍ ومِكسَحٍ. ابن الأَعرابي:  مسجَد، بفتح الجيم، محراب البيوت؛ ومصلى الجماعات مسجِد، بكسر الجيم،  والمساجد جمعها، والمساجد أَيضاً: الآراب التي يسجد عليها والآراب السبعة  مساجد. ويقال: سَجَدَ سَجْدَةً وما أَحسن سِجْدَتَه أَي هيئة سجوده. الجوهري:  قال الفراء كل ما كان على فَعَلَ يَفْعُل مثل دخل يدخل فالمفعل منه  بالفتح، اسماً كان أَو مصدراً، ولا يقع فيه الفرق مثل دخل مَدْخَلاً وهذا  مَدْخَلُه، إِلا أَحرفاً من الأَسماء أَلزموها كسر العين، من ذلك المسجِد  والمطلِع والمغرب والمشرق والمَسْقِط والمَفْرِق والمَجْزِر والمَسْكِن  والمَرْفِق مِن رَفَقَ يَرْفُقُ والمَنْبِت والمَنْسِك من نَسَك ينَّسُك،  فجعلوا الكسر علامة الاسم، وربما فتحه بعض العرب في الاسم، فقد روي مسكَن  ومسكِن وسمع المسجِد والمسجَد والمطلِع والمطلَع، قال: والفتح في كله جائز  وإِن لم نسمعه. قال: وما كان من باب فَعَل يفعِل مثل جلس يجلِسُ فالموضع  بالكسر والمصدر بالفتح للفرق بينهما، تقول: نزل منزَلاً بفتح الزاي، تريد  نزل نزولاً، وهذا منزِله، فتكسر، لأَنك تعني الدار؛ قال: وهو مذهب تفرد  به هذا الباب من بين أَخواته، وذلك أَن المواضع والمصادر في غير هذا  الباب ترد كلها إِلى فتح العين ولا يقع فيها الفرق، ولم يكسر شيء فيما سوى  المذكور إِلا الأَحرف التي ذكرناها. والمسجدان: مسجد مكة ومسجد المدينة،  شرفهما الله عز وجل؛ وقال الكميت يمدح بني أُمية:  لكم مَسْجِدَا الله المَزُورانِ، والحَصَى  لكم قِبْصُه من بين أَثرَى وأَقتَرا  القِبْصُ: العدد. وقوله: من بين أَثرى وأَقترا يريد من بين رجل أَثرى  ورجل أَقتر أَي لكم العدد الكثير من جميع الناس، المُثْري منهم  والمُقْتِر.والمِسْجَدَةُ والسَّجَّادَةُ: الخُمْرَةُ المسجود عليها.  والسَّجَّادةُ: أَثر السجود في الوجه أَيضاً. والمَسْجَدُ، بالفتح: جبهة  الرجل حيث يصيبه نَدَبُ السجود. وقوله تعالى: وإِن المساجد لله؛ قيل: هي  مواضع السجود من الإِنسان: الجبهة والأَنف واليدان والركبتان والرجلان.  وقال الليث في قوله: وإِن المساجد لله، قال: السجود مواضعه من الجسد  والأَرض مساجد، واحدها مسجَد، قال: والمسجِد اسم جامع حيث سجد عليه، وفيه  حديث لا يسجد بعد أَن يكون اتخذ لذلك، فأَما المسجد من الأَرض فموضع السجود  نفسه؛ وقيل في قوله: وإِن المساجد لله، أَراد أَن السجود لله، وهو جمع  مسجد كقولك ضربت في الأَرض.  أَبو بكر: سجد إِذا انحنى وتطامن إِلى الأَرض.  