# سجع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AC%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سجع

سَجَعَ يَسْجَعُ سَجْعاً: استوى واستقام وأَشبه بعضه بعضاً؛ قال ذو الرمة:
قَطَعْتُ بها أَرْضاً تَرَى وَجْه رَكْبها،
إِذا ما عَلَوْها، مُكْفَأً غَيْرَ ساجِعِ
أَي جائراً غير قاصد. والسجع: الكلام المُقَفَّى، والجمع أَسجاع وأَساجِيعُ؛ وكلام مُسَجَّع. وسَجَعَ يَسْجَعُ سَجْعاً وسَجَّعَ تَسْجِيعاً: تَكَلَّم بكلام له فَواصِلُ كفواصِلِ الشِّعْر من غير وزن، وصاحبُه سَجّاعةٌ وهو من الاسْتِواءِ والاستقامةِ والاشتباهِ كأَن كل كلمة تشبه صاحبتها؛ قال ابن جني: سمي سَجْعاً لاشتباه أَواخِره وتناسب فَواصِلِه وكسَّرَه على سُجُوع، فلا أَدري أَرواه أَم ارتجله، وحكِي أَيضاً سَجَع الكلامَ فهو مسجوعٌ، وسَجَع بالشيء نطق به على هذه الهيئة. والأُسْجُوعةُ: ما سُجِعَ به. ويقال: بينهم أُسْجُوعةٌ. قال الأَزهري: ولما قضى النبي، صلى الله عليه وسلم، في جَنِينِ امرأَة ضربتها الأُخرى فَسَقَطَ مَيِّتاً بغُرّة على عاقلة الضاربة قال رجل منهم: كيف نَدِيَ من لا شَرِبَ ولا أَكل، ولا صاحَ فاستهل، ومِثْلُ دمِه يُطَلّْ
(* قوله «يطل» من طل دمه بالفتح أهدره
كما أَجازه الكسائي، ويروى بطل بباء موحدة، راجع النهاية.)؟ قال، صلى الله عليه وسلم: إِياكم وسَجْعَ الكُهّان. وروي عنه، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى عن السَّجْعِ في الدُّعاء؛ قال الأَزهري: إِنه، صلى الله عليه وسلم، كره السَّجْعَ في الكلام والدُّعاء لمُشاكلتِه كلامَ الكهَنَة وسجْعَهم فيما يتكهنونه، فأَما فواصل الكلام المنظوم الذي لا يشاكل المُسَجَّع فهو مباح في الخطب والرسائل. وسَجَعَ الحَمامُ يَسْجَعُ سَجْعاً: هَدَلَ على جهة واحدة. وفي المثل: لا آتيك ما سجَع الحمام؛ يريدون الأَبد عن اللحياني. وحَمامٌ سُجُوعٌ: سَواجِعُ، وحمامة سَجُوعٌ، بغير هاء، وساجعة. وسَجْعُ الحمامةِ: موالاة صوتها على طريق واحد. تقول العرب: سجَعَت الحمامة إِذا دَعَتْ وطَرَّبَتْ في صوتها. وسجَعت الناقة سَجْعاً: مدّت حَنِينَها على جهة واحدة. يقال: ناقة ساجِعٌ، وسَجَعَتِ القَوْسُ كذلك؛ قال يصف قوساً:
وهْيَ، إِذا أَنْبَضْتَ فيها، تَسْجَعُ
تَرَنُّمُ النَّحْلِ أَباً لا يَهْجَعُ
(* قوله: أباً لا يهجع، هكذا في الأصل؛ ولعله أبَى أي كره وامتنع أن ينام.)
قوله تَسْجَعُ يعني حَنِين الوَتر لإِنْباضِه؛ يقول: كأَنها تَحِنُّ حنيناً متشابهاً، وكله من الاستواء والاستقامة والاشتباه. أَبو عمرو: ناقةٌ ساجعٌ طويلةٌ؛ قال الأَزهري: ولم أَسمع هذا لغيره. وسجَع له سَجْعاً: قصَد، وكلُّ سَجْع قَصْدٌ. والساجِعُ: القاصِدُ في سيره؛ وأَنشد بيت ذي الرمة:
قطعتُ بها أَرْضاً تَرَى وَجْه رَكْبها
البيت المتقدم. وَجْهُ رَكْبها: الوَجْهُ الذي يَؤُمُّونه؛ يقول: إِنّ السَّمُومَ قابَلَ هُبُوبُها وُجوهَ الرَّكبِ فَأَكْفَؤُوها عن مَهَبِّها اتِّقاءً لِحَرِّها. وفي الحديث: أَن أَبا بكر، رضي الله عنه، اشترى جاريةً فأَراد وطأَها فقالت: إِني حامل، فرفع ذلك إِلى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: إِنّ أَحدكم إِذا سَجَع ذلك المَسْجَعَ فليس بالخِيار على اللهِ؛ وأَمَر بردِّها، أَي سَلَكَ ذلك المَسْلَكَ. وأَصل السجْعِ: القَصْدُ المُسْتَوي على نسَقٍ واحد.

