# سجع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AC%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سجع

السجع: الكلام المقفى، كما في الصحاح، أو هو موالاة الكلام على روي واحد، كما في الجمهرة. قال شيخنا: الفتح كما دل عليه إطلاق المصنف هو المعروف المشهور، وزعم قوم أنه بالكسر، وأنه اسم لما يسجع من الكلام، كالذبح، بالكسر، لما يذبح، ولا أعرفه في دواوين اللغة، وإخاله من تفقهات العجم. قلت: وقائل هذا كأنه يريد الفرق بين الاسم والمصدر، وقد صرح الحسن بن عبد الله بن محمد بن يحيى الأصبهاني الكاتب في كتاب: غريب الحمام الهدى، ما نصه: سجع الحمام يسجع سجعا، الجيم مسكنة في الاسم والمصدر، وجاء ذلك على غير قياس: فتأمل ذلك. وفي كامل المبرد: السجع في كلام العرب: أن يأتلف أواخر الكلم على نسق، كما تأتلف القوافي، ج: أسجاع، كالأسجوعة بالضم، ج: أساجيع. سجع، كمنع، يسجع سجعا: نطق بكلام له فواصل كفواصل الشعر من غير وزن، كما قال في صفة سجستان: ماؤها وشل، ولصها بطل، وتمرها دقل، إن كثر الجيش بها جاعوا، وإن قلوا ضاعوا، قاله الليث، فهو سجاعة بالتشديد، وهو من الاستواء والاستقامة والاشتباه، لأن كل كلمة تشبه صاحبتها. قال ابن جني: سمي سجعا لاشتباه أواخره، وتناسب فواصله، وحكى أيضا: سجع الكلام فهو مسجوع. سجع بالشيء: نطق به على هذه الهيئة، فهو ساجع. والأسجوعة: ما سجع به، ويقال: بينهم أسجوعة. قال الأزهري: ولما قضى النبي صلى الله عليه وسلم في جنين امرأة ضربتها الأخرى، فسقط ميتا بغرة على عاقلة الضاربة، قال رجل منهم: كيف ندي من لا شرب ولا أكل، ولا صاح فاستهل، ومثل دمه يطل?. قال صلى الله عليه وسلم:  أسجع كسجع الكهان  وفي رواية:  إياكم وسجع الكهان  وفي الحديث أنه صلى الله عليه وسلم نهى عن السجع في الدعاء، قال الأزهري: إنما كره السجع في الكلام والدعاء لمشاكلة كلام الكهنة، وسجعهم فيما يتكهنونه، فأما فواصل الكلام المنظوم، الذي لا يشاكل المسجع ، فهو مباح في الخطب والرسائل. قال ابن دريد: سجعت الحمامة، إذا رددت صوتها، وفي كامل المبرد: سجع الحمامة: موالاة صوتها على طريق واحد، تقول العرب: سجعت الحمامة، إذا دعت وطربت في صوتها، فهي ساجعة وسجوع، بغير هاء، ج: سجع، كركع، وسواجع، وأنشد الليث:
  إذا سجعت حمامة بطن وج                      على بيضاتها تدعو الهديلا وقال رؤبة:
  هاجت ومثلي نوله أن يربعا                      حمامة هاجت حماما سجعا وأنشد أبو ليلى:
  فإن سجعت أهدى لك الشوق سجعها                      وإن قرقرت هاج الهوى قرقريرها وأنشد ابن دريد:
  طربت وأبكاك الحمام السواجع                      تميل بها ضحوا غصون نوائع في الحديث: أن أبا بكر رضي الله عنه اشترى جارية، فأراد وطأها، فقالت: إني حامل، فرفع ذلك إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال:  إن أحدكم إذا سجع ذلك المسجع فليس بالخيار على الله  وأمر بردها. أي قصد ذلك المقصد، ومعنى الحديث أنه كره وطء الحبالى، وأصل السجع: القصد المستوي على نسق واحد. والساجع: القاصد، عن أبي زيد، نقله الجوهري، وزاد في العباب، في الكلام وغيره، كالسير، وهو مجاز، قال ذو الرمة:
  قطعت بها أرضا ترى وجه ركبها                      إذا ما علوها مكفأ غير سـاجـع

