# سحر (س-ح-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AD%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kesilmiş koyunun akciğeri demektir

- Harfler: س - ح - ر
- Kur'an'da: 63 geçiş · 59 ayet · 31 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (31)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سِحْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Sihir | 12 | 12 | [5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/5:110.md) |
| [السَّحَرَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَعَلَةُ | Sihirbazlar | 7 | 7 | [7:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:113.md) |
| [السِّحْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%90%D9%91%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | الْفِعْلَ | Sihir | 4 | 4 | [2:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/2:102.md) |
| [سَاحِرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B1%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Sihirbaz | 4 | 4 | [38:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/38:4.md) |
| [سَاحِرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B1%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Sihirbaz | 3 | 3 | [7:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:112.md) |
| [لَسَاحِرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B1%D9%8C.md) | لَفَاعِلٌ | Sihirbaz | 3 | 3 | [7:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:109.md) |
| [مَسْحُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Büyülenmiş | 3 | 3 | [17:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/17:47.md) |
| [السَّاحِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَاعِلُ | Sihirbaz | 2 | 2 | [20:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:69.md) |
| [الْمُسَحَّرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفَعَّلِينَ | Büyülenmişler | 2 | 2 | [26:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:153.md) |
| [بِسِحْرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8D.md) | بِفِعْلٍ | Sihir | 2 | 2 | [7:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:116.md) |
| [أَسِحْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | أَفِعْلٌ | Sihir mi? | 1 | 1 | [10:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:77.md) |
| [أَفَسِحْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | أَفَفِعْلٌ | Sihir mi? | 1 | 1 | [52:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/52:15.md) |
| [السَّاحِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Sihirbazlar | 1 | 1 | [10:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:77.md) |
| [السَّحَرَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعَلَةَ | Sihirbazlar | 1 | 1 | [26:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:40.md) |
| [السِّحْرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%90%D9%91%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8F.md) | الْفِعْلُ | Sihir | 1 | 1 | [10:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:81.md) |
| [السِّحْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%90%D9%91%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفِعْلِ | Sihir | 1 | 1 | [20:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:73.md) |
| [بِالْأَسْحَارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | بِالْأَفْعَالِ | Seherlerde | 1 | 1 | [3:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/3:17.md) |
| [بِسَحَرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8D.md) | بِفَعَلٍ | Seherde | 1 | 1 | [54:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/54:34.md) |
| [بِسِحْرِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | بِفِعْلِكَ | Senin sihrin yardımıyla | 1 | 1 | [20:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:57.md) |
| [بِسِحْرِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90.md) | بِفِعْلِهِ | Onun sihri yardımyla | 1 | 1 | [26:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:35.md) |
| [بِسِحْرِهِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | بِفِعْلِهِمَا | İkisinin sihrinin yardımıyla | 1 | 1 | [20:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:63.md) |
| [تُسْحَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعَلُونَ | Sihirlenirsiniz | 1 | 1 | [23:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/23:89.md) |
| [سَحَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Sihirlediler | 1 | 1 | [7:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:116.md) |
| [سَحَّارٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%8D.md) | فَعَّالٍ | Sihirbaz | 1 | 1 | [26:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:37.md) |
| [سِحْرَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | فِعْلَانِ | İki sihir | 1 | 1 | [28:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/28:48.md) |
| [سِحْرِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فِعْلِهِمْ | Onların sihri | 1 | 1 | [20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:66.md) |
| [لَسَاحِرَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | لَفَاعِلَانِ | İki sihirbaz | 1 | 1 | [20:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:63.md) |
| [لَسِحْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | لَفِعْلٌ | Sihir | 1 | 1 | [10:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:76.md) |
| [لِتَسْحَرَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | لِتَفْعَلَنَا | Bizi sihirlemek için | 1 | 1 | [7:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:132.md) |
| [مَسْحُورُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مَفْعُولُونَ | Büyülenmişler | 1 | 1 | [15:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/15:15.md) |
| [وَبِالْأَسْحَارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | وَبِالْأَفْعَالِ | Ve seherler ile | 1 | 1 | [51:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/51:18.md) |

## Mücavir kökler — 53 mücavir (211 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 44 ortak ayet · G² 74 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
2. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 18 ortak ayet · G² 46 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
3. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 21 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
4. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 8 ortak ayet · G² 18 · Musa
5. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 17 · Rical ayak demektir
6. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 17 · Firavun
7. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 14 ortak ayet · G² 16 · Beyn topraktaki yarık demektir
8. [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
9. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
10. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 11 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
12. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Akan deredir
13. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Kulak demektir
14. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 6 · Hufre, çukur demektir
15. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
16. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
17. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Tilvi toklu demektir
18. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İsa
19. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
20. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Meryem
21. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Özel konuşmak
22. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kesinlikle keseceğim
23. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
24. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
25. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
26. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
27. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
28. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
29. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
30. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
31. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
32. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ferv “Ferre”ye bak
33. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 11 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
34. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
35. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
36. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
37. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
38. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
39. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
40. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
41. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bab kapı demektir
42. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
43. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
44. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Önce
45. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
46. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yumruk demektir
47. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
48. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
49. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
50. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Yaşlı adamdır
51. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Alet kaldıraç demektir
52. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · İşiten
53. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Zalimler

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سحر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md), [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md), [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md), [خدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akciğer ve nefes borusu gibi göğsün gizli iç boşluğu; gecenin gündüze döndüğü alaca karanlık anı; bir şeyin tabiatını veya yönünü gizlice çevirip gerçeği örtme |
| Çekirdek Özet 2 | Algıyı yanıltarak batılı hak, hakikati hayal gösterme; göz bağcılığı, yanılsama üretme ve gerçeği örtbas etmeye yönelik telkin mekanizması |
| Çekirdek Özet 3 | Algı yönetimiyle hakikatin üzerini örten ve insan bilincini dış tesirlerle yönlendiren sahte kesinliklerin deşifre edilip ontolojik gerçeklikle yıkılması |
| Kritik Hata Riski | Sihri salt fizik ötesi ve ontolojik maddeyi dönüştüren bağımsız bir kudret sanıp, algısal yanılsama ve psikolojik etkileme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سح | Bir şeyi yüzeyden çekip sıyırma, akıtma, kazıma ve örtüyü derinden kaldırma ([سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md), [سحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%AA.md), [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md), [سحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%84.md)) | ر | Çekirdekteki kazıma ve sıyırma hareketine akışkanlık, tekrar ve uca doğru uzanma boyutu katarak; algının ve vaktin gizlice kayması, iç boşluğun nefesle şişmesi ve gerçeğin suretinin görünmez bir hat üzerinden dönüştürülmesi anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bir zemine tutunma, araya girme, dış tesirle zihni ve bedeni sabitleme veya perdeleme hareketi. |
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıdan tecrit etme, iç ile dış arasına görünmez bir sınır veya gizli bir perde çekme hareketi. |
| ر | İnsan başı, üst | Bilinç, algı merkezi, yönlendirici irade ve bir şeyin doruk noktası üzerindeki etki. |
| سحر | Algıyı tutundurarak bilincin önüne gizli bir perde çekme | Zihinsel algı merkezinin (ر) önüne görünmez bir çit veya perde gerip (ح), araya sahte bir destek veya imge sokarak (س) idraki hakikatten çevirme hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göğüs kafesinin içinde yer alan, soluk borusu ve yemek borusuna bağlı akciğer veya iç organ dokusu; ayrıca gecenin gündüze karıştığı, ışık ile karanlığın birbirine girdiği seher vakti. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde insanın yemek ve içecekle oyalanıp beslenmesini ifade etmek üzere kökü şu şekilde kullanmıştır: ونُسْحَرُ بالطعامِ وبالشَرابِ / Ayrıca Lebîd b. Rebîa, fani insanların dünyadaki acziyetini ve gıdayla beslenen akciğer sahipleri olduğunu anlatırken şöyle der: فإِنْ تسألِينا فيمَ نحنُ فإننا / عصافيرُ من هذا الأنام المسحَّرِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve diğer dilcilerin naklettiği hadis rivayetinde sözün insan idrakini büyüleyici ve yönlendirici gücü için şöyle denmiştir: إِنَّ مِنَ البَيَانِ لَسِحْرًا / İfadenin ilk dönemdeki kullanımı, bir şeyin hakiki tabiatını gizlice başka bir yöne çeviren etkileyici güç ve aldatıcı görünüş merkezlidir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça سحر kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında hem fizyolojik/zaman boyutuyla hem de büyü ve gizli sanatlar bağlamında ortak bir semantik ağ sergiler. İbranicede שָׁחַר (shāḥar) kökü şafak sökmek, sabahın ilk alacakaranlığı ve erken aramak manalarını taşırken; Süryanicede ܫܚܪ (šḥar) benzer şekilde karanlığın dağılması veya kararma kök anlamına yaslanır. Akadcada saḫāru(m) kökü dönmek, yönünü çevirmek, aramak ve etrafında dolanmak anlamlarına gelir ki bu da Arapçadaki bir şeyi özünden veya mecrasından başka tarafa çevirme (sarf) anlamıyla kökensel bağ taşır. Arapçada kök, akciğer (nefes/iç boşluk) ve seher (şafak öncesi gizli aydınlanma) somut çekirdeklerinden, şeylerin mahiyetini gizlice perdeleyen veya algıyı hakikatten uzaklaştıran her türlü incelikli hile ve illüzyona doğru genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سحر biçiminde akciğer, seher vakti ve yanılsama bağı | Kökün temelinde gizlilik, nefes alıp verilen iç organ boşluğu ve ışık ile karanlığın belirsizleştiği alacakaranlık durumu yer alır; buradan göz boyama türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שחר (şafak, sabahın alacası), Akadca saḫāru (çevirmek, dönmek) | Zaman ve yön değiştirme düzlemindeki ses ve anlam uyumu ortak Sami mirasından beslendiğini gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerindeki heka (büyüsel güç/dönüştürme) ile kavramsal paralellik | Doğrudan fonetik bir soydaşlık kanıtlanamasa da Antik Yakındoğu'da sihir kavramının yön çevirme ve aldatıcı suret üretme işleviyle örtüşür. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سحر | Anlamlı | Gizlemek, çevirmek, aldatmak | Akciğer, seher vakti ve algıyı yanıltan gizli illüzyon. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Salıvermek, akıp gitmek | Davarları otlağa salmak, saçı çözmek, eşini serbest bırakmak. | Çözülme ve dışa akış yönüyle hedef kökle açık-gizli zıtlığı taşır; Kur'an'da geçer. |
| [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Açığa çıkarmak, yorulup tükenmek | Örtüyü sıyırmak, yorgunluktan dermansız kalmak, pişmanlık. | Perdeyi kaldırma anlamıyla سحر kökünün zıddıdır; Kur'an'da geçer. |
| [حرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Korumak, gözetlemek | Bekçilik yapmak, bir yeri tecrit ederek muhafaza altına almak. | Dış tesirlere karşı tecrit yönüyle ortak çizgi taşır; Kur'an'da geçer. |
| [رسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AD.md) | Anlamlı | Zayıf ve etsiz olmak | Kalçanın etsiz ve basık olması, bedensel incelik ve kuruluk. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| رحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سحر | Merkez | Algıyı yanıltma, alacakaranlık, gizli çevirme | Göz boyama ve telkin yoluyla hakikati zihinde başka türlü canlandırma. | Eşyanın hakikatini değiştirmeyip sadece algılanışını tersyüz eden eylem. |
| [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) | Komşu | Yaldızlama, gerçeği süsleme | Bir nesnenin dışını parlatıp özünü gizleme (kamuflaj). | سحر algıyı doğrudan odaklarken, [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) nesnenin dış kabuğunu yanıltıcı kılar. |
| [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Hayal ettirme, zihinde canlandırma | Bir şeyi öyle olmadığı halde öyleymiş gibi zihne düşürme. | سحر eyleminin psikolojik ve görsel sonucunu (illüzyonu) ifade eder. |
| [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Tuzak kurma, gizli plan | Karşı tarafın aleyhine gizli tertip ve düzenek hazırlama. | [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) stratejik zemin hazırlığı iken, سحر algısal bağlama ve büyüleme eylemidir. |
| [خدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Aldatma, yanıltma | Görünürde bir şey vaat edip gerçekte tersini saklama. | Genel irade yanıltmasıdır; سحر ise duyusal ve psikolojik büyüleyicilik içerir. |
| [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) | Zıt | Hakikat, sabit ve gerçek olma | Şüpheye yer bırakmayacak biçimde varlığın ve doğrunun sabitlenmesi. | سحر vehim ve hayale dayanırken, [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) sarsılmaz ontolojik gerçektir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سحر | Algıyı saptırma, göz boyama, seher | Bir şeyin özünü değiştirmeden suretini ve algısını gizlice dönüştürme. | Kesin |
| Latince | Praestigium, Fascinatio | Göz boyama, yanılsama, büyüleme | Praestigium tam olarak illüzyon ve göz bağcılığını; fascinatio ise bakışla iradeyi felç etmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Sorcery, Illusion, Glamour | Büyü, göz yanılsaması, büyüleyici sahtelik | Sorcery karanlık büyü zanaatını, illusion göz aldanmasını, glamour ise sahte güzellik perdesini verir. | Kesin |
| Almanca | Zauberei, Täuschung, Verblendung | Büyücülük, aldatma, basiret körlüğü | Täuschung yanıltmayı, Verblendung ise gerçeği göremeyecek şekilde zihnin perdelenmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Magie, Prestidigitation, Illusion | Büyü, el çabukluğu, yanılsama | Prestidigitation doğrudan sihirbazların fiziksel illüzyonunu ve el çabukluğunu ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِحْرٌ | Göz boyama ve illüzyon (aldatıcı görsel gösteri) | Firavun'un sihirbazlarının ipleri ve sopaları hareket ediyor gibi göstermesi; A'râf [7:116](https://lisan.digital/tr/ayet/7:116.md), Tâhâ [20:66](https://lisan.digital/tr/ayet/20:66.md). |
| سِحْرٌ | İnkârcıların peygamber mucizelerine ve vahye taktığı iftira etiketi | Müşriklerin Kur'an'ı ve açık delilleri etkileyici bir aldatmaca saymaları; Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md), Kasas [28:36](https://lisan.digital/tr/ayet/28:36.md), Zuhruf [43:30](https://lisan.digital/tr/ayet/43:30.md), Müddessir [74:24](https://lisan.digital/tr/ayet/74:24.md). |
| السِّحْرَ | Babil'de fitne amacıyla öğretilen gizli ilim ve psikolojik ayrıştırma zanaatı | Şeytanların insanlara öğrettiği, karı-kocanın arasını açan telkin ve gizli etki bilgisi; Bakara [2:102](https://lisan.digital/tr/ayet/2:102.md). |
| سَاحِرٌ / سَحَرَةُ | Göz boyayan, telkinle kitleleri etkileyen meslek erbabı | Firavun'un düzenini meşrulaştıran zümre ve peygamberlere yöneltilen büyücü suçlaması; A'râf [7:112](https://lisan.digital/tr/ayet/7:112.md), Tâhâ [20:69](https://lisan.digital/tr/ayet/20:69.md), Zâriyât [51:52](https://lisan.digital/tr/ayet/51:52.md). |
| مَسْحُورًا / الْمُسَحَّرِينَ | Aklı çelinmiş, büyülenmiş veya yemeğe muhtaç yaratılmış | Peygamberlerin beşeri yapısıyla alay etme veya cinnet geçirdiğini iddia etme; İsrâ [17:47](https://lisan.digital/tr/ayet/17:47.md), Şuarâ [26:153](https://lisan.digital/tr/ayet/26:153.md). |
| بِسِحْرٍ / أَسْحَار | Gecenin sonundaki alacakaranlık (seher vakti) | Lût kavminin azaba uğradığı veya müminlerin istiğfar ettiği vakit; Kamer [54:34](https://lisan.digital/tr/ayet/54:34.md), Âl-i İmrân [3:17](https://lisan.digital/tr/ayet/3:17.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sihrin hakikati ve mucizeden farkı | Sihrin ontolojik bir varlığı ve nesneyi dönüştürme gücü olup olmadığı; Mutezile salt illüzyon (tahayyül) sayarken Ehl-i Sünnet psikolojik ve kısmi tesirini kabul eder. |  |
| Fıkıh | Sihirbazın hükmü ve cezai ehliyet | Büyü yapmanın riddet veya had cezası gerektirip gerektirmediği; küfür içeren sihir ile el çabukluğu arasındaki sınır. |  |
| Tefsir | Firavun kıssası ve Babil hadisesi | Bakara 102 ve Tâhâ 66 ayetlerinde geçen iplerin hareket etmesi olgusunun fiziksel dönüşüm değil göz boyama oluşunun tespiti. |  |
| Hadis | Ruhi etkilenme ve beyan sihri | Hz. Peygamber'e yapılan rivayet edilen büyü teşebbüsü ve etkileyici hitabetin insan iradesini bağlama gücü. |  |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve mucizeye karşı sahte kutsallık | Sahte mucize ve batıl telkin | Hakikatin etkisini kırmak için insan idrakini vehimlerle bağlama | Dini sistemde sihir, tevhidi hakikati ve peygamberi mesajı göz boyayıcı birer yanılsama gibi sunarak bilinci saptırma aracıdır. | Kesin |
| İlmi | Doğal yasaların bilinmediği alanı istismar | Sahte bilim ve illüzyonizm | Bilgisizliği kullanarak doğa kanunlarını manipüle ediyormuş gibi görünme | Gerçek neden-sonuç bağlarını gizleyip kitleleri optik ve psikolojik hilelerle aldatarak epistemik kesinliği yıkma girişimidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin kitle kontrol mekanizması | İdeolojik propaganda ve manipülasyon | Kitleleri büyüleyip sindirerek meşruiyet üretme | Firavun'un sihirbazları sarayın bürokratik ideologlarıdır; siyasi iktidar kitleleri dehşete düşürüp itaat ettirmek için illüzyon üretir. | Kesin |
| İktisadi | Değeri olmayan metayı değerli gösterme | Spekülatif köpük ve piyasa aldatması | Gerçekte karşılığı olmayan nesneleri cazip kılarak servet devşirme | Malların ve paranın gerçek değerini illüzyonist yöntemlerle şişirip tüketicinin algısını sömürme işlevi görür. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optik kırılma ve sinyal gürültüsü | Gözlemcinin algıladığı sinyal ile kaynağın ürettiği gerçek veri arasındaki sapma; ışığın farklı yoğunluktaki ortamlarda kırılarak nesnenin yerini ve şeklini farklı göstermesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algı yönetimi ve kognitif yanılsama (cognitive bias) | Bireyin veya kitlenin bilinçaltı korku, arzu ve zaaflarını tetikleyerek nesnel gerçeği olduğundan tamamen farklı yorumlamasını sağlayan psikolojik manipülasyon. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca ortaçağ masallarındaki gibi maddeleri kurbağaya veya altına çeviren olağanüstü okült ritüellere indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da sihir, eşyanın kimyasal ve fiziksel özünü dönüştürmez; "gözleri büyülerler" ve "onlara öyle hayal ettirilir" ifadeleriyle açıklandığı üzere algıyı, zihni ve hisleri manipüle eden psiko-sosyal bir mekanizmadır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sihirbazlara metafizik bir yaratma kudreti atfedilerek şirk algısına kapı aralanır; ayrıca çağdaş dünyadaki medya, algı yönetimi ve propaganda sihirleri Kur'an'ın bu uyarısının dışında bırakılarak ıskalanır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikat ile sahte yanılsama, mucize ile illüzyon, rasyonel kanıt ile psikolojik manipülasyon arasındaki epistemolojik sınırı nasıl çizdiğini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa ile Firavun'un mücadelesini anlatan kıssalarda (özellikle A'râf, Tâhâ, Şuarâ sureleri), Babil fitnesini konu edinen Bakara 102. ayette ve müşriklerin vahye karşı tavırlarını sergileyen Mekkî surelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin karşıtı olan bâtılın kendi başına bir varlığı ve yaratma gücü olmadığını, yalnızca algıları perdeleyerek var gibi göründüğünü; dolayısıyla bâtılın hakikat karşısında bir illüzyondan ibaret kalıp kaçınılmaz olarak çökeceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Akciğer ve nefes borusu gibi göğsün iç boşluğu, alacakaranlık (seher vakti) ve bir şeyin yönünü/yüzünü gizlice çevirme.
- Soyut anlam: Hakikatin üzerini örtüp zihinde yanıltıcı bir imge uyandırma, algıyı büyüleme ve göz boyama.
- Sistematik karşılık: Otorite veya çıkar çevrelerinin kitlelerin idrakini yönlendirmek için kurduğu ideolojik illüzyon ve algı manipülasyonu aygıtı.
- LaTeX modeli: $$M(x) = x \cdot P \implies f(M(x)) \neq f(x)$$
- LaTeX açıklaması: Burada $x$ nesnel hakikati veya ontolojik gerçekliği temsil eder. $P$ hakikatin üzerine çekilen ve algıyı saptıran yanılsama filtresini ya da manipülatif perdeyi gösterir. $M(x)$ filtrelenmiş yani büyülenmiş görünüşü ifade ederken, $f$ insan idrakinin gözlem fonksiyonudur. Model, algılanan sahte çıktının ($f(M(x))$) nesnenin asıl hakikatinden ($f(x)$) farklılaştığını ve bir yanılsama üretildiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (59 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/2:102.md) — السِّحْرَ

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ve onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?