وأَسجَدَ الرجلُ: طأْطأَ رأْسه وانحنى، وكذلك البعير؛ قال الأَسدي  أَنشده أَبو عبيد:  وقلنَ له أَسجِدْ لِلَيْلى فأَسجَدَا  يعني بعيرها أَنه طأْطأَ رأْسه لتركبه؛ وقال حميد بن ثور يصف نساء:  فُضولَ أَزِمَّتِها أَسجَدَتْ  سجودَ النصارى لأَرْبابِها  يقول: لما ارتحلن ولوين فضول أَزمَّة جمالهن على معاصمهن أَسْجدت لهن؛  قال ابن بري صواب إِنشاده:  فلما لَوَيْنَ على مِعْصَمٍ،  وكَفٍّ خضيبٍ وأَسوارِها،  فُضولَ أَزِمَّتِها، أَسْجدت  سجودَ النصارى لأَحْبارِها  وسجدَت وأَسجدَتْ إِذا خفضت رأْسها لتُرْكَبَ. وفي الحديث: كان كسرى  يسجد للطالع أَي يتطامن وينحني؛ والطالِعُ: هو السهم الذي يجاوز الهَدَفَ من  أَعلاه، وكانوا يعدونه كالمُقَرْطِسِ، والذي يقع عن يمينه وشماله يقال  له عاصِدٌ؛ والمعنى: أَنه كان يسلم لراميه ويستسلم؛ وقال الأَزهري: معناه  أَنه كان يخفض رأْسه إِذا شخص سهمه، وارتفع عن الرَّمِيَّة ليتَقَوَّم  السهم فيصيب الدارَةَ.  والإِسجادُ: فُتورُ الطرفِ. وعين ساجدة إِذا كانت فاترة. والإِسجادُ:  إِدامة النظر مع سكون؛ وفي الصحاح: إِدامة النظر وإِمراضُ الأَجفان؛ قال  كثير:  أَغَرَّكِ مِنِّي أَنَّ دَلَّكِ، عندنا،  وإِسجادَ عيْنَيكِ الصَّيودَيْنِ، رابحُ  ابن الأَعرابي: الإِسجاد، بكسر الهمزة، اليهودُ؛ وأَنشد الأَسود:  وافى بها كدراهم الإِسجاد  (* قوله «وافى بها إلخ» صدره كما في القاموس: من خمر ذي نطق أغن منطق).  أَبو عبيدة: يقال اعطونا الإِسجاد أَي الجزية، وروي بيت الأَسود بالفتح  كدراهم الأَسجاد. قال ابن الأَنباري: دراهم الأَسجاد هي دراهم ضربها  الأَكاسرة وكان عليها صُوَرٌ، وقيل: كان عليها صورة كسرى فمن أَبصرها سجد لها  أَي طأْطأَ رأْسه لها وأَظهر الخضوع. قاله في تفسير شعر الأَسود بن يعفر  رواية المفضل مرقوم فيه علامة أَي  (* قوله «علامة أي» في نسخة الأصل  التي بأيدينا بعد أي حروف لا يمكن أَن يهتدي اليها أحد) . . . .  ونخلة ساجدة إِذا أَمالها حملها. وسجدت النخلة إِذا مالت. ونخل سواجد:  مائلة؛ عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد للبيد:  بين الصَّفا وخَلِيج العينِ ساكنةٌ  غُلْبٌ سواجدُ، لم يدخل بها الخَصَرُ  قال: وزعم ابن الأَعرابي أَن السواجد هنا المتأَصلة الثابتة؛ قال وأَنشد  في وصف بعير سانية:  لولا الزِّمامُ اقتَحَم الأَجارِدا  بالغَرْبِ، أَوْ دَقَّ النَّعامَ الساجدا  قال ابن سيده: كذا حكاه أَبو حنيفة لم أُغير من حكايته شيئاً. وسجد:  خضع؛ قال الشاعر:  ترى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحوافِرِ  ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأَرض ولا خضوع أَعظم منه.  