# سحب (س-ح-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AD%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fışkıran sudur

- Harfler: س - ح - ب
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 6 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَحَابًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Bulutlar | 4 | 4 | [7:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/7:57.md) |
| [سَحَابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | فَعَالٌ | Bulutlar | 2 | 2 | [24:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/24:40.md) |
| [يُسْحَبُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Sürüklenirler | 2 | 2 | [40:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/40:71.md) |
| [السَّحَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | الْفَعَالَ | Bulutlar | 1 | 1 | [13:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/13:12.md) |
| [السَّحَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | الفَعَالِ | Bulutlar | 1 | 1 | [27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/27:88.md) |
| [وَالسَّحَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | وَالْفَعَالِ | Ve bulutlar | 1 | 1 | [2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/2:164.md) |

## Mücavir kökler — 82 mücavir (108 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ودق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 26 · Sicim gibi yağmurdur
2. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 24 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
3. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 22 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
4. [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · “Rükbe” diz demektir
5. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Öküz demektir
6. [كسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · “Kisfe” pamuk veya yün yığınına denir
7. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
8. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Berg parlak taş demektir
9. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
10. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sevk bacak demektir
11. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Beled mezarlık demektir
12. [تقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Tign havuzda durgun su kalıntısı demektir
13. [جمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Buz demektir
14. [سني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Parıltı
15. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Neredeyse o
16. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
17. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
18. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
19. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
20. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
21. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Bahr deniz demektir
22. [زجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İter
23. [سلسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zincirdir
24. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sağanak yağmur demektir
25. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Su
26. [سقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sekar pekmez demektir
27. [لجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dalgalandılar
28. [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Gocuk demektir
29. [موج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dalga
30. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Nezle” konaklama yeri demektir
31. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
32. [بثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rüzgarın esmesi sonucu etrafa dağılan toz anlamından gelmiş…
33. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların boyunları
34. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
35. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
36. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
37. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
38. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğille, İç gömlek demektir
39. [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Böcek demektir
40. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
41. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İmal ederler
42. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
43. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Meyve demektir
44. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bisat kilim demektir
45. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
46. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
47. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
48. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
49. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örter
50. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Saçak demektir
51. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Şey
52. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Beyn topraktaki yarık demektir
53. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
54. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahr kayalık sahadır
55. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
56. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
57. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Akledersiniz
58. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fayda eder
59. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
60. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سحب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1.md), [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md), [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md), [غيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yayılmış bir nesneyi zemin üzerinde çekmek, uzatarak sürüklemek |
| Çekirdek Özet 2 | Atmosferde rüzgârla sürüklenip yayılan bulutlar ve azap ehlini yüzüstü ateşe sürükleme |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif veya zayıf bir kütlenin harici bir irade ve kuvvet tarafından sürüklenerek hareket ettirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «bulut» isminden ibaret sanılması veya sürükleme ile itme eylemlerinin birbirine karıştırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سح | Sürtünerek sıyırma, kazıma, dökme ve yüzeyden silip süpürme hareketi; nitekim [سحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%AA.md) kökünde kökten kazıyıp yok etme, [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) kökünde ezerek ufalama, [سحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%84.md) kökünde yüzeyi rendeleyip soyma ve [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) kökünde bir şeyin zahirini çevirip sıyırma anlamları ortaktır. | ب | Temas hâlindeki nesneyi koparmadan, bir zemin üzerinde uzatarak ve peşi sıra çekerek sürükleme sürekliliği kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bir zemine takılma, yüzeye temas etme ve sürtünme direncini temsil eder. |
| ح | Çit, duvar | Çevrilme, bir sınır boyunca uzanma ve yüzey hattını koruma işlevini gösterir. |
| ب | Ev, çadır | İçine alma, bir mahalde bulunma ve kütlenin zeminle iç içe temasını ifade eder. |
| سحب | Zeminle temas halindeki bir kütlenin yüzey boyunca sürtünerek çekilmesi | Harflerin birleşimi, bir nesnenin zemin veya ortam yüzeyinden ayrılmaksızın, direnç ve temas altında sürüklenerek boylu boyunca çekilmesi hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir elbisenin eteğini veya yayvan bir nesneyi yer üzerinde sürtündürerek çekmek; rüzgârın yerdeki tozu boylu boyunca sürüklemesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde elbise eteğini kibirle veya uzunluğundan ötürü yerde sürükleme eylemi için سحب الذيل ifadesi şahit gösterilir. |
| Erken Arapça kullanım | Lisânü'l-Arab'da geçen erken kullanım örneğinde günün baştan sona uzayıp gitmesi bulutun gökte yayılmasına benzetilerek سحابة يومي biçiminde ifade edilmiştir: عشية سال المربدان كلاهما / سحابة يوم بالسيوف الصوارم |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça سحب kökü, zemin üzerinde temas ederek çekme, sürükleme ve uzatma çekirdek semantiğine dayanır. Doğu ve Batı Sami dillerinde bu fonetik diziliş doğrudan bulut anlamından ziyade süpürme, sıyırma veya sürükleme eylemleriyle akrabalık gösterir. Süryanice ve İbranice katmanlarında سح ikili tabanıyla irtibatlı olarak yüzeyi kazıma, süpürme veya dökme fiilleri (İbranice sāḥāh / sāḥaf «süpürüp götürmek») mevcuttur. Arapçada kök, hem eteğin yerde sürüklenmesi gibi doğrudan fiziksel bir sürtünme hareketini korumuş hem de gökyüzünde rüzgârın önünde yayılarak çekilen ve su yükünü peşi sıra taşıyan buhar kütlesine isim (es-sehāb) olarak verilerek özelleşmiştir. Excel notundaki «fışkıran su» nitelemesi, kökün bizzat suyun kendi hareketinden ziyade, bulutun rüzgârla taşınıp suyu sevk etmesi ve nihayetinde yağmur olarak dökmesiyle irtibatlı ikincil bir çağrışım olarak değerlendirilebilir; zira klasik filoloji kökün aslını sürükleme ve çekme hareketi olarak tespit eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جَرُّ الشَّيْءِ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ | Eteğin, tozun veya bir nesnenin zemin üzerinde temasını kesmeden çekilmesi; gökte rüzgâr tarafından çekilen kütleye de bu sebeple سحاب denilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice סחף (saḥaf: sürükleyip süpürmek), Süryanice ܣܚܐ (sḥā: sıyırmak, süpürmek) | Yüzey boyunca hareket ettirerek sıyırma ve süpürme yönünde ortak Sami kök izleri taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan ses ve anlam denkliği taşıyan güvenilir veri tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سحب | Anlamlı | Sürüklemek, çekmek | Yüzey boyunca temas halinde çekip uzatmak; bulut. | Hedef köktür. |
| [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamlı | Akıp gitmek, yüzmek | Suda veya havada sürtünmeden, batmadan hızla süzülüp yol almak. | Sürtünerek çekilmenin zıddına akıcı serbest hareketi ifade eder; harf yer değiştirmesi (kalb) ile hareket türü değişmiştir. |
| [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Saymak, hesap etmek, zannetmek | Nesneleri ardı ardına ekleyerek miktarını ve değerini tespit etmek. | Parçaları birbirine ekleme yönüyle çekme-uzatma eylemine zihni bir paralellik taşır. |
| [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Alıkoymak, hapsetmek | Bir nesnenin hareketini durdurup sınır içine hapsetmek. | Hareketi çekip uzatmanın tersine tamamen durdurma anlamı taşır. |
| بسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). |
| بحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سحب | Merkez | Sürüklemek, bulut | Bir kütleyi zemin veya ortam boyunca temas halinde çekip uzatmak. | Temas, yayılma ve çekilme sürekliliği içerir. |
| [جرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Çekmek | Bir şeyi arkasından kuvvetle çekmek; yerde sürüklemek gerekmez. | Yalnızca çekme kuvvetini vurgular; سحب gibi yayvanlık ve zemin sürtünmesi şart değildir. |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Uzatmak | Bir nesneyi iki yöne veya ileriye doğru açıp genişletmek. | Boyutsal uzamayı öne çıkarır; yerde sürüklenme eylemini zorunlu kılmaz. |
| [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) | Komşu | Sevketmek, sürmek | Bir kütleyi veya topluluğu arkasından iterek yönlendirmek. | Arkadan iterek yürütmedir; سحب ise önden veya ortamca çekilip sürüklenmedir. |
| [غيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D9%85.md) | Komşu | Bulut, pus | Gökyüzünü kaplayan nemli ve koyu örtü. | Bulutun fiziksel yoğunluğuna ve örtücülüğüne odaklanır; سحب hareketine ve yayılışına bakar. |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | İtmek, defetmek | Bir nesneyi kendinden uzağa doğru kuvvet uygulayarak fırlatmak. | Çekip sürüklemenin tam zıddı olarak ileriye doğru zorla itmeyi ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سحب | جَرّ، سَحَاب | Yüzeyde sürüklemek ve atmosferde rüzgârla çekilen buhar kütlesi. | Kesin |
| Latince | trahere, nubes | Çekmek, sürüklemek; bulut | Trahere fiili doğrudan yerde veya hat boyunca çekmeyi karşılar; nubes ise sadece bulut nesnesini adlandırır. | Güçlü |
| İngilizce | drag, trail, cloud | Sürüklemek, arkasından çekmek; bulut | Drag ve trail zemin temasıyla çekilme dinamiğini tam verir; cloud ise atmosferik neticeyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | schleifen, ziehen, Wolke | Yerde sürüklemek, çekmek; bulut | Schleifen sürtünerek sürüklenmeyi, ziehen çekmeyi, Wolke ise göksel buhar kütlesini ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | traîner, nuage | Sürüklemek, peşinden çekmek; bulut | Traîner yerle temas halinde peşi sıra çekilme nüansını yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَحَاب / السَّحَاب | Yağmur taşıyan, rüzgârla sevk edilen atmosferik bulut kütlesi | Kozmolojik deliller ve ilahi rahmetin dağıtılması bağlamı (A'râf [7:57](https://lisan.digital/tr/ayet/7:57.md), Rûm [30:48](https://lisan.digital/tr/ayet/30:48.md), Fâtır [35:9](https://lisan.digital/tr/ayet/35:9.md), Ra'd [13:12](https://lisan.digital/tr/ayet/13:12.md)). |
| سَحَاب | Katı ve ağır görünmesine rağmen hareket eden kütle | Kıyamet sahneleri ve dağların bulut gibi yürütülmesi bağlamı (Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md)). |
| سَحَاب | Işığı ve hakikati engelleyen koyu karanlık katmanı | İnkârcıların amellerinin ve zihniyet dünyasının karanlığı bağlamı (Nûr [24:40](https://lisan.digital/tr/ayet/24:40.md)). |
| سَحَاب | Parça parça düşen bir azap veya gök kütlesi | Müşriklerin mucize ve ceza talepleri bağlamı (Tûr [52:44](https://lisan.digital/tr/ayet/52:44.md)). |
| يُسْحَبُونَ | Yüzüstü ateşe ve kaynar suya zorla sürüklenme | Ahirette inkârcıların aşağılanma ve azaba maruz kalma sahneleri (Mü'min [40:71](https://lisan.digital/tr/ayet/40:71.md), Kamer [54:48](https://lisan.digital/tr/ayet/54:48.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret cezası ve ilahi kudret | Azap ehlinin iradeleri tamamen ellerinden alınarak ateşe sürüklenmesi (istislâm ve cebir) ile bulutların yaratılışındaki nizam. | Failin mutlak acziyet ve edilgenliğe düşürülmesi; tabiat kanunlarının ilahi iradeye mutlak boyun eğişi. |
| Fıkıh | Elbisenin yerde sürüklenmesi (isbâl) | Elbisenin eteklerini kibirle yerde sürüklemenin (سحب الثوب خيلاء) haram veya mekruh oluşu. | Kibir ve büyüklenmenin fiziksel bir sürükleme fiili üzerinden somutlaşması. |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve dağların hareketi | Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) ayetinde dağların bulutların yürüyüşü gibi geçip gitmesi ve rüzgâr-bulut ilişkisi. | Ağır ve sabit görünen cisimlerin harici bir sevk ile akıp gitmesi. |
| Hadis | Sünnet ve kıyamet tasvirleri | Hz. Peygamber'in sarığına «es-Sehâb» adını vermesi ve insanların yüzüstü mahşere veya ateşe sürükleneceği rivayetleri. | Baş üzerine sarılan örtünün uzantısı ile cezanın fiziksel aşağılayıcılığı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Rahmet ve azap tezahürü | İrade dışı boyun eğiş | İlahî iradenin mutlak hâkimiyetini gösterme | Bulutların gökte emre amade sürüklenmesi rahmetin, günahkârların ateşe sürüklenmesi ise ilahi adaletin kaçınılmaz icrasıdır. | Kesin |
| İlmi | Meteorolojik ve fiziksel süreçler | Kütle transferi ve sürtünme | Enerji ve maddenin taşınımı | Atmosferik su buharının rüzgâr kuvvetiyle taşınması, zemin direnci ve sürtünme dinamiklerinin işletilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve iktidar ilişkisi | Zorlayıcı sevk ve tahakküm | İradesizleştirme ve tebaa yönetimi | Merkezi otoritenin kitleleri peşinden sürüklemesi veya meşruiyetini yitiren güçlerin tebaayı felakete sürüklemesi mekanizması. | Muhtemel |
| İktisadi | Kaynak aktarımı ve lojistik | Sermaye ve emtianın akışı | Rezervlerin ihtiyaç bölgelerine nakli | Üretim fazlası suyun bulutlar aracılığıyla kurak topraklara sürüklenmesi gibi, sermayenin atıl bölgelere sevk edilmesi modeli. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde sürükleme kuvveti (drag force) ve adveksiyon | Bir akışkan ortamında hareket eden cismin karşılaştığı direnç veya bir kütlenin akışkan tarafından pasif olarak yatay taşınması hareketi ile tam yapısal örtüşme gösterir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide kitle sürüklenmesi ve kolektif edilgenlik | Bireylerin kendi özgür iradelerini kaybederek hâkim bir akım, ideoloji veya panik dalgası tarafından direnç gösteremeden sürüklenmesi olgusu. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece gökyüzündeki durağan «bulut» isminden ibaret görmek ve fiil formundaki zorlayıcı sürükleme anlamını koparmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem gök cisimlerinin harici bir sevk edici ile yeryüzüne su taşırken sergilediği edilgen hareketi hem de cehennemliklerin iradelerinin kırılarak yüzüstü sürüklenmesini kapsayan geniş bir «zorunlu taşınma ve sürtünme» ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dağların bulutlar gibi geçmesi (Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md)) ve cehennem azabının niteliği (Mü'min [40:71](https://lisan.digital/tr/ayet/40:71.md)) tefekkür edilirken, nesnenin kendi başına değil, harici ve mutlak bir kuvvetin sevk ve sürüklemesiyle hareket ettiği hakikatinin gözden kaçırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, kainattaki devasa kütlelerin (bulutlar, dağlar) ve insanın ahiretteki akıbetinin kendi iç dinamikleriyle değil, ilahi bir kuvvet ve sevk mekanizmasıyla «sürüklenişini» kavratarak tevhid ve acziyet bilincini inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kevnî nizam ve yağmurun oluşumu ile suyun dağıtımını anlatan ayetlerde (A'râf [7:57](https://lisan.digital/tr/ayet/7:57.md), Nûr [24:43](https://lisan.digital/tr/ayet/24:43.md)) ve eskatolojik ceza sahnelerinde (Kamer [54:48](https://lisan.digital/tr/ayet/54:48.md), Mü'min [40:71](https://lisan.digital/tr/ayet/40:71.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bulutların kendi kendine hareket ettiği veya tabiatın otonom işlediği yanılgısını yıkar; dağların ve bulutların arkasındaki ilahi sevk ve idareyi aşikâr kılar; azabın sadece durağan bir mekân değil, aşağılayıcı ve iradesiz bir sürüklenme olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi veya eteği zemin üzerinde boylu boyunca sürtündürerek çekmek; rüzgârın tozu ve bulut kütlesini gökyüzünde peşinden sürüklemesi.
- Soyut anlam: Bir öznenin veya kütlenin kendi iç hareket kabiliyetini yitirerek harici bir kudret ve sevk edici alanın tesiriyle pasif ve dirençli biçimde çekilmesi.
- Sistematik karşılık: İlahî nizamda kütle ve iradelerin mutlak bir tahrik ediciye (rüzgâr veya ceza melekesi) bağımlı olarak edilgen bir yörüngede akıtılması.
- LaTeX modeli: $$F_e - F_r = m \cdot \frac{d^2 x}{dt^2}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $m$ sürüklenen kütleyi (bulut veya azap ehlini), $x$ hareket doğrultusunu, $F_e$ harici sevk ve çekme kuvvetini (rüzgâr veya ilahi ceza kuvveti), $F_r$ ise ortamın veya zeminin gösterdiği sürtünme ve direnç kuvvetini temsil eder; hareket ancak harici çekme kuvvetinin sürtünmeyi aşmasıyla sürüklenme şeklinde gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/2:164.md) — وَالسَّحَابِ

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Araf 7:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/7:57.md) — سَحَابًا

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): O’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.