### [Ali İmran 3:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/3:17.md) — بِالْأَسْحَارِ

الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ

Meal (IK): Sabredenler, doğru olanlar, gönülden ibadet edenler, infak edenler ve seherlerde Allah’tan mağfiret dileyenlerdir.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/5:110.md) — سِحْرٌ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [En'am 6:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/6:7.md) — سِحْرٌ

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Eğer sana kağıt içinde bir kitab indirmiş olsaydık da elleriyle ona dokunsalardı; yine de küfretmiş olanlar derlerdi ki: Bu, apaçık büyüden başkası değildir.

### [Araf 7:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:109.md) — لَسَاحِرٌ

قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Firavun’un kavminden ileri gelenler: Doğrusu bu, bilgin bir sihirbazdır, dediler.

### [Araf 7:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:112.md) — سَاحِرٍ

يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ

Meal (IK): Bütün bilgin sihirbazları sana getirsinler.

### [Araf 7:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:113.md) — السَّحَرَةُ

وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ

Meal (IK): Sihirbazlar Firavun’a geldi ve dediler ki: Eğer galibler biz olursak; şüphesiz bize bir mükafat var, değil mi?

### [Araf 7:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:116.md) — سَحَرُوا · بِسِحْرٍ

قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Siz atın, dedi. Atınca; halkın gözlerini büyülediler, onlara korku saldılar ve büyük bir sihir getirmiş oldular.

### [Araf 7:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:120.md) — السَّحَرَةُ

وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ

Meal (IK): Sihirbazlar da hep birden secdeye kapandılar.

### [Araf 7:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/7:132.md) — لِتَسْحَرَنَا

وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Bizi büyülemek için ne kadar mucize gösterirsen göster; biz, sana inananlardan olmayacağız.

### [Yunus 10:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:2.md) — لَسَاحِرٌ

أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): İçlerinden bir adama: İnsanları uyar ve iman edenlere Rabbları katında yüksek bir makam olduğunu müjdele, diye vahyettiğimiz insanların tuhafına mı gitti ki kafirler: Bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

### [Yunus 10:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:76.md) — لَسِحْرٌ

فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Tarafımızdan kendilerine hak geldiği vakit; doğrusu bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

### [Yunus 10:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:77.md) — أَسِحْرٌ · السَّاحِرُونَ

قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ

Meal (IK): Musa dedi ki: Hak size geldiğinde mi böyle söylersiniz? Bu mudur büyü? Halbuki büyücüler felah bulmazlar.

### [Yunus 10:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:79.md) — سَاحِرٍ

وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ

Meal (IK): Firavun: Bütün bilgin büyücüleri bana getirin, dedi.

### [Yunus 10:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:80.md) — السَّحَرَةُ

فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ

Meal (IK): Sihirbazlar gelince, Musa onlara: Atacağınızı atın, dedi.

### [Yunus 10:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/10:81.md) — السِّحْرُ

فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Onlar atacaklarını atınca; Musa dedi ki: Bu sizin yaptığınız sihirdir, Allah onu boşa çıkaracaktır. Allah, elbette fesadçıların işini düzeltmez.

### [Hud 11:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/11:7.md) — سِحْرٌ

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hanginizin daha güzel ameli olduğunu denemek için; gökleri ve yeri altı günde yaratan O’dur. Zaten Arş’ı su üstünde idi. Andolsun ki; ölümden sonra muhakkak siz yine dirileceksiniz, desen; küfredenler mutlaka: Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, diyeceklerdir.

### [Hicr 15:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/15:15.md) — مَسْحُورُونَ

لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ

Meal (IK): Gözlerimiz döndü, biz herhalde büyülendik, derlerdi.

### [İsra 17:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/17:47.md) — مَسْحُورًا

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا

Meal (IK): Biz, onların seni dinledikleri zaman; neye kulak verdiklerini çok iyi biliriz. Gizli toplandıkları zaman da hani zalimler diyorlardı ki: Siz, sadece büyülenmiş bir adama tabi oluyorsunuz.

### [İsra 17:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/17:101.md) — مَسْحُورًا

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Musa’ya dokuz tane apaçık ayet verdik. Sor, İsrailoğullarına, hani onlara gelmişti de Firavun ona şöyle demişti: Ey Musa, doğrusu ben, seni büyülenmiş zannediyorum.

### [Taha 20:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:57.md) — بِسِحْرِكَ

قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَامُوسَى

Meal (IK): Ve dedi ki: Sihirbazlığınla bizi yurdumuzdan çıkarmaya mı geldin ey Musa?

### [Taha 20:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:58.md) — بِسِحْرٍ

فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى

Meal (IK): Şimdi biz de seninkine benzer bir sihir göstereceğiz sana. Bizimle senin aranda bir buluşma zamanı ve yeri tayin et ki; sen de, biz de düz bir yerde bulunalım, caymayalım.

### [Taha 20:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:63.md) — لَسَاحِرَانِ · بِسِحْرِهِمَا

قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى

Meal (IK): Dediler ki: Muhakkak bu iki sihirbaz sihirleriyle sizi yurdunuzdan çıkar mak ve örnek olan yolunuzu yok etmek istiyorlar.

### [Taha 20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:66.md) — سِحْرِهِمْ

قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى

Meal (IK): O da: Hayır siz atın, dedi. Bir de ne görsün; onların ipleri ve değnekleri, büyüleri yüzünden kendisine gerçekten yürüyorlarmış gibi geldi.

### [Taha 20:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:69.md) — سَاحِرٍ · السَّاحِرُ

وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى

Meal (IK): Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Zira onların yaptıkları, sadece sihirbaz düzenidir. Nerede olursa olsun sihirbaz asla felah bulamaz.

### [Taha 20:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:70.md) — السَّحَرَةُ

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى

Meal (IK): Sonunda sihirbazlar secdeye kapanarak dediler ki: Biz, Musa ve Harun’un Rabbına inandık.

### [Taha 20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:71.md) — السِّحْرَ

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى

Meal (IK): Dedi ki: Ben size izin vermeden mi O’na inandınız? Doğrusu o size büyü öğreten büyüğünüzdür. Öyleyse ben de ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama olarak keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım. O zaman hangimizin azabının daha çetin ve devamlı olduğunu bileceksiniz.

### [Taha 20:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/20:73.md) — السِّحْرِ

إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Doğrusu biz, hatalarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbımıza iman ettik. Allah’ın vereceği mükafat daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Enbiya 21:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/21:3.md) — السِّحْرَ

لَاهِيَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

Meal (IK): Kalbleri gaflet içerisinde. Zulmedenler gizlice fısıldaştılar: Bu sizin gibi bir insandan başka bir şey midir? Siz, göre göre büyüye mi aldanacaksınız?

### [Müminun 23:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/23:89.md) — تُسْحَرُونَ

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ

Meal (IK): Allah’tır, diyecekler. Öyleyse nasıl aldanıyorsunuz? de.

### [Furkan 25:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/25:8.md) — مَسْحُورًا

أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا

Meal (IK): Yahut kendisine bir hazine verilmeli veya besleneceği bir bahçe olmalı değil miydi? O zalimler dediler ki: Siz, büyülenmiş bir adamdan başkasına tabi olmuyorsunuz.

### [Şuara 26:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:34.md) — لَسَاحِرٌ

قَالَ لِلْمَلَأِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Çevresinde bulunan ileri gelenlere dedi ki: Şüphesiz bu, belletilmiş bir büyücüdür.

### [Şuara 26:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:35.md) — بِسِحْرِهِ

يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ

Meal (IK): Sizi büyüsüyle memleketinizden çıkarmak istiyor. Ne dersiniz?

### [Şuara 26:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:37.md) — سَحَّارٍ

يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ

Meal (IK): Belletilmiş tüm büyücüleri sana getirsinler.

### [Şuara 26:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:38.md) — السَّحَرَةُ

فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ

Meal (IK): Büyücüler belli bir günün tayin edilen vaktinde toplandılar.

### [Şuara 26:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:40.md) — السَّحَرَةَ

لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ

Meal (IK): Eğer onlar galip gelirlerse; büyücülere belki biz de tabi oluruz.

### [Şuara 26:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:41.md) — السَّحَرَةُ

فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ

Meal (IK): Büyücüler geldikleri vakit, Firavun’a dediler ki: Galip gelenler biz olursak; muhakkak bize bir ücret vardır değil mi?

### [Şuara 26:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:46.md) — السَّحَرَةُ

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar.

### [Şuara 26:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:49.md) — السِّحْرَ

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Ben size izin vermezden önce mi ona inandınız? Şüphesiz size büyü öğreten büyüğünüzdür. Şimdi bileceksiniz; elbette ben, ellerinizi ve ayaklarınızı andolsun ki çaprazlama kestireceğim ve hepinizi astıracağım, dedi.

### [Şuara 26:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:153.md) — الْمُسَحَّرِينَ

قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Şüphesiz sen, ancak büyülenmişlerdensin.

### [Şuara 26:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/26:185.md) — الْمُسَحَّرِينَ

قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Sen, ancak büyülenmişlerdensin.

### [Neml 27:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/27:13.md) — سِحْرٌ

فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Ayetlerimiz böyle vazıh olarak onlara gelince; bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

### [Kasas 28:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/28:36.md) — سِحْرٌ

فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): Musa onlara apaçık ayetlerimizle gelince: bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz, önceki atalarımızdan böylesini işitmemiştik, dediler.

### [Kasas 28:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/28:48.md) — سِحْرَانِ

فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ

Meal (IK): Ama onlara katımızdan gerçek gelince: Musa’ya verilenler gibi ona da verilmeli değil miydi? derler. Daha önce Musa’ya verileni de inkar etmemişler miydi? Birbirine destek olan iki büyücü, demişlerdi ve biz, hepsini inkar edenleriz, demişlerdi.

### [Sebe 34:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/34:43.md) — سِحْرٌ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Onlara apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman dediler ki: Bu, ancak sizi atalarınızın ibadet etmekte olduğundan alıkoymak isteyen bir adamdır. Ve dediler ki: Bu da düpedüz bir uydurmadan başka bir şey değildir. Hak kendilerine geldiğinde hakkı inkar etmiş olanlar dediler ki: Bu, sadece apaçık bir büyüdür.

### [Saffat 37:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/37:15.md) — سِحْرٌ

وَقَالُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Ve derler ki: Bu, ancak apaçık bir büyüdür.

### [Sad 38:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/38:4.md) — سَاحِرٌ

وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ

Meal (IK): Küfredenler içlerinden bir uyarıcının gelmesine şaşırmışlardı da demişlerdi ki: Bu, çok yalancı bir sihirbazdır.

### [Mü'min 40:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/40:24.md) — سَاحِرٌ

إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ

Meal (IK): Firavun’a, Haman’a ve Karun’a. Bu, yalancı sihirbazın biridir, dediler.

### [Zuhruf 43:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/43:30.md) — سِحْرٌ

وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ

Meal (IK): Hak kendilerine geldiğinde ise: Bu bir büyüdür. Doğrusu biz, onu inkar ediyoruz, dediler.

### [Zuhruf 43:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/43:49.md) — السَّاحِرُ

وَقَالُوا يَاأَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ

Meal (IK): Ve dediler ki: Ey sihirbaz; sana verdiği ahde göre Rabbına bizim için dua et. Muhakkak biz, hidayete eriştirilmiş olacağız.

### [Ahkaf 46:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/46:7.md) — سِحْرٌ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Onlara, ayetlerimiz açıkça okunduğu zaman; kendilerine geldiğinde hakkı inkar edenler: Bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

### [Zariyat 51:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/51:18.md) — وَبِالْأَسْحَارِ

وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ

Meal (IK): Seher vakitlerinde de istiğfar ederlerdi.

### [Zariyat 51:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/51:39.md) — سَاحِرٌ

فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ وَقَالَ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

Meal (IK): O, erkanı ile birlikte yüz çevirmiş; ya bir büyücü, ya da bir delidir, demişti.

### [Zariyat 51:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/51:52.md) — سَاحِرٌ

كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ

Meal (IK): İşte böyle. Onlardan öncekilere herhangi bir peygamber geldiğinde sadece; büyücüdür veya delidir, dediler.

### [Tur 52:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/52:15.md) — أَفَسِحْرٌ

أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ

Meal (IK): Bu bir büyü müdür, yoksa siz görmüyor musunuz?

### [Kamer 54:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/54:2.md) — سِحْرٌ

وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

Meal (IK): Onlar, bir ayet görürlerse yüz çevirirler ve; süregelen bir büyüdür, derler.

### [Kamer 54:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/54:34.md) — بِسَحَرٍ

إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ

Meal (IK): Biz de üzerlerine taş yağdıran bir rüzgar yolladık. Ancak Lut’un ailesi müstesna. Onları seher vakti kurtardık.

### [Saff 61:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/61:6.md) — سِحْرٌ

وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Meryem oğlu İsa da demişti ki: Ey İsrailoğulları; muhakkak ki ben, size Allah’ın peygamberiyim. Benden önceki Tevrat’ı doğrulayan ve benden sonra gelecek, adı Ahmed olacak bir peygamberi de müjdeleyenim. Ama o, kendilerine açık burhanlarla gelince; bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

### [Müddessir 74:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/ayet/74:24.md) — سِحْرٌ

فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ

Meal (IK): Ve dedi ki: Bu; sadece öğretilegelen bir büyüdür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kesilmiş koyunun akciğeri demektir. Bununla büyü yapmış olmalarından dolayı sihir denmiştir. Sabahın alaca karanlığı ciğere benzediğinden dolayı “seher” denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والراء معهما
ح س ز، س ح ر، س ر ح، ر س ح مستعملات
حسر:
الحَسْر: كَشْطُكَ الشَيْءَ عن الشيءِ. يقال: حَسَرَ عن ذراعَيْه، وحَسَرَ البيضةَ عن رأسه، وحَسَرَت الريحُ السَحابَ حَسْراً. وانحسَرَ الشيءُ إذا طاوَعَ.
ويجيء في الشعر حَسَرَ لازماً مثل انحَسَرَ.
والحَسْر والحُسُور: الإِعياء، تقول: حَسَرَتِ الدابّة وحَسَرَها بُعْدُ السير فهي حسير ومحسورة وهُنَّ حَسْرَى، قال الأعشى:
فالخَيْلُ شُعْثٌ ما تزال جيِادُهـا		حَسْرَى تُغادرُ بالطريق سِخالَها
وحَسِرَتِ العَيْن أيْ: كَلَّتْ، وحَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه، قال:
يَحْسُرُ طَرْفَ عينه فَضاؤُهُ.
وحَسِرَ حَسْرةً وحسراً أي نَدِمَ على أمْرِ فاته، قال مرار بن منقذ:
ما أنا اليومَ على شَيْءٍ خَلا		يا ابنَهَ القَيْنِ تَوَلَّى بِحسِرْ
أي بنادم.
ويقال: حَسِرَ البحرُ عن القرار وعن السَّاحل إذا نَضِبَ عنه الماء ولا يُقال: انحسَرَ.
وانحَسَرَ الطيْرُ: خَرَجَ من الريش العتيق إلى الحديث، وحَسَّرَها إبّان التحسير: ثَقَّله لأنّه فُعِلَ في مُهلةٍ وشَيء بعد شيء.
والجارية تَنْحسِر إذا صار لحمُها في مَواضعه. ورجل حاسر:خلاف الدارع، قال الأعشى:
وفَيْلَقٍ شهباءَ مَلمـومةٍ		تقذِفُ بالدارع والحاسر
وامرأةٌ حاسِرٌ: حَسَرَتْ عنها درعَها.
والحَسار: ضرب من النبات يُسلِحّ الإبلِ. ورجل مُحَسَّر أيْ مُحَقَّر مؤذىً.
ويقال: يخرج في آخر الزمان رجلٌ أصحابُه مُحَسَّرون أي مُقْصَونَ عن أبواب السُلطان ومجالس الملوك يأتونه من كُلّ أوْب كأنَّهم قَزَعُ الخريف يُورثهم اللهُ مَشارِقَ الأرض ومَغاربَها.
سحر:
السِّحْر: كلُّ ما كان من الشيطان فيه مَعُونة. والسِّحْر: الُأْخَذُة التي تأخُذُ العين.
والسِّحْر: البَيان في الفطنة. والسَحْرُ: فعل السِحْرِ.
والسَّحّارة: شيءٌ يلعَبُ به الصبيان إذا مُدَّ خَرَجَ على لونٍ، وإذا مُدَّ من جانبٍ آخَرَ خَرَجَ على لونٍ مخالف للأوّل، وما أَشْبَهَها فهو سَحّارة.
والسَّحْر: الغَذْوُ، كقول امرئ القيس:
ونُسْحَرُ بالطعامِ وبالشَرابِ
وقال لبيد بنربيعة العامري:
فإن تسألينا: فيم نحن فـإنّـنـا		عصافير من هذا الأنام المُسَحَّرِ
وقول الله -عزَّ وجلَّ-: "إنما أنت من المُسَحَّرين"، أيْ من المخلوقين. وفي تمييز العربية: هو المخلوق الذي يُطعَم ويُسقَى.
والسَّحَرُ: آخِرُ الليل وتقول: لقيته سَحَراً وسَحَرَ، بلا تنوين، وتجعلُه اسماً مقصوداً إليه، ولقِيتُه بالسَّحَر الأعلى، ولقيتُه سُحْرةَ وسُحْرةً، بالتنوين، ولقيتُه بأعلى سَحَريْن، ويقال: بأعلى السَّحَرَيْن، وقول العجاج:
غَدا بأعلَى سَحَرٍ وأَجْرَسَا
هو خَطَأ، كان ينبغي أن يقول: بأعلَى سَحَرَيْنِ لأنَّه أوّلُ تنفُّس الصبح ثمّ الصبح، كما قال الراجز:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرَيْنِ تَدْأَلُ
أي تُسرع، وتقول: سَحَريَّ هذه الليلة، ويقال: سَحَريَّةَ هذه الليلة، قال:
في ليلةٍ لا نَحْسَ في		سَحَريِّها وعِشائِهـا
وتقول: أسْحَرْنا كما تقول: أصْبَحْنا. وتَسَحَّرْنا: أكَلْنا سَحوراً على فَعولُ وُضِعَ اسماً لِما يُؤكَل في ذلك الوقت.
والإسحارَّة: بَقْلة يَسْمَنُ عليها المالُ.
والسَّحْر والسُّحْر: الرئة في البطن بما اشتَمَلتْ، وما تَعَلَّق بالحُلقوم، وإذا نَزَتْ بالرجل البِطْنة يقال: انتفخ سَحْرُه إذا عَدا طَوْرَه وجاوَزَ قَدْرَه، وأكثرُ ما يقال للجبان إذا جَبُنَ عن أمرٍ.
والسَّحْرُ: أعلى الصَدر، ومنه حديث عائشة: "تُوّفيَ رسول الله -صلى الله عليه وعلى آله وسلم- بينَ سَحْري ونَحْري.
حرس:
الحَرْس: وقت من الدهر دون الحُقْبِ، قال:
َأْتَقَنه الكـاتـبُ واخـتـارَهُ		من سائر الأمثال في حَرْسِهِ
والحَرَسُ هم الحُرّاس والأحراس، والفعل حَرَسَ يَحرُسُ، ويحترس أي: يحتَرِزُ: فعل لازم.
والأحرَسُ هو الأصَمُّ من البُنيان.
وفي الحديث: أنّ الحريسةَ السرقة. وحريسةُ الجَبَل: ما يُسرَق من الراعي في الجبال وأدرَكَها الليل قبل أن يُؤويها المَأْوَى.
سرح:
سَرَّحنا الإبِل، وسَرَحَتِ الإبِلُ سَرْحاً. والمَسْرَح: مَرْعَى السَّرْح، والسَّرْح من المال: ما يغُدَى به ويُراح، والجميع: سروح، والسارح اسم للراعي، ويكون اسماً للقوم الذين هم السَّرْح نحو الحاضر والسامر وهم الجميع، قال:
سَواءٌ فلا جَدْبٌ فيُعرَفُ جَدْبُـهـا		ولا سارحٌ فيها على الرَعْي يَشبَعُ
والسَّرْحُ: شَجَرٌ له حَمْلٌ وهي الآءُ، والواحدة سرحة.
والسَّحْ: انفجار البول بعد احتباسه.
ورجل مُنْسَرِح الثياب أيْ: قليلُها خفيف فهيا، قال رؤبة:
مُنسَرِحاً إلاّ ذغاليبَ الخِرَقْ
والسَّريحةُ: كل قطعة من خِرْقة مُتَمزِّقة، أودَمٍ سائل مستطيل يابس وما يُشبِهُها، والجميع السَّرائح، قال:
بلَبَّتِهِ سرائحُ كالعَصيمِ
يريد به ضَرْباً من القطران.
والسَّريحُ: سَيْرٌ تُشَدُّ به الخَدَمة فوق الرُّسْغ، قال حميد:
...............ودَعْدَعَتْ		بأَقْتادِها إلا سَريحاً مُخدَّما
وقولهم: لا يكون هذا في سريح، أيْ في عجلة.
وإذا ضاق شَيْء فَفرَّجْتَ عنه، قلتَ: سَرَّحْتُ عنه تَسريحاً فانسرَحَ وهو كتسريحِكَ الشَّعرَ إذا خلَّصت بعضَه عن بعضٍ، قال العجاج:
وسَرَّحَتْ عـنـه إذا تَـحَـوَّبـا		رواجِبَ الجَوْفِ الصَّحيلَ الصُّلَّبا
والتَسريح: إرسالُك رسولاً في حاجةٍ سَراحاً.
وناقةٌ سُرُحٌ: مُنسَرِحة في سيرها، أي سريعة.
والسِّرْحان: الذئب ويجمع على السَّراح، النون زائدة. والمُنسَرح: ضَرب من الشِعر على مستفعلن مفعولات مستفعلن مرّتين.
رسح:
يقال: منه امرأةٌ رَسْحاء أيْ لا عَجيزَة لها. قد رَسَحَتْ رَسْحاً. وقد يوصف به الذئب.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte
**ح س ز**، **س ح ر**، **س ر ح**، **ر س ح** kullanımdadırlar.