### Türkçe

**سَجَعَ** **يَسْجَعُ** **سَجْعاً**: eşitlendi ve doğruldu ve bir kısmı bir kısmına benzedi; **ذو الرمة** dedi:

قَطَعْتُ بها أَرْضاً تَرَى وَجْه رَكْبها،
إِذا ما عَلَوْها، مُكْفَأً غَيْرَ ساجِعِ

Yani: eğri, kasıtlı olmayan. Ve **السجع**: kafiyeli söz; çoğulu **أَسجاع** ve **أَساجِيعُ**; ve **كلام مُسَجَّع**. Ve **سَجَعَ** **يَسْجَعُ** **سَجْعاً** ve **سَجَّعَ** **تَسْجِيعاً**: vezin olmaksızın şiirin fasılları gibi fasılları olan bir sözle konuştu; ve sahibi **سَجّاعةٌ**dır; ve o, eşitlenme ve doğrulma ve benzeşmedendir; sanki her kelime arkadaşına benzer; **ابن جني** dedi: sonlarının benzeşmesi ve fasıllarının uygunluğu sebebiyle **سَجْعاً** diye adlandırıldı; ve onu **سُجُوع** üzere kırdı; artık bilmiyorum, onu rivayet mi etti yoksa irticalen mi söyledi; ve ayrıca **سَجَع الكلامَ** diye hikâye olundu; o hâlde o **مسجوعٌ**dur; ve **سَجَع بالشيء**: onu bu heyet üzere telaffuz etti. Ve **الأُسْجُوعةُ**: onunla secî yapılan şey. Ve denilir: aralarında bir **أُسْجُوعةٌ** vardır. **الأَزهري** dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir kadının cenîni hakkında—öteki onu vurmuş da o ölü olarak düşmüş—vurana ait âkıle üzerine bir **غُرّة** ile hükmedince, onlardan bir adam dedi ki: “Nasıl diyet öderiz; içmeyen ve yemeyen, bağırıp da sesini yükseltmeyen (doğarken) için; ve onun kanı gibi bir kan boşa mı bırakılır?”
(* Onun sözü “يطل”: **طل دمه** (fetha ile) “kanını heder etti”dendir; **الكسائي**’nin cevaz verdiği üzere; ve tek **باء** ile **بطل** diye de rivayet olunur; **النهاية**’ye müracaat et.)? O, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Size **سَجْعَ الكُهّان**dan sakının.” Ve ondan, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu ki: duada **السَّجْع**dan nehyetti; **الأَزهري** dedi: O, sallallahu aleyhi ve sellem, sözde ve duada **السَّجْع**ı, kâhinlerin sözüne ve onların, kehanet ettikleri şeydeki secîlerine benzemesi sebebiyle kerih gördü; fakat secîliye benzemeyen manzum sözün fasılları ise hutbelerde ve mektuplarda mubahtır. Ve **سَجَعَ الحَمامُ** **يَسْجَعُ** **سَجْعاً**: tek bir yön üzere **هَدَلَ** etti. Ve meselde: “**لا آتيك ما سجَع الحمام**”; **اللحياني**’den, ebedi kastederler. Ve **حَمامٌ سُجُوعٌ**: **سَواجِعُ**; ve **حمامة سَجُوعٌ**, **هاء**sız; ve **ساجعة**. Ve **سَجْعُ الحمامةِ**: sesini tek bir yol üzere ard arda getirmesidir. Araplar der ki: **سجَعَت الحمامة**; yani çağırdığı ve sesinde nağme yaptığı zaman. Ve **سجَعت الناقة سَجْعاً**: iniltisini tek bir yön üzere uzattı. Denilir: **ناقة ساجِعٌ**; ve **سَجَعَتِ القَوْسُ** da böyledir; bir yayı vasfederek dedi:

وهْيَ، إِذا أَنْبَضْتَ فيها، تَسْجَعُ
تَرَنُّمُ النَّحْلِ أَباً لا يَهْجَعُ

(* Onun sözü: “أَباً لا يَهْجَعُ”, asılda böyle; belki de **أَبَى** yani “kerih gördü ve imtina etti” ki uyusun.)
Onun sözü **تَسْجَعُ**: onun, kirişin, titretilmesi sebebiyle iniltisini kasteder; der ki: sanki o, benzeşen bir iniltile inler; ve hepsi eşitlenme ve doğrulma ve benzeşmedendir. **أَبو عمرو**: **ناقةٌ ساجعٌ**: uzun. **الأَزهري** dedi: bunu ondan başkası için işitmedim. Ve **سجَع له سَجْعاً**: kastetti; ve her **سَجْع** bir **قَصْدٌ**dur. Ve **الساجِعُ**: yürüyüşünde kasteden; ve **ذو الرمة**’nin beytini şahit getirdi:

قطعتُ بها أَرْضاً تَرَى وَجْه رَكْبها
önce geçen beyit.

**وَجْهُ رَكْبها**: onların yöneldikleri yöndür; der ki: **السَّمُومَ**un esişi, binekli topluluğun yüzlerine karşı geldi de, onun sıcağından sakınmak için onları, estiği yönden çevirdiler. Ve hadiste: **أَبو بكر**, radıyallahu anh, bir cariye satın aldı; onunla cima etmek istedi; o da dedi ki: “Ben hamileyim.” Bu, Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, arz olundu; o da dedi: “Sizden biri, o **المَسْجَعَ**ı **سَجَع** ettiği zaman, Allah’a karşı muhayyer değildir”; ve onu geri vermeyi emretti; yani o **المَسْلَكَ**ı tuttu. Ve **السجْع**ın aslı: tek bir düzen üzere eşit bir kasıttır.