### [Rad 13:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/13:12.md) — السَّحَابَ

هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ

Meal (IK): O’dur, korku ve ümide düşürmek için size, şimşeği gösteren ve yağmur yüklü bulutları meydana getiren.

### [Nur 24:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/24:40.md) — سَحَابٌ

أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ

Meal (IK): Veya engin bir denizdeki karanlıklara benzer. Onun üstünü bir dalga kaplar, onun üstünde bir dalga, onun da üstünde bir bulut vardır. Karanlıklar üstünde karanlıklar. Elini uzattığı zaman; neredeyse onu bile göremez. Allah’ın nur vermediği kimsenin, asla nuru olmaz.

### [Nur 24:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/24:43.md) — سَحَابًا

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ

Meal (IK): Görmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.

### [Neml 27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/27:88.md) — السَّحَابِ

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): Sen; dağları görür ve yerinde durur sanırsın. Oysa onlar, bulut geçer gibi geçip giderler. Bu; her şeyi sapasağlam yapan Allah’ın san’atıdır. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Rum 30:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/30:48.md) — سَحَابًا

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; rüzgarları gönderip bulutları yürütür ve onları dilediği gibi gökte yayar ve kısım kısım yığar. Nihayet sen de aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla onlar hemen seviniverirler.

### [Fatır 35:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/35:9.md) — سَحَابًا

وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ النُّشُورُ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; bulutları yürüten rüzgarlar göndermiştir. Biz, onu ölü bir memlekete sürüp onunla yeri ölümünden sonra diriltiriz. İşte diriliş de böyledir.

### [Mü'min 40:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/40:71.md) — يُسْحَبُونَ

إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ

Meal (IK): Hani boyunlarında demir halkalar ve zincirler ile sürüklenirler, Yakında bilecekler. olarak dünyaya çıkaran O’dur. Kiminiz daha önce öldürülürsünüz. Kiminiz de adı konulmuş bir ecele erişirsiniz. Olur ki böylece aklınızı kullanırsınız.

### [Tur 52:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/52:44.md) — سَحَابٌ

وَإِنْ يَرَوْا كِسْفًا مِنَ السَّمَاءِ سَاقِطًا يَقُولُوا سَحَابٌ مَرْكُومٌ

Meal (IK): Gökten bir parçanın düşmekte olduğunu görseler: Birbiri üstüne yığılmış buluttur, derler.

### [Kamer 54:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/ayet/54:48.md) — يُسْحَبُونَ

يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ

Meal (IK): O gün, yüzleri üstü ateşe sürüldüklerinde: Tadın cehennemin tadını, denir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fışkıran sudur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا، أيْ: كَفاكَ، وأَحْسَبَني ما أعطاني أي: كفاني.
والحِسابُ: عَدُّكَ الأشياء. والحِسابةُ مصدر قولِكَ: حَسَبْتُ حِسابةً، وأنا أحْسُبُه حِساباً. وحِسْبة أيضاً، قال النابغة:
وأَسْرَعَتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
وقوله -عز وجل-: "يرزقُ من يشاءُ بغير حساب" اختُلِفَ فيه، يقال: بغير تقدر على أجْرٍ بالنقصان، ويقال: بغير مُحاسَبةٍ، ما إنْ يخاف أحداً بحاسبه، ويقال: بغير أن حَسِبَ المُعطَى أنّه يعطيه: أعطاه من حيثُ لم يَحتَسِبْ.
واحتَسَبْتُ أيضاً من الحِساب الحِسْبة مصدر احتِسابك الأجْرَ عند الله. ورجلٌ حاسِبٌ وقَوْمٌ حُسّاب.
والحُسْبان من الظنّ، حَسِبَ يحسَبُ، لغتان، حُسْباناً، وقوله -عز وجل -: "الشَّمْسُ والقَمَرُ بحُسْبانٍ"، أي قُدِّرَ لهما حِسابٌ معلوم في مواقيتِهما لا يَعدُوانِه ولا يُجاوزانِه.
وقوله تعالى: "ويرسل عليها حُسْباناً من السَّماء" أيْ ناراً تُحرِقُها.
والحُسْبان: سهِام قِصارُ يُرمى بها عن القِسِيِّ الفارسية، الواحدة بالهاء.
والأَحْسَبُ: الذي ابيضَّتْ جلدتُه من داءٍ ففَسَدَتْ شَعَرتُه فصار أحمَرَ وأبيَضَ، من الناس والإبل وهو الأبرَصُ، قال:
عليه عَقيقتُه أَحْسَبا
عابَه بذلك، أَيْ لم يُعَقِّ له في صِغَره حتى كَبِرَ فشابَتْ عقيقته، يعني شَعَره الذي وُلِدَ معه.
والحَسْبُ والتَحسيب: دَفْن الميِّت في الحجارة، قال:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
أيْ غيرَ مُكَفَّن.
حبس:
الحَبْس والمَحْبِس: موضعان للمحبوس، فالمَحْبِس يكون سِجْناً ويكون فعلاً كالحَبْس. والحَبيس: الفَرَس: يُجْعَل في سبيل الله.
والحِباس: شيء يُحْبَس به نحو الحِباس في المَزْرَفة يُحْبَس به فُضُول لماء.
والحُبِاس في كلام العجم: المكلا، وهي التي تُسَمَّى المَزْرَفة، وهي الحُبِاسات في لأرض قد أحاطت بالدَّبْرة يُحْبَس فيها الماء حتى يَمتلئ ثم يُساق إلى غيرها.
واحتَبَسْتُ الشَيْءَ أي خَصصتُه لنفسي خاصَّةُ.
واحتَبَست الفِراشَ بالمِحْبَس أي بالمِقْرَمة.
سحب:
السَّحْبُ: جَرُّكَ الشَّيْءَ، كسَحْب المرأةِ َذْيَلها، وكسَحْبِ الريحِ التُرابَ.
وسُمِّيَ السَّحابُ لانسحابه في الهواء.
والسَّحْبُ: شدَّة الأكْل والشُّرْب، رجلٌ أُسْحُوب: أَكُولٌ شَروبٌ. ورجل مُتَسَحِّب: حريص على أكل ما يوضَع بين يَدَيْه.
سبح:
قوله -عزَّ وجلَّ- "إن لك في النهار سبحاً طويلاً"، أي: فَراغاً للنَّوم عن أبي الدُّقَيْش، ويكون السَّبْحُ فراغاً باللَّيْل أيضاً.
سُبْحانَ اللهِ: تنزيه لله عن كل ما لا ينبغي أن يُوصَف به، ونَصبُه في موضع فِعْلٍ على معنى: تَسبيحاً لله، تُريدُ: سَبَّحْتُ تَسبيحاً للهِ أي: نزَّهتُه تنزيهاً. ويقال: نُصِبَ سُبحانَ الله على الصَّرْف، وليس بذلك، والأول أجود.
والسُّبُّوح: القُدُّوس، هو اللهُ، وليس في الكلام فُعُّول غير هذين.
والسُّبْحةُ: خَرَزات يُسَبَّح بعددها.
وفي الحديث أن جبريل? ال للنبي -صلى الله عليه وسلم-: "إن لله دون العرش سبعين حِجاباً لو دَنَونا من أحدها لأَحْرَقَتْنا سُبُحاتُ وَجْهِ رَبِّنا" يعني بالسُّبْحة جَلالَه وعَظَمَتَه ونورهَ.
والتَّسبيح يكونُ في معنى الصَّلاة وبه ويُفسَّرُ قولُه -عز وجل- "فسُبْحانَ اللهِ حينَ تُمسُون وحين تُصبِحُون"، الآية تأمُرُ بالصَّلاة في أوقاتِها، قال الأعشى:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
يعني الصلاة.
وقوله تعالى: "فلولا كانَ من المُسَبِّحين" يعني المُصَلِّين.
والسَّبْح مصدرٌ كالسِّباحة، سَبحَ السابحُ في الماء.
والسابح من الخَيْل: الحَسَنُ مَدِّ اليَدَيْن في الجَرْي. والنُجُوم تَسْبَح في الفَلَك: تجري في دَوَرانه. والسُّبْحة من الصلاة: التَطَوُّع.

##### Türkçe

باب **الحاء** **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح س ب**، **ح ب س**، **س ح ب**، **س ب ح**، kullanılagelenler

**حسب**:
**الحَسَبُ**: babalarda sabit olan şeref. **الحَسَب**’i kerîm olan adam: **حسيبٌ**; ve kavim: **حُسَباءُ**. Hadiste: “**الحَسَبُ** maldır, **الكَرَمُ** takvâdır.”
Ve dersin: ecir bunun **حَسَب**’i üzerinedir; yani onun miktarı üzerinedir. Hâlid b. Ca‘fer, el-Hâris b. Zâlim’e dedi: “Kavminin efendisi yaptığım için bana şükretmez misin?” Dedi: “Bunun **حَسَبُ**’i sana şükrederim.”
Ama **حَسْب** meczûm olursa, manası, senin dediğin gibi: “**حَسْبُكَ** هذا”; yani: sana yeter. Ve “**أَحْسَبَني** ما أعطاني”; yani: bana yetti.
Ve **الحِسابُ**: senin şeyleri saymandır. Ve **الحِسابةُ**: “**حَسَبْتُ** **حِسابةً**” sözünün masdarıdır; ve ben onu **حِساباً** sayarım. Ve **حِسْبة** de (vardır). en-Nâbiğa dedi:
وأَسْرَعَتْ **حِسْبةً** في ذلك العَدَدِ
Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “dilediğine hesapsız rızık verir” hakkında ihtilaf edildi: denir ki, eksiltme ile bir ecir takdir etme olmaksızın; ve denir ki, muhasebe olmaksızın; hiç kimse onu hesaba çekecek birinden korkmaz; ve denir ki, verilenin, onun kendisine vereceğini sandığı olmaksızın: ona, ummadığı yerden verdi.
Ve **احتَسَبْتُ** da **الحِساب**’dan (olan) **الحِسْبة**’dir; Allah katında ecir istemenin masdarıdır. Ve adam: **حاسِبٌ**; ve kavim: **حُسّاب**.
Ve **الحُسْبان** zandan (olan)dır; **حَسِبَ** **يحسَبُ**; iki lugattır; **حُسْباناً**. Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “**الشَّمْسُ** ve **القَمَرُ** **بحُسْبانٍ**”; yani ikisi için vakitlerinde bilinen bir hesap takdir edildi; onu aşmazlar ve onu geçmezler.
Ve O’nun sözü: “ve onun üzerine gökten **حُسْباناً** gönderir”; yani onu yakan bir ateş.
Ve **الحُسْبان**: Fars yaylarından atılan kısa oklar; bir tanesi **الهاء** iledir.
Ve **الأَحْسَبُ**: bir hastalıktan derisi beyazlayan, sonra saçı bozulup kırmızı ve beyaz olan; insanlardan ve develerden; o, **الأبرَصُ**’tur. Dedi:
عليه عَقيقتُه **أَحْسَبا**
Bunu onun ayıbı saydı; yani küçüklüğünde onun için **عقيقة** kesmedi, ta ki büyüdü de **عقيقة**’si ağardı; yani onunla doğduğu saçı.
Ve **الحَسْبُ** ve **التَحسيب**: ölüyü taşların içine gömmektir. Dedi:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
Yani kefenlenmemiş olarak.

**حبس**:
**الحَبْس** ve **المَحْبِس**: hapsedilen için iki yerdir. **المَحْبِس** bazen zindan olur, bazen de **الحَبْس** gibi bir fiil olur. Ve **الحَبيس**: at; Allah yolunda (tahsis edilip) bırakılır.
Ve **الحِباس**: onunla hapsedilen bir şeydir; **المَزْرَفة**’deki **الحِباس** gibi; onunla suyun fazlası hapsedilir.
Ve **الحُبِاس** acemlerin sözünde: **المكلا**’dır; o, **المَزْرَفة** diye adlandırılandır. Ve o, arazide **الدَّبْرة**’yi kuşatmış olan **الحُبِاسات**’tır; içinde su hapsedilir, doluncaya kadar; sonra başkasına sevk edilir.
Ve “**احتَبَسْتُ** şeyi”; yani onu yalnız kendime tahsis ettim.
Ve “**احتَبَست** döşeği **بالمِحْبَس**”; yani **بالمِقْرَمة** ile.

**سحب**:
**السَّحْبُ**: senin şeyi çekmendir; kadının eteğini çekmesi gibi; ve rüzgârın toprağı çekmesi gibi.
Ve **السَّحابُ**, havada sürüklenmesinden dolayı adlandırıldı.
Ve **السَّحْبُ**: yeme ve içmenin şiddetidir. Adam: **أُسْحُوب**; çok yiyen çok içen. Ve adam: **مُتَسَحِّب**; önüne konulanı yemeye hırslı.

**سبح**:
O’nun sözü -azze ve celle-: “Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبحاً** vardır”; yani Ebû’d-Dukayş’ten (rivayetle): uyku için bir boşluk. Ve **السَّبْحُ** geceleyin de bir boşluk olur.
**سُبْحانَ اللهِ**: Allah’ı, kendisiyle vasfedilmesi uygun olmayan her şeyden tenzih etmektir. Ve onun nasbı, “Allah’a tesbih” manası üzere bir fiil yerindedir; murad edersin: “Allah’a tesbih ettim”; yani onu tenzih ettim. Ve denir ki: **سُبحانَ الله** sarf üzere nasb edildi; öyle değildir; birincisi daha iyidir.
Ve **السُّبُّوح**: **القُدُّوس**; o Allah’tır. Sözde bu ikisinden başka **فُعُّول** yoktur.
Ve **السُّبْحةُ**: sayılarıyla tesbih edilen boncuklardır.
Ve hadiste: Cebrâil’in peygambere -sallallahu aleyhi ve sellem- dediği (rivayet edilir): “Şüphesiz Allah için arşın altında yetmiş perde vardır; onlardan birine yaklaşsaydık, Rabbimizin yüzünün **سُبُحاتُ**’ı bizi yakardı.” **السُّبْحة** ile O’nun celâlini, azametini ve nurunu kasteder.
Ve **التَّسبيح**, namaz manasında olur; ve onunla O’nun sözü -azze ve celle-: “Öyleyse akşamladığınız vakit ve sabahladığınız vakit **فَسُبْحانَ اللهِ**”, ayeti tefsir edilir: ayet, vakitlerinde namazı emreder. el-A‘şâ dedi:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
Yani namaz.
Ve O’nun sözü: “Öyle olmasaydı **المُسَبِّحين**’den olurdu”; yani **المُصَلِّين**.
Ve **السَّبْح** masdardır; **السِّباحة** gibi. Yüzücü suda **سَبحَ** etti.
Ve atlardan **السابح**: koşuda iki eli güzelce uzatan. Ve yıldızlar felekte **تَسْبَح** eder: onun dönüşünde akar. Ve namazdan **السُّبْحة**: nafiledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السحابَةٌ، الغَيْمُ، والجمع سحابٌ وسُحُبٌ وسَحائبُ. وسَحَبْتُ ذَيْلي أَسْحَبُ: جررته فانْجَرَّ. وتَسَحَّبَ عليه، أي أَدَلَّ. والسَحَبُ: شِدَّةُ الأكلِ والشُرْبِ. ورجل أُسْحوبٌ، أي أكولٌ شَروبٌ.