**حسر**:
**الحَسْر**: senin bir şeyi bir şeyden kazıyıp soyman. Denir ki: **حَسَرَ عن ذراعَيْه** (iki kolundan açtı/soyunup çıkardı), **وحَسَرَ البيضةَ عن رأسه** (miğferi başından açtı), **وحَسَرَت الريحُ السَحابَ حَسْراً** (rüzgâr bulutu açtı/dağıttı). Ve şey, itaat edip uyduğunda **انحسَرَ الشيءُ** denir.
Ve şiirde **حَسَرَ** lâzım olarak, **انحَسَرَ** gibi gelir.
Ve **الحَسْر** ve **الحُسُور**: bitkinliktir; dersin ki: **حَسَرَتِ الدابّة** (binit bitkin düştü) ve **حَسَرَها بُعْدُ السير** (yolun uzaklığı onu bitkin düşürdü); o hâlde o **حسير** ve **محسورة**dur; onlar (dişiler) **حَسْرَى**dır. A‘şâ dedi ki:
فالخَيْلُ شُعْثٌ ما تزال جيِادُهـا		حَسْرَى تُغادرُ بالطريق سِخالَها
Ve **حَسِرَتِ العَيْن** yani: yoruldu; ve **حَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه** (baktığı şeyin uzaklığı onu yordu). Dedi ki:
يَحْسُرُ طَرْفَ عينه فَضاؤُهُ.
Ve **حَسِرَ حَسْرةً وحسراً** yani kaçırdığı bir iş üzerine pişman oldu. Merâr b. Munkız dedi ki:
ما أنا اليومَ على شَيْءٍ خَلا		يا ابنَهَ القَيْنِ تَوَلَّى بِحسِرْ
Yani: pişman olarak.
Ve denir ki: **حَسِرَ البحرُ عن القرار وعن السَّاحل** su ondan çekilip azaldığında; **انحسَرَ** denmez.
Ve **انحَسَرَ الطيْرُ**: eski tüyden yeniye çıktı; ve **حَسَّرَها** (onu) **إبّان التحسير**: ağırlaştırdı; çünkü o, bir mühlet içinde ve şeyden sonra şey olarak yapılmıştır.
Ve câriye, eti yerlerine geldiğinde **تَنْحسِر**. Ve **رجل حاسر**: zırhlının zıddı. A‘şâ dedi ki:
وفَيْلَقٍ شهباءَ مَلمـومةٍ		تقذِفُ بالدارع والحاسر
Ve **امرأةٌ حاسِرٌ**: zırhını kendinden çıkardı.
Ve **الحَسار**: develeri ishal eden bir çeşit bitkidir. Ve **رجل مُحَسَّر** yani: aşağılanmış, eziyet görmüş.
Ve denir ki: âhir zamanda bir adam çıkar; ashabı **مُحَسَّرون**dur, yani sultanın kapılarından ve kralların meclislerinden uzaklaştırılmışlardır; ona her yönden gelirler; sanki onlar güz bulut parçalarıdır; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras kılar.

**سحر**:
**السِّحْر**: şeytandan olup içinde yardım bulunan her şey. Ve **السِّحْر**: gözü alan **الُأْخَذُة**.
Ve **السِّحْر**: zekâdaki açıklık/ifade. Ve **السَحْرُ**: sihir yapma fiili.
Ve **السَّحّارة**: çocukların oynadığı bir şeydir; uzatıldığında bir renk üzere çıkar; başka bir taraftan uzatıldığında birincisine aykırı bir renk üzere çıkar; ona benzeyen her şey **سَحّارة**dır.
Ve **السَّحْر**: sabah yemeği yedirme; İmru’ul-Kays’ın sözü gibi:
ونُسْحَرُ بالطعامِ وبالشَرابِ
Ve Lebîd b. Rabî‘a el-Âmirî dedi ki:
فإن تسألينا: فيم نحن فـإنّـنـا		عصافير من هذا الأنام المُسَحَّرِ
Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: **"إنما أنت من المُسَحَّرين"**; yani yaratılmışlardan. Arapçanın temyizinde: o, yedirilen ve içirilen yaratılmıştır.
Ve **السَّحَرُ**: gecenin sonudur. Ve dersin ki: **لقيته سَحَراً وسَحَرَ** tenvinsiz; onu kendisine kasdedilen bir isim yaparsın. Ve **لقِيتُه بالسَّحَر الأعلى**. Ve **لقيتُه سُحْرةَ وسُحْرةً** tenvinli. Ve **لقيتُه بأعلى سَحَريْن**; ve denir ki: **بأعلى السَّحَرَيْن**. Ve ‘Accâc’ın sözü:
غَدا بأعلَى سَحَرٍ وأَجْرَسَا
o hatadır; şöyle demesi gerekirdi: **بأعلَى سَحَرَيْنِ**; çünkü o, sabahın ilk nefes alışı, sonra sabahın kendisidir; râcizin dediği gibi:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرَيْنِ تَدْأَلُ
yani hızlanır. Ve dersin ki: **سَحَريَّ هذه الليلة**; ve denir ki: **سَحَريَّةَ هذه الليلة**. Dedi ki:
في ليلةٍ لا نَحْسَ في		سَحَريِّها وعِشائِهـا
Ve dersin ki: **أسْحَرْنا**; **أصْبَحْنا** dediğin gibi. Ve **تَسَحَّرْنا**: **سَحوراً** yedik; **فَعولُ** üzere olup o vakitte yenilene isim olarak konmuştur.
Ve **الإسحارَّة**: malın (hayvan sürüsünün) üzerinde semirdiği bir ottur.
Ve **السَّحْر** ve **السُّحْر**: karında, kapsadıklarıyla birlikte akciğer; ve gırtlağa bağlı olan şey. Ve bir adama oburluk çöktüğünde denir ki: **انتفخ سَحْرُه**; sınırını aştığında ve ölçüsünü geçtiğinde; en çok, bir işten korkup çekinen korkak için söylenir.
Ve **السَّحْرُ**: göğsün üst kısmıdır. Ondan, Âişe’nin hadisi: **"تُوّفيَ رسول الله -صلى الله عليه وعلى آله وسلم- بينَ سَحْري ونَحْري"**.

**حرس**:
**الحَرْس**: **الحُقْبِ**den aşağı bir zaman dilimidir. Dedi ki:
َأْتَقَنه الكـاتـبُ واخـتـارَهُ		من سائر الأمثال في حَرْسِهِ
Ve **الحَرَسُ**: muhafızlar ve bekçilerdir; fiil **حَرَسَ يَحرُسُ**; ve **يحترس** yani **يحتَرِزُ**: lâzım fiildir.
Ve **الأحرَسُ**: bina(lar)dan sağır olandır.
Ve hadiste: **الحريسةَ** hırsızlıktır. Ve **حريسةُ الجَبَل**: dağlarda çobandan çalınan ve barınağa götürmeden önce gece ona yetişen şeydir.

**سرح**:
**سَرَّحنا الإبِل** (develeri saldık), ve **سَرَحَتِ الإبِلُ سَرْحاً**. Ve **المَسْرَح**: **السَّرْح**ın otlağıdır. Ve maldan **السَّرْح**: sabah otlağa götürülen ve akşam geri getirilen şeydir. Hepsi: **سروح**. Ve **السارح** çobanın adıdır; ve **السَّرْح** olan kavmin adı da olur; **الحاضر** ve **السامر** gibi; onlar topluluktur. Dedi ki:
سَواءٌ فلا جَدْبٌ فيُعرَفُ جَدْبُـهـا		ولا سارحٌ فيها على الرَعْي يَشبَعُ
Ve **السَّرْحُ**: meyvesi olan bir ağaçtır; o **الآءُ**dur; teki **سرحة**.
Ve **السَّحْ**: idrarın tutulmasından sonra fışkırmasıdır.
Ve **رجل مُنْسَرِح الثياب** yani: az, hafif, ince elbiseli. Ru’be dedi ki:
مُنسَرِحاً إلاّ ذغاليبَ الخِرَقْ
Ve **السَّريحةُ**: yırtık bir bez parçasından her parça; yahut uzun, kuru, akıcı kan; ve ona benzeyenler. Çoğulu **السَّرائح**. Dedi ki:
بلَبَّتِهِ سرائحُ كالعَصيمِ
Bununla katrandan bir çeşit kasteder.
Ve **السَّريحُ**: hizmetçilerin bileğin üstüne bağlandığı bir kayıştır. Humeyd dedi ki:
...............ودَعْدَعَتْ		بأَقْتادِها إلا سَريحاً مُخدَّما
Ve onların sözü: **لا يكون هذا في سريح**; yani acelede (olmaz).
Ve bir şey daraldığında da onu genişlettiğinde dersin ki: **سَرَّحْتُ عنه تَسريحاً**; böylece **انسرَحَ**; bu, saçın bir kısmını bir kısmından ayırıp kurtardığında senin **تسريحِكَ الشَّعرَ** gibidir. ‘Accâc dedi ki:
وسَرَّحَتْ عـنـه إذا تَـحَـوَّبـا		رواجِبَ الجَوْفِ الصَّحيلَ الصُّلَّبا
Ve **التَسريح**: bir ihtiyaca **سَراحاً** bir elçi göndermendir.
Ve **ناقةٌ سُرُحٌ**: yürüyüşünde çözülüp salınmış; yani hızlı.
Ve **السِّرْحان**: kurttur; **السَّراح** üzere çoğul yapılır; **النون** ziyadedir. Ve **المُنسَرح**: **مستفعلن مفعولات مستفعلن** üzere iki defa olan şiirden bir türdür.

**رسح**:
Denir ki: ondan **امرأةٌ رَسْحاء** yani kalçası yok. **رَسَحَتْ رَسْحاً**. Ve onunla kurt da vasfedilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السُحْرُ: الرِئَةُ، والجمع أَسْحَارٌ، وكذلك السَحْرُ والسَحَرُ، والجمع سُحور. ويقال للجَبان: قد انتفخ سَحْرُهُ. ومنه قولهم للأرنب: المقطَّعة الأسْحار، والمُقَطَّعَةُ السُحور، والمُقَطَّعَةُ النِياطِ، وهو على التفاؤُل، أي سَحْرُهُ يُقَطَّعُ على هذا الاسم. وفي المتأخِّرين من يقول: المُقَطِّعةُ بكسر الطاء، أي من سِرْعَتِها وشِدَّةِ عَدْوِهان كأنَّها تقطِّع سِحْرَها ونياطها. والسَحَرُ: قُبَيْلَ الصُبْحِ. والسحْرَةُ بالضم: السَحَرُ الأعلى. يقال أتيتُه بسَحَرٍ وبِسُحْرَةٍ. وأَسْحَرْنا: أي سرنا في وقت السَحر. وأَسْحَرْنا أيضاً: صِرْنا في السَحَر. واسْتَحَرَ الديك: صاح في ذلك الوقت. والسَحور: ما يُتَسَحَّرُ به. والسِحْرُ: الأُخْذَةُ. وكلُّ ما لَطُفَ مَأْخَذُهُ ودَقَّ فهو سِحْرٌ. وقد سَحَرضهُ يَسْحَرُهُ سِحْراً. والساحِر: العالِمُ. وسَحَرَهُ أيضاً: بمعنى خَدَعَهُ، وكذلك إذا عَلَّلَهُ. والتَسْحيرُ مثله. قال لبيد:
فإنْ تسألينا فيمَ نحـنُ فـإنَّـنـاعَصافيرُ من هذا الأنام المُسَحَّرِ
وقوله تعالى: "إنَّما أنتَ من المُسَحَّرين"، يقال: المُسَحَّرُ: الذي خُلق ذا سِحْرٍ. ويقال من المُعَلَّلِين. ويُنشَد لامرئ القيس:
أُرانا مُوضِعينَ لأَمْرِ غَيْبٍونُسْحَرُ بالطَعام وبالشَرابِ

##### Türkçe

**السُحْرُ**: akciğer; çoğulu **أَسْحَارٌ**; bunun gibi **السَحْرُ** ve **السَحَرُ** da (böyledir); çoğulu **سُحور**. Ve korkağa denilir: “Onun **سَحْرُهُ** şişti.” Bundan dolayı tavşana dair sözleri: “**المقطَّعة الأسْحار**”, “**المُقَطَّعَةُ السُحور**”, “**المُقَطَّعَةُ النِياطِ**”; bu, uğur sayma üzerinedir; yani bu ad üzere onun **سَحْرُهُ** kesilir. Sonrakiler içinde **المُقَطِّعةُ** (طاء’nın kesresiyle) diyen vardır; yani onun süratinden ve koşmasının şiddetinden dolayı, sanki **سِحْرَها** ve **نياطها**’sını parça parça kesiyor gibidir.

**السَحَرُ**: sabahın hemen öncesi. **السحْرَةُ** (ضم ile): en yüksek **السَحَرُ**. Denilir: “Ona bir **سَحَرٍ** ile ve bir **بِسُحْرَةٍ** ile geldim.” Ve “**أَسْحَرْنا**”: yani **السَحر** vaktinde yürüdük. “**أَسْحَرْنا**” ayrıca: **السَحَر** içinde olduk. **اسْتَحَرَ الديك**: o vakitte öttü.

**السَحور**: kendisiyle sahur yapılan şey.

**السِحْرُ**: yakalama. Ve alınışı latif olan ve ince olan her şey **سِحْرٌ**’dür. Ve onu **سَحَرضهُ**; onu **يَسْحَرُهُ**; **سِحْراً** (yapar).

**الساحِر**: âlim.

Ve onu **سَحَرَهُ** da: onu aldattı manasında; yine onu oyaladıysa da (böyledir). **التَسْحيرُ** de onun gibidir. Lebîd dedi ki:
فإنْ تسألينا فيمَ نحـنُ فـإنَّـنـاعَصافيرُ من هذا الأنام المُسَحَّرِ