والاسم السجدة، بالكسر، وسورة السجدة، بالفتح. وكل من ذل وخضع لما أُمر به،  فقد سجد؛ ومنه قوله تعالى: تتفيأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سجداً لله وهم  داخرون أَي خضعاً متسخرة لما سخرت له. وقال الفراء في قوله تعالى: والنجم  والشجر يسجدان؛ معناه يستقبلان الشمس ويميلان معها حتى ينكسر الفيء.  ويكون السجود على جهة الخضوع والتواضع كقوله عز وجل: أَلم ترَ أَن الله يسجد  له من في السموات (الآية) ويكون السجود بمعنى التحية؛ وأَنشد:  مَلِكٌ تَدِينُ له الملوكُ وتَسْجُدُ  قال ومن قال في قوله عز وجل: وخروا له سجداً، سجود تحية لا عبادة؛ وقال  الأَخفش: معنى الخرور في هذه الآية المرور لا السقوط والوقوع. ابن عباس  وقوله، عز وجل: وادخلوا الباب سجداً، قال: باب ضيق، وقال: سجداً ركعاً،  وسجود الموات محمله في القرآن طاعته لما سخر له؛ ومنه قوله تعالى: أَلم تر  أَن الله يسجد له من في السموات ومن في الأَرض، إِلى قوله: وكثير حق عليه  العذاب؛ وليس سجود الموات لله بأَعجب من هبوط الحجارة من خشية الله،  وعلينا التسليم لله والإِيمان بما أَنزل من غير تطلب كيفية ذلك السجود  وفقهه، لأَن الله، عز وجل، لم يفقهناه، ونحو ذلك تسبيح الموات من الجبال  وغيرها من الطيور والدواب يلزمنا الإِيمان به والاعتراف بقصور أَفهامنا عن  فهمه، كما قال الله عز وجل: وإِن من شيء إِلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون  تسبيحهم.
مقاييس اللغة:
(سجد) السين والجيم والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد يدلّ على تطامُن وذلّ. يقال سجد، إذا تطَامَنَ. وكلُّ ما ذلَّ فقد سجد. قال أبو عمرو: أسْجَدَ الرَّجُل، إذا طأطأَ رأسَهُ وانحنى. قال حُميد:
فُضُولَ أزِمّتِها أسْجَدَتْ *** سُجودَ النَّصارى لأربابِها([8])
وقال أبو عبيدة مثلَه، وقال: أنشدَني أعرابيٌّ أسديّ:
* وقُلنَ له أَسْجِدْ لليلَى فأسْجَدَا([9]) *
يعني البعيرَ إذا طأطأَ رأسه. وأما قولهم: أسجَدَ إِسجاداً، إذا أدام النَّظر، فهذا صحيحٌ، إلاَّ أن القياسَ يقتضي ذلك في خَفض، ولا يكون *النّظرَ الشّاخصَ ولا الشزْر. يدلُّ على ذلك قولُهُ:
أَغَرَّكِ مِنِّي أنَّ دَلَّكِ عندنا *** وإِسجادَ عينيكِ الصَّيُودَينِ رابحُ([10])
ودراهم الإسجاد: درَاهمُ كانت عليها صورٌ، فيها صورُ ملوكهم، وكانوا إذا رأوها سَجَدُوا لها. وهذا في الفُرس. وهو الذي يقول فيه الأسود:
مِنْ خَمرِ ذِي نُطَفٍ أغَنَّ مُنَطّقٍ *** وافَى بها لِدراهم الإِسجادِ([11])
القاموس المحيط:
سَجَدَ خَضَعَ، وانْتَصَبَ، ضِدٌّ. وأسْجَدَ طَأْطَأَ رَأسَهُ، وانْحَنَى، وأدامَ النَّظَرَ في إمْراضِ أجْفانٍ. والمَسْجَدُ، كمَسْكَنٍ الجَبْهَةُ، والآرابُ السَّبْعَةُ مَساجِدُ. والمَسْجِدُ، المَسْجَدُ م، ويُفْتَحُ جيمُهُ، والمَفْعَلُ من بابِ نَصَرَ بفتح العين، اسْماً كان أو مَصْدراً إلاَّ أحْرُفاً، كمَسْجِدٍ، ومَطْلِعٍ، ومَشْرِقٍ، ومَسْقِطٍ، ومَفْرِقٍ، ومجْزِرٍ، ومَسْكِنٍ، ومَرْفِقٍ، ومَنْبِتٍ، ومَنْسِكٍ، ألْزَموها كسرَ العينِ، والفتحُ جائزٌ وإن لم نَسْمَعْه، وما كان من باب جَلَسَ فالمَوْضِعُ بالكسر، والمَصْدَرُ بالفتح، نَزَلَ مَنْزَلاً، أي نُزُولاً، وهذا مَنْزِلُهُ، بالكسر، لأِنَّه بمعنَى الدارِ. وسَجِدَتْ رِجْلُهُ، كفَرِحَ انْتَفَخَتْ، فهو أسْجَدُ. والْأَسْجادُ في قولِ الْأَسْوَدِ بنِ يَعْفُرَ
من خَمْرِ ذِي نُطَفٍ أغَنَّ مُنَطَّقٍ ... وافى بها كدراهِمِ الْأَسْجادِ
اليَهودُ والنَّصارَى، أو مَعْناهُ: الجِزْيَةُ، أو دَراهِمُ الْأَسْجادِ: كانَتْ عليها صُوَرٌ يَسْجُدونَ لها، ورُوِيَ بكسر الهَمْزَةِ، وفُسِّرَ باليَهودِ. وعَيْنٌ ساجِدَةٌ: فاتِرَةٌ. ونَخْلَةٌ ساجِدَةٌ: أمالَها حَمْلُها، وقولُه تعالى: " وادْخُلوا البابَ سُجَّداً " ، أي: رُكَّعاً.
تاج العروس:
س - ج - د
سَجَدَ : خَضَعَ ومنه سُجُودُ الصَّلاةِ وهو وَضْعُ الجَبْهةِ على الأرض ولا خُضُوعَ أَعظمُ منه والاسم : السِّجْدة بالكسر . وسَجَدَ : انتَصَبَ في لُغَة طَيْئ قال الأَزهريُّ : ولا يُحْفَظُ لغير الليث ضِدُّ . قال شيخنا : وقد يقال لا ضِدِّيَّة بين الخُضوع والانتصاب كما لا يَخْفَى قال بان سيده : سَجَدَ يَسجُد سُجُوداً : وَضَعَ جَبْهَتَه على الأرض وقَوْمٌ سُجَّدٌ وسُجُودٌ . وقال أبو بكر : سَجَدَ إذا انْحَنى وتَطَأمَنَ إلى الأَرضِ . وأَسْجَدَ : طَاَطَأَ رأْسَهُ وانحنى وكذلك البَعِيرُ وهو مَجاز . قال الأَسديُّ أَنشده أَبو عُبيدةَ :
" وقُلْنَ له أَسْجِدْلِلَيْلَى فأَسْجَدَا يَعنِي بَعيٍرَها أَنه طاطَأَ رأْسَه لِتَرْكَبه وقال حُمَيْد بن ثَوْر يَصف نساءً :
فَلَمَّا لَوَيْنَ علَى مِعْصَمٍ ... وَكفٍّ خَضِيبٍ وإِسوارِها
فُضُولَ أَزِمَّتِها أَسْجَدَتْ ... سُجُودَ النَّصارَى لأَحْبارِهَا يقول : لمّا ارْتَحَلْن ولَوَيْن فُضُولَ أَزمَّةِ جِمالِهِنّ على مَعاصِمِهِنّ أَسْجَدَتْ لَهُنَّ . وسَجَدتْ وأَسجَدَتْ إذا خَفَضَتْ رأْسَها لتُرْكَبَ . وفي الحديث : كانَ كِسْرَى يَسْجُدُ للطَّالعِ أَي يَتَطَامَنُ وَينحِنى والطَّالِع : هو السَّهمُ الذي يُجاوِزُ الهَدَف من أَعلاه وكانوا يَعُدُّونه كالمُقَرْطِس والذي يقع عن يَمينه وشماله يقال له : عاصِدٌ . والمعنى أَنه كان يُسْلِم لراميه ويَسْتَسْلِم . وقال الأزهريُّ : معناه أَنه كان يَخفِض رأْسه إِذا شخَص سَهْمُه وارتفعَ عن الرَّمِيَّة لِيَتَقوَّمَ السَّهمُ فيصيب الدَّارةَ