  قال أبو زيد: غير ساجع: غير جائر عن القصد، كما في العباب، وفي الصحاح: أي جائرا غير قاصد، وقال: غير قاصد لجهة واحدة. قال أبو عمرو: الساجع: الناقة الطويلة، قال الأزهري: ولم أسمع هذا لغيره. الساجع من النوق: المطربة في حنينها، يقال: سجعت الناقة سجعا، إذا مدت حنينها على جهة واحدة. والوجه الساجع: هو المعتدل الحسن الخلقة. ومما يستدرك عليه: سجع يسجع سجعا: استوى واستقام، وأشبه بعضه بعضا. وكلام مسجع، وقد سجع تسجيعا: مثل: سجع، نقله الجوهري، وهو مجاز. وجمع السجع: سجوع، عن ابن جني، قال ابن سيده: لا أدري أرواه أم ارتجله?. وفي المثل: لا آتيك ما سجع الحمام، يريدون الأبد، عن اللحياني. وسجعت القوس: مدت حنينها على جهة واحدة ، وهو مجاز، قال يصف قوسا:
  وهي إذا أنبضت فيها تسجع                      ترنم النحل أبا لا يهـجـع يقول: كأنها تحن حنينا متشابها، وهو من الاستواء والاستقامة والاشتباه. والسجاعية، بالكسر: قرية بمصر.

### Türkçe

**السجع**: kafiyeli söz; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut o, sözün tek bir **روي** üzere ardı ardına gelmesidir; **الجمهرة**’de olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: Müellifin mutlak bırakmasının delâlet ettiği üzere fetha (ile) olan, bilinen meşhur olandır; bir kavim de onun kesra (ile) olduğunu, ve onun sözden seci yapılan şeye isim olduğunu iddia etti; tıpkı **الذبح** (kesra ile)nin, kesilen şeye (isim) olması gibi; ve ben onu dil divanlarında bilmem; ve onu acemlerin tefakkuhlarından sayıyorum.

Dedim: Bunu söyleyen sanki isim ile masdar arasını ayırmayı istiyor; ve Hasan b. Abdullah b. Muhammed b. Yahyâ el-İsfahânî kâtib, **غريب الحمام الهدى** adlı kitapta, lafzı şu olanı açıkça söylemiştir: **سجع الحمام** **يسجع** **سجعا**; isimde ve masdarda **الجيم** sâkindir; ve bu, kıyasa aykırı olarak gelmiştir: öyleyse bunu düşün.

Ve **كامل المبرد**’de: Arapların sözünde **السجع**: kelimelerin sonlarının bir düzen üzere uyuşmasıdır; kafiyelerin uyuşması gibi. Çoğulu: **أسجاع**; damme ile **الأسجوعة** gibi; çoğulu: **أساجيع**.

**سجع** ( **منع** gibi), **يسجع** **سجعا**: vezinsiz olarak, şiirin fasılları gibi fasılları olan sözle konuştu; **سجستان**’ın vasfında dediği gibi: “Suyu azdır; hırsızı yiğittir; hurması kötüdür; orada ordu çok olursa aç kalırlar; az olurlarsa kaybolurlar.” Bunu **الليث** söyledi; o hâlde o, şeddeli olarak **سجاعة**’dır; ve o, eşitlikten, doğruluktan ve benzeşmeden (gelir); çünkü her kelime arkadaşına benzer.

İbn Cinnî dedi: Sonlarının benzeşmesi ve fasıllarının uygunluğu sebebiyle ona **سجعا** adı verildi. Ve ayrıca nakletti: **سجع** söz; o hâlde o **مسجوع**dur.

**سجع** bir şey ile: bu heyet üzere onu söyledi; o hâlde o **ساجع**dır.

Ve **الأسجوعة**: onunla seci yapılan şeydir; ve denir: aralarında bir **أسجوعة** vardır.

**الأزهري** dedi: Nebî صلى الله عليه وسلم, bir kadının diğerini vurduğu, bunun üzerine ölü olarak düştüğü bir kadının cenini hakkında, vuranın âkılesi üzerine bir **غرة** ile hükmedince, onlardan bir adam dedi: “Ne içti ne yedi; bağırmadı da ses çıkarıp doğdu; bunun gibi birinin kanı boşa mı gider?” Nebî صلى الله عليه وسلم dedi: “Kâhinlerin secisi gibi mi seci yapıyorsun?” Ve bir rivayette: “Kâhinlerin secisinden sakının.”