Ve Yüce Allah’ın sözü: “إنَّما أنتَ من المُسَحَّرين”; denilir: **المُسَحَّرُ**: **سِحْرٍ** sahibi olarak yaratılmış olan. Ve **المُعَلَّلِين**’den (olan) denilir. İmru’ul-Kays’a ait olarak okunur:
أُرانا مُوضِعينَ لأَمْرِ غَيْبٍونُسْحَرُ بالطَعام وبالشَرابِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ر
حسر ، حرس ، سحر ، سرح ، رسح : مستعملة .
حسر : قال الليث : الْحَسْرُ : كَشْطُكَ الشَّيءَ عن الشيءِ . يقال : حَسَرَ عن ذِراعيه ، وحَسَرَ البَيْضَة عن رأسه ، وحَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً . وانْحَسَرَ الشيءُ إذا طاوَع . وقد يجيء في الشِّعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر .
وقال الليث : حَسَرَ البَحرُ عن الساحل إذا نَضِبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأرض ، ولا يُقالُ : انحسَرَ البَحْرُ .
وقال ابن السَّكِّيت : حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد ، وأنشد أبو عُبَيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشافِ :
إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ
فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور
وقال الليث : الحَسْرُ والحُسُور : الإعياء ، تقول حَسَرَت الدَّابَّةُ والعَيْنُ ، وحَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه ، وقال رؤبة :
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه
وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ ) ( المُلك : 4 ) يريد ينقلب صاغِراً وهو حَسِيرٌ أي كليلٌ كما تَحْسِرُ الإبِل إذا قُوِّمَتْ عن هُزَال وَكَلال ، وهي الحَسْرَى ، واحدها حَسِيرٌ ، وكذلك قوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسرَاء : 29 ) .
قال : نَهَاه أن يُعْطِيَ كُلَّ ما عنده حتى يَبْقَى مَحْسُوراً لا شيء عنده .
قال : والعَرَبُ تقول : حَسَرْتُ الدَّابَّة إذا سَيّرْتَها حتى يَنْقَطِع سَيْرُها ، وأما البَصَرُ فإنه يَحْسُرُ عند أقصى بُلُوغ النظر .
وقال أبو الهَيْثَم : حُسِرَت الدَّابَّةُ حَسْراً إذا أُتْعِبَتْ حتى تَبْقَى ، واستحسرت إذا أَعْيَتْ ، قال الله تعالى : ( وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ ) ( الأنبيَاء : 19 )
وفي الحديث : ( الحسير لا يعقر ) لا يجوز للغَازِي إذا حُسِرَت دابَّتُه وقَوَّمَتْ أن يَعْقِرها مخافَةَ أن يأخذها العَدُوُّ ، ولكن يُسَيِّبُها .
وقال غيره : يقال للرّجَّالة في الحرب الحُسَّر ، وذلك أنهم يَحْسِرونَ عن أَيْدِيهم وأَرْجُلِهم .
وقال بعضهم : سُمُّوا حُسَّرا لأنه لا دُرُوعَ عليهم ولا بَيْض ، والحَاسِرُ : الذي لا بَيْضَةَ على رأسِه ، وقال الأعْشى : يصف الدَّارعَ والحاسِر :
تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ
وفي فتح مكة أن أبا عُبَيدة كان يومئذٍ على الحُسَّر وهم الرَّجَّالَة ، ويقال للذين لا دروع لهم .
وقال أبو إسحاق في قول الله عزّ وجلّ : ( هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ ) ( يس : 30 ) هذا أَصْعَب مسألة في القرآن إذا قال القائل : ما الفائدة في مُناداة الحَسْرة ، والحَسْرةُ مِمَّا لا تُجِيب ، قال : والفائدة في مناداتها كالفائدة في مُناداة ما يعقل ، لأن النِّداءَ بابُ تنبيه . إذا قلت : يا زَيْدُ ، فإن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام ، إنما تقول : يا زيد لتنبهه بالنداء ، ثم تقول له : فعلت كذا ، ألا تَرَى أنك إذا قلت لمن هو مقبل عليك : يا زيدُ ، ما أَحسنَ ما صَنَعْتَ فهو أوكَدُ من أن تقول له : ما أحسنَ ما صنعت بغير نداء ، وكذلك إذا قلت للمخاطب : أَنَا أعجَبُ مما فعلت ، فقد أفدته أنك مُتَعَجِّب ، ولو قلت : واعَجَبَاهُ ممَّا فَعَلْت ، ويا عجباه أتفعل كذا كان دُعَاؤُك العَجَب أبلغ في الفائدة ، والمعنى يا عَجَبَا أَقْبِلْ فإنه من أَوْقَاتِك ، وإنما النداء تنبيه للمتعَجَّب منه لا للعَجَب ، والحَسْرَةُ أَشَدُّ الندم حتى يبقى النَادِمُ كالحَسِيرِ من الدوَابِّ الذي لا مَنْفَعَة فيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) ( فَاطِر : 8 ) . وهذا نَهْيٌ معناه الخبر ، المَعْنَى : أَفَمَنْ زُيِّنَ له سوء عمله فأضله الله ذَهَبَتْ نَفْسُك عليهم حَسْرةً وتَحسُّراً ، ويقال حَسِر فلان يحسَر حَسْرَةً وحَسَراً إذا اشتدت ندامتُه على أمرٍ فاته ، وقال المَرَّار :
ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ
يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ
وقال الليث : الطيرُ تتحَسَّر إذا خَرَجَتْ من الرِّيش العَتِيقِ إلى الحديث ، وحَسّرها إبَّان التَّحْسِير ثَقَّلَه : لأنه فُعِلَ في مُهْلَة .
قلت : والبَّازِي يُكَرِّز للتَّحْسِير ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسّر .
وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِير والشَّعَر عن الحمار إذا سَقَطَ . ومنه قوله :
تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها
واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ
وقال الليث : الجارية تَتحَسَّر إذا صَارَ لحمُها في مواضعه ، وكذلك البَعيرُ . وقال لبيد :
فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ
وتَقَطَّعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها
قلت : وتحسُّرُ لحم البعير أن يكون الربيعُ سَمَّنه حتى كثُر شحمه وتَمَكَ سَنَامه ، فإذا رُكِبَ أَيّاماً فذهب رَهَلُ لحمه ، واشْتَدَّ ما تَزَيَّم منه في مواضعه فقد تَحسّر .
ورجل حاسِرٌ : لا عِمامَةَ على رأسه ، وامرأةٌ حاسِرٌ بغير هاء إذا حَسَرَتْ عنهَا ثِيابها ، ورجُلٌ حاسِرٌ : لا دِرْعَ عليه ولا بيضة على رأْسِه .
وقال الليثُ : الحَسَارُ : ضَرْبٌ من النَّباتِ يُسلِّح الإبِلَ .
ورجُلٌ مُحَسَّر : مُحَقَّرٌ مُؤْذًى .
وفي الحديث ( يخرج في آخر الزّمان رجُلٌ يُسَمَّى أمِيرَ العُصَبِ ، أَصْحَابُه مُحَسَّرُون مُحَقَّرُون مُقْصَوْن عن أبواب السلطان ، يأتونه من كل أَوْبِ كأنهم قَزَعُ الخَريفِ يُوَرِّثُهُم الله مَشارِقَ الأرْضِ ومَغَارِبها ) .
أبو زيد فَحْلٌ حاسرٌ وفادِرٌ وجَافِرٌ إذا أَلْقَح شَوْلَه فَعَدَلَ عنها وتَركها .
وفي الحديث : ( ادعوا الله ولا تستحسروا ) . قال النَّضْرُ : معناه لا تَمَلُّوا .
قال الشَّيْخُ : رُوِي هذا الحرف : فَحْلٌ جاسرٌ بالجيم أي فادِر ، وأظنه الصواب ، وقول العَجَّاج :
كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ
غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر .
حتى يُقَال حَاسِرٌ وما انْحَسَرَ
يعني اليَمّ ، يقال : حاسِرٌ إذا جَزَر ، وقد حَسَر البَحْرُ وجَزَر واحد .
وقوله : إذا خَاضَ جَسَر بالجيم أي اجترأ وخاض مُعْظَمَ البحر ، ولم تَهُلْه اللُّجَحُ .
الحَسَارُ من العُشْبِ ينبت في الرِّياض ، الواحِدَةُ حَسَارَة .
ورِجْلُ الغُرَاب : نَبْتٌ آخر ، ودم الغزال : نبت آخر : والتأويلُ : عُشْب آخر .
سحر : قال الليث : السِّحْرُ : عمل يُقْرَبُ فيه إلى الشيطان وبمَعُونَةٍ منه ، كل ذلك الأمْرِ كَيْنُونَتُه السِّحْر ، ومن السِّحْر الأخْذَةُ التي تأْخُذُ العَيْنَ حتى تَظُنَّ أنَّ الأمرَ كما تَرى وليس الأصْلُ على ما تَرَى .
وفي الحديث أنّ قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ والزِّبرقان بن بدر وعمرو بن الأصمِّ قَدِمُوا على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فسأل النبيُّ عَمْراً عن الزِّبْرِقَان فأَثْنَى عليه خيراً ، فلم يَرْضَ الزّبرِقَانُ بذلك ، وقال : والله يا رسول الله إنه ليعلم أَنّي أفضل مِمَّا قال ، ولكنه حَسَدَ
مكانِي منك ، فأَثْنَى عليه عَمْرو شَرّاً ، ثم قال : والله ما كَذَبْتُ عليه في الأُولى ولا في الآخرة ، ولكنه أرضاني فقلت بالرِّضا ، ثم أَسْخَطَني فقلت بالسُّخْطِ ، فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنّ من البَيَان لسِحْراً ) : / /
قال أبو عُبَيد : كأنّ المعنى والله أعلم أنه يَبْلُغُ من بَيَانِه أَنَّه يَمْدَحُ الإنسانَ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القلوب إلى قوله ، ثم يَذُمُّهُ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القُلُوبَ إلى قولِه الآخر ، فكأنّه قد سَحَر السامعين بذلك . قلت : وأصل السِّحْرِ صَرْفُ الشيء عن حَقِيقَتِه إلى غيره .
وقال الفرّاء في قول الله : ( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) ( المؤمنون : 89 ) معناه فأَنَّى تُصْرَفُون ، ومِثْلُه ) إِلاَّ هُوَ ) ( فَاطِر : 3 ) ، أُفِكَ وسُحِرَ سواء .
وأخبرني المُنْذِري عن ابن فهم عن محمد بن سَلاَّم عن يُونُسَ في قوله : ( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) ( المؤمنون : 89 ) قال : تُصْرَفُون .
قال يونس : تقول العرب للرّجل : ما سَحَرَكَ عن وَجْه كذا وكذا ، أي ما صَرَفَك عنه .
وقال شَمِر : قال ابن عائشة : العَرَبُ إنما سَمَّت السِّحْرَ سِحْراً لأنه يُزِيلُ الصحة إلى المرض ، وإنما يقال : سَحَرَه أي أزاله عَنِ البُغْضِ إلى الحب . وقال الكُمَيْت :
وقَادَ إليها الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُه
بِحُبَ من السِّحْرِ الحَلاَل التَّحَبُّبُ
يريد أنّ غَلَبَةَ حُبّها كالسّحر ولَيْسَ به ، لأنه حُبٌّ حَلاَلٌ ، والحَلاَلُ لا يكون سحراً ، لأن السِّحْرَ فيه كالْخِدَاعِ . قال شَمِر : وأَقْرَأَني ابن الأعرابيّ للنَّابِغَةِ :
فقالت يَمِينُ الله أَفْعَلُ إنَّني
رأَيْتُك مَسْحُوراً يَمِينُك فاجِرَه
قال : مسحوراً : ذَاهِبَ العَقْلِ مُفسَداً .
قال : وطعَامٌ مَسْحُورٌ إذا أُفْسِدَ عَمَلُه ، وأرضٌ مَسْحُورَة : أصَابَهَا من المَطَرِ أكثَرُ مِمَّا ينبغي فأفْسَدَها ، وغَيْثٌ ذو سِحْرِ إذا كان ماؤُه أكثَرَ مِمَّا ينبغي .
وقال ابن شُميل : يقالُ للأرض التي ليس فيها نبت ، إنما هي قاعٌ قَرَقُوسٌ . أرض مَسْحُورَة : لا تنبت ، وعَنْزٌ مَسحُورَةٌ : قليلَةُ اللَّبَن . وقال : إِنَّ البَسْقَ يَسْحَرُ أَلْبَانَ الغَنَم ، وهو أن يَنْزِلَ اللَّبَنُ قَبْلَ الوِلاَدِ .
وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 153 ) قالوا لنبي الله : لستَ بمَلَكٍ إنما إنت بشرٌ مثلُنا .
قال : والمُسَحَّرُ : المُجَوَّفُ ، كأنه والله أَعْلم أُخِذَ من قَولِك : انْتَفَخَ سَحْرُك أي أنك تَأْكُلُ الطَّعامَ والشَّرابَ فَتُعَلَّلُ به ، وقال لَبِيدٌ :
فإنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نحن فإنَّنَا
عَصَافِيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ
يريد المُعَلَّل المخدوع ، قال : ونرى أنّ الساحر من ذلك أُخِذَ لأن كالخديعة .
وقال غيره : ( مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 153 ) أي مِمّن سُحِرَ مَرَّةً بعد مَرَّة . والسِّحْرُ سُمِّي سِحْراً : لأنه صَرْفُ الشيءِ عن
جِهتهِ ، فكأنَّ الساحِرَ لمّا أَرَى البَاطِلَ في صُورَةِ الحق ، وخَيَّلَ الشيءَ على غير حقيقته ، فقد سَحَر الشيءَ عن وجهه أي صَرَفَه . وقال بعضُ أهل اللغة في قوله جلّ وعزّ : ( إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَّسْحُورًا ) ( الإسرَاء : 47 ) قولين : أحدهما أنه ذو سَحْرٍ مِثْلُنا ، والثاني أنه سُحِرَ وأزيل عن حد الاستواء .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السِّحْرُ : الخَدِيعَةُ ، والسَّحَرُ ، قِطْعةٌ من الليل . وقوله عزّ وجلّ : ( وَقَالُواْ ياأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا ) ( الزّخرُف : 49 ) . يقول القائل : كيف قالوا لموسى : يا أيها الساحر وهم يزعمون أنهم مهتدون ، فالجواب في ذلك أن السَّاحر عندهم كان نَعْتاً محموداً ، والسِّحْرُ كان عِلْماً مرغوباً فيه : فقالوا : يا أيها السَّاحر على جهة التعظيم له ، وخاطبوه بما تَقدّم له عندهم من التَّسْمِيَة بالساحر إذ جاء بالمعجزات التي لم يعهدوا مثلها ولم يكن السحر عندهم كفراً ولا كان مما يتَعايَرون به ، ولذلك قالوا له : يا أيها الساحر .
وقال الليث : وشيء يَلْعَبُ به الصِّبيان إذا مُدَّ خرجَ على لَوْن وإذا مُدَّ من جانِبٍ آخر خرج على لون آخر مخالف للأول ويُسمَّى السَّحَّارَةَ ، قال : والسِّحْرُ : الغِذَاءُ ، وأنشد :
أرانا مُوضِعِين لحَتْم غَيْبٍ
ونُسْحَرُ بالطَّعَام وبالشَّرَاب
وقال غيره : معنى نُسْحَرُ بالطعام أي نُعَلَّلُ به .
وقال الليث : السَّحَرُ : آخِرُ الليل ، تقول : لَقيتُه سُحْرةَ يا هذا ، وسُحرَةً بالتنوين ، ولَقيتُه سَحَراً وسَحَرَ بلا تنوين ، ولَقيتُه بالسَّحرِ الأعلى ولقِيتُه بأعلى سَحَرينِ ولقِيتُه بأعلى السَّحَرَين ، وقال العجّاج :
غَدَا بأَعْلَى سَحَرٍ وأَحْرَسا
قال : وهو خطأ ، كان ينبغي له أن يقول : بأَعلى سَحَرَيْن ، لأنه أولُ تنفُّس الصبح ، كما قال :
مَرَّتْ بأَعلى سحَريْنِ تَدْأَلُ
قال : وتقول : سحَرِيَّ هذه الليلة . وأنشد :
في لَيْلةٍ لا نَحْسَ في
سحَرِيِّها وعِشائها
وبعضٌ يقول : سحريَّة هذه اللَّيْلة .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء ، في قول الله عزّ وجلّ : ( لُوطٍ نَّجَّيْنَاهُم ) ( القَمَر : 34 ) ، أجرى سَحراً هاهنا لأنه نكرة ، كقولك : نجيناهم بلَيْلٍ ، قال : فإذا ألقت العرب منه الباء لم يُجْرُوه فقالوا : فعلتُ هذا سَحرَ يا فتَى ، وكأنهم في تركهم إجراءَه أن كلامهم كان فيه بالألف واللام فجرى على ذلك ، فلما حُذفَت منه الألف واللام وفيه نِيَّتُهما لم يُصرَف ، كلام العرب أن يقولوا : ما زال عندنا منذ السَّحَر لا يكادون يقولون غيره .
وقال الزجاج وهو قول سيبويه : سَحَرٌ إذا كان نكرة يَرادُ به سَحَرٌ من الأسْحارِ انصرف ، تقول : أَتيتُ زيداً سَحراً من الأسحار . فإذا أردت سَحَر يومِك قلت : أَتَيتُهُ سَحَرَ يا هذا ، وأَتَيْتُه بِسحَرَ يا هذا ، قلت : والقياسُ ما قال سيبويه .
والسَّحُورُ : ما يُتَسحَّرُ به وقت السَّحَر من
طَعام أو لَبَنٍ أو سَوِيق ، وُضِعَ اسماً لمَا يُؤكَل ذلك الوقت ، وقد تسحَّر الرجلُ ذلك الطعامَ أي أَكَلَهُ .
ويقال : أسْحَرْنا أي دخَلنَا في وقت السَّحَر ، واستَحَرنا أي سِرنا في وقت السَّحَرِ ونهَضْنا للسير في ذلك الوقت ، ومنه قول زُهَير :
بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَة
وقال ابنُ شُميْل في باب الأرنب : يقال للأرنب مُقَطَّعَةُ الأسْحار ومُقَطِّعة القلوب لأنها تُقَطِّع أَسْحارَ الكلابِ بشدَّة عَدْوِها ، وتُقَطِّعُ أسحارَ مَنْ يطلبُها .
وقال الليث : الإسْحارَّةُ بقلة يَسْمَنُ عليها المالُ .
وقال النَّضْر : الإسْحارَّةُ : بَقْلَةٌ حارَّة تَنْبُتُ على ساق لها وَرَقٌ صِغَارٌ ، لها حبْة سوداء كالشَّهْنِيزَة .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : السَّحْر خَفيفٌ : ما لَصِق بالحلقوم وبالمريء من أعلى البطن ، وقال الفرَّاء فيما روَى عنه سَلَمة هو السَّحْر والسُّحْر والسَّحَر .
وقال الليثُ : إذا نَزَت بالرجل البِطْنَةُ يقال : انْتَفَخَ سَحْرُه معناه عدا طَوْرَه وجاوز قدرَه .
قُلتُ : هذا خطأ إنما يقال : انتفَخَ سَحْرُه للجبان الذي مَلاَءَ الخَوفُ جوفَه فانتفَخَ السحْرُ وهو الرِّئَةُ حتى رفع القلبَ إلى الحُلْقوم ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( زَاغَتِ الاَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ ) ( الأحزَاب : 10 ) وكذلك قوله : ( الْحِسَابِ وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلاَ ) ( غَافر : 18 ) . كل هذا يدل على أنّ انتِفَاخ السَّحْرِ مَثَلٌ لشدّة الخَوْف وتمكّن الفزع وأنه لا يكون من البِطْنَة .
والسَّحَرُ والسُّحْرَةُ : بَيَاض يعْلو السَّواد ، يقال بالسين والصاد إلا أن السِّين أكثر ما تُسْتعمَل في سَحَر الصُّبح ، والصادَ في الألوان ، يقال : حِمارٌ أَصْحرُ وأَتَانٌ صَحرَاء .
وقول ذي الرُّمّةِ يصفُ فَلاَة :
مُغَمِّضُ أَسْحارِ الخُبوتِ إذا اكتَسَى
من الآل جُلاًّ نَازِحَ الماء مُقْفِر
قيل : أَسحارُ الفَلاَة : أَطرافُها ، وسَحَرُ كل شيءٍ : طرَفُه ، شُبِّه بأَسحار الليالي ، وهي أطْراف مآخيرِها ، أراد مُغَمِّضَ أطراف خُبُوتِه ، فأدخل الألف واللام فقاما مقام الإضافة .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : الأسحارُ واحدُها سَحْر ، قال : وسَحْرُ الوادي : أعلاه .
وأخبرني المُنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للذي يَشْتَكي سَحْرَه سَحِيرٌ فإذا أصابه منه السِّلُّ فهو بَحِيرٌ وبَحِرٌ .
وأنشد :
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيها هَجِرْ
قال : وسحَر إذا تباعد ، وسَحَر : خَدَع ، وسَحَر إذا بَكَّر .
وروى الطُّوسِيُّ عن الخَزَّاز قال : السَّحِير الذي انقطَع سَحْرُه ، وهو رِئتُه ، والبَحِر :
الذي سُلَّ جسمُه وذهب لحمُه ، وهَجِرٌ وهَجيرٌ يَمشِي مُثْقَلاً مُتقارِبَ الخَطْو كأنّ به هِجاراً لا يَنْشَطُ مِمَّا به من الشِّرَّةِ والبَلاءِ .
حرس : الليثُ : الحَرْسُ : وَقتٌ من الدهرِ دون الحُقْبِ . أبو عُبَيد : الحَرْسُ : الدَّهرُ ، والمُسْنَدُ : الدَّهرُ .
وقال الليث : الحَرَسُ هم الحُرَّاسُ والأحْرَاسُ ، والفعل حَرَس يَحْرُس ، والفعل اللازم يَحْتَرِسُ كأنه يَحْتَرِزُ . قلتُ : ويقال حارِسٌ وحَرَسٌ للجميع ، كما يقال : خادِمٌ وخَدَمٌ ، وعاسٌّ وعَسَسٌ .
وقال الليثُ : البِناءُ الأحْرَسُ هو الأصَمُّ البنيان . قلت : البناءُ الأحْرَسُ هو القَدِيمُ العَادِيُّ الذي أَتَى عليه الحَرْسُ وهو الدَّهْرُ ، ومنه قوْلُ رُؤْبَة :
وأَيْرَمٍ أَحْرَسَ فوْقَ عَنْزِ
والأيْرَم : شبه عَلَمٍ يُبْنَى فوق القَارَة يُسْتَدَلُّ به على الطريق ، والعَنْزُ قَارَةٌ سوداء ، ويروى :
وإرَمٍ أَعْيَسَ فوق عَنْزِ
وفي الحديث أَنَّ غِلْمةً لحاطِب بنِ أبي بَلْتَعَةَ : احْتَرَسوا ناقَةً لِرَجُلٍ فانْتَحَرُوها .
وفي حديث آخر : جاء في حَرِيسَةِ الجَبَلِ قال : لا قَطْعَ فيها .
قال شَمِر : الاحتِرَاسُ : أن يُؤْخَذَ الشيءُ من المَرْعَى .
وقال ابن الأعرَابي : يقال للذي يَسْرِقُ الغنم مُحْتَرِسٌ ، ويقال للشَّاةِ التي تُسْرَقُ حَرِيسَةٌ . وفُلاَنٌ يأْكُلُ الحَرِيساتِ إذا تَسَرَّقَ غَنَمَ الناس فأكلها ، وهي الحَرائِسُ .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي يُؤْتَمَنُ على حفظ شيءٍ لا يُؤْمَنُ أن يخون فيه . مُحْتَرِسٌ من مِثْلِه وهو حارِسٌ .
والحَرْسان : جَبلان يقال لأحدهما : حَرْسُ قَساً وفيه هَضْبة يقال لها البيضاء ، وقال :
هُمُ ضَرَبُوا عن وَجْهِهَا بكَتيبَةٍ
كبيضاء حَرْسٍ في طَرَائِقها الرَّجْل
البيضاء : هَضْبةٌ في الجبَل .
سرح : قال الليث : السَّرْح : المالُ يُسَامُ في المَرْعَى من الأنْعَامِ .
يقال : سَرَح القومُ إبِلَهم سَرْحاً ، وسرَحَتِ الإبلُ سَرْحاً ، والمسرَحُ : مَرْعَى السَّرْح ، ولا يُسَمَّى سَرْحاً إلا بعد ما يُغْدَى به ويُرَاح ، والجميع السُّرُوحُ .
قال : والسَّارح يكون اسما للرَّاعي الذي يَسْرَحُها ، ويكون السَّارح اسماً للقوم لهم السَّرْح نحو الحاضر والسامر وهُما جَمِيعٌ .
وقال أبو الهَيْثَمِ في قول الله عزّ وجلّ : ( حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ ) ( النّحل : 6 ) . يقال : سَرَحْتُ الماشيةَ أي أخْرَجْتُها بالغداة إلى المَرْعَى ، وسَرَح المالُ نفسه إذا رَعَى بالغَدَاة إلى الضُّحَى .
ويقال : سَرَحْتُ أنا أَسرَحُ سُرُوحاً أي غَدَوْتُ ، وأنشد لجرير :
وإذا غَدَوْتِ فَصَبَّحَتْكِ تَحِيَّةٌ
سبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجَاتِ الحُجَّلِ
قال والسَّرْحُ : المالُ الرَّاعي .
وقال الليث : السَّرْحُ : شجرٌ له حَمْلٌ ، وهي الأَلاَءَةُ ، الواحِدَةُ سَرْحة .
قلت : هذا غلط . ليس السَّرْح من الألاءَة في شيء .
قال أبو عُبَيد : السَّرْحَةُ : ضرْبٌ من الشجَرِ معروف ، وأنشد : قول عَنْتَرَة :
بَطَلٍ كأنَّ ثِيابَهُ في سَرْحَةٍ
يُحْذَى نِعَالَ السِّبْتِ لَيْسَ بِتَوْأَمِ
يصفه بطول القامةِ فقَدْ بَيَّنَ لكَ أَنَّ السَّرْحَةَ من كِبَارِ الشَّجَر ، ألا ترى أنه شَبَّه به الرجلَ لِطوله ، والآلاء لا ساقَ له ، ولا طُول .
وأَخْبَرني المنذري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : السَّرْح : كُلُّ شَجَرٍ لا شوكَ فيها .
وفي حديث ابن عمر أنه قال : ( إنَّ بمكان كذا وكذا سَرْحَةً لم تُجْرَدْ ولم تُعْبَلْ ، سُرَّ تَحْتَهَا سَبْعُون نَبِيّاً ) ، وهذا يدل على أَنَّ السَّرْحَة من عِظامِ الشَّجَر .
والعرب تَكْنى عن المرأة بالسَّرْحةِ النَّابتَة على الماء ، ومنه قوله :
يا سَرْحَةَ الماء قَدْ سُدّتْ مَوَارِدُه
أَمَا إليك طريقٌ غَيْرُ مَسْدُود
لِحَائِمٍ حامَ حتى لا حَراك به
مُحَلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ مَرْدُودِ
كنى بالسَّرْحَةِ ، النَّابتَة على الماء ، عن المرأة لأنها حينئذ أحسن ما تكون .
ثعلب عن ابن الأعْرابي : السَّرْحُ : كِبَارُ الذَّكْوَانِ ، والذَّكْوَانُ : شَجَرٌ حَسَنٌ العَسَالِيج .
وقال الليث : السَّرْحُ : انْفِجَارُ البَوْلِ بعدَ احتباسه .
وَرَجُلٌ مُنْسَرِح الثِّيابِ إذا كان قَليلَها خَفيفاً فيها وقال رؤبة .
مُنْسرِحٌ إلاَّ ذَعاليبَ الخِرَقْ
الذَّعاليبُ : ما تَقَطَّع من الثياب .
قال : وكل قطعة من خرقة مُتَمَزِّقَة أو دمٍ سائل مستطيل يابِسٍ فهي وما أشبهها سريحة وجمعها سَرائح ، وقال لبيد :
بِلَبَّتِه سَرائِحُ كالعَصيمِ
قال : والسَّرِيح : السَّيْرُ الذي يُشَدُّ به الخَدَمَةُ فوق الرُّسْغِ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : المُنْسَرِحُ : الخارج من ثِيابِه ، قلت وهذا هو الصَّواب لا ما قاله الليث . وأما السَّرائح فهي سُيُورُ نِعال الإبل ، كلّ سَيْرٍ منها سريحة . والْخِدَامُ : سُيورٌ تُشَدُّ في الأرْساغِ ، والسرائِحُ تُشدُّ إلى الخدَم . والسَّريحةُ : الطريقَةُ من الدَّمِ إذا كانت مستطيلة .
أبو سعيد : سَرَحَ السَّيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً إذا جَرَى جَرْياً سهلاً ، فهو سَيْلٌ سارح وأنشد :
ورُبَّ كلِّ شُوْذَبِيَ مُنْسرِحْ
من اللِّباسِ غَيْرَ جَرْدٍ ما نُصِحْ
والجَرْدُ : الخَلَقُ من الثياب . ما نُصِح أي ما خِيط .
وقال النّضرُ : السَّريحةُ من الأرض : الطريقة الظَّاهِرةُ المسْتوِيةُ ، وهي أكثرُ نَبْتاً وشجراً مِمَّا حولَها ، وهي مُشْرِفةٌ على ما حوْلها ، والجميع السَّرائحُ .
وسُرُحٌ : ماء لبني عَجْلان ذكره ابن مُقْبِل فقال :
قالَتْ سُلَيْمَى بِبَطْنِ القاع من سُرُحٍ
والعرب تقول : إنَّ خَيْرَك لَفي سَرِيح ، وإنَّ خيْرك لسَريح وهو ضِدُّ البطِيء ، وفَرَسٌ سِرياحٌ : سَرِيعٌ ، وقال ابن مُقْبِل يصفُ الخيْل :
مِنْ كلِّ أهْوجَ سِرياحٍ ومُقْرَبةٍ
تُقَاتُ يومَ لِكَاكِ الوِرْدِ في الغُمَرِ
قال : وإنما خص الغُمَرَ وسَقْيها فيه لأنه وصفها بالعتْقِ وسُبوطَة الخُدود ولَطَافَةِ الأفْواه كما قال :
وتَشربُ في القَعْبِ الصغير وإن تُقَدْ
بِمشْفَرِها يوماً إلى الماءِ تَنْقَدِ
قال الليث : وإذا ضاقَ شيءٌ فَفَرَّجْتَ عنه قلت : سَرّحتُ عنه تَسْرِيحاً ، وقال العَجّاجُ :
وسرّحَتْ عنه إذا تَحَوَّبا
روَاجِبُ الْجَوْفِ الصَّهِيلَ الصُّلَّبا
وتَسريحُ الشعْرِ : تَرجِيلُه وتَخْليصُ بعضه من بعض بالمُشْط ، والمُشْط يقال له : المِرْجَلُ والمِسرح .
وأمَّا المَسرحُ بفتح الميم فهو المَرْعَى الذي تَسْرَحُ فيه الدّوَابّ للرَّعْي وجمعه المسارح ومنه قوله :
إذا عَادَ المَسَارِحُ كالسِّبَاح
وتَسريحُ دَمِ العِرْق المفصود : إرْسالُه بعدما يسيل منه حين يُفْصدُ مرّةً ثانية وسَمّى الله جلّ وعزّ الطّلاقَ سَراحاً فقال : ( تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ ) ( الأحزَاب : 49 ) كما سَمّاهُ طَلاقاً من طَلّق المرأةَ ، وسَمّاه الفِرَاقَ ، فهذه ثَلاَثَةُ ألْفَاظ تَجمَعُ صَرِيحَ الطّلاق الذي لا يُدَيَّنُ فيها المُطَلِّق بها ، إذا أنكر أن يكون عَنَى بها طَلاَقاً . وأمّا الكِناياتُ عنها بغيرها مثل البائنة والبَتّة والحَرَام وما أشْبَهَها فإنه يُصدَّق فيها مع اليمين أنه لم يُرِد بها طَلاقاً .
وقال الليث : ناقَةٌ سُرُحٌ ، وهي المنْسرِحةُ في سيرِها السريعة ، وأنشد قولَ الأعشى :
بجُلاَلةٍ سُرُحٍ كأن بِغَرْزِها
هِرّاً إذا انْتَعل المَطِيُّ ظِلاَلها
أبو عُبَيد عن الأصمعي : مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ هو المُنْسَرِح للذهاب والمجيء ، وأراد بالملاط العَضُد .
وقال ابن شُمَيل : ابنا مِلاَطَى البعيرِ هما العَضُدان ، قال : والمِلاَطان : ما عن يمين الكِرْكِرَة وشَمالها .
الليث : السِّرْحان : الذِّئْبُ ويُجْمَع على السِّرَاح ، قال : والسِّرْحانِ فِعْلان من سَرَح يَسرَح .
قلت : ويجمع السِّرْحان سَرَاحينَ وسَرَاحِي بغير نون ، كما يقال : ثعَالِبُ وثَعَالِي ، وأما السِّرَاحُ في جمع السِّرْحان فغير محفوظ عندي . وسِرْحانٌ يُجْرى من أسماء الذئب ، ومنه قوله :
وغارَةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تُفَّل
وقال الأصمعي : السِّرْحَانُ والسيِّد في لغة هُذَيْل : الأسَدُ . وفي لغة غيرهم الذِّئْبُ . قال أبو المُثَلَّم يَرْثِي رَجُلاً :
شِهَابُ أَنْدِيَةٍ حَمَّالُ أَلْوِيَةٍ
هَبَّاطُ أَوْدِيَةٍ سِرْحَانُ فِتيان
وأنشد أبو الهيثم لِطُفَيْل :
وخَيْلٍ كأمثَالِ السِّراحِ مَصُونَةٍ
ذَخَائرَ ما أَبْقَى الغُرابُ ومُذْهَبُ
قال : ويقال : سِرْحان وسَرَاحِين وسِرَاح .
الليث : السِّرْحَانُ : الذئب . ويجمع على السَّرَاح . قال الأزهري : ويجمع سَراحِين وسَرَاحِي بغير نون كما يقال : ثَعَالِب وثَعَالي فأما السِّراحُ في جمع السِّرْحان فهو مسموع من العرب وليس بقياس . وقد جاء في شعر الكاهِليّ : وقِيسَ عَلَى ضِبْعَان وضِبَاع . ولا أعرف لهما نظيرا .
وقال الليث : المُنْسَرِح : ضربٌ من الشعر على مستفعلن مفعولات مستفعلن ست مرّات .
وفي كتاب كتبه رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لأُكَيْدر دُومَةِ الجَنْدلِ : ( لا تُعْدَل سارِحَتُكم ولا تُعَدُّ فارِدتكم ) .
قال أبو عُبَيد : أراد أنَّ ماشِيَتَهم لا تُصْرفُ عن مَرْعىً تُرِيدُه ، والسارِحَةُ هي الماشية التي تسرح بالغداة إلى مراعيها .
شَمِر عن ابن شُمَيل : السَّرِيحةُ من الأرض : الطريقة الظاهرة المستوية بالأرض الضّيِّقَة ، وهي أكثر شجراً مِمّا حولها ، فَتَراها مستطيلة شَجِيرَةً ، وما حولها قليلُ الشجر ، وربما كانت عَقَبة وجَمْعُها سَرَائِح .
أبو عُبَيد عن الكِسَائي : سَرّحَهُ الله وسَرحَه أي وفّقَه الله ، قلت : وهذا حَرْفٌ غَرِيب سمعته بالحاء في ( المؤلف ) عن الإيادي .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبَة : السارحة : الإبل والغنم ، قال : والسارحة : الدَّابَّة الواحدة . قال : وهي أيضاً الجماعة .
ويقال : تَسَرَّح فلان من هذا المكان أي ذَهَبَ وخرج ، وسَرَحْت ما في صدري سَرْحاً أي أخْرَجْته . وسُمَّى السَّرْحُ سَرْحاً لأنه يُسرَح فيخرجُ . وأنشد :
وسرَحْنَا كلَّ ضَبَ مُكْتَمِنْ
وقال في قوله : لا تُعْدَلُ سارحتكم أي لا تُصرف عن مرعىً تُرِيده . يقال : عَدَلْتُه أي صَرَفْته فعدل أي انصرف .
رسح : قال الليث : الرَّسَحُ : ألا تكون للمرأة عَجِيزةٌ . فهي رَسْحاءُ . وقد رَسِحَتْ رسَحاً . وهي الزَّلاَّء والمِزلاجُ . ويقال للسِّمع الأزَلِّ أَرْسَح .
والرَّسْحاءُ : القَبَيحة من النِّسَاء . والجمعُ رُسْحٌ .