##### Türkçe

**السحابَةٌ**: bulut; çoğulu **سحابٌ** ve **سُحُبٌ** ve **سَحائبُ**.

**وسَحَبْتُ ذَيْلي أَسْحَبُ**: eteğimi sürüdüm; onu çektim de o da çekildi.

**وتَسَحَّبَ عليه**: ona karşı süründü; yani nazlandı.

**والسَحَبُ**: yemenin ve içmenin şiddeti.

Ve **رجل أُسْحوبٌ**: yani çok yiyen, çok içen.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ب
حسب ، حبس ، سحب ، سبح : مستعملة .
حسب : قال الليث : الحَسَبُ : الشَّرَفُ الثابت في الآباء ، رجل كريم الحَسَب ، وقوم حُسَبَاء ، قال : وفي الحديث : ( الحَسَبُ المَالُ ، والكرَمُ التقوى ) وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنْكَحُ المرأةُ لِمَالِها وحَسَبِها ومِيَسَمِها ودينها فعليك بِذَاتِ الدِّين ، تَرِبَت يداك ) .
قلت : والفقهاء يحتاجون إلى معرفة الحسب ، لأنه مما يُعْتَبَرُ به مَهْرُ مثل المرأة إذا عُقِد النكاح على مهر فاسد ، فقال شَمِر
في كتابه ( المُؤَلَّف في غريب الحديث ) الحَسَبُ : الفَعَال الحَسَنُ له ولآبائه مأخوذ من الحِسَاب إذا حَسَبُوا مناقبهم ، وقال المُتَلمِّس :
ومَنْ كان ذَا أَصْلٍ كريم ولم يكن
له حَسَبٌ كان اللئيمَ المُذَمَّما
ففرّق بين الحسَب والنَّسَب ، فجعل النسب عدد الآباء والأمهات إلى حيث انتهى ، والحَسَبُ : الفَعَالُ مثل الشجاعة والجود وحُسْنِ الخُلُق والوفاء .
قلت : وهذا الذي قاله شَمِر صحيح ، وإنَّما سُمِّيت مَسَاعِي الرجل ومآثِرُ آبَائِه حَسَباً : لأنهم كانوا إذا تفاخَرُوا عَدَّ المُفَاخِرُ منهم مناقِبَه ومآثِرَ آبائِه وحَسَبَها ، فالحَسْبُ : العَدُّ والإحصاء ، والحَسَبُ : ما عُدَّ ، وكذلك العَدُّ مصدر عَدَّ يعُدُّ ، والمعدود عددٌ .
وحدّثني محمد بن إسحاق عن علي بن خَشْرَم عن مُجَالد عن عمرو عن مسروق عن عُمَر أنّه قال : ( حَسَبُ المرء دينُه ، ومروءتُه خُلُقه ، وأصله عَقْلُه ) ، قال : وحَدَّثنا الحُسَيْنُ بن الفَرج عن إبراهيم بن شمَّاسٍ عن مُسْلِم بن خَالِد ، عن العلاء عن أبيه عن أبي هريرة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( كَرَمُ المرء دِينُه ، ومُرُوءَتُه عَقْلُه ، وحَسَبُهُ خُلُقُهُ ) .
الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الشرفُ والمجد لا يكونان إلا بالآباء . يقال : رجل شريف ، ورَجُلٌ ماجِد : له آباء متقدمون في الشرف . قال : والحَسَبُ والكرم يكونان في الرَّجُل وإن لم يكن له آباء لهم شرَفٌ . ويقال : رجل حَسِيب . ورجل كَرِيمٌ بنفسه . قلت : أراد أن الحَسَب يحصل للرجل بكرم أخلاقِه وإن لم يكن له نسب ، وإذا كان حسيب الآباء فهو أكرم له .
ابن بزُرْج قال : الحَسِيبُ عندنا من الرجال : السخِيُّ الجَوادُ فذلك الحسيبُ ، ولا يقال لذي الأصْلِ والصَّليبة البخيل حسيب .
قلت : يقال للسَّخِيِّ الجَوادِ حَسِيب . وللذي يَكْثُر أهل بيته من البنين والأهل حسيب وإنما سُمّي حَسيباً لكثرة عدده . وسُمِّي الجواد حسيباً لعدد مآثره ومنابته وكريم أخلاقه ، وبكل ذلك نطقت السُّنَن وجاءت الأخبار ، ويبين ذلك ما حدّثنا السعدي عن الجرجاني عن عبد الرزاق عن مَعْمر عن الزهري عن عروة أَنَّ هَوَازِنَ أتوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : أنت أبرُّ الناس وأوصلُهم وقد سُبِيَ أبناؤُنا ونِساؤُنا وأُخِذَتْ أَمْوَالُنا ، فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( اختاروا إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إما المالَ ، وإما البَنِينَ ) ، فقالوا : أما إذ خيَّرتنا بين المال وبين الحسَب فإنا نَخْتَارُ الحسَب ، فاختاروا أبناءَهم ونساءَهم ، فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنا خَيَّرنَاهُم بين المالِ والأحْساب فلم يَعْدِلوا بالأَحْساب شيئاً ) ، فأطلق لهم السَّبيَ .
قلت : وبيّن هذا الحديث أن عدد أهل البيت يُسَمَّى حَسَباً .
وقال الليث : الحَسَبُ : قدرُ الشيءِ كقولك : على حسَبِ ما أسْدَيْت إليَّ شكْرِي لك تقول : أشكرك على حَسَب بَلاَئِك عندي أي على قدر ذلك .
قال : وأَمّا حَسْب مَجْزُومٌ فمعناه كَفَى ، تقول : حَسْبك ذَاكَ أي كَفَاكَ ذَاكَ ، وأنشد ابن السكيت :
ولم يكن مَلَكٌ للقوم يُنْزِلُهم
إلا صَلاَصِلُ لا تُلْوَى على حَسَبِ
قال : قوله : لا تُلْوَى على حَسَب أي يُقْسَم بينهم بالسَّوِيَّة لا يُؤْثَرُ به أَحَدٌ ، وقيل : لا تُلْوَى على حَسَب أي لا تُلْوَى على الكِفَاية لِعَوَزِ الماء وقِلَّتِه .
ويقال أَحْسَبَني ما أَعْطاني أي كفَاني .
وقال الفرّاء في قول الله عزّ وجلّ : ( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( الأنفَال : 64 ) جاء في التفسير : يكفيك الله ويَكْفِي مَنِ اتَّبَعَك ، قال : وموضع الكاف في حَسْبُكَ وموضع مَنْ : نَصْب على التفسير كما قال الشاعر :
إذا كانت الهَيْجَاءُ وانْشَقَّتِ العَصَا
فَحَسْبُك والضَّحّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّد
وقال أبو العَبّاس : معنى الآية : يكفيك الله ويكفي مَنِ اتَّبَعك .
وقال أبو إسحاق النحوي في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيباً ) ( النِّساء : 6 ) يكون بمعنى مُحَاسِباً ، ويكون بمعنى كافياً أي يعطي كل شيء من العِلْمِ والحِفظِ والجزاءِ مقدارَ ما يُحْسِبه أي يَكْفِيه تقول : حَسْبُك هذا أي اكتفِ بِهَذَا .
قال : وقوله تعالى : ( رَّبِّكَ عَطَآءً ) ( النّبَإِ : 36 ) أي كافياً ، وإنما سُمِّي الحِساب في المعاملات حِسَابا : لأنه يُعْلَم به ما فيه كِفايةٌ ليس فيه زِيادَةٌ على المقدار ولا نُقْصانٌ .
أبو عُبَيد عن أبي زيد . حَسِبْتُ الشيءَ أَحْسَبَه حِساباً ، وحَسَبْتُ الشيء أحْسَبُه حَساباً وحُسْبَاناً ، وأنشد :
على الله حُسْبَانِي إذا النَّفسُ أَشْرَفتْ
على طَمَعٍ أو خافَ شيئاً ضميرُها
وقال الفراء : حَسِبْتُ الشيءَ : ظَنَنْتُه أَحْسِبُه وأَحْسَبهُ ، والكَسْرُ أَجْوَدُ اللُّغَتَيْن .
وقُرِىء قولُ الله تعالى : ( ولا تحسبن ) ، وليسَ في باب السالم حَرْفٌ على فَعِل يَفْعِل بكسر العين في الماضي والغابر غيرُ حَسِب يَحْسِب ، ونَعِمَ يَنْعِم .
وأَمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( البَيَانَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ( فمعناه بحساب .
وأخبرني المنذِريُّ عن ثعلب أنه قال : قال الأخفش في قوله جلّ وعزّ : ( وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَاناً ) ( الأنعَام : 96 ) فمعناه بحساب ، فحذف الباء .
وقال أبو العبَّاس : حُسْبَاناً : مصدر ، كما تقول : حَسَبْتُه أَحْسبُهُ حُسْباناً وحِسَاباً ، وجعله الأخفش جَمْعَ حِسابٍ .
وقال أبو الهَيْثَم : الحُسْبان جمع حِساب وكذلك أَحْسِبَةٌ مثلُ شِهَاب وأَشْهِبَة وشُهْبَان .
وأما قوله عزَّ ذِكْرُه : ( وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِّنَ السَّمَآءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) فإن الأخفش قال : الحُسْبَانُ : المَرَامي ، واحدتها حُسْبَانة .
وقال ابن الأعرابي أيضاً : أراد بالحُسْبَان المَرَامِي ، قال : والحُسْبَانَةُ : الصاعِقَةُ ، والحُسْبَانَةُ : السَّحابَة ، والحُسْبانَةُ : الوِسادَةُ .
وقال ابن شُمَيل : الحُسْبَان : سِهَامٌ يَرْمي بها الرَّجلُ في جوف قَصَبَةٍ ينْزِع في القَوْسِ ثم يَرْمِي بِعِشْرين منها ، فلا تَمرُّ بشيء إلا عَقَرَتْه من صاحِب سِلاَحٍ وغيره ، فإذا نَزَعَ في القَصَبة خَرَجَت الحُسْبَانُ كأنها غَيْبَةُ مَطَر فتَفَرَّقَتْ في النّاسواحدها حُسْبَانَةٌ ، والمَرَامِي مِثْلُ المَسَالِّ رَقيقَةٌ فيها شيءٌ من طول لا حروف لها .
قال : والقِدْحُ بالحَدِيدَة : مِرْمَاةٌ .
وقال الزَّجَّاجُ في قوله عزّ وجلّ : ( وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِّنَ السَّمَآءِ ) ( الكهف : 40 ) .
قال : الحُسْبَانُ في اللُّغة : الحِساب .
قال الله عزّ وجلّ : ( :ُ :ِالبَيَانَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) ( الرَّحمان : 5 ) أي بحساب ، قال : فالمعنى في هذه الآية أي يُرْسِل عليها عذاب حُسْبَان ، وذلك الحُسْبَان حِسَابُ ما كَسَبَتْ يداك .
قلت : والذي قاله الزجاج في تفسير هذه الآية بعيد ، والقول ما قاله الأخْفَشُ وابن الأعرابي وابن شُمَيْل والمعنى والله أَعْلَم أن الله يُرْسِل على جَنَّة الكافر مَرَامِيَ من عذاب ، إما بَرَدٌ وإما حِجارة أو غيرهُما مِما شاء فَيُهْلكها ويُبْطِل غَلَّتَها وأَصْلَها .
وقال الليث : الحِسابُ والحِسابةُ : عَدُّك الشيءَ ، تقول : حَسَبْتُ الشيء أَحْسُبُه حِسَابا وحِسابَةً وحِسْبَةً .
وقال النابِغَةُ :
وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَددِ
وقول الله عزّ وجلّ : ( يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيْرِ ) ( البَقَرَة : 212 ) .
قال بعضهم : بغير تَقْدِيرٍ على آخر بالنقصان ، وقيل : بغير محاسبة ما يخاف أحداً أن يُحاسِبَه عليه ، وقيل : بغَيْر أن حَسِبَ المُعْطَى أَنّه يُعْطِيه أعطاه من حَيْث لم يَحْتسِب .
قال : والحِسْبَةُ : مصدر احْتِسابك الأجر على الله عزّ وجلّ ، تقول : فعلتُه حِسْبَةً ، واحْتَسَب فيه احْتِساباً .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : إنه لَحَسَنُ الحِسْبَة في الأمر إذا كان حَسَنَ التدبير في الأمر والنظر فيه وليس هو من احْتِسابِ الأجْرِ .
وقال ابن السِّكِّيت : احْتَسَبْتُ فلاناً : اخْتَبَرْتُ ما عِنْدَه ، والنساءُ يَحْتسِبن ما عِنْد الرِّجَالِ لهن أي يَختَبِرْن .
قال : ويقال : احْتَسَبَ فلانٌ ابْناً له وبنْتاً له إذا ماتَا وهما كبيران ، وافْتَرَط فَرَطاً إذا مات له وَلَدٌ صغير لم يبلغ الْحُلُم .
قلت : وأما قول الله جَلَّ وَعَزَّ : ( مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَىْءٍ قَدْراً ) ( الطّلَاق : 3 ) فجائز أن يكون معناه من حيث لا يُقَدِّرُهُ ولا يظنه كائناً ، من حَسِبْتُ أَحْسِب أي ظَنَنْتُ ، وجائز أن يكون مأخوذاً من حَسبْتُ أَحْسُبُ ، أراد من حيث لم يَحْسُبْه لنفسه رزقا ولا عَدَّه في حِسابه .
وقال الليث : الحَسْبُ والتَّحْسِيبُ : دَفْنُ المَيِّتِ ، وأَنْشَد :
غَدَاةَ ثَوَى في الرَّمْلِ غَيْرَ مُحَسَّبِ
أي غَيْرَ مدفون ، ويقال : غيرَ مُكَفَّن . قلتُ : لا أعرف التَّحْسِيب بمعنى الدَّفْن في الحجارة ولا بمعنى التكفين ، والمعنى في قوله : غير مُحَسَّب أي غير مُوَسَّد .
قال أبو عُبَيْدة وغيره : الحُسْبانَةُ : الوِسادَةُ الصغيرة ، وقَدْ حَسَّبْتُ الرجل إذا أَجْلَستَه عليها .
وروى أبو العَبَّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال لِبِسَاط البَيْتِ : والحِلْسُ ، لِمخَادِّه المَنَابذُ ولِمساوِرِه الحُسْبَانات ، ولحُصْرِه الفُحولُ .
وقال الليث : الأحْسَبُ : الذي ابْيَضَّت جِلْدَتُه من دَاءٍ ففسدت شَعَرَته ، فصار أَحْمَرَ وأبْيَض ، وكذلك من الإبل والنَّاس ، وهو الأبْرَصُ ، وأَنْشَدَ قولَ امْرِىء القَيْس :
أَيَا هِنْدُ لا تَنْكِحِي بُوهَةً
عليه عَقِيقَتُه أَحْسَبَا
وقال أبو عُبَيْد : الأحْسَبُ : الذي في شعره حُمْرَةٌ وبَيَاض .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحُسْبَةُ : سواد يضرب إلى الحُمْرَةِ ، والكُهْبَةُ : صُفْرَةٌ تَضرِبُ إلى الحُمْرَةِ ، والقُهْبَةُ : سواد يضرب إلى الخُضْرَة ، والشُّهْبَةُ : سوادٌ وبيَاضٌ ، والْحُلْبَةُ : سوادٌ صِرْفٌ ، والشُّرْبَةُ : بيَاضٌ مُشْرَبٌ بحمرة ، واللُّهْبَةُ : بيَاضٌ ناصعٌ نَقِيّ ، والنُّوبَةُ : لَوْنُ الخِلاسِيِّ والخِلاسِيُّ : الذي أَخَذ من سوادٍ شيئاً ومن بياض شَيئاً ، كأنه وُلِد من عَرَبِيَ وحَبَشِيَّة .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَحْسَبْتُ الرجلَ أي أعطيته ما يَرْضَى ، وقال غيره معناه : أَعْطَيْتُه حتى قال : حَسْبِي .
والحِسَابُ : الكثير من قول الله عَزَّ وجَلَّ : ( رَّبِّكَ عَطَآءً ) ( النّبَإِ : 36 ) أي كثيراً . ويقال : أَتَاني حِسابٌ من النَّاس أي جماعةٌ كثيرة ، وهي لغة هُذَيْل .
وقال ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ الهُذَلِيّ :
فلم يَنْتَبِه حتى أحاط بِظَهْرِه
حِسَابٌ وسِرْبٌ كالجرادِ يَسُوم
وأمَّا قَوْل الشَّاعِر :
باشَرْتَ بالوَجْعَاءِ طَعْنَة ثَائرٍ
بِمُثَقِّفٍ وثَوَيْتَ غيْرَ مُحَسَّب
فإنه يُفَسّر على وجهين ، قيل : غير مُوسَّد ، وقيل : غير مكرّم ، ومعناه أنه لم يرفَعْك حَسَبُك فَيُنْجِيَكَ من الموت ولم يُعَظَّمْ حَسَبُك .
وقال الفَرّاء في قوله جَلّ وعَزّ : ( البَيَانَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) ( الرَّحمان : 5 ) قال : بِحسَاب ومنازل لا يَعْدُوانها . وقال الزَّجَّاج : بحُسْبَان يدل على عدد الشهور والسنين وجميع الأوقات .
أبو عُبَيد : ذَهَبَ فلان يَتَحَسَّبُ الأخبارَ أي يَتَحَسّسها ويطلبها تَحَسُّباً .
وقال أحمد بن يحيى : سألتُ ابنَ الأعرابي عن قول عُرْوَةَ بنِ الوَرْد :
ومُحْسِبَةٍ ما أَخْطَأَ الحقُّ غيرها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فَهْي كالشَّوِي
قال : المُحْسِبَةُ بمعنيين من الحَسَب وهو الشَّرَف ، ومن الإحساب وهي الكِفَاية أي
أنها تُحْسِبُ بلبنها أهلَها والضَّيْفَ ، وما صلة ، المعنى أنها نُحِرَت هِيَ وسَلِمَ غيرها .
أبو عُبَيد عن أبي زياد الكلابي : الأحْسَبُ من الإبل : الذي فيه سَواد وحُمْرَة وبيَاض ، والأَكْلَفُ نحوه .
وقال شمر : هو الذي لا لون له الذي يقال : أَحْسِبُ كذا وأَحْسِبُ كذا .
وقوله تعالى : ( وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ ) ( البَقَرَة : 202 ) أي حِسَابُه واقع لا محالة ، وكلُّ واقع فهو سَرِيعٌ ، وسُرْعَةُ حِساب الله أنه لا يَشْغَلُه حِسَابُ واحد عن مُحاسَبَة الآخر ، لأنه لا يشغله سَمْعٌ عن سَمْع ، ولا شأْنٌ عن شأْن .
وقوله : ( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( الأنفَال : 64 ) . أي كافيك الله . أَحْسَبَني الشيءُ أي كَفَاني ، وأعْطَيْتُه فأحسَبْتُه أي أعطيتُه الكِفَايَة حتى قال حَسْبي ، وفي قوله : ( وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( الأنفَال : 64 ) كِفَايَةٌ إذا نصرهم الله ، والثاني حَسْبك من اتَّبَعَك من المؤمنين أي يَكْفِيكُم الله جميعاً .
وقوله : ( ُاقْرَأْ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (ِ ( الإسرَاء : 14 ) أي كفى بك لنفسك مُحَاسِباً .
وقوله : ( يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيْرِ ) ( البَقَرَة : 212 ) أي بِغَيرِ تَقْتِيرٍ وتضييق ، كقولك : فلان ينفق بغير حساب أي يُوَسِّع النّفَقَةَ ولا يَحْسُبُها .
) أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ ) ( الكهف : 9 ) الخِطَابُ للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) والمرادُ الأُمَّةُ .
أخبرني المُنْذِرِيّ عن أبي بكر الخطَّابي عن نوح بن حبيب عن عبد الملك بن هشام الذماري قال أخبرنا سُفْيان عن محمد بن المنكدر عن جابر بن عبد الله أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَرَأَ : ( يَحْسِب أن ماله أخلده ) ( الهُمَزة : 3 ) معنى أَخْلَدَه يُخْلِدُه ، ومثله : ( وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ ) ( الأعرَاف : 50 ) أي ينادي ، وقال الحُطَيْئَة :
شَهِدَ الْحُطَيْئَةُ حِين يَلْقَى رَبَّه
أَنَّ الوليدَ أَحَقُّ بالعُذْرِ
سحب : الليث : السَّحْبُ : جَرُّك الشيءَ على الأرض تَسْحَبُه سَحْباً ، كما تَسحَبُ المرأة ذيلَها ، وكما تَسْحَب الريحُ الترابَ ، وسُمِّي السّحابُ سحاباً لانسحابه في الهواء .
قال : والسَّحْبُ : شِدَّةُ الأكل والشُّرب ورَجُلٌ أُسْحوب : أَكُولٌ شَرُوب .
قُلْتُ : الذي عَرَفنَاهُ وحَصَّلْناه رجلٌ أُسْحُوتٌ بالتاء إذا كان أَكُولا شروباً ، ولعل الأسحُوبَ بالباء بهذا المعنى جائز .
ويقال : رجل سَحْبَانُ أي جَرَّاف يجرُف كلّ ما مَرَّ به ، وبه سُمِّي سَحْبَانُ وائل الذي يضرب به المثلُ في الفصاحة ( أَفْصَحُ من سَحْبَانِ وائلٍ ) .
ويقال : فلان يَتَسَحَّبُ علينا أين يتدَلَّل وكذلك يَتَدَكَّلُ ويتدَعَّبُ .
والسُّحْبَةُ : فَضْلَةُ ماء تبقى في الغَدِير ، يقال : ما بقي في الغدير إلا سُحَيْبَة ماء أي مُوَيْهة قليلة .
سبح : قال الله جلّ وعزّ : ( قِيلاً إِنَّ لَكَ فِى النَّهَارِ
سَبْحَاً طَوِيلاً ) ( المُزمّل : 7 ) .
قال الليث : معناه فراغاً للنوم .
قال : وقال أبو الدُّقَيْش : ويكون السَّبْحُ أيضاً فراغاً بالليل .
وقال الفرَّاء : يقول لك في النهار . ما تقضي حوائجك .
وقال أبو إسحاق : سَبْحاً طوِيلاً ، قال فَرَاغاً وتَصَرُّفاً ، ومن قرأ سَبْخاً فهو قَرِيبٌ من السَّبْح .