ومن المجاز : أَسجَدَ : أَدامَ النَّظَرَ مع سُكون . وفي الصّحاح : زيادةُ في إِمراضِ بالكسر أَجفَانٍ والمرادُ به : النَّظَرُ الدَّالُّ على الإِدلال قال كُثيِّر :
أَغرَّكِ مني أَنَّ دَلَّكِ عِندَنَا ... وإِسجادَ عينكِ الصَّيُودَيْنِ رَابِحُ والمَسْجَد كمَسْكَن : الجَبْهَةُ حيث يُصِيب الرجلَ نَدَبُ السُّجودِ . وهو مَجاز والآرابُ السَّبعةُ مَساجِدُ قال الله تعالى : " وأَنَّ المَساجِدَ للهِ " وقيل : هي مَوَاضِعُ السُّجودِ من الإنِسانِ : الجَبْهَةُ والأَنف واليَدَأنِ والرُّكْبتانِ والرِّجْلانِ . وقال اللَّيث : السُّجود مواضِعُه من الجَسَدِ والأرْضِ : مَساجِدُ واحِدُهَا مَسْجَد قال : والمَسْجِد اسمٌ جامعٌ حَيث سجدَ عليه
والمَسْجِد بكسر الجيم : من أَي موضِعُ السُّجُود نَفْسه . وفي كتاب الفروق لابن بَرّيّ : المَسْجدِ : البَيْتُ الذي يُسْجَد فيه وبالفتح : مَوضع الجَبْهَةِ . وقال الزَّجَّاج : كل مَوضع يُتَعَبَّد فيهِ فهو مَسْجِد ويُفتح جيمه قال : ابن الأعرابي مسجد بفتح الجيم مِحْرَابُ البيوتِ ومُصَلَّى الجَماعاتِ . وفي الصّحاح : قال الفرّاء المَفْعَل من باب نَصر بفتح العَيْن اسماً كان أَو مصدراً ولا يَقَع فيه الفَرْق مثل دَخلَ مَدْخَلاً وهذا مَدْخَلُه إِلا أَحْرُفاً من الأَسماءِ كمَسجِد ومَطْلِع ومَشْرِق ومَسْقِط ومَفْرِق ومَجْزِر ومَسْكن ومَرْفق ومَنْبِت ومَنْسِك فإِنهم أَلزموها كسْرَ العينِ وجَعلوا الكسر علامَة الاسمِ . والفتحُ في كله جائزٌ وإن لم نَسمَعه فقد رُوِيَ مَسْكَنٌ ومَسْكِن وسُمِعَ المَسْجَد والمَسْجِد والمَطلَع والمَطْلِع . قال وما كان من باب جَلَسَ يَجلِس فالموضع بالكسر والمصدر بالفتح للفرق بينهما تقول نَزل مَنْزَلا . بفتح الزاي أي نُزُولاً وتقول هذا مَنزِله بالكسر لأنه بمعنى الدَّارِ . قال : وهو مَذْهَبٌ تَفَرَّد به هذا البابُ من بين أَخواته وذلك أَن المواضع والمصادِر في غير هذا الباب يُرَدُّ كلُّهَا إلى فتح العين ولا يقع فيها الفرق ولم يُكْسَر شَيءٌ فيما سِوَى المَذكورِ إِلا الأَحرف التي ذكرناها انتهى نصُّ عِبَارَة الفَرّاءِ
ومن المجاز : سَجِدَتْ رِجْلُه كفَرِحَ إذا انتفَخَتْ فهو أي الرَّجُلُ أَسْجَدُ . والأسجاد بالفتح في قول الأَسْوَد ابن يَعْفُر النَّهْشَليّ من يدوانه رواية المفضل