##### Türkçe

ح س ر
**حسر** ، **حرس** ، **سحر** ، **سرح** ، **رسح** : kullanımdadır.

**حسر** : **الليث** dedi: **الْحَسْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden soyman/kazıyıp çıkarman. Denir ki: **حَسَرَ عن ذِراعيه**; ve **حَسَرَ البَيْضَة عن رأسه**; ve **حَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً**. Ve şey, itaat edip uyduğunda **انْحَسَرَ الشيءُ**. Ve şiirde, **حَسَرَ** lâzım (geçişsiz) olarak, **انْحَسَرَ** gibi gelebilir.

Ve **الليث** dedi: Deniz, kıyıdan çekilip suları azalıp da suyun altındaki yerden (topraktan) olan şey ortaya çıkıncaya kadar ondan çekildiğinde: **حَسَرَ البَحرُ عن الساحل**; ve “**انحسَرَ البَحْرُ**” denilmez.

Ve **ابن السَّكِّيت** dedi: **حَسَرَ الماءُ** ve **نَضَبَ** ve **جَزَرَ** tek bir mânâdadır. Ve **أبو عُبَيد** “açığa çıkma” mânâsında **الحُسُورِ** hakkında şu beyti okudu:
إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ
فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور

Ve **الليث** dedi: **الحَسْرُ** ve **الحُسُور**: bitkinliktir; **حَسَرَت الدَّابَّةُ** ve **العَيْنُ** dersin; ve **حَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه**. Ve **رؤبة** dedi:
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه

Ve **الفَرَّاء** Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında dedi: ( كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ ) ( المُلك : 4 ) “alçalmış olarak döner, o da **حَسِيرٌ** yani yorgun/bitkin” demek ister; tıpkı develerin, zayıflık ve bitkinlikten dolayı doğrultulup kaldırıldıklarında **تَحْسِرُ الإبِل** olması gibi; ve o, **الحَسْرَى**’dır; onun teki **حَسِيرٌ**’dir. Ve yine bunun gibi, O’nun عزّ وجلّ şu sözü: ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسرَاء : 29 ).

Dedi: Onu, yanında olanın hepsini verip de yanında hiçbir şey kalmayıncaya kadar vermekten nehyetti; ta ki hiçbir şeyi olmayan **مَحْسُوراً** olarak kalsın.

Dedi: Araplar der ki: Onu yürütüp de yürüyüşü kesilinceye kadar sürdüğünde “**حَسَرْتُ الدَّابَّة**”; ama görme ise, bakışın ulaşmasının en son noktasında **يَحْسُرُ**.

Ve **أبو الهَيْثَم** dedi: Binek hayvanı, tükenip kalıncaya kadar yıpratıldığında **حُسِرَت الدَّابَّةُ حَسْراً**; ve yorulduğunda **استحسرت**. Allah تعالى dedi: ( وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ ) ( الأنبيَاء : 19 )

Ve hadiste: ( الحسير لا يعقر ) Gazîye, bineği **حُسِرَت** olup da **قَوَّمَتْ** (tükenip kaldı) ise, düşmanın onu alacağından korkarak onu boğazlaması câiz değildir; fakat onu salıverir.

Ve başkası dedi: Savaşta yaya askerlere **الحُسَّر** denir; çünkü onlar ellerinden ve ayaklarından **يَحْسِرونَ** (açarlar/soyarlar).

Ve bazısı dedi: Onlara **حُسَّرا** denildi; çünkü üzerlerinde ne zırh vardır ne de miğfer; ve **الحَاسِرُ**: başında miğfer olmayan kimsedir. Ve **الأعْشى** zırhlıyı ve miğfersizi vasfederek dedi:
تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ

Ve Mekke’nin fethinde, o gün **أبو عُبَيدة** **الحُسَّر** üzerine idi; onlar yayalardır. Ve zırhı olmayanlara denir.

Ve **أبو إسحاق** Allah عزّ وجلّ’ün şu sözü hakkında dedi: ( هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ ) ( يس : 30 ) Bu, Kur’an’da en zor meseledir; eğer bir söyleyen “**الحَسْرة**’yi çağırmada fayda nedir? Halbuki **الحَسْرة** cevap vermez olanlardandır” derse. Dedi: Onu çağırmadaki fayda, akleden şeyi çağırmadaki fayda gibidir; çünkü nida, dikkat çekme kapısıdır. “Ya Zeyd” dediğinde, eğer onu nida dışında bir şeyle muhatap almak için çağırmadıysan sözün mânâsı yoktur; ancak “ya Zeyd” dersin ki onu nida ile uyandırasın; sonra ona “şunu yaptın” dersin. Görmez misin ki, sana yönelmiş olana “ya Zeyd, yaptığın ne güzel” dediğinde, ona nidasız “yaptığın ne güzel” demenden daha pekiştiricidir. Ve yine, muhataba “ben yaptığından hayret ediyorum” dediğinde, ona hayret ettiğini fayda olarak vermiş olursun; ama “**واعَجَبَاهُ** مما فعلت” ve “ya **عجباه** böyle mi yaparsın” deseydin, senin **العَجَب**’i çağırman faydada daha beliğ olurdu. Mânâ: “ya **عَجَبَا** gel; çünkü bu senin vakitlerindendir.” Nida, hayret edilene dikkat çekmedir; **العَجَب** için değildir. Ve **الحَسْرَةُ**: en şiddetli pişmanlıktır; ta ki pişman olan, faydası olmayan binek hayvanlarından **الحَسِيرِ** gibi kalır.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) ( فَاطِر : 8 ) Bu, mânâsı haber olan bir nehiydir. Mânâ: “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de Allah’ın saptırdığı kimse (böyle iken), senin nefsin onların üzerine **حَسْرةً** ve **تَحسُّراً** olarak gitti mi?” Ve denir: Bir iş kendisini geçip gittiğinde ona pişmanlığı şiddetlendiğinde “**حَسِر** فلان **يحسَر حَسْرَةً وحَسَراً**”. Ve **المَرَّار** dedi:
ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ
يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ

Ve **الليث** dedi: Kuş, eski tüyden yeniye çıktığında **تتحَسَّر**; ve **إبَّان التَّحْسِير**’de onu ağırlaştıran **حَسّرها**’dır; çünkü o, bir mühlet içinde yapılmıştır.

Dedim: Ve **البَّازِي** **للتَّحْسِير** için **يُكَرِّز**; ve yine diğer yırtıcı kuşların hepsi **تَتَحَسّر**.

Ve deve üzerinden **الوَبَرُ** ve eşek üzerinden **الشَّعَر** düştüğünde: **تَحَسَّر**. Ondan şu sözü:
تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها
واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ

Ve **الليث** dedi: Cariye, eti yerlerine yerleştiğinde **تَتحَسَّر**; ve yine deve de böyledir. Ve **لبيد** dedi:
فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ
وتَقْطَعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها

Dedim: Devenin etinin **تحسُّر**’ü: baharın onu semirtip yağı çoğaltması ve hörgücünün sağlamlaşmasıdır; sonra günlerce binildiğinde etinin gevşekliği gidip, yerlerinde olan kısmı sıkılaşıp kuvvetlenirse, artık **تَحسّر** etmiştir.

Ve **رجل حاسِرٌ**: başında sarık olmayan. Ve **امرأةٌ حاسِرٌ** (ه’siz) elbiselerini üzerinden sıyırıp çıkardığında. Ve **رجُلٌ حاسِرٌ**: üzerinde zırh olmayan ve başında miğfer olmayan.

Ve **الليثُ** dedi: **الحَسَارُ**: develeri silahlandıran (sertleştiren) bir çeşit bitkidir.

Ve **رجُلٌ مُحَسَّر**: aşağılanmış, eziyet görmüş.

Ve hadiste: ( يخرج في آخر الزّمان رجُلٌ يُسَمَّى أمِيرَ العُصَبِ ، أَصْحَابُه مُحَسَّرُون مُحَقَّرُون مُقْصَوْن عن أبواب السلطان ، يأتونه من كل أَوْبِ كأنهم قَزَعُ الخَريفِ يُوَرِّثُهُم الله مَشارِقَ الأرْضِ ومَغَارِبها )

**أبو زيد**: **فَحْلٌ حاسرٌ** ve **فادِرٌ** ve **جَافِرٌ**; sürüsündeki **شَوْلَه**’i dölleyip sonra ondan yüz çevirip onu bıraktığında.

Ve hadiste: ( ادعوا الله ولا تستحسروا ) **النَّضْرُ** dedi: Mânâsı: usanmayın.

**الشَّيْخُ** dedi: Bu harf şöyle rivayet edildi: **فَحْلٌ جاسرٌ** (ج ile) yani **فادِر**; ve ben onun doğru olduğunu sanıyorum. Ve **العَجَّاج**’ın sözü:
كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ
غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر .
حتى يُقَال حَاسِرٌ وما انْحَسَرَ

**اليَمّ**’i kastediyor. Denir: **حاسِرٌ**; **جَزَر** ettiğinde. Ve **حَسَر البَحْرُ** ile **جَزَر** birdir.

Ve onun sözü: “**إذا خَاضَ جَسَر**” (ج ile) yani cesaret etti ve denizin çoğunu yarıp geçti; ve derin sular onu korkutmadı.

**الحَسَارُ** ot cinsindendir; çayırlarda biter; onun teki **حَسَارَة**’dır.

Ve **رِجْلُ الغُرَاب**: başka bir bitkidir; ve **دم الغزال**: başka bir bitkidir; ve te’vil: başka bir ottur.

**سحر** : **الليث** dedi: **السِّحْرُ**: onda şeytana yaklaşma yapılan ve onun yardımıyla (yapılan) bir ameldir; bütün bu işin keyfiyeti **السِّحْر**’dür. Ve **السِّحْر**’den, gözü yakalayan öyle bir yakalayıştır ki, işin senin gördüğün gibi olduğunu zannedersin; hâlbuki asl (gerçek) senin gördüğün üzere değildir.

Ve hadiste, **قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ** ile **الزِّبرقان بن بدر** ve **عمرو بن الأصمِّ**’un Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldikleri; Peygamber’in **عَمْراً**’a **الزِّبْرِقَان** hakkında sorduğu, onun hakkında hayırla övdüğü; fakat **الزّبرِقَانُ**’ın buna razı olmadığı ve: Vallahi ey Allah’ın Resulü, o benim söylediğinden daha üstün olduğumu elbette bilir; fakat benden sana olan yerimi kıskandı, dediği; bunun üzerine **عَمْرو**’nun onu şer ile övdüğü; sonra: Vallahi ona birincide de sonrakinde de yalan söylemedim; fakat o beni razı etti de rıza ile söyledim, sonra beni kızdırdı da kızgınlıkla söyledim, dediği rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Allah’ın Resulü ( صلى الله عليه وسلم ): (**إنّ من البَيَان لسِحْراً**) buyurdu: / /

Ebû Ubeyd dedi: Sanki mânâ—Allah daha iyi bilir—şudur: Onun **بَيَانِه**’ından, insanı över de onda doğru söyler; ta ki kalpleri sözüne çevirinceye kadar; sonra onu yerer de onda doğru söyler; ta ki kalpleri öteki sözüne çevirinceye kadar; sanki bununla dinleyenleri büyülemiş gibidir. Ben dedim: **السِّحْرِ**’in aslı, şeyi hakikatinden başkasına çevirmektir.

Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: (**فَأَنَّى تُسْحَرُونَ**) ( المؤمنون : 89 ) dedi: Mânâsı: nasıl çevriliyorsunuz? Bunun benzeri: ) **إِلاَّ هُوَ** ) ( فَاطِر : 3 )’tür; **أُفِكَ** ile **سُحِرَ** eşittir.

Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan, şu söz hakkında: (**فَأَنَّى تُسْحَرُونَ**) ( المؤمنون : 89 ) nakletti; dedi ki: Çevriliyorsunuz.

Yûnus dedi: Araplar adama şöyle der: Seni şöyle şöyle bir yönden ne **سَحَرَكَ**? yani seni ondan ne çevirdi?

Şemir dedi: İbn Âişe dedi: Araplar **السِّحْرَ**’e ancak **سِحْراً** adını verdi; çünkü o, sıhhati hastalığa giderir. Ancak şöyle denir: **سَحَرَه**; yani onu buğzdan sevgiye giderdi. Kümeyt dedi:
وقَادَ إليها الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُه
بِحُبَ من السِّحْرِ الحَلاَل التَّحَبُّبُ
Onun muradı: Ona olan sevgisinin galebesi büyü gibidir, fakat büyü değildir; çünkü o helâl bir sevgidir; helâl, büyü olmaz; çünkü **السِّحْرَ**’de aldatma gibisi vardır. Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Nâbiga’nın şu beytini okuttu:
فقالت يَمِينُ الله أَفْعَلُ إنَّني
رأَيْتُك مَسْحُوراً يَمِينُك فاجِرَه
Dedi ki: **مسحوراً**: aklı gitmiş, bozulmuş.

Dedi ki: **طَعَامٌ مَسْحُورٌ**, işi bozulduğunda; ve **أرضٌ مَسْحُورَة**: ona yağmurdan gerekenden daha çoğu isabet etti de onu bozduğunda; ve **غَيْثٌ ذو سِحْرِ**, suyu gerekenden daha çok olduğunda.

İbn Şümeyl dedi: Bitkisi olmayan yere denir: ancak o **قاعٌ قَرَقُوسٌ**’tur. **أرض مَسْحُورَة**: bitirmez. **عَنْزٌ مَسحُورَةٌ**: sütü az. Dedi ki: **البَسْقَ** koyunların sütlerini **يَسْحَرُ**; o da, doğumdan önce sütün inmesidir.

Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (**إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ**) ( الشُّعَرَاء : 153 ) dedi: Allah’ın peygamberine dediler ki: Sen melek değilsin; ancak sen bizim gibi bir beşersin.

Dedi ki: **المُسَحَّرُ**: içi boş olan (mücevvef)tir; sanki—Allah daha iyi bilir—şu sözünden alınmıştır: **انْتَفَخَ سَحْرُك**; yani sen yemek ve içecek yersin de onunla oyalanırsın. Lebîd dedi:
فإنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نحن فإنَّنَا
عَصَافِيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ
Muradı: oyalanan, aldatılmış. Dedi ki: Biz, **الساحر**’in de bundan alındığını görürüz; çünkü o, aldatma gibidir.

Başkası dedi: (**مِنَ الْمُسَحَّرِينَ**) ( الشُّعَرَاء : 153 ) yani bir defadan sonra bir defa büyülenmiş olanlardan. Ve **السِّحْرُ**’e **سِحْراً** adı verildi: çünkü o, şeyi yönünden çevirmektir; sanki **الساحِرَ**, bâtılı hak suretinde gösterdiğinde ve şeyi hakikati dışında hayal ettirdiğinde, şeyi yüzünden büyülemiş; yani onu çevirmiş olur. Dil ehlinden bazıları, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (**إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَّسْحُورًا**) ( الإسرَاء : 47 ) iki söz söyledi: Birincisi, bizim gibi **سَحْرٍ** sahibi olmasıdır; ikincisi, büyülenmiş ve istikamet haddinden giderilmiş olmasıdır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **السِّحْرُ**: aldatmadır; ve **السَّحَرُ**, geceden bir parçadır. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: (**وَقَالُواْ ياأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا**) ( الزّخرُف : 49 ). Söyleyen der ki: Mûsâ’ya “ey büyücü” demeleri nasıl oldu; hâlbuki onlar kendilerinin hidayette olduklarını iddia ediyorlar? Bunun cevabı şudur: **السَّاحر** onlarda övülen bir sıfat idi; **السِّحْرُ** de rağbet edilen bir ilim idi. Böylece ona tazim yönünden “ey **السَّاحر**” dediler; onu, kendilerinde daha önce “**الساحر**” diye adlandırılmasının gereğiyle hitap ettiler; zira o, benzerini bilmedikleri mucizelerle gelmişti; ve büyü onlarda küfür değildi, ayıplaştıkları şeylerden de değildi; bu yüzden ona “ey **الساحر**” dediler.

Leys dedi: Çocukların oynadığı bir şey vardır; uzatıldığında bir renkte çıkar, başka bir taraftan uzatıldığında birinciye muhalif başka bir renkte çıkar; ona **السَّحَّارَةَ** denir. Dedi ki: **السِّحْرُ**: gıdadır. Şu beyit okunmuştur:
أرانا مُوضِعِين لحَتْم غَيْبٍ
ونُسْحَرُ بالطَّعَام وبالشَّرَاب
Başkası dedi: **نُسْحَرُ بالطعام**’ın mânâsı: onunla oyalanırız.

Leys dedi: **السَّحَرُ**: gecenin sonudur. Dersin ki: Onu, ey bu, **سُحْرةَ** vakti gördüm; ve tenvin ile **سُحرَةً**; ve onu **سَحَراً** ve tenvinsiz **سَحَرَ** vakti gördüm; ve onu en yüksek **السَّحرِ**’de gördüm; ve onu en yüksek **سَحَرينِ**’de gördüm; ve onu en yüksek **السَّحَرَين**’de gördüm. A‘câc dedi:
غَدَا بأَعْلَى سَحَرٍ وأَحْرَسا
Dedi ki: Bu hatadır; ona “**بأَعلى سَحَرَيْن**” demesi gerekirdi; çünkü o, sabahın ilk nefesidir; nitekim şöyle dedi:
مَرَّتْ بأَعلى سحَريْنِ تَدْأَلُ
Dedi ki: Ve dersin ki: Bu gece **سحَرِيَّ**. Şu beyit okunmuştur:
في لَيْلةٍ لا نَحْسَ في
سحَرِيِّها وعِشائها
Bazıları da: Bu gece **سحريَّة** der.

Selâme, Ferrâ’dan, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: (**لُوطٍ نَّجَّيْنَاهُم**) ( القَمَر : 34 ): Burada **سَحَراً**’ı i‘rablı yürüttü; çünkü o nekredir; “Onları bir gece ile kurtardık” demen gibi. Dedi ki: Araplar ondan **الباء**’yı düşürdüklerinde onu i‘rablı yürütmezler; şöyle derler: Bunu, ey delikanlı, **سَحَرَ** vakti yaptım. Sanki onların onu i‘rablı yürütmeyi terk etmelerinde, sözlerinin onda **الألف واللام** ile olması vardı da ona göre yürüdü; sonra ondan **الألف واللام** silinince ve ikisinin niyeti onda bulununca sarf edilmedi. Arapların sözü şudur: “Bizde **السَّحَر**’den beri hâlâ (duruyorlar)”; neredeyse bundan başkasını söylemezler.

Zeccâc dedi—ki bu Sîbeveyh’in sözüdür—: **سَحَرٌ** nekre olduğunda, onunla **سَحَرٌ**’lardan bir **سَحَرٌ** kastedilirse sarf olunur; dersin ki: Zeyd’e **سَحراً من الأسحار** geldim. Kendi gününün **سَحَر**’ını kastettiğinde dersin ki: Ona, ey bu, **سَحَرَ** geldim; ve ona, ey bu, **بِسحَرَ** geldim. Ben dedim: Kıyas, Sîbeveyh’in dediğidir.

**السَّحُورُ**: **السَّحَر** vaktinde **يُتَسحَّرُ به** olan şeydir; yemekten yahut sütten yahut **سَوِيق**’ten. O vakitte yenilen şeye isim olarak konmuştur. Adam o yemeği **تسحَّر** etti; yani onu yedi.

Ve denir: **أسْحَرْنا**; yani **السَّحَر** vaktine girdik. Ve **استَحَرنا**; yani **السَّحَرِ** vaktinde yürüdük ve o vakitte yürümek için kalktık. Bunun örneği Züheyr’in sözü:
بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَة

İbn Şümeyl, tavşan bahsinde dedi ki: Tavşana **مُقَطَّعَةُ الأسْحار** ve **مُقَطِّعة القلوب** denir; çünkü o, koşmasının şiddetiyle köpeklerin **أَسْحارَ**ını parçalar ve onu isteyenin **أسحارَ**ını parçalar.

Leys dedi ki: **الإسْحارَّةُ** bir ottur; mal onun üzerinde semirir.

Nadr dedi ki: **الإسْحارَّةُ**: sap üzerinde biten sıcak bir ottur; onun küçük yaprakları vardır; onun, **الشَّهْنِيزَة** gibi siyah bir tanesi vardır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **السَّحْر** hafiftir: boğaza ve yemek borusuna, karnın üst tarafından yapışan şeydir. Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiğine göre dedi ki: o, **السَّحْر** ve **السُّحْر** ve **السَّحَر**dir.

Leys dedi ki: Bir adamda şişkinlik sıçradığında denir ki: **انْتَفَخَ سَحْرُه**; manası: sınırını aştı ve ölçüsünü geçti.

Dedim: Bu hatadır. Ancak **انتفَخَ سَحْرُه**, korkunun içini doldurduğu, böylece **السحْرُ**ün—ki o **الرِّئَةُ**dir—şişip kalbi boğaza kadar kaldırdığı korkak için söylenir. Bundan, Allah’ın—aziz ve celîl—sözü: ( زَاغَتِ الاَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ ) ( الأحزَاب : 10 ) ve yine O’nun sözü: ( الْحِسَابِ وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلاَ ) ( غَافر : 18 ). Bütün bunlar, **السَّحْرِ**ün şişmesinin şiddetli korkuya ve dehşetin yerleşmesine bir misal olduğuna ve onun şişkinlikten olmayacağına delâlet eder.

**السَّحَرُ** ve **السُّحْرَةُ**: siyahlığın üzerine çıkan beyazlıktır; **بالسين والصاد** ile söylenir; ancak **السِّين** daha çok sabahın **سَحَر**ında kullanılır, **الصاد** ise renklerde; denir ki: **حِمارٌ أَصْحرُ** ve **أَتَانٌ صَحرَاء**.

Zü’r-Rumme’nin, bir çölü vasfederken sözü:
مُغَمِّضُ أَسْحارِ الخُبوتِ إذا اكتَسَى
من الآل جُلاًّ نَازِحَ الماء مُقْفِر

Denildi ki: **أَسحارُ الفَلاَة**: onun uçlarıdır; her şeyin **سَحَرُ**u: onun ucudur. Gecelerin **أَسحار**ına benzetildi; onlar, sonlarının uçlarıdır. **مُغَمِّضَ** ile, onun çöküntülerinin uçlarını kastetti; sonra **الألف واللام**ı soktu da ikisi izâfenin yerini tuttu.

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأسحارُ**; onun teki **سَحْر**dır. Dedi ki: Vadinin **سَحْرُ**u: onun üst tarafıdır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَحِيرٌ**, **سَحْرُ**undan şikâyet eden kimseye denir; ondan ona **السِّلُّ** isabet ederse o **بَحِيرٌ** ve **بَحِرٌ**dür.

Ve inşâd etti:
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيها هَجِرْ

Dedi ki: **سحَر** uzaklaştığında; ve **سَحَر**: aldattı; ve **سَحَر** erken çıktığında.

Tûsî, Hazzâz’dan rivayet etti; dedi ki: **السَّحِير**: **سَحْرُ**u kesilen kimsedir; o da onun **رِئتُه**sidir. **البَحِر**: bedeni veremleşen, eti giden kimsedir. **هَجِرٌ** ve **هَجيرٌ**: ağırlaşmış, adımı birbirine yakın yürür; sanki onda bir **هِجاراً** vardır; kendisinde bulunan aşırılık ve belâdan dolayı canlılık göstermez.

**حرس**: Leys: **الحَرْسُ**: **الحُقْبِ**den aşağı, dehrden bir vakittir. Ebû Ubeyd: **الحَرْسُ**: dehrdir; **المُسْنَدُ**: dehrdir.

Leys dedi ki: **الحَرَسُ** onlar **الحُرَّاسُ** ve **الأحْرَاسُ**tır; fiil **حَرَس يَحْرُس**tur; lâzım fiil **يَحْتَرِسُ**tur; sanki **يَحْتَرِزُ**. Dedim: Hepsi için **حارِسٌ** ve **حَرَسٌ** denir; nasıl ki **خادِمٌ** ve **خَدَمٌ**, ve **عاسٌّ** ve **عَسَسٌ** denildiği gibi.

Leys dedi ki: **البِناءُ الأحْرَسُ** sağır binadır. Dedim: **البناءُ الأحْرَسُ**; üzerine **الحَرْسُ**—ki o dehrdir—gelmiş, eski, âdî binadır. Bundan, Ru’be’nin sözü:
وأَيْرَمٍ أَحْرَسَ فوْقَ عَنْزِ

**الأيْرَم**: **القَارَة** üstüne yapılan, yolda kendisiyle yol bulunan bir alâmete benzer şeydir. **العَنْزُ** siyah bir **قَارَة**dır. Şöyle de rivayet olunur:
وإرَمٍ أَعْيَسَ فوق عَنْزِ

Hadiste: Hâtıb b. Ebî Belte‘a’nın bir takım gençleri: Bir adamın devesini **احْتَرَسوا** ettiler de onu boğazladılar.

Başka bir hadiste: Dağın **حَرِيسَةِ**si hakkında geldi; dedi ki: onda kesme yoktur.

Şemmer dedi ki: **الاحتِرَاسُ**: bir şeyin mer‘adan alınmasıdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Koyun çalana **مُحْتَرِسٌ** denir; çalınan koyuna **حَرِيسَةٌ** denir. Falan, insanların koyunlarını gizlice çalıp yediğinde **الحَرِيساتِ**ı yer; onlar **الحَرائِسُ**tir.

Başkası dedi ki: Bir şeyin korunmasına emanet edilen, onda hainlik etmesinden emin olunmayan adama denir: **مُحْتَرِسٌ**; onun gibisinden. O da **حارِسٌ**tır.

**الحَرْسان**: iki dağdır; ikisinden birine **حَرْسُ قَساً** denir; onda **البيضاء** denilen bir tepe vardır. Ve dedi ki:
هُمُ ضَرَبُوا عن وَجْهِهَا بكَتيبَةٍ
كبيضاء حَرْسٍ في طَرَائِقها الرَّجْل

**البيضاء**: dağda bir tepedir.

**سرح**: Leys dedi ki: **السَّرْح**: mer‘ada otlatılan, en‘âmdan olan maldır.

Denir: Kavim develerini **سَرَح** etti, **سَرْحاً**; develer **سَرْحاً** otladı. **المسرَحُ**: **السَّرْح**ın mer‘asıdır. Ancak sabah götürülüp akşam döndürülmesinden sonra **سَرْحاً** diye adlandırılır. Hepsi **السُّرُوحُ**tur.

Dedi ki: **السَّارح**; onu otlatan çobanın adı olur; **السَّارح** kavmin adı da olur; onların **السَّرْح**ı vardır; **الحاضر** ve **السامر** gibi; ikisi de cemîdir.

Ebû’l-Heysem, Allah—aziz ve celîl—sözünde: ( حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ ) ( النّحل : 6 ) dedi ki: Denir: **سَرَحْتُ الماشيةَ**; yani sabahleyin onları mer‘aya çıkardım. Malın kendisi **سَرَح** etti; sabahleyin kuşluğa kadar otladığında.

Ve denir: **سَرَحْتُ** ben, **أَسرَحُ سُرُوحاً**; yani sabahladım. Cerîr’den inşâd etti:
وإذا غَدَوْتِ فَصَبَّحَتْكِ تَحِيَّةٌ
سبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجَاتِ الحُجَّلِ

Dedi: **السَّرْحُ**: otlayan maldır.

Leys dedi ki: **السَّرْحُ**: meyvesi olan bir ağaçtır; o **الأَلاَءَةُ**dir; teki **سَرْحة**dır.

Dedim: Bu yanlıştır. **السَّرْح**ın **الألاءَة** ile hiçbir ilgisi yoktur.

Ebû Ubeyd dedi ki: **السَّرْحَةُ**: bilinen bir ağaç türüdür. İnşâd etti: Antere’nin sözü:
بَطَلٍ كأنَّ ثِيابَهُ في سَرْحَةٍ
يُحْذَى نِعَالَ السِّبْتِ لَيْسَ بِتَوْأَمِ

Onu boyunun uzunluğuyla vasfeder; böylece sana, **السَّرْحَة**nın büyük ağaçlardan olduğunu açıklamıştır. Görmez misin, uzunluğundan dolayı adamı ona benzetti. **الآلاء**ın gövdesi yoktur ve uzunluğu yoktur.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **السَّرْح**: içinde diken olmayan her ağaçtır.

İbn Ömer hadîsinde, dedi ki: ( Şu ve şu yerde, soyulmamış ve budanmamış bir **سَرْحَة** vardır; onun altında yetmiş peygamber yürütüldü ), bu, **السَّرْحَة**nın büyük ağaçlardan olduğuna delâlet eder.

Araplar, su üzerinde biten **السَّرْحة** ile kadından kinaye ederler. Ondan, onun sözü:
يا سَرْحَةَ الماء قَدْ سُدّتْ مَوَارِدُه
أَمَا إليك طريقٌ غَيْرُ مَسْدُود
لِحَائِمٍ حامَ حتى لا حَراك به
مُحَلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ مَرْدُودِ

Su üzerinde biten **السَّرْحَة** ile kadından kinaye etti; çünkü o vakit en güzel olduğu hâl üzeredir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّرْحُ**: **الذَّكْوَانِ**ın büyükleridir. **الذَّكْوَانُ**: dalları güzel bir ağaçtır.

Leys dedi ki: **السَّرْحُ**: idrarın, tutulmasından sonra fışkırmasıdır.

Ve elbiseleri **مُنْسَرِح** olan bir adam: elbiseleri az, onların içinde hafif olduğu zaman. Rü’be dedi:

**مُنْسرِحٌ** ancak yama parçaları **ذَعاليبَ الخِرَقْ**
**الذَّعاليبُ**: elbiselerden kopup parçalanan şey.

Dedi: Ve yırtık bir bez parçasından yahut uzunlamasına (uzatılmış) kuru akıcı bir kandan her bir parça, o ve benzerleri **سريحة**’dir; onun çoğulu **سَرائح**’tir. Lebîd dedi:

Göğsünde **سَرائِحُ** (vardır) **كالعَصيمِ** gibi

Dedi: Ve **السَّرِيح**: hizmetçilerin bileğin üstünde onunla bağlandığı kayıştır.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **المُنْسَرِحُ**: elbisesinden dışarı çıkan (kimsedir). Dedim: Bu, Leys’in dediği değil, doğru olan budur. **السَّرائح** ise develerin nalınlarının kayışlarıdır; onlardan her bir kayış **سريحة**’dir. **الْخِدَامُ**: bileklerde bağlanan kayışlardır; **السرائِحُ** da **الخدَم**’e bağlanır. **السَّريحةُ**: uzunlamasına olduğu zaman kandan bir izdir.

Ebû Sa‘îd: **سَرَحَ السَّيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً**: kolay bir akışla aktığı zaman; o, **سَيْلٌ سارح**’tır. Şu beyit okundu:

Ve nice her **شُوْذَبِيَ** **مُنْسرِحْ**
Elbiseden; **جَرْدٍ** olmayan, **ما نُصِحْ**

**والجَرْدُ**: elbiselerden eskimiş olan. **ما نُصِح** yani: dikilmemiş olan.

En-Nadr dedi: Yerden **السَّريحةُ**: görünen, düz yol/izdir; çevresindekinden daha çok bitki ve ağaçlıdır; çevresindekine nazır/yüksektedir; hepsi **السَّرائحُ**’tir.