وقال ابن الأعرابي : من قرأ سَبْحاً فمعناه اضطراباً ومعاشاً . ومن قرأ : سَبْخاً أراد راحة وتخفيفاً للأبدان .
وقال ابن الفَرَج : سمِعتُ أبا الجهم الجَعْفَرِي يقول : سَبَحْتُ في الأرض وسبَخْتُ فيها إذا تباعدت فيها . قال : وسبح اليَرْبُوعُ في الأرض إذا حفر فيها ، وسَبَحَ في الكلام إذا أكثرَ فيه .
وقال أبو عُبَيدة : سَبْحاً طويلاً أي مُنْقَلَباً طويلا .
وقال الليث : سبحان الله : تنزيه لله عن كل ما لا ينبغي له أن يوصف به .
قال : ونَصْبُه أنه في موضع فعل على معنى تَسْبِيحاً له ، تقول : سَبَّحْتُ الله تسبيحاً أي نَزّهْتُه تنزيهاً . وكذلك روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم )
وقال الزجاج في قول الله جَلّ وعزّ : ( ُ سُبْحَانَ الَّذِى أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً ) ( الإسرَاء : 1 ) منصوب على المصدر ، أسبِّح الله تَسبيحاً .
قال : وسُبحَان في اللغة : تنْزِيه لله عَزّ وجَلّ عن السوء . قلت : وهذا قول سيبويه ، يقال : سَبّحْت الله تسبيحاً وسُبْحَاناً بمعنى واحد ، فالمصدر تسبيح ، والإسم سبحان يقوم مقام المصدر .
قال سيبويه : وقال أبو الخَطّاب الكبير : سُبْحانَ الله كقولك : بَرَاءَة الله من السوء ، كأنه قال : أُبَرِّىء الله من السوء . ومثله قول الأعْشَى :
سُبْحَانَ مِنْ عَلْقَمَةَ الْفَاخِر
أي بَرَاءَة منه .
قلت : ومعنى تَنْزِيه الله من السُّوء : تَبْعِيدُه منه ، وكذلك تسبيحه تبعيده ، من قولك : سَبَحْتُ في الأرض إذا أَبْعَدْتَ فيها ، ومنه قوله جَلَّ وعَزَّ : ( سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِى ) ( يس : 40 ) ، وكذلك قوله : ( نَشْطاً وَالسَّابِحَاتِ سَبْحاً ) ( النَّازعَات : 3 ) هي النجوم تَسْبَحُ في الفَلَكِ أي تذهَبُ فيها بَسْطاً كما يَسْبَحُ السابح في الماء سَبْحاً ، وكذلك السابحُ من الخَيْل يَمُدُّ يَدَيه في الجَرْي سَبْحاً كما يسبح السابح في الماء وقال الأعْشَى :
كم فيهم من شَطْبَهٍ خَيْفَقٍ
وسَابِحٍ ذي مَيْعَةٍ ضَامِر
وقال الليث : النجوم تسْبَح في الفلك إذا جَرَت في دورانه .
وقال ابن شميل فيما رَوَى عنه أبو داود المَصَاحِفي : رأيت في المنام كأنّ إنساناً فَسّر لي سبحان الله فقال : أما ترى الفرس يَسْبَحُ في سرعته ، وقال : سُبْحَان الله : السُّرْعَة إليه .
قلت : والقولُ هو الأوّلُ ، وجِمَاعُ مَعْناه بُعْدُه تبارك وتعالى عن أن يكون له مِثْلٌ أو
شَرِيكٌ أَو ضِدٌّ أَو نِدٌّ .
وقال الفرَّاء في قول الله جَلَّ وعَزّ : ( الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ) ( الرُّوم : 17 ) الآية فصلّوا لله حين تمسون وهي المغرب والعِشَاء ، وحين تُصْبِحُون صَلاَةَ الفَجْر ، وعَشِيّاً العصر ، وحين تظْهِرون الأولى . وكذلك قوله : ( ُوَهُوَ مُلِيمٌ فَلَوْلاَ أَنَّهُ كَانَ (ِ ( الصَّافات : 143 ) . قال المفسرون : من المصلين .
وقال الليث : السُّبْحَةُ من الصَّلاَةِ : التَّطَوُّع .
وفي الحديث أن جبريل قال : ( لله دون العرش سَبْعونَ حِجَاباً لو دَنَوْنَا من أحدها لأحرَقَتْنا سُبُحَاتُ وَجْه ربنا ) قيل : يعني بالْسُبُحاتِ جَلالَه وعَظمتَه ونورَه .
وقال ابن شميل : سُبُحَاتُ وَجْهِه : نُورُ وَجْهه .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العباس أنه قال : السُّبُحات : مَواضِعُ السُّجود .
وأما قول الله : ( تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالاَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ) ( الإسرَاء : 44 ) وقال أبو إسحاق : قيل : إنَّ كل ما خلق الله يسبِّحُ بحَمْدِه ، وإنَّ صَرِيرَ السَّقْفِ وصريرَ الباب من التسبيح ، فيكون على هذا الخطاب للمشركين وحدهم في ) وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ( ، وجائز أن يكون تَسْبِيحُ هذه الأشياء بما الله به أعلم لا يُفْقَهُ مِنْه إلاَّ ما عُلِّمنا قال : وقال قوم : ( وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ ( أي ما من شيءٍ إلا وفيه دليل أن الله جلّ وعزّ خالِقُه ، وأنَّ خالِقَه حكيمٌ مُبَرَّأٌ من الأسواء ، ولكنكم أيها الكفار لا تفقهون أثر الصَّنْعَةِ في هذه المخلوقات .
قال أبو إسحاق : وليس هذا بشيء لأن الذين خوطبوا بهذا كانوا مُقرِّين بأن الله خالقُهم وخالِقُ السماء والأرض ومَنْ فيهن ، فكيف يجهلون الخِلْقَة وهم عارفون بها .
قلت : وممّا يَدُلُّك على أن تسبيح هذه المخلوفات تَسبيحُ تُعِبِّدَتْ به قولُ الله جلّ وعزّ للجبال : ( مِنَّا فَضْلاً ياَجِبَالُ أَوِّبِى ) ( سَبَإ : 10 ) ومعنى أوِّبي أي سَبِّحي مع داوُد النهارَ كلَّه إلى الليل ، ولا يجوز أن يكون معنى أمر الله جلّ وعزّ للجبال بالتأوِيبِ إلا تعبُّداً لها .
وكذلك قوله جلّ وعزّ : ( أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) ( الحَجّ : 18 ) إلى قوله : ( وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ ) ( الحَجّ : 18 ) فسُجودُ هذه المخلوقات عبادةٌ منها لخالقها لا نَفْقَهُها عنها كما لا نَفْقَه تسبيحَها .
وكذلك قوله : ( وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَآءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ) ( البَقَرَة : 74 ) وقد علِم الله هُبوطَها من خَشَيتِه ، ولم يُعرِّفْنَا ذلك ، فنحن نؤمِن بما أَعْلَمَنا ولا نَدّعي بما لم نُكَلَّف بأفهامنا من عِلْمِ فِعلِها كَيفيّةً نَحُدُّها .
ومن صفات الله جلّ وعزّ السُّبُّوحُ القُدُّوسُ .
قال أبو إسحاق : السُّبُّوحُ : الذي تَنزَّه عن
كلِّ سوءٍ ، والقُدُّوسُ : المبارك ، وقيل : الطَّاهرُ ، قال : وليس في كلام العرب بناء على فُعُّول بضم أوله غير هذين الإسمين الجليلين وحرف آخر وهو قولهم للذّرِّيحِ وهي دُوَيْبَّةٌ ذُرُّوح ، وسائر الأسماء تجيء على فَعُّول مثل : سَفُّود وقَفُّود وقَبُّور وما أشبهها .
ويقال لهذه الخَرَزات التي يَعُدُّ بها المُسَبِّحُ تَسْبِيحَه السُّبْحَة وهي كلمة مولدة .
أبو عُبَيد عن أصحابه : السَّبْحَة بفتح السين وجمعها سِبَاحٌ : ثياب من جلود .
وقال مالكُ بن خالد الهذليّ :
إذا عادَ المسَارِحُ كالسِّبَاح
قال : وقال أبو عمرو : كِسَاءٌ مُسبَّح بالباء أي قوي شديد . قال : والمُشَبَّح بالباء أيضاً والشين : المُعَرَّض .
وقال شمر : السَّباحُ بالحاء : قُمُصٌ للصبيان من جلود . وأنشد :
كأن زَوَائِدَ المُهُرَاتِ منها
جَوارِي الهِندِ مُرْخِيةَ السِّبَاحِ
وأما السُّبْجَةُ بضم السين والجيم فكِساءٌ أسود .
وقال ابن عَرَفَة المُلَقَّب بِنِفْطَوَيْه في قول الله : ( لِّلْمُقْوِينَ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ ) ( الواقِعَة : 74 ) أي سبِّحه بأسمائه ونزِّهه عن التَّسمِيَة بغيْرِ ما سَمّى به نفسه .
قال : ومَنْ سَمّى الله بغير ما سَمّى به نفسه فهو مُلْحِد في أسمائه ، وكلّ من دعاه بأسمائه فمسبِّح له بها إذْ كانت أسماؤه مدائحَ له وأوْصافاً .
قال الله جلّ وعزّ : ( ُوَللَّهِ الأَسْمَآءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا (ِ ( الأعرَاف : 180 ) وهي صفاته التي وصف بها نفسه ، فكل من دعا الله بأسمائه فقد أطاعه ومدحه ولَحِقَه ثوابُه .
وروى الأعمش عن أبي وائل عن عبد الله قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( ما أَحَدٌ أَغْيَرَ من الله ، ولذلك حَرَّم الفواحِشَ وليس أحدٌ أحَبّ إليه المدحُ من الله .
حبس : قال الليث : الحبْسُ والمَحْبِسُ : موضعان للمَحبوسِ . قال : والمَحْبِسُ يكون سِجْناً ويكون فعلاً كالحَبْسِ . قلت : المَحبَسُ : مصدر ، والمحبِسُ : اسم للموضع .
قال الليث : والحَبِيسُ : الفرسُ يُجْعَلُ حَبِيساً في الله سبيل يُغْزَى عَلَيْه .
قلت : والحُبُسُ جمع الحَبِيس ، يقع على كل شيء وقفَه صاحبِه وقفا مُحَرَّماً لا يُورَثُ ولا يُباع من أرض ونخل وكَرْم ومُسْتَغَلّ يُحَبَّسُ أصلُه وقفاً مُؤبّداً وتُسَبَّلُ ثَمَرَتُه تَقَرُّبا إلى الله كما قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعُمَر في نَخْلٍ له أراد أن يتقرّب بصدقته إلى الله جلّ وعزّ ، فقال له : ( حَبِّس الأصلَ وسَبِّل الثّمَرَة ) ، ومعنى تَحْبِيسه : ألاّ يُورَثَ ولا يُبَاعَ ولا يُوهَبَ ، ولكن يُترَكُ أصلُه ويُجْعَلُ ثمرُه في سُبُل الخير .
وأما ما رُوِي عن شُرَيْح أنه قال : جاء محمد ( صلى الله عليه وسلم ) بإطلاق الحُبُسِ ، فإنما أراد بها الحُبُسَ التي كان أهل الجاهلية يَحْبِسُونها من السوائب والبَحَائِر والحام وما أشبهها ، فنزل القرآن بإحْلال ما كانوا يُحرِّمون منها وإطلاق ما حَبَّسُوا بغير أمر الله منها .
وأما الحُبُس التي وردت السُّنَنُ بتَحْبِيس أصلها وتَسْبِيل ثَمَرِها فهي جاريَة على ما سَنَّها المصطفى ج ، وعلى ما أُمِرَ به عُمَرُ فيها .
وقال الليث : الحِبَاسُ : شيءٌ يُحْبَسُ به الماء نحو الحِبَاس في المَزْرَفَةِ يُحْبَس به فُضُولُ الماءِ . والحُباسَةُ في كلام العجم : المَزْرَفَةُ : وهي الحُباسَات في الأرض قد أحاطت بالدّبْرَة : وهي المَشَارَةُ يحْبَس فيها الماءُ حتى تمتلىء ثم يُساقُ الماءُ إلى غيرها . قال : وتقول : حَبَّسْتُ الفرَاش بالمِحْبَس ، وهي المِقْرَمَةُ التي تُبَسط على وجه الفراش للنوم .
وتقول : احتسبتُ الشَيْءَ إذا اخْتَصَصْتَه لنفسك خاصة .
وفي ( النوادر ) : يقال : جعلني فلانٌ رَبِيطَةً لكذا وحَبِيسَةً أي يَذْهَبُ فيفعل الشيء وأُوخَذُ به .
وقال المُبَرّد في باب عِلَلِ اللسان : الحُبْسَةُ : تَعَذُّر الكلام عند إرادته ، والغُقْلَةُ : التواء اللسان عند إرادة الكلام .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الحِبْسُ مثل المَصْنَعة وجمعه أَحْبَاسٌ يُجْعَل للماء ، والحِبْسُ : الماء المُسْتَنْقِع . وقال غيره : الحِبْسُ : حِجارَةٌ تُبْنَى في مَجْرى الماء لتَحْبِسَه للشَّارِبَة ، فيُسمّى الماءُ حِبْساً كما يقال نِهْيٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يكون الجبل خَوْعاً أي أبيض ، وتكون فيه بُقْعَةٌ سوداء ، ويكون الجبل حَبْساً أي أسود ، وتكون فيه بقعة بيضاء .
قال : والحَبْسُ : الشَّجَاعةُ .
والحِبْس بالكَسْرِ : حِجَارَةٌ تكون في فُوَّهَةِ النَّهْر تَمْنَعُ طُغْيَان الماءِ .
والحِبْسُ : نِطاقُ الهَوْدَج . والحِبْسُ : المِقْرَمَةُ . والحِبْسُ : سِوَار من فِضَّة يُجْعَل في وسط القِرام ، وهو سِتْرٌ يُجْمَعُ به ليضيءَ البيت .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والحاء وما يثلثهما)
(سحر) السين والحاء والراء أصولٌ ثلاثة متباينة: أحدها عضْوٌ من الأعضاء، والآخر خَدْعٌ وشِبههُ، والثالث وقتٌ من الأوقات.
فالعُضْو السَّحْر، وهو ما لَصِقَ بالحُلقوم والمَرِيء من أعلى البطن. ويقال بل هي الرِّئة. ويقال منه للجبان: انتفَخَ سَحْرُه. ويقال له السُّحْر والسَّحْر والسَّحَر.
وأمّا الثّاني فالسِّحْر، قال قوم: هو إخراج الباطل في صورة الحقِّ، ويقال هو الخديعة. واحتجُّوا بقول القائل:
فإِنْ تسألِينا فيمَ نحنُ فإننا  *** عصافيرُ من هذا الأنام المسحَّرِ([1])كأنَّه أراد المخدوع، الذي خدعَتْه الدُّنيا وغرَّتْه. ويقال المُسَحَّر الذي جُعِلَ لـه سَحْر، ومن كان ذا سَحْر لم يجد بُدَّاً  من مَطعَم ومشرب.
وأمَّا الوقت فالسَّحَر، والسُّحْرة، وهو قَبْل الصُّبْح([2]). وجمع السَّحَر أسحار. ويقولون: أتيتُك سَحَرَ، إذا كان ليومٍ بعينه. فإن أراد بكرةً وسَحَراً من الأسحار قال: أتيتك سَحَراً.
(سحط) السين والحاء والطاء كلمة. يقولون: السَّحط: الذَّبْح الوَحِيّ.([3])
(سحف) السين والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو تنحِيَة الشّيء عن الشيء، وكشفُه. من ذلك سَحفْت الشَّعرَ عن الجلدِ، إذا كشطْتَه حتّى لا يبقى منه شيء. وهو في شعر زهير:
* وما سُحِفَتْ فيه المقاديمُ والقَمْلُ([4]) *
والسَّيْحَفُ: نصالٌ عِراض، في قول الشّنفَرَى:
لها وفْضَةٌ فيها ثلاثونَ سَيْحَفاً *** إِذا آنَسَتْ أُولَى العديِّ اقشعرَّتِ([5]) والسَّحيفة([6]): واحدة السحائف، وهي طرائق الشَّحم الملتزقة بالجلد، وناقةٌ سَحْوفٌ من ذلك. وسمِّيت بذلك لأنّها تُسحَفُ أي يمكن كشْطها. والسَّحِيفة: المَطْرة تجرُف ما مَرَّت به.
(سحق) السين والحاء والقاف أصلان: أحدهما البعد، والآخر إنهاك الشَيء حتى يُبلغ به إلى حال البِلَى.
فالأوّل السُّحْق، وهو البُعد، قال الله جلَّ ثناؤه: {فَسُحْقاً لأَصْحابِ
السَّعِيرِ}  [الملك 11]. والسَّحُوق: النَّخلة الطويلة، وسمِّيت بذلك لبعد أعلاها عن الأرض.
والأصل الثاني: سَحَقت الشيء أسحَقُهُ سَحقاً. والسَّحْق: الثوب البالي. ويقال سَحَقه البِلى فانسحق. ويستعار هذا حتَّى يقال إنَّ العين تسحق الدَّمع سحقاً. وأسحق الشَّيءُ، إذا انضمر وانضمّ. وأسحَقَ الضَّرعُ، إذا ذهب لبنُهُ وبَلِيَ.
(سحل) السين والحاء واللام ثلاثة أصول: أحدها كَشْط شيءٍ عن شيء، والآخَر من الصَّوت، والآخر تسهيلُ شيءٍ وتعجيلُه.
فالأوَّل قولهم: سَحَلت الرِّياحُ الأرضَ، إذا كشطت عنها أَدَمتَها. قال ابن دريدٍ وغيره: ساحل البحر مقلوب في اللفظ، وهو في المعنى مَسحُولٌ، لأنَّ الماءَ سَحله. وأصلُ ذلك قولهم سَحلت الحديدةَ أسحَلُها. وذلك إذا بَرَدْتَها. ويقال للبُرادة السُّحالة. والسحْل: الثّوب الأبيض، كأنّه قد سُحِل من وسَخِه ودَرَنِهِ سَحْلا. وجمعه السُّحُل. قال:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلا لونَها *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ([7])والأصل الثاني: السَّحيل: نُهاق الحمار، وكذلك السُّحال. ولذلك يسمَّى الحِمارُ مِسْحَلاً.
ومن الباب المِسحَل لِلسانِ الخطيب، والرَّجُلِ الخطيب.
والأصل الثالث: قولهم سَحَلَهُ مائةً، إذا عَجّل له نَقْدَها. ويستعار هذا فيقال سحله مائةً، إذا ضربه مائةً عاجلاً.([8])
ومن الباب السَّحِيل: الخيط الذي فُتِلَ  فَتْلاً رِخْوا. وخِلافُهُ المبرَمِ والبريم، وهو في شعر زهير:
* مِن سَحِيلٍ ومُبْرَمِ([9]) *
ومما شَذَّ عن هذه الأصول المِسْحلان، وهما حَلْقتان على طرفَيْ شَكِيمِ اللِّجام. والإِسْحِلُ: شجر.
(سحم) السين والحاء والميم* أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سواد. فالأسحم: [ذو] السواد، وسوادُهُ السُّحْمَة. ويقال للَّيل أسحم. قال الشاعر:
رضيعَيْ لِبَانٍ ثَدْي أمٍّ تقاسما *** بأسحَمَ داجٍ عَوضُ لا نتفرّق([10])والأَسحم: السحاب الأسود. قال النابغة:
* بأَسْحَمَ دانٍ مُزْنُهُ متصوّبُ([11]) *
والأَسحم: القرن الأسود، في قول زهير:
*وتَذْبيبُها عنها بأَسحَمَ مِذْوَدِ([12]) *
(سحن) السين والحاء والنون ثلاثة أصول: أحدها الكسر، والآخَر اللَّون والهيئة، والثالث المخالطة.
فالأوَّل قولهم: سَحَنْت الحجر، إذا كَسَرتَه. والمِسْحَنة، هي التي تُكسَر بها الحِجارة، والجمع مَساحن. قال الهذليّ([13]):
* كما صَرَفَتْ فوق الجُذَاذ المساحنُ([14]) *
والأصل الثاني: السَّحنة: لِينُ البَشَرة. والسَّحناء: الهيئة. وفرسٌ مُسْحَنَة([15]) أي حسنة المنظر. وناسٌ يقولون: السَّحَناء على فَعَلاء بفتح العين، كما يقولون في ثَأْداء ثَأَداء([16]). وهذا ليس بشيء، ولا له قياس، إنّما هو ثأْدَاء وسَحْناء على فعلاء. وأما الأصل الثالث فقولهم: ساحَنتُك مساحنةً، أي خالطتُكَ وفاوضتُك.
(سحو) السين والحاء والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على قشر شيء عن شيء، أو أخذِ شيءٍ يسير. من ذلك سَحَوت القِرطاسَ أسحوه. وتلك السِّحاءَة.([17]) وفي السماء سِحَاءَة من سحاب. فإذا شددته بالسِّحاءَة قلتَ سَحَيْتُه، ولو قلت سحوتُهُ ما كان به بأس. ويقال سَحَوت الطِّينَ عن وجه الأرض بالمسْحاة أسحوه سَحواً وسَحياً، وأسحاه أيضاً، وأَسحِيه: ثلاث لغات. ورجلٌ أُسْحُوانٌ: كثير الأكل كأنَّه يسحو الطّعامَ عن وجه المائدة أكلاً، حتَّى تبدُوَ المائدة. ومَطْرةٌ ساحية: تقشِر وجه الأرض.
(سحب) السين والحاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جرِّ شيء مبسوطٍ ومَدِّه. تقول: سحبتُ ذيِلي بالأرضِ سحبا. وسمِّي السَّحابُ سحاباً تشبيهاً له بذلك، كأنه ينسحب في الهواء انسحاباً. ويستعيرون هذا فيقولون: تسحّب فلانٌ على فلانٍ، إذا اجتَرَأَ عليه، كأنَّه امتدَّ عليه امتداداً. هذا هو القياس الصحيح. وناسٌ يقولون: السَّحْب: شدّة الأكل. وأظنُّهُ تصحيفاً؛ لأنّه لا قياس له، وإِنّما هو السَّحْت.
(سحت) السين والحاء والتاء أصلٌ صحيح منقاس. يقال سُحِت الشيء، إذا استُؤصل، وأُسْحِت. يقال سحت الله الكافر بعذابٍ، إذا استأصله. ومال مسحوتٌ ومُسْحَت في قول الفرزدق:
وعَضُّ زمانٍ يا بنَ مروانَ لم يَدَعْ *** من المال إلاّ مُسْحَتاً أو مُجَلَّفُ([18])