مِن خَمْرِ ذي نَطَفٍ أَغَنَّ مُنَطَّق ... وَافَى بها كَدَرَاهِمِ الأَسْجَادِ هم اليَهُودُ والنّصَارَى أو معناه الجِزْيَة قاله أَبو عُبَيْدَةَ ورواه بالفَتح . أَو دَراهِم الأَسجادِ هي دراهمُ الأَكاسرِة كانَتْ عليها صُوَرٌ يَسجُدون لها وقيل : كانت عليها صُورَةُ كسرى فمنْ أَبصرها سَجَدَ لها أَي طَاطَأَ رأْسَه لهَأ وأَظهَرَ الخُضُوعَ قاله ابن الأَنباريّ في تفسير شِعرِ الأَسود بن يَعْفُر ورُوِي بكسر الهمزة وفُسِّر باليهود وهو قول ابن الأَعرابيّ . ومن المَجَاز : الإِسجاد : فتُورُ الظَّرْفِ وعَيْنٌ ساجِدةٌ إذا كانت فاتِرة وأَسجَدَتْ عينَها غَضَّتْها . ومن المَجَاز أيضاً : شَجَرٌ ساجدٌ وسَواجِدُ ونَخْلةٌ ساجِدةٌ إذا أَمالَهَا حَمْلُهَا وسَجَدَت النَّخْلَةُ مالَتْ ونَخلٌ سَواجِدُ : مائلةٌ عن أَبي حنيفةَ قال لبيد :
بَيْنَ الصَّفَا وخَلِيجِ العَيْنِ ساكِنَةٌ ... غُلْبٌ سَواجِدُ لم يَدْخُلْ بها الحَصَرُ وقوله تعالى : " سُجَّداً للهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ " أَي خُضَعَاءَ مُتسخِّرةُ لما سُخِّرتْ له
وقال الفَرَّاءُ في قوله تعالى : " والنَّجْمُ والشَّجَرُ يَسْجُدَانِ " معناه : يَستقبلانِ الشَّمِسَ ويَمِيلانِ مَعَها حتى ينْكَسرَ الفيءُ . وقوله تعالى " وخَرُّ لَهُ سُجَّداً " سُجودَ تَحِيَّةٍ لا عبادةٍ وقال الأَخفش معنى الخُرورِ في هذه الآيةِ : المرورُ لا السُّقوطُ والوقوعُ . وقال ابن عبّاس في قوله تعالى : " وادخُلوا البابَ سُجَّداً " أي رُكَّعا وقال : باب ضيُّق . وسُجُودُ المَواتِ مَحْملُه في القرآنِ طاعَتُه لما سُخِّرَ له وليس سُجودُ المَواتِ لله بأَعجبَ من هبوطِ الحجارةِ من خَشْيَةِ الله وعلينا التّسليمُ لله والإِيمانُ بما أنزَلَ من غير تَطَلُّبِ كيفية ذلك السُّجُودِ وفِقْهِه
ومما يستدرك عليه : المَسْجِدانِ : مَسْجِدُ مكَّةَ ومسجدُ المدينةِ شرَّفهما الله تعالى قال الكميتُ يمدح بني أُمَيَّةَ :
" لكُمْ مَسْجِدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَىلَكُمْ قِبْصُهُ ما بَيْنَ أَثْرَآ وأَقْتَرَا والمِسْجَدة بالكسر والسَّجَّادة : الخُمْرَة المَسْجُود عليها وسُمِع ضمّ السين كما في الأَساس . ورجلٌ سَجَّاد ككَتَّان وعلى وَجْهِهِ سَجَّادَة : أَثرُ السُّجودِ والسَّوَاجِد النَّخِيل المتأَصِّلة الثابتة . قاله ابن الأعرابي وبه فُسِّر قولُ لبيد . وسُورة السَّجْدة بالفتح . ويكون السُّجود بمعنَى التَّحْيَّة
والسَّفِينة تَسجُد للرِّيح أَي تَمِيل بمَيْله وهو مَجَاز ومنه أَيضاً فلانٌ ساجِدُ المَنْخرِ إذا كان ذَلِيلاً خاضعاً . والسَّجَّاد : لَقَبُ عليِّ بنِ الحُسَين بن عليّ وعليّ بن عبد الله بن عبّأس ومحمّد بن طَلْحَةَ بنِ عبدالله التَّمْيِمي رضي الله عنهم

_Türkçe çeviri henüz yok_