Ve **سُرُحٌ**: Benî ‘Aclân’a ait bir sudur; İbn Mukbil onu zikretti de dedi:

Süleymâ dedi: **سُرُحٍ**’tan, düzlüğün iç kısmında

Araplar der ki: Senin hayrın mutlaka **سَرِيح**’tedir; ve senin hayrın mutlaka **سَريح**’tir; o, yavaşın zıddıdır. Ve **فَرَسٌ سِرياحٌ**: hızlıdır. İbn Mukbil atları vasfederek dedi:

Her bir **أهْوجَ سِرياحٍ** ve **مُقْرَبةٍ**’den
**الغُمَرِ** içinde, suyun çamurluğunun yapışıklığı gününde çarpışır

Dedi: Onu ancak **الغُمَرَ** ve onun sulanmasını, onu soylulukla, yanakların yumuşaklığıyla ve ağızların inceliğiyle vasfetmesi sebebiyle tahsis etti; nitekim dediği gibi:

Küçük kadehte içer; ve eğer götürülürse
Bir gün dudağıyla suya, boyun eğer

Leys dedi: Bir şey daraldığı zaman, ondan ferahlattığında: Ondan **سَرّحتُ** (onu) **تَسْرِيحاً** dersin. El-‘Accâc dedi:

Ve ondan **سرّحَتْ**; **تَحَوَّبا** ettikleri zaman
Karın boşluğunun **روَاجِبُ**’i, kişnemeyi, sert olanı

Ve saçın **تَسريحُ**’i: onu taramak ve tarağıyla bir kısmını bir kısmından ayırıp arındırmaktır. Tarağa **المِرْجَلُ** ve **المِسرح** denir.

**المَسرحُ** ise mîm’in fethasıyla: hayvanların otlamak için içinde yayıldığı mer’adır; çoğulu **المسارح**’tır. Ondandır şu sözü:

**المَسَارِحُ** yüzücüler gibi döndüğü zaman

Ve damarın hacamatla/kan aldırmayla kesilen kanının **تَسريحُ**’i: ondan bir kere daha fasd edildiğinde, ondan akanın ardından onu salıvermek/akıtmaktır. Allah, celîl ve azîz, boşamayı **سَراحاً** diye adlandırdı da şöyle dedi: **( تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ )** (**الأحزَاب : 49**); onu, kadını boşayanın fiilinden **طَلاقاً** diye adlandırdığı gibi; onu **الفِرَاقَ** diye de adlandırdı. İşte bunlar, boşayanın, bunlarla boşama kastetmediğini inkâr ettiği zaman, kendisi hakkında (niyetine dair) sorumluluk yüklenmediği, açık boşamayı toplayan üç lafızdır. Ama ondan başkasıyla yapılan kinayeler; **البائنة** ve **البَتّة** ve **الحَرَام** ve benzerleri gibi; onda, yeminle birlikte, onunla boşama istemediği hususunda tasdik olunur.

Leys dedi: **ناقَةٌ سُرُحٌ**: yürüyüşünde hızlı, gidişinde **المنْسرِحةُ** olan (devedir). A‘şâ’nın sözünü okudu:

**بجُلاَلةٍ سُرُحٍ** sanki onun eyer bağında
Binek, gölgelerini giydiği zaman bir kedi

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ**: gidip gelmek için **المُنْسَرِح** olandır. **الملاط** ile **العَضُد**’u kastetti.

İbn Şümeyl dedi: Devenin **مِلاَطَى**’sının iki oğlu, iki pazıdır. Dedi: Ve **المِلاَطان**: **الكِرْكِرَة**’nin sağında ve solunda olan şeydir.

Leys: **السِّرْحان**: kurttur; **السِّرَاح** üzerine cem‘ olunur. Dedi: Ve **السِّرْحانِ**: **سَرَح يَسرَح**’tan **فِعْلان** veznindedir.

Dedim: **السِّرْحان** ayrıca **سَرَاحينَ** ve nunsuz **سَرَاحِي** olarak da cem‘ olunur; nitekim **ثعَالِبُ** ve **ثَعَالِي** denildiği gibi. Ama **السِّرَاحُ**’ın **السِّرْحان**’ın cem‘i olarak kullanımı bende mahfuz değildir. Ve **سِرْحانٌ**, kurdun adlarından olarak yürütülür; ondandır şu sözü:

Ve bir **سِرْحانٍ** baskını ve **تَقْرِيبُ تُفَّل**

El-Asma‘î dedi: Hüzeyl dilinde **السِّرْحَانُ** ve **السيِّد**: aslandır. Başkalarının dilinde ise kurttur. Ebû’l-Müsellem bir adamı mersiye ederek dedi:

Meclislerin **شِهَابُ**’ı; sancakların taşıyıcısı
Vadilerin inişlisi; yiğitlerin **سِرْحَانُ**’ı

Ebû’l-Heysem, Tufeyl’den şu beyiti okudu:

Korunmuş, **السِّراحِ** misali atlar
Karganın ve altının geride bıraktığı hazineler

Dedi: Ve denir: **سِرْحان** ve **سَرَاحِين** ve **سِرَاح**.

Leys: **السِّرْحَانُ**: kurttur. **السَّرَاح** üzerine cem‘ olunur. El-Ezherî dedi: Ve nunsuz **سَراحِين** ve **سَرَاحِي** olarak cem‘ olunur; nitekim **ثَعَالِب** ve **ثَعَالي** denildiği gibi. **السِّراحُ**’a gelince, **السِّرْحان**’ın cem‘i olarak, Araplardan işitilmiştir; kıyasla değildir. Kâhilî’nin şiirinde gelmiştir: ve **ضِبْعَان** ve **ضِبَاع** üzerine kıyas edilmiştir. İkisine benzerini bilmiyorum.

Leys dedi: **المُنْسَرِح**: **مستفعلن مفعولات مستفعلن** üzere altı defa olan şiirden bir darb/vezindir.

Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) **أُكَيْدر دُومَةِ الجَنْدلِ** için yazdığı bir kitapta: **( لا تُعْدَل سارِحَتُكم ولا تُعَدُّ فارِدتكم )**.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Maksadı, onların hayvanlarının, istediği bir mer‘adan çevrilmemesidir. **السارِحَةُ**: sabahleyin mer‘alarına yayılan davardır.

Şemir, İbn Şümeyl’den: Yerden **السَّرِيحةُ**: dar arazide, yerde görünen düz yol/izdir; çevresindekinden daha çok ağaçlıdır; onu, uzamış küçük ağaçlı görürsün; çevresi az ağaçlıdır; bazen bir yokuş/engebe olur. Onun çoğulu **سَرَائِح**’tir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **سَرّحَهُ الله** ve **سَرحَه** yani Allah onu muvaffak kıldı. Dedim: Bu, (müellif)’te İyâdî’den **الحاء** ile işittiğim garip bir harftir.

Şemir dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **السارحة**: develer ve koyunlardır. Dedi: Ve **السارحة**: tek bir binek/hayvandır. Dedi: O, aynı zamanda topluluktur.

Ve denir: Falan bu yerden **تَسَرَّح** etti; yani gitti ve çıktı. Ve göğsümde olanı **سَرَحْت** **سَرْحاً**; yani onu çıkardım. **السَّرْحُ**’a **سَرْحاً** adı verildi; çünkü o salıverilir de çıkar. Şu beyit okundu:

Ve gizlenen her keleri **سرَحْنَا**

Ve onun sözü hakkında: **لا تُعْدَلُ سارحتكم** yani istediği mer‘adan çevrilmez. Denir: Onu **عَدَلْتُه**; yani onu çevirdim; o da **فعدل**; yani döndü/çevrildi.

**رسح**: Leys dedi: **الرَّسَحُ**: kadında kalçanın olmamasıdır. O, **رَسْحاءُ**’dır. Ve **رَسِحَتْ** **رسَحاً**. O, **الزَّلاَّء** ve **المِزلاجُ**’dır. Ve kaygan **السِّمع** için **أَرْسَح** denir.

Ve **الرَّسْحاءُ**: kadınlardan çirkin olan. Çoğulu **رُسْحٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والحاء وما يثلثهما)
(سحر) السين والحاء والراء أصولٌ ثلاثة متباينة: أحدها عضْوٌ من الأعضاء، والآخر خَدْعٌ وشِبههُ، والثالث وقتٌ من الأوقات.
فالعُضْو السَّحْر، وهو ما لَصِقَ بالحُلقوم والمَرِيء من أعلى البطن. ويقال بل هي الرِّئة. ويقال منه للجبان: انتفَخَ سَحْرُه. ويقال له السُّحْر والسَّحْر والسَّحَر.
وأمّا الثّاني فالسِّحْر، قال قوم: هو إخراج الباطل في صورة الحقِّ، ويقال هو الخديعة. واحتجُّوا بقول القائل:
فإِنْ تسألِينا فيمَ نحنُ فإننا  *** عصافيرُ من هذا الأنام المسحَّرِ([1])كأنَّه أراد المخدوع، الذي خدعَتْه الدُّنيا وغرَّتْه. ويقال المُسَحَّر الذي جُعِلَ لـه سَحْر، ومن كان ذا سَحْر لم يجد بُدَّاً  من مَطعَم ومشرب.
وأمَّا الوقت فالسَّحَر، والسُّحْرة، وهو قَبْل الصُّبْح([2]). وجمع السَّحَر أسحار. ويقولون: أتيتُك سَحَرَ، إذا كان ليومٍ بعينه. فإن أراد بكرةً وسَحَراً من الأسحار قال: أتيتك سَحَراً.
(سحط) السين والحاء والطاء كلمة. يقولون: السَّحط: الذَّبْح الوَحِيّ.([3])
(سحف) السين والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو تنحِيَة الشّيء عن الشيء، وكشفُه. من ذلك سَحفْت الشَّعرَ عن الجلدِ، إذا كشطْتَه حتّى لا يبقى منه شيء. وهو في شعر زهير:
* وما سُحِفَتْ فيه المقاديمُ والقَمْلُ([4]) *
والسَّيْحَفُ: نصالٌ عِراض، في قول الشّنفَرَى:
لها وفْضَةٌ فيها ثلاثونَ سَيْحَفاً *** إِذا آنَسَتْ أُولَى العديِّ اقشعرَّتِ([5]) والسَّحيفة([6]): واحدة السحائف، وهي طرائق الشَّحم الملتزقة بالجلد، وناقةٌ سَحْوفٌ من ذلك. وسمِّيت بذلك لأنّها تُسحَفُ أي يمكن كشْطها. والسَّحِيفة: المَطْرة تجرُف ما مَرَّت به.
(سحق) السين والحاء والقاف أصلان: أحدهما البعد، والآخر إنهاك الشَيء حتى يُبلغ به إلى حال البِلَى.
فالأوّل السُّحْق، وهو البُعد، قال الله جلَّ ثناؤه: {فَسُحْقاً لأَصْحابِ
السَّعِيرِ}  [الملك 11]. والسَّحُوق: النَّخلة الطويلة، وسمِّيت بذلك لبعد أعلاها عن الأرض.
والأصل الثاني: سَحَقت الشيء أسحَقُهُ سَحقاً. والسَّحْق: الثوب البالي. ويقال سَحَقه البِلى فانسحق. ويستعار هذا حتَّى يقال إنَّ العين تسحق الدَّمع سحقاً. وأسحق الشَّيءُ، إذا انضمر وانضمّ. وأسحَقَ الضَّرعُ، إذا ذهب لبنُهُ وبَلِيَ.
(سحل) السين والحاء واللام ثلاثة أصول: أحدها كَشْط شيءٍ عن شيء، والآخَر من الصَّوت، والآخر تسهيلُ شيءٍ وتعجيلُه.
فالأوَّل قولهم: سَحَلت الرِّياحُ الأرضَ، إذا كشطت عنها أَدَمتَها. قال ابن دريدٍ وغيره: ساحل البحر مقلوب في اللفظ، وهو في المعنى مَسحُولٌ، لأنَّ الماءَ سَحله. وأصلُ ذلك قولهم سَحلت الحديدةَ أسحَلُها. وذلك إذا بَرَدْتَها. ويقال للبُرادة السُّحالة. والسحْل: الثّوب الأبيض، كأنّه قد سُحِل من وسَخِه ودَرَنِهِ سَحْلا. وجمعه السُّحُل. قال:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلا لونَها *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ([7])والأصل الثاني: السَّحيل: نُهاق الحمار، وكذلك السُّحال. ولذلك يسمَّى الحِمارُ مِسْحَلاً.
ومن الباب المِسحَل لِلسانِ الخطيب، والرَّجُلِ الخطيب.
والأصل الثالث: قولهم سَحَلَهُ مائةً، إذا عَجّل له نَقْدَها. ويستعار هذا فيقال سحله مائةً، إذا ضربه مائةً عاجلاً.([8])
ومن الباب السَّحِيل: الخيط الذي فُتِلَ  فَتْلاً رِخْوا. وخِلافُهُ المبرَمِ والبريم، وهو في شعر زهير:
* مِن سَحِيلٍ ومُبْرَمِ([9]) *
ومما شَذَّ عن هذه الأصول المِسْحلان، وهما حَلْقتان على طرفَيْ شَكِيمِ اللِّجام. والإِسْحِلُ: شجر.
(سحم) السين والحاء والميم* أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سواد. فالأسحم: [ذو] السواد، وسوادُهُ السُّحْمَة. ويقال للَّيل أسحم. قال الشاعر:
رضيعَيْ لِبَانٍ ثَدْي أمٍّ تقاسما *** بأسحَمَ داجٍ عَوضُ لا نتفرّق([10])والأَسحم: السحاب الأسود. قال النابغة:
* بأَسْحَمَ دانٍ مُزْنُهُ متصوّبُ([11]) *
والأَسحم: القرن الأسود، في قول زهير:
*وتَذْبيبُها عنها بأَسحَمَ مِذْوَدِ([12]) *
(سحن) السين والحاء والنون ثلاثة أصول: أحدها الكسر، والآخَر اللَّون والهيئة، والثالث المخالطة.
فالأوَّل قولهم: سَحَنْت الحجر، إذا كَسَرتَه. والمِسْحَنة، هي التي تُكسَر بها الحِجارة، والجمع مَساحن. قال الهذليّ([13]):
* كما صَرَفَتْ فوق الجُذَاذ المساحنُ([14]) *
والأصل الثاني: السَّحنة: لِينُ البَشَرة. والسَّحناء: الهيئة. وفرسٌ مُسْحَنَة([15]) أي حسنة المنظر. وناسٌ يقولون: السَّحَناء على فَعَلاء بفتح العين، كما يقولون في ثَأْداء ثَأَداء([16]). وهذا ليس بشيء، ولا له قياس، إنّما هو ثأْدَاء وسَحْناء على فعلاء. وأما الأصل الثالث فقولهم: ساحَنتُك مساحنةً، أي خالطتُكَ وفاوضتُك.
(سحو) السين والحاء والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على قشر شيء عن شيء، أو أخذِ شيءٍ يسير. من ذلك سَحَوت القِرطاسَ أسحوه. وتلك السِّحاءَة.([17]) وفي السماء سِحَاءَة من سحاب. فإذا شددته بالسِّحاءَة قلتَ سَحَيْتُه، ولو قلت سحوتُهُ ما كان به بأس. ويقال سَحَوت الطِّينَ عن وجه الأرض بالمسْحاة أسحوه سَحواً وسَحياً، وأسحاه أيضاً، وأَسحِيه: ثلاث لغات. ورجلٌ أُسْحُوانٌ: كثير الأكل كأنَّه يسحو الطّعامَ عن وجه المائدة أكلاً، حتَّى تبدُوَ المائدة. ومَطْرةٌ ساحية: تقشِر وجه الأرض.
(سحب) السين والحاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جرِّ شيء مبسوطٍ ومَدِّه. تقول: سحبتُ ذيِلي بالأرضِ سحبا. وسمِّي السَّحابُ سحاباً تشبيهاً له بذلك، كأنه ينسحب في الهواء انسحاباً. ويستعيرون هذا فيقولون: تسحّب فلانٌ على فلانٍ، إذا اجتَرَأَ عليه، كأنَّه امتدَّ عليه امتداداً. هذا هو القياس الصحيح. وناسٌ يقولون: السَّحْب: شدّة الأكل. وأظنُّهُ تصحيفاً؛ لأنّه لا قياس له، وإِنّما هو السَّحْت.
(سحت) السين والحاء والتاء أصلٌ صحيح منقاس. يقال سُحِت الشيء، إذا استُؤصل، وأُسْحِت. يقال سحت الله الكافر بعذابٍ، إذا استأصله. ومال مسحوتٌ ومُسْحَت في قول الفرزدق:
وعَضُّ زمانٍ يا بنَ مروانَ لم يَدَعْ *** من المال إلاّ مُسْحَتاً أو مُجَلَّفُ([18])

ومن الباب: رجلٌ مسحوت الجوف، إذا كان لا يشبَع، كأنَّ الذي يبلعه يُستأصل من جوفِه، فلا يبقى. المال السُّحْـت: كلُّ حرامٍ يلزمُ آكلَه العارُ؛ وسمِّي سُحتاً لأنّه لا بقاء لـه. ويقال أَسْحَت في تجارته، إذا كَسَبَ السُّحت. وأسْحَت مالَهُ: أفسده.
(سحج) السين والحاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على قشر الشيء. يقال انْسَحج القِشر عن الشيء. وحمار مُسَحَّج، أي مكدَّم، كأنه يكدّم حتى يُسحجَ جلدُه. ويقال بعيرٌ سَحَّاج، إذا كان يَسحَج الأرضَ بخفّه، كأنّه يريد قشر وجهها بخفّه، وإذا فعل ذلك لم يلبث أن يَحْفَى. وناقة مِسْحاجٌ، إذا كانت تفعل ذلك.
--------------ـ
([1]) البيت للبيد بن ربيعة كما في ديوانه 81 طبع 1880 والبيان (1: 179 مكتبة الجاحظ)، والحيوان: (5: 229/ 7: 63) واللسان (سحر).
([2]) في المجمل: "والسحر قبيل الصبح".
([3]) الوحي: العاجل السريع.
([4]) في الأصل: "المقالم"، تحريف، صوابه من الديوان 99، واللسان (سحف)، وصدره:
* فأقسمت جهداً بالمنازل من منى *
([5]) البيت في اللسان (سحف). وقصيدته في المفضليات: (1: 106).
([6]) في الأصل: "والسحف"، صوابه من المجمل.
([7]) البيت للمتنخل الهذلي، وقد سبق إنشاده في (سول).
([8]) جعله في اللسان من القشر، قال: "سحله مائة سوط سحلا: ضربه فقشر جلده".
([9]) من بيت في معلقته. وهو بتمامه:
يميناً لنعم السيدان وجدتما *** على كل حال من سحيل ومبرم.
([10]) للأعشى في ديوانه 150 واللسان (سحم) وسيأتي منسوباً في (عوض).
([11]) ليس في ديوانه. وصدره كما في اللسان (سحم):
* عفا آيه صوب الجنوب مع الصبا *.
([12]) في الأصل: "وتذيبها"، صوابه في الديوان 229 واللسان (سحم). وصدره * نجاء مجد ليس فيه وتيرة *. عنها، أي عن نفسها. وفي اللسان: "عنه"، تحريف.
([13]) هو المعطل الهذلي. وقد سبق إنشاد البيت في (جذ).
([14]) صدره:                    * وفهم بن عمرو يعلكون ضريسهم *.
([15]) ضبطت بفتح الحاء في الأصل والمجمل. وفي اللسان بالكسر ضبط قلم، وقيد في القاموس "كمحسن". ثم قال: "وهي بهاء".
([16]) نسب القول إلى الفراء في اللسان، وقال: "قال أبو عبيد: ولم أسمع أحداً يقولهما بالتحريك غيره".
([17]) السحاءة والسحاية: ما انقشر من الشيء.
([18]) ديوان الفرزدق 556 واللسان (سحت، جلف)، والخزانة (2: 347) وقبله:
إليك أمير المؤمنين رمت بنا  *** هموم المنى والهوجل المتعسف

ـ

##### Türkçe

(**باب السين والحاء وما يثلثهما**)

(**سحر**) **السين** ve **الحاء** ve **الراء** birbirinden ayrık üç asıldır: bunlardan biri organlardan bir organdır; diğeri aldatma ve onun benzeridir; üçüncüsü vakitlerden bir vakittir.

Organ ise **السَّحْر**’dır; o, karnın üst tarafından **الحُلقوم** ve **المَرِيء**’e yapışık olan şeydir. Ve “o, **الرِّئة**’dir” denir. Ve ondan korkak için: “**انتفَخَ سَحْرُه**” denir. Ve ona **السُّحْر** ve **السَّحْر** ve **السَّحَر** denir.

İkinciye gelince, o **السِّحْر**’dır. Bir kavim dedi: “O, bâtılı hakkın sûretinde çıkarmaktır”; ve “o, aldatmadır” denir. Ve şu söyleyenin sözüyle delil getirdiler:
فإِنْ تسألِينا فيمَ نحنُ فإننا  *** عصافيرُ من هذا الأنام المسحَّرِ([1])
Sanki o, aldatılmışı kastetmiş: dünya kendisini aldatan ve kendisini kandıran kimseyi. Ve **المُسَحَّر** denir: kendisi için **سَحْر** kılınan; ve **سَحْر** sahibi olan kimse, yiyecek ve içecekten kaçınılmaz olarak (pay) bulmadan olmaz.