ومن الباب: رجلٌ مسحوت الجوف، إذا كان لا يشبَع، كأنَّ الذي يبلعه يُستأصل من جوفِه، فلا يبقى. المال السُّحْـت: كلُّ حرامٍ يلزمُ آكلَه العارُ؛ وسمِّي سُحتاً لأنّه لا بقاء لـه. ويقال أَسْحَت في تجارته، إذا كَسَبَ السُّحت. وأسْحَت مالَهُ: أفسده.
(سحج) السين والحاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على قشر الشيء. يقال انْسَحج القِشر عن الشيء. وحمار مُسَحَّج، أي مكدَّم، كأنه يكدّم حتى يُسحجَ جلدُه. ويقال بعيرٌ سَحَّاج، إذا كان يَسحَج الأرضَ بخفّه، كأنّه يريد قشر وجهها بخفّه، وإذا فعل ذلك لم يلبث أن يَحْفَى. وناقة مِسْحاجٌ، إذا كانت تفعل ذلك.
--------------ـ
([1]) البيت للبيد بن ربيعة كما في ديوانه 81 طبع 1880 والبيان (1: 179 مكتبة الجاحظ)، والحيوان: (5: 229/ 7: 63) واللسان (سحر).
([2]) في المجمل: "والسحر قبيل الصبح".
([3]) الوحي: العاجل السريع.
([4]) في الأصل: "المقالم"، تحريف، صوابه من الديوان 99، واللسان (سحف)، وصدره:
* فأقسمت جهداً بالمنازل من منى *
([5]) البيت في اللسان (سحف). وقصيدته في المفضليات: (1: 106).
([6]) في الأصل: "والسحف"، صوابه من المجمل.
([7]) البيت للمتنخل الهذلي، وقد سبق إنشاده في (سول).
([8]) جعله في اللسان من القشر، قال: "سحله مائة سوط سحلا: ضربه فقشر جلده".
([9]) من بيت في معلقته. وهو بتمامه:
يميناً لنعم السيدان وجدتما *** على كل حال من سحيل ومبرم.
([10]) للأعشى في ديوانه 150 واللسان (سحم) وسيأتي منسوباً في (عوض).
([11]) ليس في ديوانه. وصدره كما في اللسان (سحم):
* عفا آيه صوب الجنوب مع الصبا *.
([12]) في الأصل: "وتذيبها"، صوابه في الديوان 229 واللسان (سحم). وصدره * نجاء مجد ليس فيه وتيرة *. عنها، أي عن نفسها. وفي اللسان: "عنه"، تحريف.
([13]) هو المعطل الهذلي. وقد سبق إنشاد البيت في (جذ).
([14]) صدره:                    * وفهم بن عمرو يعلكون ضريسهم *.
([15]) ضبطت بفتح الحاء في الأصل والمجمل. وفي اللسان بالكسر ضبط قلم، وقيد في القاموس "كمحسن". ثم قال: "وهي بهاء".
([16]) نسب القول إلى الفراء في اللسان، وقال: "قال أبو عبيد: ولم أسمع أحداً يقولهما بالتحريك غيره".
([17]) السحاءة والسحاية: ما انقشر من الشيء.
([18]) ديوان الفرزدق 556 واللسان (سحت، جلف)، والخزانة (2: 347) وقبله:
إليك أمير المؤمنين رمت بنا  *** هموم المنى والهوجل المتعسف

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**سحر**) **السين** ve **الحاء** ve **الراء** birbirinden ayrı üç asıldır: bunlardan biri organlardan bir organdır; diğeri aldatma ve benzeridir; üçüncüsü vakitlerden bir vakittir.
Organ ise **السَّحْر**’dır; o, karnın üst tarafından **الحُلقوم** ve **المَرِيء**’e yapışık olan şeydir. Ve “o, **الرِّئة**’dir” denir. Ve ondan korkağa: “**انتفَخَ سَحْرُه**” denir. Ve ona **السُّحْر** ve **السَّحْر** ve **السَّحَر** denir.
İkinciye gelince, o **السِّحْر**’dır. Bir kavim dedi: “O, bâtılı hakkın sûretinde çıkarmaktır”; ve “o, hiledir” denir. Ve şu söyleyenin sözüyle delil getirdiler:
فإِنْ تسألِينا فيمَ نحنُ فإننا  *** عصافيرُ من هذا الأنام المسحَّرِ([1])
Sanki o, dünyânın aldattığı ve onu kandırdığı aldanmışı murad etmiş gibidir. Ve **المُسَحَّر** denir: kendisi için **سَحْر** kılınan kimse. Ve **سَحْر** sahibi olan kimse, yiyecek ve içecekten kaçınmaya bir yol bulamaz.
Vakit ise **السَّحَر** ve **السُّحْرة**’dir; o, **الصُّبْح**’tan öncedir([2]). **السَّحَر**’ın çoğulu **أسحار**’dır. Ve derler ki: “**أتيتُك سَحَرَ**”, belirli bir gün için olduğunda. Şayet “yarın sabah”ı ve **الأسحار**’dan bir **سَحَر**ı murad ederse: “**أتيتك سَحَراً**” der.