Ve hadiste: O صلى الله عليه وسلم’in duada seciyi yasakladığı (vardır). **الأزهري** dedi: Sözde ve duada seciyi ancak kâhinlerin sözüne benzemesi, ve onların kehanet ettikleri şeydeki secileri sebebiyle kerih gördü; fakat seci yapılmışa benzemeyen, manzum sözün fasılları ise, hutbelerde ve mektuplarda mubahtır.

İbn Düreyd dedi: **سجعت الحمامة**: sesini tekrar ettiğinde. Ve **كامل المبرد**’de: Güvercinin **سجع**ı: sesinin tek bir yol üzere ardı ardına gelmesidir. Araplar der: **سجعت الحمامة**: çağırdığında ve sesinde coştuğunda; o hâlde o **ساجعة** ve **سجوع**dur; **هاء**sız; çoğulu: **سجع** ( **ركع** gibi) ve **سواجع**. **الليث** şu beyti okudu:

  “Ne vakit **بطن وج**’un güvercini seci yaparsa
  yumurtaları üzerinde **الهديلا**yı çağırır.”

Ve Ru’be dedi:

  “Coştu; ve benim gibisinin payı, baharda otlamasıdır;
  bir güvercin coştu; güvercinler gibi **سجعا** (seci yaparak).”

Ve Ebû Leylâ şu beyti okudu:

  “Eğer seci yaparsa, onun secisi sana özlemi hediye eder;
  ve eğer gıdaklarsa, heva onun gıdaklamasıyla coşar.”

Ve İbn Düreyd şu beyti okudu:

  “Coştun; ve seni **السواجع** güvercin ağlattı;
  kuşluk vakti, taze dallar onları eğdirir.”

Hadiste: Ebû Bekir رضي الله عنه bir câriye satın aldı; onunla cima etmek istedi; o dedi ki: “Ben hamileyim.” Bu, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e kaldırıldı; o dedi: “Sizden biri, o **المسجع**ı seci yaptığı vakit, Allah’a karşı muhayyer değildir.” Ve onu geri vermeyi emretti. Yani o maksadı kastetti. Hadisin manası: hamilelerle cimaı kerih gördü. Ve **السجع**ın aslı: tek bir düzen üzere eşit bir kasıttır.

Ve **الساجع**: kasdeden (kimsedir); Ebû Zeyd’den; **الجوهري** onu nakletti; ve **العباب**’da, sözde ve başkasında, yürüyüş gibi, onu artırdı; ve o mecazdır. Zü’r-Rumme dedi:

  “Onunla, bineklerinin yüzünü gördüğün bir araziyi kestim;
  onu aştıklarında, devrilmiş, **ساجع** olmayan.”

Ebû Zeyd dedi: **غير ساجع**: kasıttan sapmayan; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الصحاح**’ta: yani kasdetmeyen, sapmış. Ve dedi: tek bir yöne kasdetmeyen.

Ebû Amr dedi: **الساجع**: uzun dişi devedir. **الأزهري** dedi: Bunu ondan başkasına işitmedim.

Develerden **الساجع**: iniltisinde coşkun olan (devedir). Denir: **سجعت الناقة** **سجعا**: iniltisini tek bir yön üzere uzattığında.

Ve **الوجه الساجع**: mutedil, güzel yaratılışlı olandır.

Ve ona ilâve olarak (şu da) istidrâk edilir: **سجع** **يسجع** **سجعا**: eşitlendi ve doğruldu; ve bir kısmı bir kısmına benzedi. Ve **كلام مسجع**; ve **سجع** **تسجيعا**: **سجع** gibi; **الجوهري** onu nakletti; ve o mecazdır.

Ve **السجع**ın cem‘i: **سجوع**; İbn Cinnî’den. İbn Sîde dedi: Bilmiyorum; onu rivayet mi etti yoksa irticâlen mi söyledi?

Ve meselde: “Sana gelmem, güvercin seci yaptıkça”; ebedi isterler; **اللحياني**’den.

Ve **سجعت القوس**: iniltisini tek bir yön üzere uzattı; ve o mecazdır. Bir yayı vasfederek dedi:

  “Ve o, içinde titrettiğinde seci yapar;
  uyumayan bir babaya arının terennümü.”

Der ki: Sanki o, benzeşen bir iniltı ile inler; ve o, eşitlikten, doğruluktan ve benzeşmeden (gelir).

Ve **السجاعية** (kesra ile): Mısır’da bir köydür.