(**سحط**) **السين** ve **الحاء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler ki: **السَّحط**: çabuk/acele boğazlama([3]).

(**سحف**) **السين** ve **الحاء** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; o, bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmak ve onu açığa çıkarmaktır. Bundan: “**سَحفْت الشَّعرَ عن الجلدِ**”, onu kazıyıp ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar (yaptığında) denir. Ve o, Züheyr’in şiirindedir:
* وما سُحِفَتْ فيه المقاديمُ والقَمْلُ([4]) *
Ve **السَّيْحَفُ**: geniş ağızlı ok uçlarıdır; Şenferâ’nın sözünde:
لها وفْضَةٌ فيها ثلاثونَ سَيْحَفاً *** إِذا آنَسَتْ أُولَى العديِّ اقشعرَّتِ([5])
Ve **السَّحيفة**([6]): **السحائف**’in bir tanesidir; o, deriye yapışık yağ çizgileridir. Ve bundan: **سَحْوفٌ** deve. Ve ona bu ad verildi; çünkü o **تُسحَفُ** yani kazınması mümkün olur. Ve **السَّحِيفة**: geçtiği şeyi süpürüp götüren sağanak yağmurdur.

(**سحق**) **السين** ve **الحاء** ve **القاف** iki asıldır: biri uzaklık, diğeri bir şeyi yıpratıp onunla eskime hâline ulaştırmaktır.
Birincisi **السُّحْق**’tır; o, uzaklıktır. Allah yüce övgüsüyle buyurdu: ﴿فَسُحْقاً لأَصْحابِ السَّعِيرِ﴾ [الملك 11]. Ve **السَّحُوق**: uzun hurma ağacıdır; tepesinin yerden uzaklığı sebebiyle böyle adlandırıldı.
İkinci asıl: “**سَحَقت الشيء أسحَقُهُ سَحقاً**”. Ve **السَّحْق**: eskiyen elbisedir. Ve “**سَحَقه البِلى فانسحق**” denir. Bu, ödünç alınır; hatta “göz, yaşı **سحقاً** ezer” denir. Ve “**أسحق الشَّيءُ**”, incelip büzüldüğünde denir. Ve “**أسحَقَ الضَّرعُ**”, sütü gidip eskidiğinde denir.

(**سحل**) **السين** ve **الحاء** ve **اللام** üç asıldır: biri bir şeyi bir şeyden kazımaktır; diğeri sesten; üçüncüsü bir şeyi kolaylaştırmak ve aceleye getirmektir.
Birincisi onların sözü: “**سَحَلت الرِّياحُ الأرضَ**”, onun derisini (üst tabakasını) kazıyıp aldığında denir. İbn Düreyd ve başkası dedi: deniz kıyısı (**ساحل البحر**) lafızda ters çevrilmiştir; mânâda ise **مَسحُولٌ**’dür; çünkü su onu **سَحله**. Bunun aslı onların sözü: “**سَحلت الحديدةَ أسحَلُها**”; bu, onu eğelediğinde/raspaladığında olur. Ve talaşa **السُّحالة** denir. Ve **السحْل**: beyaz elbisedir; sanki kirinden ve pasından **سَحْلاً** kazınmış gibidir. Çoğulu **السُّحُل**’dür. Dedi ki:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلا لونَها *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ([7])
İkinci asıl: **السَّحيل**: eşeğin anırmasıdır; aynı şekilde **السُّحال**. Bu yüzden eşeğe **مِسْحَلاً** denir.
Babdan: hatibin dili için ve hatip adam için **المِسحَل**.
Üçüncü asıl: onların sözü: “**سَحَلَهُ مائةً**”, onun nakdini ona çabuk verdiğinde denir. Bu ödünç alınır; “**سحله مائةً**”, onu acele olarak yüz (darbeyle) vurduğunda denir([8]).
Babdan **السَّحِيل**: gevşek bükümle bükülen iptir. Onun zıddı **المبرَم** ve **البريم**’dir. Ve o, Züheyr’in şiirindedir:
* مِن سَحِيلٍ ومُبْرَمِ([9]) *
Bu asıllardan şâz olanlardan: **المِسْحلان**; onlar, gemin **شَكِيم**’inin iki ucunda iki halkadır. Ve **الإِسْحِلُ**: bir ağaçtır.

(**سحم**) **السين** ve **الحاء** ve **الميم** tek bir asıldır; siyahlığa delâlet eder. **الأسحم**: siyahlık sahibi olandır; onun siyahlığı **السُّحْمَة**’dir. Ve geceye **أسحم** denir. Şair dedi ki:
رضيعَيْ لِبَانٍ ثَدْي أمٍّ تقاسما *** بأسحَمَ داجٍ عَوضُ لا نتفرّق([10])
Ve **الأَسحم**: siyah buluttur. Nâbiga dedi:
* بأَسْحَمَ دانٍ مُزْنُهُ متصوّبُ([11]) *
Ve **الأَسحم**: siyah boynuzdur; Züheyr’in sözünde:
*وتَذْبيبُها عنها بأَسحَمَ مِذْوَدِ([12]) *

(**سحن**) **السين** ve **الحاء** ve **النون** üç asıldır: biri kırma, diğeri renk ve sûret, üçüncüsü karışmadır.
Birincisi onların sözü: “**سَحَنْت الحجر**”, onu kırdığında denir. Ve **المِسْحَنة**: taşların onunla kırıldığı şeydir; çoğulu **مَساحن**. Hüzeli([13]) dedi:
* كما صَرَفَتْ فوق الجُذَاذ المساحنُ([14]) *
İkinci asıl: **السَّحنة**: derinin yumuşaklığıdır. Ve **السَّحناء**: sûrettir/heyettir. Ve **مُسْحَنَة**([15]) at: yani güzel görünüşlü. Ve bir topluluk der ki: **السَّحَناء** “**فَعَلاء**” vezninde, ayn harfinin fethasıyla; tıpkı **ثَأْداء** hakkında **ثَأَداء** dedikleri gibi([16]). Bu bir şey değildir ve onun kıyası yoktur; ancak o, **ثَأْدَاء** ve **سَحْناء** “**فعلاء**” üzerinedir. Üçüncü asla gelince: onların sözü: “**ساحَنتُك مساحنةً**”, yani seninle karıştım ve seninle görüşüp konuştum.

(**سحو**) **السين** ve **الحاء** ve illetli harf bir asıldır; bir şeyi bir şeyden soymaya/kabuk soymaya yahut az bir şey almaya delâlet eder. Bundan: “**سَحَوت القِرطاسَ أسحوه**”. Ve o, **السِّحاءَة**’dir([17]). Ve gökte buluttan bir **سِحَاءَة** vardır. Onu **السِّحاءَة** ile şeddeli yaptığında: “**سَحَيْتُه**” dersin; “**سحوتُهُ**” desen de onda bir beis olmazdı. Ve “**سَحَوت الطِّينَ عن وجه الأرض بالمسْحاة**” denir: “**أسحوه سَحواً وسَحياً**”; ve “**أسحاه**” da; ve “**أَسحِيه**”: üç lugattır. Ve **أُسْحُوانٌ** adam: çok yiyen; sanki sofranın yüzünden yemeği yiyişle sıyırıp alır da sofra görünür. Ve **ساحية** sağanak: yerin yüzünü soyar.

(**سحب**) **السين** ve **الحاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; yayılmış bir şeyi çekmeye ve onu uzatmaya delâlet eder. Dersin: “**سحبتُ ذيِلي بالأرضِ سحبا**”. Ve **السَّحابُ** ona benzetilerek **سحاباً** diye adlandırıldı; sanki havada bir kayışla/çekilişle kayıp gider. Ve bunu ödünç alırlar da derler ki: “**تسحّب فلانٌ على فلانٍ**”, ona cüret ettiğinde; sanki onun üzerine uzanıp yayılmış gibidir. Bu, sahih kıyastır. Ve bir topluluk der ki: **السَّحْب**: yemenin şiddetidir. Ben onu tashif sanıyorum; çünkü onun kıyası yoktur; ancak o **السَّحْت**’tır.

(**سحت**) **السين** ve **الحاء** ve **التاء** kıyaslı sahih bir asıldır. “**سُحِت الشيء**” denir: kökü kazınıp yok edildiğinde; ve “**أُسْحِت**”. “Allah kâfiri bir azapla **سحت** etti” denir: onu kökünden kazıyıp yok ettiğinde. Ve Ferazdak’ın sözünde **مال مسحوتٌ** ve **مُسْحَت**:
وعَضُّ زمانٍ يا بنَ مروانَ لم يَدَعْ *** من المال إلاّ مُسْحَتاً أو مُجَلَّفُ([18])
Babdan: **مسحوت الجوف** adam; doymaz olduğunda; sanki yuttuğu şey onun içinden kökünden sökülür de kalmaz. **السُّحْـت** mal: yiyenine ayıbı lâzım gelen her haramdır; ve ona **سُحتاً** adı verildi; çünkü onun için kalıcılık yoktur. Ve “ticaretinde **أَسْحَت** etti” denir: **السُّحت** kazandığında. Ve “**أسْحَت مالَهُ**”: onu bozdu.

(**سحج**) **السين** ve **الحاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; bir şeyi soymaya/kabuk soymaya delâlet eder. “**انْسَحج القِشر عن الشيء**” denir: kabuk şeyden soyulup çıktığında. Ve **مُسَحَّج** eşek: yani yaralı/önü yaralanmış; sanki derisi soyuluncaya kadar yaralar. Ve “**بعيرٌ سَحَّاج**” denir: toynağıyla yeri soyduğunda; sanki toynağıyla onun yüzünü soymak ister; bunu yaptığında çok geçmeden toynağı aşınır. Ve **مِسْحاجٌ** dişi deve: bunu yaptığında.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل السحب: الجر كسحب الذيل، والإنسان على الوجه، ومنه: السحاب؛ إما لجر الريح له، أو لجره الماء، أو لانجراره في مره، قال تعالى: ﴿يوم يسحبون في النار على وجوههم﴾ [القمر/48]، وقال تعالى: ﴿يسحبون في الحميم﴾ [غافر/71]، وقيل: فلان يتسحب على فلان، كقولك: ينجر، وذلك إذا تجرأ عليه، والسحاب: الغيم فيها ماء أو لم يكن، ولهذا يقال: سحاب جهام (قال في اللسان: والجهام: السحاب الذي لا ماء فيه، وقيل: الذي قد هراق ماءه مع الريح. اللسان (جهم) )، قال تعالى: ﴿ألم تر أن الله يزجي سحابا﴾ [النور/43]، ﴿حتى إذا أقلت سحابا﴾ [الأعراف/57]، وقال: ﴿وينشىء السحاب الثقال﴾ [الرعد/12]، وقد يذكر لفظه ويراد به الظل والظلمة، على طريق التشبيه، قال تعالى: ﴿أو كظلمات في بحر لجي يغشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض﴾ [النور/40].

##### Türkçe

- **أصل السحب**: çekmedir; **كسحب الذيل** (eteği çekmek gibi) ve insanı yüzüstü (çekmek) gibi. Ondandır: **السحاب**; ya rüzgârın onu çekmesinden, yahut suyun onu çekmesinden, yahut onun geçişinde sürüklenmesinden dolayı. Yüce Allah dedi ki: ﴿يوم يسحبون في النار على وجوههم﴾ [القمر/48], ve Yüce Allah dedi ki: ﴿يسحبون في الحميم﴾ [غافر/71]. Ve denildi ki: Falan, falanın üzerine **يتسحب** eder; senin “**ينجر**” demen gibi; bu, ona karşı cüret ettiğinde olur. Ve **السحاب**: içinde su olsun veya olmasın buluttur; bundan dolayı denilir: **سحاب جهام** (Lisân’da dedi: **والجهام**: içinde su olmayan bulut; ve denildi ki: rüzgârla birlikte suyunu dökmüş olandır. Lisân (جهم)). Yüce Allah dedi ki: ﴿ألم تر أن الله يزجي سحابا﴾ [النور/43], ﴿حتى إذا أقلت سحابا﴾ [الأعراف/57], ve dedi ki: ﴿وينشىء السحاب الثقال﴾ [الرعد/12]. Ve bazen lafzı zikredilir de onunla gölge ve karanlık kastedilir; teşbih yoluyla. Yüce Allah dedi ki: ﴿أو كظلمات في بحر لجي يغشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض﴾ [النور/40].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ح ب
سحب ذيله فانسحب وأسحبه الذيل‏.‏
ومطرتهم السحابة والسحاب والسحائب والسحب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سحبت فيها الرياح أذيالها وانسحبت فيها ذلاذل الريح واسحب ذيلك على ما كان مني وتقـول‏:‏ مـا استبقـى الرجـل ودّ صاحبـه بمثـل سحـب الذيـل علـى معايبـه‏.‏
ورجـل سحوب‏:‏ أكول شروب وسحبت وتسحبت من الطعام والشراب‏:‏ تكثرت لأن من شأن المنهوم أن يجتـر المطاعـم إلـى نفسه ويستأثر بها على أصحابه‏.‏
وأقمت عنده سحابة نهاري‏:‏ طوله قيل ذلك في نهار مغيم ثم ذهب مثلاً في كلّ نهار‏.‏

##### Türkçe

س ح ب
**سحب**: eteğini çekti de o da çekildi; ve eteği ona çektirdim.
Ve onları **السحابة** ve **السحاب** ve **السحائب** ve **السحب** yağmurladı.
Mecazdan: Orada rüzgârlar eteklerini çekti ve orada rüzgârın gevşeklikleri çekildi; ve “eteğini, benden olan şey üzerine sürükle” (denir). Ve şöyle denilir: “Adam, arkadaşının sevgisini, ayıpları üzerine eteği sürüklemek gibi bir şeyle bırakıp korumadı.”
Ve **رجل سحوب**: çok yiyen çok içen; ve yemekten ve içmekten **سحبت** ve **تسحبت**: çoğaldım; çünkü oburun hâlinden olan, yiyecekleri kendine doğru geviş getirir ve onlarda arkadaşları üzerine tek başına sahip olur.
Ve onun yanında “gündüzümün bulutu” kadar kaldım: onun uzunluğu; bunun, bulutlu bir gündüz hakkında söylendiği, sonra her gündüzde bir mesel olarak gittiği söylenmiştir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّحْبُ: جَرُّكَ الشيءَ على وجه الأَرض، كالثوب وغيره. سَحَبَه يَسْحَبُه سَحْباً، فانْسَحَبَ: جَرَّه فانْجَرَّ. والمرأَةُ تَسْحَبُ ذَيْلَها. والريحُ تَسْحَبُ التُّراب. والسَّحابةُ: الغَيْمُ. والسحابةُ: التي يكون عنها المطر، سُمِّيَتْ بذلك لانْسِحابِها في الهواءِ، والجمع سَحائبُ وسَحابٌ وسُحُبٌ؛ وخَلِـيقٌ أَن يكونَ سُحُبٌ جمعَ سَحابٍ الذي هو جمعُ سَحابةٍ، فيكونَ جمعَ جمعٍ. وفي الحديث: كانَ اسمُ عِمامَتِه السَّحابَ، سُمِّيَتْ به تشبيهاً بسَحابِ المطر، لانْسِحابِه في الهواءِ. وما زِلْتُ أَفْعَلُ ذلك سَحابةَ يَومِـي أَي طُولَه؛ قال: عَشِـيَّةَ سَالَ الـمِرْبَدانِ كِلاهُما،  *  سَحابةَ يَومٍ، بالسُّيوفِ الصَّوارِمِ وتسَحَّب عليه أَي أَدَلَّ.
الأَزهري: فلانٌ يَتَسَحَّبُ علينا أَي يَتَدَلَّلُ؛ وكذلك يَتَدَكَّلُ ويَتَدَعَّبُ. وفي حديث سعيدٍ وأَرْوَى: فقامت فتسَحَّبَتْ في حَقِّه، أَي اغْتَصَبَتْه وأَضافَتْه إِلى حَقِّها وأَرْضِها. والسَّحْبةُ: فَضْلَةُ ماءٍ تَبْقَى في الغَدِير؛ يقال: ما بَقِـيَ في الغَديرِ إِلاّ سُحَيْبةٌ من ماءٍ أَي مُوَيْهَةٌ قليلةٌ. والسَّحْبُ: شدَّة الأَكْلِ والشُّرْبِ.
ورجلٌ أُسْحُوبٌ أَي أَكُولٌ شَرُوبٌ؛ قال الأَزهري: الذي عَرَفْناه وحَصَّلْناه: رَجُلٌ أُسْحُوتٌ، بالتَّاء، إِذا كان أَكُولاً شَرُوباً، ولَعَلَّ الأُسْحُوبَ، بالبَاءِ، بهذا المعنى، جائزٌ. ورجلٌ سَحْبانُ أَي جُرَافٌ، يَجْرُف كُلَّ ما مَرَّ به؛ وبه سُمِّيَ سَحْبانُ.
وسَحْبانُ: اسْمُ رَجُلٍ من وائِلٍ، كان لَسِناً بَلِـيغاً، يُضْرَبُ به الـمَثَلُ في البَيانِ والفَصَاحةِ، فيقال: أَفْصَحُ من سَحْبانِ وائِلٍ. قال ابن بري، ومن شِعْرِ سَحْبانَ قوله: لَقَدْ عَلِمَ الـحَيُّ اليَمَانونَ أَنـَّنِـي  *  إِذا قُلْتُ: أَمـَّا بعدُ، أَنـِّي خَطِـيبُها وسَحابَةُ: اسمُ امْرَأَةٍ؛ قال:
أَيا سَحابُ ! بَشِّري بِخَيْرِ

##### Türkçe

**السَّحْبُ**: Senin bir şeyi yerin yüzü üzerinde sürüklemendir; elbise ve başkası gibi.

**سَحَبَه يَسْحَبُه سَحْباً، فانْسَحَبَ**: Onu sürükledi de o da sürüklendi. Kadın **ذَيْلَها**’yı sürükler. Rüzgâr toprağı sürükler.

**والسَّحابةُ**: Bulut. **والسحابةُ**: Ondan yağmur olan (bulut); havada sürüklenmesinden dolayı bununla adlandırılmıştır; çoğulu **سَحائبُ** ve **سَحابٌ** ve **سُحُبٌ**’dur. Ve uygun olan şudur ki **سُحُبٌ**, **سَحابٍ**’ın çoğulu olsun; o da **سَحابةٍ**’nin çoğuludur; böylece çoğulun çoğulu olur.

Hadiste: Onun sarığının adı **السَّحابَ** idi; yağmur bulutuna benzetilerek onunla adlandırıldı; havada sürüklenmesinden dolayı. “Ben bunu günümün **سَحابةَ**’sı boyunca yapmayı sürdürdüm” yani onun uzunluğu boyunca; dedi ki:
عَشِـيَّةَ سَالَ الـمِرْبَدانِ كِلاهُما،  *  سَحابةَ يَومٍ، بالسُّيوفِ الصَّوارِمِ

Ve onun üzerine **تسَحَّب** etti, yani nazlandı.

El-Ezherî: Falan kimse bize karşı **يَتَسَحَّبُ** eder, yani nazlanır; aynı şekilde **يَتَدَكَّلُ** ve **يَتَدَعَّبُ**. Saîd ve Ervâ hadîsinde: “Kalktı da onun hakkı konusunda **فتسَحَّبَتْ**”; yani onu gasbetti ve onu kendi hakkına ve arazisine kattı.

**والسَّحْبةُ**: Gölette kalan su artığı; denir ki: Gölette sudan ancak bir **سُحَيْبةٌ** kaldı; yani azıcık bir su.

**والسَّحْبُ**: Yeme ve içmenin şiddeti.

Ve **رجلٌ أُسْحُوبٌ**: yani çok yiyen çok içen. El-Ezherî dedi: Bizim bildiğimiz ve elde ettiğimiz: **رَجُلٌ أُسْحُوتٌ** (ت ile), eğer çok yiyen çok içen ise; ve belki **الأُسْحُوبَ** (ب ile) bu anlamla caizdir.

Ve **رجلٌ سَحْبانُ**: yani süpürücü; üzerinden geçtiği her şeyi süpürür; ve bununla **سَحْبانُ** adlandırıldı.

Ve **سَحْبانُ**: Vâil’den bir adamın adıdır; keskin dilli, beliğ idi; beyan ve fesahatte onunla mesel vurulur; denir ki: Vâil’in **سَحْبانِ**’ından daha fasih. İbn Berî dedi; ve **سَحْبانَ**’ın şiirinden onun sözü:
لَقَدْ عَلِمَ الـحَيُّ اليَمَانونَ أَنـَّنِـي  *  إِذا قُلْتُ: أَمـَّا بعدُ، أَنـِّي خَطِـيبُها

Ve **سَحابَةُ**: bir kadının adıdır; dedi ki:
أَيا سَحابُ ! بَشِّري بِخَيْرِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ح ب * * السَّحَابَةُ * الغيم وجمعها * سحابٌ * و * سُحُبٌ * بضمتين و * سَحَائِبُ

##### Türkçe

* س ح ب * * **السَّحَابَةُ** * bulut; çoğulu **سحابٌ** ve iki ötre ile **سُحُبٌ** ve **سَحَائِبُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سحبه كمنعه يسحبه سحبا: جره على وجه الأرض فانسحب: انجر. والسحب: جرك الشيء على وجه الأرض كالثوب وغيره. والمرأة تسحب ذيلها، والريح تسحب التراب. ومن المجاز: سحبت الريح أذيالها، وانسحبت فيها ذلاذل الريح، واسحب ذيلك على ما كان مني. وتقول: ما استبقى رجل ود صاحبه، بمثل ما سحب الذيل على معايبه. من المجاز أيضا: السحب بمعنى شدة الأكل والشرب. يقال: سحب يسحب إذا أكل وشرب أكلا وشربا شديدا، فهو أسحوب بالضم أي أكول شروب. وأسحبت من الطعام والشراب، وتسحبت: تكثرت؛ لأن شأن المنهوم أن يجر المطاعم إلى نفسه ويستأثر بها. وفي لسان العرب، قال الأزهري: الذي عرفناه وحصلناه: رجل أسحوت بالتاء إذا كان أكولا شروبا، ولعل الأسحوب بالباء بهذا المعنى جائز. والسحابة: الغيم والتي يكون عنها المطر، سميت بذلك لانسحابها في الهواء أو لسحب بعضها بعضا، أو لسحب الرياح لها. ج سحاب. ونقل شيخنا عن كتاب الأصمعي في أسماء السحاب. أن السحاب اسم جنس جمعي، واحده سحابة، يذكر ويؤنث، ويفرد ويجمع وسحب بضمتين، يجوز أن يكون جمعا لسحاب أو لسحابة. وفي لسان العرب: خليق أن يكون سحب جمع سحاب الذي هو جمع سحابة فيكون جمع جمع. وسحائب جمع لذي التاء مطلقا وللمجرد إذا حمل على التأنيث، حققه شيخنا. من المجاز قولهم: أقمت عنده سحابة نهاري، وما زلت أفعله سحابة يومي أي طوله فهو ظرف مستعار. أطلق على المدة مجازا، نقله ابن دريد. وفي الأساس: قيل ذلك في نهار مغيم، ثم ذهب مثلا في كل نهار، قال:
  عشية سال المربدان كلاهمـا                      سحابة يوم بالسيوف الصوارم والسحاب: سيف ضرار بن الخطاب الفهري، وفيه يقول:
  فما السحاب غداة الحر من أحد                      بناكل الحد إذ عاينت غسـانـا ورجل سحبان: جراف يجرف كل ما مر به، و به سمي سحبان؛ وهو اسم رجل من وائل بليغ لسن يضرب به المثل في البيان والفصاحة، فيقال: أفصح من سحبان وائل، ومن شعره:
  لقد علم الحي اليمانون أنني                      إذا قلت أما بعد أني خطيبها أنشده ابن بري. وسحاب: اسم امرأة، قال:
  أيا سحاب بشري بخير

  وفي الحديث: كان اسم عمامته السحاب. سميت به تشبيها بسحاب المطر لانسحابه في الهواء. والسحبان بالضم: فحل نقله الصاغاني. وتسحب عليه: أدل. وقال الأزهري: فلان يتسحب علينا أي يتدلل، وكذلك يتدكل ويتدعب. وفي حديث سعيد وأروى: فقامت فتسحبت في حقه أي اغتصبته وأضافته إلى حقها وأرضها. والسحبة بالضم: الغشاوة. وفضلة ماء تبقى في الغدير. يقال: ما بقي في الغدير إلا سحيبة من ماء أي مويهة قليلة. كالسحابة بالضم.

##### Türkçe

**سحبه**; **كمنعه** **يسحبه** **سحبا**: onu yerin yüzü üzerinde sürükledi; böylece **فانسحب**: sürüklendi. **انسحب**: sürüklendi.

**والسحب**: elbise ve benzeri gibi bir şeyi yerin yüzü üzerinde sürüklemen.

Kadın eteğini sürükler; rüzgâr toprağı sürükler.

Mecazdan: Rüzgâr eteklerini sürükledi; rüzgârın hafif esintileri onun içinde sürüklendi; ve: benden olan şey üzerine eteğini sürükle.

Ve dersin: Bir adam, arkadaşının sevgisini, ayıpları üzerine eteği sürüklediği gibi bir şeyle koruyup bırakmamıştır.

Mecazdan ayrıca: **السحب** yeme ve içmenin şiddeti manasındadır. Denir: **سحب** **يسحب**; yani şiddetli bir yeme ve içme ile yedi ve içti; o hâlde o, **أسحوب** (ضم ile) yani çok yiyen çok içendir.

Ve: yemekten ve içmekten **أسحبت**; ve **تسحبت**: çoğaldı; çünkü oburun hâli, yiyecekleri kendine doğru çekmesi ve onlara tek başına sahip olmasıdır.

Ve **لسان العرب**’da, el-Ezherî dedi: Bizim bildiğimiz ve elde ettiğimiz: bir adam **أسحوت** (ت ile), eğer çok yiyen çok içen ise; ve belki **الأسحوب** (ب ile) bu manada caizdir.

**والسحابة**: bulut; ve ondan yağmur olan (bulut); havada sürüklenmesinden yahut bazısının bazısını sürüklemesinden, yahut rüzgârların onu sürüklemesinden dolayı bununla adlandırıldı. Çoğulu: **سحاب**.

Şeyhimiz, bulut adları hakkında el-Asma‘î’nin kitabından nakletti: **السحاب** cem‘î bir cins ismidir; onun teki **سحابة**’dır; müzekker de müennes de gelir; tekil de yapılır çoğul da yapılır; ve **سحب** (iki ضم ile), **سحاب**’ın yahut **سحابة**’nın çoğulu olmak üzere caizdir.

Ve **لسان العرب**’da: **سحب**’ın, **سحابة**’nın çoğulu olan **سحاب**’ın çoğulu olması muhtemeldir; böylece çoğulun çoğulu olur.

Ve **سحائب**, ت’li olanın mutlak olarak çoğuludur; ve mücerredin de, müenneslik üzere taşındığı zaman (çoğuludur); bunu şeyhimiz tahkik etti.

Mecazdan onların sözü: Onun yanında gündüzümün bulutu kadar kaldım; ve gündüzümün bulutu kadar onu yapmaya devam ettim; yani onun uzunluğu; o hâlde o, ödünç alınmış bir zarftır. Süreye mecaz olarak ıtlak edildi; bunu İbn Düreyd nakletti.

Ve **الأساس**’ta: Bunun, bulutlu bir gündüz hakkında söylendiği; sonra her gündüzde bir mesel olarak gittiği söylendi. Dedi ki:

  عشية سال المربدان كلاهمـا                      سحابة يوم بالسيوف الصوارم

**والسحاب**: Dırâr b. el-Hattâb el-Fihrî’nin kılıcıdır; ve onun hakkında der ki:

  فما السحاب غداة الحر من أحد                      بناكل الحد إذ عاينت غسـانـا

Ve bir adam **سحبان**: önüne gelen her şeyi süpürüp götüren, süpürüp götürücüdür; ve onunla **سحبان** adlandırıldı; o, Vâil’den bir adamın adıdır; dili beliğdir; beyan ve fesahatte kendisiyle mesel vurulur; şöyle denir: **سحبان وائل**’den daha fasih. Ve onun şiirinden:

  لقد علم الحي اليمانون أنني                      إذا قلت أما بعد أني خطيبها

Bunu İbn Berrî inşad etti.

Ve **سحاب**: bir kadının adıdır. Dedi ki:

  أيا سحاب بشري بخير

Ve hadiste: Sarığının adı **السحاب** idi. Havada sürüklenmesi sebebiyle, yağmur bulutuna benzetilerek onunla adlandırıldı.

Ve **السحبان** (ضم ile): bir aygırdır; bunu es-Sâğânî nakletti.

Ve: onun üzerine **تسحب** etti: nazlandı. El-Ezherî dedi: Falan bize **يتسحب** eder; yani nazlanır; aynı şekilde **يتدكل** ve **يتدعب**.

Ve Sa‘îd ile Ervâ’nın hadîsinde: Sonra kalktı da onun hakkı hakkında **فتسحبت** etti; yani onu gasbetti ve onu kendi hakkına ve toprağına kattı.

Ve **السحبة** (ضم ile): perde (gözdeki bulanıklık).

Ve bir gölcükte kalan su artığı. Denir: Gölcükte sudan ancak bir **سحيبة** kaldı; yani azıcık bir su. **كالسحابة** (ضم ile) gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَحَبَهُ
1 سَحَبَهُ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. سَحَبَ , (Msb, K,) inf. n. سَحْبٌ, (Msb, TA,) He dragged it, or drew it along, (S, A, Msb, K,) namely, his ذَيْل [or skirt], (S,) or a thing, such as a garment &c., (TA,) upon the ground. (Msb, K, TA.) One says of a woman, تَسْحَبُ ذَيْلَهَا [She drags, or draws along, her skirt upon the ground]. (TA.) And سَحَبَتِ الرِيحُ التُّرَابَ [The wind drew along the dust upon the ground]. (TA.) ― -b2- [Hence,] سَحَبَتِ الرِّيَاحُ أَذْيَالَهَا (tropical:) [The winds dragged their skirts upon the ground; i. e., blew so as to efface the traces upon the ground]. (A: in the TA, الرِّيحُ.) And اِسْحَبْ ذَيْلَكَ عَلَى مَا كَانَ مِنِّى (tropical:) [Drag thy skirt over that which has proceeded from me; i. e. efface what has proceeded from me, as when a person dragging his skirt effaces the traces upon the sand or dust over which he walks]. (A, TA.) And مَا اسْتَبْقَى رَجُلٌ وُدَّ صَاحِبِهِ بِمِثْلِ مَا سَحَبَ الذَّيْلَ عَلَى مَعَايِبِهِ (tropical:) [A man has not preserved, or kept alive, the love, or affection, of his companion with anything that is in its effect like his dragging the skirt over his vices, or faults]. (A, TA.) ― -b3- [Hence like wise, as will be shown by what next follows,] سَحَبَ, aor. سَحَبَ , (K, TA,) inf. n. as above, (S, TA,) means also (tropical:) He ate and drank vehemently. (S, K, TA.)

أَسْحَبْتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ
4 أَسْحَبْتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ ذ (tropical:) I took, or ate and drank, much of the food and beverage; as also ↓ تَسَحَّبْتُ: because it is the habit of the glutton to draw and appropriate to himself the victuals [and beverages]. (A, TA.)

5 تَسَحَّبَ see 4. ― -b2- تسحّب عَلَيْهِ (assumed tropical:) He acted, or behaved, towards him with boldness, or presumptuousness; or did so confiding in his love, or affection: (Az, S, MA, TA:) or with coquettishness, and feigned opposition. (Az, * MA, TA. *) ― -b3- تَسَحَّبَتْ فِى حَقِّهِ, occurring in a trad. of Sa'eed and [a woman named] Arwà, means (assumed tropical:) She took his right, or rightful property, by force, and annexed it to her own, and to her land. (TA.)

انسحب
7 انسحب ذ It was, or became, dragged, or drawn along, (S, A, Msb, K,) upon the ground: (Msb, K:) said of one's skirt, (S,) or of a thing, such as a garment &c. (TA.) ― -b2- [Hence,] اِنْسَحَبَتْ فِيهَا ذَلَاذِلُ الرِّيحِ (tropical:) [The skirts of the wind were, or became, dragged upon it, i. e., upon the ground (الأَرْض), so as to efface the traces upon it]. (A, TA.)

سُحْبَةٌ
سُحْبَةٌ ذ i. q. غِشَاوَةٌ [app. as meaning particularly A covering, or film, upon the eye: expl. by Freytag, from the Deewán el-Hudhaleeyeen, as meaning oculorum caligo]. (K.) ― -b2- And Remains of water in a pool left by a torrent; as also ↓ سُحَابَةٌ: (K, TA:) dim. of the former ↓ سُحَيْبَةٌ. (TA.)

رَجُلٌ سَحْبَانُ
رَجُلٌ سَحْبَانُ ذ A man who takes, or carries, or sweeps, away everything by which he passes. (K.) ― -b2- [Golius explains سَحْبَانٌ, as on the authority of Meyd, as meaning A portion of water remaining in a skin or other thing: but I think that this is a mistranscription for سُحْبَةٌ.]

سَحَابٌ
سَحَابٌ ذ [termed in the S and K pl. of سَحَابَةٌ, as also سُحُبٌ and سَحَائِبُ,] is, accord. to As, [correctly,] a coll. gen. n., used alike as masc. and fem. and sing. and pl.; (MF, TA;) and سَحَابَةٌ is its n. un.; (MF, Msb, * TA;) and سُحُبٌ is pl. of سَحَابٌ or of سَحَابَةٌ; (L, Msb, * MF, TA;) it may be pl. of either of these; (L, MF, TA;) and سَحَائِبُ is pl. of سَحَابَةٌ absolutely, and of سَحَابٌ when used as fem.: (MF, TA:) it signifies Clouds [or a collection of clouds]; (S, K, KL, TA, &c.;) and [clouds] from which the rain comes: (TA:) so called because drawn along in the air; (Msb, TA;) or because they draw along one another; or because the winds draw them along; (TA;) or because they draw along their fringes. (TA in art. حبو.) One says, مَطَرَتْهُمُ السَّحَابَةُ [The cloud rained upon them]. (A.) ― -b2- [Hence,] أَقَمْتُ عِنْدَهُ سَحَابَةَ نَهَارِى (tropical:) I remained at his abode the whole of my day: originally said in relation to a cloudy day; and then proverbially used in relation to any day. (A, TA.) And مَا زِلْتُ أَفْعَلُهُ سَحَابَةَ يَوْمِى (tropical:) I ceased not to do it the whole of my day. (K, * TA.) ― -b3- مَآءُ السَّحَابِ [properly The water of the clouds] is a term for (assumed tropical:) wine. (TA in art. جفن.) ― -b4- السَّحَابُ is a name of (assumed tropical:) The Prophet's turban; (Mgh, TA:) it was thus called as being likened to the سحاب of the rain because of its being drawn along in the air. (TA.) ― -b5- Also the name of A sword of Dirar Ibn-El-Khattáb. (K.)

سَحَابَةٌ
سَحَابَةٌ ذ n. un. of سَحَابٌ [q. v.]. (As, Msb, &c.)

سُحَابَةٌ
سُحَابَةٌ ذ : see سُحْبَةٌ.

سُحَيْبَةٌ
سُحَيْبَةٌ ذ dim. of سُحْبَةٌ, q. v. (TA.)

أُسْحُوبٌ
أُسْحُوبٌ ذ (tropical:) A man who eats and drinks much, (S, A,) or vehemently: (K:) Az says that the word known to him in the former sense is أُسْحُوتٌ, with ت; but that perhaps اسحوب is allowable. (L, TA.)

مَسْحَبٌ
[ مَسْحَبٌ ذ A place of dragging, or drawing along, of a skirt, or garment, &c., upon the ground: pl. مَسَاحِبُ: see Har p. 78.]

##### Türkçe

سَحَبَهُ
1 **سَحَبَهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **سَحَبَ** , (Msb, K,) mastarı **سَحْبٌ**, (Msb, TA,) Onu sürükledi, yahut onu yerde çekip götürdü, (S, A, Msb, K,) yani, onun **ذَيْل**’ini [yahut eteğini], (S,) yahut bir şeyi, meselâ bir elbise vb., (TA,) yer üzerinde. (Msb, K, TA.) Kadın hakkında şöyle denir: **تَسْحَبُ ذَيْلَهَا** [Eteğini yerde sürükler, yahut yerde çekip götürür]. (TA.) Ve **سَحَبَتِ الرِيحُ التُّرَابَ** [Rüzgâr tozu yerde çekip götürdü]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **سَحَبَتِ الرِّيَاحُ أَذْيَالَهَا** (mecaz:) [Rüzgârlar eteklerini yerde sürükledi; yani, yerdeki izleri silercesine esti]. (A: TA’da, **الرِّيحُ**.) Ve **اِسْحَبْ ذَيْلَكَ عَلَى مَا كَانَ مِنِّى** (mecaz:) [Benden sâdır olmuş olan şeyin üzerine eteğini sürükle; yani, benden sâdır olmuş olanı sil; tıpkı bir kimsenin eteğini sürükleyerek yürüdüğü kum yahut toz üzerindeki izleri silmesi gibi]. (A, TA.) Ve **مَا اسْتَبْقَى رَجُلٌ وُدَّ صَاحِبِهِ بِمِثْلِ مَا سَحَبَ الذَّيْلَ عَلَى مَعَايِبِهِ** (mecaz:) [Bir adam, arkadaşının sevgisini yahut muhabbetini, ayıpları yahut kusurları üzerine eteği sürüklemesi gibi etkisi olan bir şeyle korumuş, yahut diri tutmuş değildir]. (A, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı yine, az sonra gelenin göstereceği üzere,] **سَحَبَ**, muzâri‘i **سَحَبَ** , (K, TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, TA,) ayrıca (mecaz:) Şiddetle yedi ve içti, demektir. (S, K, TA.)

أَسْحَبْتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ
4 **أَسْحَبْتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ** ذ (mecaz:) Yiyecekten ve içecekten çok aldım, yahut çok yedim ve içtim; bunun gibi ↓ **تَسَحَّبْتُ**: çünkü oburun âdeti, yiyecekleri [ve içecekleri] çekip kendine mal etmektir. (A, TA.)

5 **تَسَحَّبَ** bk. 4. ― -b2- **تسحّب عَلَيْهِ** (farazî mecaz:) Ona karşı cüretle, yahut küstahça davrandı; yahut onun sevgisine, yahut muhabbetine güvenerek böyle yaptı: (Az, S, MA, TA:) yahut cilvelilikle ve yapmacık muhalefetle. (Az, * MA, TA. *) ― -b3- **تَسَحَّبَتْ فِى حَقِّهِ**, Sa‘îd ve [Arwà adlı bir kadın] rivayetinde vâki‘ olup, (farazî mecaz:) Onun hakkını, yahut hak edilmiş malını zorla aldı ve onu kendi malına ve kendi arazisine kattı, demektir. (TA.)

انسحب
7 **انسحب** ذ Yerde sürüklendi, yahut yerde çekilip götürüldü, (S, A, Msb, K,) yer üzerinde: (Msb, K:) kişinin eteği hakkında söylenir, (S,) yahut bir şey hakkında, meselâ bir elbise vb. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اِنْسَحَبَتْ فِيهَا ذَلَاذِلُ الرِّيحِ** (mecaz:) [Rüzgârın etekleri onun üzerinde, yani yer ( **الأَرْض** ) üzerinde, izleri silercesine sürüklendi, yahut sürüklenir oldu]. (A, TA.)

سُحْبَةٌ
**سُحْبَةٌ** ذ **غِشَاوَةٌ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre özellikle göz üzerinde bir örtü yahut zar mânâsında: Freytag tarafından, Dîvân el-Hudhaleeyeen’den, “oculorum caligo” mânâsıyla açıklanmıştır]. (K.) ― -b2- Ve bir selin bıraktığı bir gölcükte kalan su artıkları; bunun gibi ↓ **سُحَابَةٌ**: (K, TA:) ilkinin küçültmesi ↓ **سُحَيْبَةٌ**. (TA.)

رَجُلٌ سَحْبَانُ
**رَجُلٌ سَحْبَانُ** ذ Üzerinden geçtiği her şeyi alan, yahut taşıyan, yahut süpürüp götüren bir adam. (K.) ― -b2- [Golius, Meyd’in rivayetine dayanarak **سَحْبَانٌ**’ı, bir kırbada yahut başka bir şeyde kalan bir miktar su mânâsıyla açıklar: fakat ben bunun **سُحْبَةٌ** yerine yazım yanlışı olduğunu düşünüyorum.]

سَحَابٌ
**سَحَابٌ** ذ [S ve K’da **سَحَابَةٌ**’nın çoğulu diye adlandırılmıştır; bunun gibi **سُحُبٌ** ve **سَحَائِبُ** de,] As’a göre, [doğru olarak,] müzekker ve müennes ve tekil ve çoğul olarak aynı şekilde kullanılan bir cins isimdir; (MF, TA;) ve **سَحَابَةٌ** onun birim ismidir; (MF, Msb, * TA;) ve **سُحُبٌ**, **سَحَابٌ**’ın yahut **سَحَابَةٌ**’nın çoğuludur; (L, Msb, * MF, TA;) bunlardan her birinin çoğulu olabilir; (L, MF, TA;) ve **سَحَائِبُ**, mutlak olarak **سَحَابَةٌ**’nın çoğuludur; ve **سَحَابٌ** müennes olarak kullanıldığında onun da çoğuludur: (MF, TA:) Bulutlar [yahut bir bulut topluluğu] mânâsına gelir; (S, K, KL, TA, vb.;) ve yağmurun geldiği [bulutlar]: (TA:) havada çekilip götürüldüğü için böyle adlandırılmıştır; (Msb, TA;) yahut birbirlerini çekip götürdükleri için; yahut rüzgârlar onları çekip götürdüğü için; (TA;) yahut saçaklarını sürükledikleri için. (TA, **حبو** maddesinde.) Şöyle denir: **مَطَرَتْهُمُ السَّحَابَةُ** [Bulut onların üzerine yağmur yağdırdı]. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَقَمْتُ عِنْدَهُ سَحَابَةَ نَهَارِى** (mecaz:) Onun yanında günümün tamamı kadar kaldım: aslında bulutlu bir günle ilgili olarak söylenmiştir; sonra her gün hakkında darbımesel olarak kullanılmıştır. (A, TA.) Ve **مَا زِلْتُ أَفْعَلُهُ سَحَابَةَ يَوْمِى** (mecaz:) Günümün tamamı boyunca onu yapmaktan geri durmadım. (K, * TA.) ― -b3- **مَآءُ السَّحَابِ** [aslında Bulutların suyu] (farazî mecaz:) şarap için bir tabirdir. (TA, **جفن** maddesinde.) ― -b4- **السَّحَابُ**, (farazî mecaz:) Peygamber’in sarığının bir adıdır; (Mgh, TA:) havada çekilip götürülmesi sebebiyle yağmurun **سحاب**’ına benzetilerek böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b5- Ayrıca Dirâr İbn-El-Khattâb’ın bir kılıcının adıdır. (K.)

سَحَابَةٌ
**سَحَابَةٌ** ذ **سَحَابٌ**’ın birim ismidir [bk.]. (As, Msb, vb.)

سُحَابَةٌ
**سُحَابَةٌ** ذ : bk. **سُحْبَةٌ**.

سُحَيْبَةٌ
**سُحَيْبَةٌ** ذ **سُحْبَةٌ**’nın küçültmesidir, bk. (TA.)

أُسْحُوبٌ
**أُسْحُوبٌ** ذ (mecaz:) Çok yiyip içen bir adam, (S, A,) yahut şiddetle: (K:) Az der ki, kendisine önceki mânâda bilinen kelime **أُسْحُوتٌ**’tur, **ت** ile; fakat belki **اسحوب** câizdir. (L, TA.)

مَسْحَبٌ
[ **مَسْحَبٌ** ذ Eteğin, yahut elbisenin vb. yerde sürüklenmesi yahut yerde çekilip götürülmesi yeri: çoğulu **مَسَاحِبُ**: bk. Har s. 78.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَحَبَ
سَحَبَ A ( n. ac. سَحْب 1 ),
a.  Dragged, drew along; trailed.

b.  Drew out.

تَسَحَّبَ
تَسَحَّبَ V
a.  [ 'Ala ], Treated familiarly.

اِنْسَحَبَ
اِنْسَحَبَ VII ,
a.  Was dragged, drawn; trailed; draggled ( dress ).

سُحْبَة
سُحْبَة 3t ,
a.  Film, dimness of sight.

b.  Residue of water ( in a tank &  c. ).

سَحَاْبَة
سَحَاْبَة 22t , ( pl. سُحُب 10 ,  سَحَاْب 22 ,  سَحَاْئِبُ 46 ),
a.  Clouds.

b.  Train, trail.

c.  Duration.

##### Türkçe

سَحَبَ
**سَحَبَ** A (isim-fiil: **سَحْب** 1),
a. Sürükledi, peşinden çekti; yerde süründürdü.

b. Çekip çıkardı.

تَسَحَّبَ
**تَسَحَّبَ** V
a. [ **'Ala** ], samimî davrandı.

اِنْسَحَبَ
**اِنْسَحَبَ** VII,
a. Sürüklendi, çekildi; yerde süründü; (elbise) sürünüp kirlendi.

سُحْبَة
**سُحْبَة** 3t,
a. Perde, görmede bulanıklık.

b. (bir sarnıç vb. içinde) su artığı.

سَحَاْبَة
**سَحَاْبَة** 22t, (çoğulu: **سُحُب** 10, **سَحَاْب** 22, **سَحَاْئِبُ** 46),
a. Bulutlar.

b. Kuyruk, sürüntü.

c. Süre.