Vakte gelince, o **السَّحَر** ve **السُّحْرة**’dir; o, **الصُّبْح**’tan öncedir([2]). **السَّحَر**’ın çoğulu **أسحار**’dır. Ve derler ki: “**أتيتُك سَحَرَ**”, eğer belirli bir gün için ise. Şayet “yarın”ı ve **أسحار**’dan bir **سَحَر**’ı kastederse: “**أتيتك سَحَراً**” der.

(**سحط**) **السين** ve **الحاء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler ki: **السَّحط**: **الذَّبْح الوَحِيّ**’dir.([3])

(**سحف**) **السين** ve **الحاء** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; o da bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmak ve onu açığa çıkarmaktır. Bundan: “**سَحفْت الشَّعرَ عن الجلدِ**”, eğer onu kazıyıp soydun da ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar (yaptıysan). Ve o, Züheyr’in şiirindedir:
* وما سُحِفَتْ فيه المقاديمُ والقَمْلُ([4]) *

Ve **السَّيْحَفُ**: geniş ağızlı mızrak uçlarıdır; Şenferâ’nın sözü içinde:
لها وفْضَةٌ فيها ثلاثونَ سَيْحَفاً *** إِذا آنَسَتْ أُولَى العديِّ اقشعرَّتِ([5])
Ve **السَّحيفة**([6]): **السحائف**’in bir tanesidir; o, deriye yapışık yağ çizgileridir; ve bundan (dolayı) **سَحْوفٌ** bir dişi deve (denir). Ve bununla adlandırıldı; çünkü o **تُسحَفُ** yani kazınıp soyulması mümkün olur. Ve **السَّحِيفة**: geçtiği şeyi süpürüp götüren sağanaktır.

(**سحق**) **السين** ve **الحاء** ve **القاف** iki asıldır: bunlardan biri uzaklıktır; diğeri, bir şeyi yıpratıp onu eskime hâline ulaştırıncaya dek (götürmektir).

Birincisi **السُّحْق**’tır; o, uzaklıktır. Allah yüce övgüsüyle buyurdu: ﴿فَسُحْقاً لأَصْحابِ السَّعِيرِ﴾ [الملك 11]. Ve **السَّحُوق**: uzun hurma ağacıdır; bununla adlandırıldı, çünkü tepesinin yerden uzaklığı sebebiyledir.

İkinci asıl: “**سَحَقت الشيء أسحَقُهُ سَحقاً**”. Ve **السَّحْق**: eskiyen elbisedir. Ve “**سَحَقه البِلى فانسحق**” denir. Ve bu, ödünç alınır; hatta “göz, yaşı **تسحق** yani **سحقاً** ezer” deninceye kadar. Ve “**أسحق الشَّيءُ**” denir: eğer incelip büzüldü ve toplandıysa. Ve “**أسحَقَ الضَّرعُ**” denir: eğer sütü gitti ve eskidi ise.

(**سحل**) **السين** ve **الحاء** ve **اللام** üç asıldır: bunlardan biri bir şeyi bir şeyden kazıyıp soymaktır; diğeri sesten (bir asıldır); üçüncüsü bir şeyi kolaylaştırmak ve onu çabuklaştırmaktır.

Birincisi onların sözü: “**سَحَلت الرِّياحُ الأرضَ**”, eğer ondan derisini (üst tabakasını) kazıyıp soyduysa. İbn Düreyd ve başkası dedi: denizin kıyısı (**ساحل البحر**) lafızda ters çevrilmiştir; ve o, mânâda **مَسحُولٌ**’dür; çünkü su onu **سَحله** (sürüyüp kazıdı). Bunun aslı onların sözü: “**سَحلت الحديدةَ أسحَلُها**”; bu, onu eğeleyip törpülediğin zamandır. Ve törpü artığına **السُّحالة** denir. Ve **السحْل**: beyaz elbisedir; sanki kirinden ve pasından onu **سَحْلاً** (kazıyıp) soymuş gibidir. Çoğulu **السُّحُل**’dür. Dedi ki:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلا لونَها *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ([7])

İkinci asıl: **السَّحيل**: eşeğin anırmasıdır; aynı şekilde **السُّحال**. Bu yüzden eşeğe **مِسْحَلاً** denir.

Bu bâbdan: hatibin dili için ve hatip adam için **المِسحَل**.

Üçüncü asıl: onların sözü: “**سَحَلَهُ مائةً**”, eğer ona onun nakdini çabuk verdiysen. Ve bu ödünç alınır; böylece “**سحله مائةً**” denir: eğer onu acele olarak yüz (defa) dövdüyse.([8])

Bu bâbdan **السَّحِيل**: gevşek bükümle bükülmüş iptir. Onun zıddı **المبرَم** ve **البريم**’dir; ve o, Züheyr’in şiirindedir:
* مِن سَحِيلٍ ومُبْرَمِ([9]) *

Bu asıllardan şâz olan şeylerden: **المِسْحلان**; bunlar, gemin dizgininin **شَكِيم**’inin iki ucunda iki halkadır. Ve **الإِسْحِلُ**: bir ağaçtır.

(**سحم**) **السين** ve **الحاء** ve **الميم** bir asıldır; siyahlığa delâlet eder. Öyleyse **الأسحم**: siyahlık sahibi([ذو] السواد); onun siyahlığı **السُّحْمَة**’dir. Ve geceye **أسحم** denir. Şair dedi ki:
رضيعَيْ لِبَانٍ ثَدْي أمٍّ تقاسما *** بأسحَمَ داجٍ عَوضُ لا نتفرّق([10])

Ve **الأَسحم**: siyah buluttur. Nâbiga dedi ki:
* بأَسْحَمَ دانٍ مُزْنُهُ متصوّبُ([11]) *

Ve **الأَسحم**: siyah boynuzdur; Züheyr’in sözü içinde:
*وتَذْبيبُها عنها بأَسحَمَ مِذْوَدِ([12]) *

(**سحن**) **السين** ve **الحاء** ve **النون** üç asıldır: bunlardan biri kırmadır; diğeri renk ve heyettir; üçüncüsü karışmadır.

Birincisi onların sözü: “**سَحَنْت الحجر**”, eğer onu kırdıysan. Ve **المِسْحَنة**: taşların onunla kırıldığı şeydir; çoğulu **مَساحن**. Hüzeli([13]) dedi ki:
* كما صَرَفَتْ فوق الجُذَاذ المساحنُ([14]) *

İkinci asıl: **السَّحنة**: derinin yumuşaklığıdır. Ve **السَّحناء**: heyettir. Ve **مُسْحَنَة**([15]) bir at: yani güzel görünüşlü. Ve bir topluluk der ki: **السَّحَناء** “**فَعَلاء**” üzere, aynın fethasıyla; tıpkı **ثَأْداء** hakkında **ثَأَداء** dedikleri gibi([16]). Bu bir şey değildir ve onun kıyası yoktur; ancak o, **ثَأْدَاء** ve **سَحْناء** “**فعلاء**” üzeredir. Üçüncü asla gelince, onların sözü: “**ساحَنتُك مساحنةً**”, yani seni karıştırdım ve seninle görüşüp konuştum.

(**سحو**) **السين** ve **الحاء** ve illetli harf bir asıldır; bir şeyi bir şeyden kabuğunu soymaya yahut az bir şey almaya delâlet eder. Bundan: “**سَحَوت القِرطاسَ أسحوه**”. Ve o, **السِّحاءَة**’dir.([17]) Ve gökte buluttan bir **سِحَاءَة** vardır. Onu **بالسِّحاءَة** ile şeddeli yaptığında “**سَحَيْتُه**” dersin; “**سحوتُهُ**” desen de onda bir beis olmazdı. Ve “**سَحَوت الطِّينَ عن وجه الأرض بالمسْحاة أسحوه سَحواً وسَحياً، وأسحاه أيضاً، وأَسحِيه**” denir: üç lehçedir. Ve **أُسْحُوانٌ** bir adam: çok yiyen; sanki o, yemeği sofranın yüzünden yiyişle **يسحو** (kazıyıp alır) da sofra görünür oluncaya kadar. Ve **ساحية** bir sağanak: yerin yüzünü soyar.

(**سحب**) **السين** ve **الحاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; yayılmış bir şeyi çekmeye ve onu uzatmaya delâlet eder. Dersin ki: “**سحبتُ ذيِلي بالأرضِ سحبا**”. Ve **السَّحاب** ona benzetilerek **سحاباً** diye adlandırıldı; sanki o, havada bir **انسحاباً** ile sürüklenip gider. Ve bunu ödünç alırlar; böylece derler ki: “**تسحّب فلانٌ على فلانٍ**”, eğer ona karşı cüret ettiyse; sanki onun üzerine bir uzanışla uzamış gibidir. Bu, sahih kıyastır. Ve bir topluluk der ki: **السَّحْب**: yemenin şiddetidir. Ben onu tashif sanıyorum; çünkü onun kıyası yoktur; ancak o **السَّحْت**’tır.

(**سحت**) **السين** ve **الحاء** ve **التاء** kıyaslı sahih bir asıldır. “**سُحِت الشيء**” denir: eğer kökü kazınıp yok edildiyse; ve “**أُسْحِت**”. “Allah kâfiri bir azapla **سحت** etti” denir: eğer onu kökünden yok ettiyse. Ve Ferazdak’ın sözü içinde **مال مسحوتٌ** ve **مُسْحَت**:
وعَضُّ زمانٍ يا بنَ مروانَ لم يَدَعْ *** من المال إلاّ مُسْحَتاً أو مُجَلَّفُ([18])

Bu bâbdan: **مسحوت الجوف** bir adam; eğer doymazsa; sanki yuttuğu şey onun içinden kökünden sökülüp yok edilir de kalmaz. **المال السُّحْـت**: yiyenine ayıbı lâzım gelen her haramdır; ve ona **سُحتاً** adı verildi, çünkü onun için kalıcılık yoktur. Ve “**أَسْحَت في تجارته**” denir: eğer **السُّحت** kazandıysa. Ve “**أسْحَت مالَهُ**”: onu bozdu.

(**سحج**) **السين** ve **الحاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; bir şeyi soymaya delâlet eder. “**انْسَحج القِشر عن الشيء**” denir. Ve **مُسَحَّج** bir eşek: yani önü yaralı; sanki o, derisi **يُسحجَ** oluncaya kadar (sürtüp) yaralar. Ve “**بعيرٌ سَحَّاج**” denir: eğer ayağıyla yeri **يَسحَج** ederse; sanki ayağıyla onun yüzünü soymak ister; bunu yaptığında çok geçmeden **يَحْفَى** (ayağı aşınır). Ve **مِسْحاجٌ** bir dişi deve: eğer bunu yapar idiyse.

--------------ـ
([1]) Beyit, Dîvân’ında (81, 1880 baskı) olduğu üzere Lebîd b. Rebîa’nındır; ve **البيان** (1: 179, Mektebetü’l-Câhız), ve **الحيوان**: (5: 229/ 7: 63) ve **اللسان** (**سحر**).
([2]) **المجمل**’de: “**والسحر قبيل الصبح**”.
([3]) **الوحي**: acele, hızlı.
([4]) Asılda: “**المقالم**”; tahriftir; doğrusu Dîvân’dan (99) ve **اللسان** (**سحف**); ve onun صدر’ı:
* فأقسمت جهداً بالمنازل من منى *
([5]) Beyit **اللسان** (**سحف**)’tadır. Kasidesi **المفضليات**’te: (1: 106).
([6]) Asılda: “**والسحف**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([7]) Beyit Mütenahhil Hüzeli’nindir; daha önce (**سول**)’de okunmuştur.
([8]) Onu **اللسان**’da kabuktan (soymadan) kıldı; dedi ki: “**سحله مائة سوط سحلا: ضربه فقشر جلده**”.
([9]) Muallakasından bir beyittendir. Tamamı:
يميناً لنعم السيدان وجدتما *** على كل حال من سحيل ومبرم.
([10]) A‘şâ’nındır; Dîvân’ında (150) ve **اللسان** (**سحم**); ve (**عوض**)’ta nispetli olarak gelecektir.
([11]) Dîvân’ında değildir. صدر’ı **اللسان** (**سحم**)’da olduğu üzere:
* عفا آيه صوب الجنوب مع الصبا *.
([12]) Asılda: “**وتذيبها**”; doğrusu Dîvân’da (229) ve **اللسان** (**سحم**). Ve onun صدر’ı: * نجاء مجد ليس فيه وتيرة *. **عنها**: yani kendi nefsinden. **اللسان**’da: “**عنه**”; tahrif.
([13]) O, Mu‘attal Hüzeli’dir. Beyit daha önce (**جذ**)’de okunmuştur.
([14]) Onun صدر’ı:                    * وفهم بن عمرو يعلكون ضريسهم *.
([15]) Asılda ve **المجمل**’de **الحاء**’ın fethasıyla ضبط edildi. **اللسان**’da kesre ile bir kalem ضبط etti; ve **القاموس**’ta “**كمحسن**” diye kayıtladı. Sonra dedi ki: “**وهي بهاء**”.
([16]) Söz, **اللسان**’da Ferrâ’ya nispet edildi; ve dedi ki: “Ebû Ubeyd dedi: Onları hareke ile söyleyen ondan başkasını işitmedim”.
([17]) **السحاءة** ve **السحاية**: şeyden soyulup ayrılan şey.
([18]) Ferazdak Dîvânı 556 ve **اللسان** (**سحت**، **جلف**), ve **الخزانة** (2: 347); ve ondan önce:
إليك أمير المؤمنين رمت بنا  *** هموم المنى والهوجل المتعسف

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السحر (السحر والسحر والسحر: ما التزق بالحلقوم والمريء من أعلى البطن. اللسان (سحر) ) : طرف الحلقوم، والرئة، وقيل: انتفخ سحره، وبعير سحير: عظيم السحر، والسحارة: ما ينزع من السحر عند الذبح فيرمى به، وجعل بناؤه بناء النفاية والسقاطة. وقيل: منه اشتق السحر، وهو: إصابة السحر. والسحر يقال على معان:
الأول: الخداع وتخييلات لا حقيقة لها، نحو ما يفعله المشعبذ بصرف الأبصار عما يفعله لخفة يد، وما يفعله النمام بقول مزخرف عائق للأسماع، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿سحروا أعين الناس واسترهبوهم﴾ [الأعراف/116]، وقال: ﴿يخيل إليه من سحرهم﴾ [طه/66]، وبهذا النظر سموا موسى عليه السلام ساحرا فقالوا: ﴿يا أيها الساحر ادع لنا ربك﴾ [الزخرف/49].
والثاني: استجلاب معاونة الشيطان بضرب من التقرب إليه، كقوله تعالى: ﴿هل أنبئكم على من تنزل الشياطين *** تنزل على كل أفاك أثيم﴾ [الشعراء/ 221 - 222]، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿ولكن الشياطين كفروا يعلمون الناس السحر﴾ [البقرة/102]، والثالث: ما يذهب إليه الأغتام (الغتمة: عجمة في المنطق، ورجل أغتم: لا يفصح شيئا، وقيل للثقيل الروح: غتمي)، وهو اسم لفعل يزعمون أنه من قوته يغير الصور والطبائع، فيجعل الإنسان حمارا، ولا حقيقة لذلك عند المحصلين. وقد تصور من السحر تارة حسنه، فقيل: (إن من البيان لسحرا) (الحديث عن عبد الله بن عمر أنه قال: قدم رجلان من المشرق، فخطبا، فعجب الناس لبيانهما، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن من البيان لسحرا، أو إن بعض البيان لسحر). أخرجه مالك في باب ما يكره من الكلام، شرح الزرقاني 4/403؛ والبخاري في الطب 10/237)، وتارة دقة فعله حتى قالت الأطباء: الطبيعة ساحرة، وسموا الغذاء سحرا من حيث أنه يدق ويلطف تأثيره، قال تعالى: ﴿بل نحن قوم مسحورون﴾ [الحجر/15]، أي: مصروفون عن معرفتنا بالسحر. وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿إنما أنت من المسحرين﴾ [الشعراء/153]، قيل: ممن جعل له سحر تنبيها أنه محتاج إلى الغذاء، كقوله تعالى: ﴿ما لهذا الرسول يأكل الطعام﴾ [الفرقان/7]، ونبه أنه بشر كما قال: ﴿ما أنت إلا بشر مثلنا﴾ [الشعراء/154]، وقيل: معناه ممن جعل له سحر يتوصل بلطفه ودقته إلى ما يأتي به ويدعيه، وعلى الوجهين حمل قوله تعالى: ﴿إن تتبعون إلا رجلا مسحورا﴾ [الإسراء/47]، وقال تعالى: ﴿قال له فرعون إني لأظنك يا موسى مسحورا﴾ [الإسراء/101]، وعلى المعنى الثاني دل قوله تعالى: ﴿إن هذا إلا سحر مبين﴾ [سبأ/43]، قال تعالى: ﴿وجاؤوا بسحر عظيم﴾ [الأعراف/116]، وقال: ﴿أسحر هذا ولا يفلح الساحرون﴾ [يونس/77]، وقال: ﴿فجمع السحرة لميقات يوم معلوم﴾ [الشعراء/ 38]، ﴿فألقي السحرة﴾ [طه/70]، والسحر والسحرة: اختلاط ظلام آخر
الليل بضياء النهار، وجعل اسما لذلك الوقت، ويقال: لقيته بأعلى السحرين، والمسحر: الخارج سحرا، والسحور: اسم للطعام المأكول سحرا، والتسحر: أكله.

##### Türkçe

- **السحر** (**السحر** ve **السحر** ve **السحر**: karnın üst tarafından **الحلقوم** ve **المريء**’e yapışan şey. **اللسان** (**سحر**) ): **الحلقوم**’un ucu, ve **الرئة**; ve denildi ki: “**سحره** şişti”; ve **بعير سحير**: **السحر**’ı büyük (olan); ve **السحارة**: boğazlama sırasında **السحر**’dan çıkarılıp onunla atılan şey; ve onun yapısını **النفاية** ve **السقاطة** yapısı kıldı. Ve denildi ki: ondan **السحر** türetildi; ve o: **السحر**’a isabet etmektir. Ve **السحر** mânalar üzerine söylenir:

Birincisi: hakikati olmayan aldatma ve hayaller; **المشعبذ**’in el çabukluğundan dolayı yaptığı şeyden bakışları çevirmekle yaptığı şey gibi; ve **النمام**’ın işitmeleri engelleyici süslü sözle yaptığı şey gibi. Ve bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü: ﴿سحروا أعين الناس واسترهبوهم﴾ [الأعراف/116], ve dedi: ﴿يخيل إليه من سحرهم﴾ [طه/66]. Ve bu bakışla Musa عليه السلام’ı **ساحرا** adlandırdılar; şöyle dediler: ﴿يا أيها الساحر ادع لنا ربك﴾ [الزخرف/49].

İkincisi: ona bir tür yakınlıkla şeytanın yardımını celbetmek; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿هل أنبئكم على من تنزل الشياطين *** تنزل على كل أفاك أثيم﴾ [الشعراء/ 221 - 222]. Ve bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولكن الشياطين كفروا يعلمون الناس السحر﴾ [البقرة/102].

Üçüncüsü: **الأغتام**’ın gittiği şeydir (**الغتمة**: konuşmada kapalılık; ve **رجل أغتم**: hiçbir şeyi açıkça söylemez; ve ağır ruhluya: **غتمي** denildi); ve o, bir fiilin adıdır; onun kuvvetinden suretleri ve tabiatları değiştirdiğini, insanı eşek yaptığını iddia ederler; ve bunun, tahkik edenler katında hakikati yoktur. Ve **السحر**’dan bazen onun güzelliği tasavvur edildi; bu sebeple denildi ki: (**إن من البيان لسحرا**) (hadis: Abdullah b. Ömer’den, dedi ki: Doğudan iki adam geldi; hutbe okudular; insanlar onların beyanına şaştı; bunun üzerine Resulullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: (**إن من البيان لسحرا، أو إن بعض البيان لسحر**). Malik onu, sözden kerih görülen şey babında çıkardı; **شرح الزرقاني** 4/403; ve Buhari, tıpta 10/237). Ve bazen de fiilinin inceliği (tasavvur edildi); öyle ki tabipler dedi: tabiat **ساحرة**’dır; ve gıdayı **سحرا** adlandırdılar; şu bakımdan ki onun tesiri incelir ve latifleşir. Yüce Allah dedi: ﴿بل نحن قوم مسحورون﴾ [الحجر/15], yani: **السحر** ile marifetimizden çevrilmişleriz. Ve bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü: ﴿إنما أنت من المسحرين﴾ [الشعراء/153]; denildi ki: kendisine **سحر** kılınmış olanlardan; onun gıdaya muhtaç olduğuna dikkat çekmek için; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ما لهذا الرسول يأكل الطعام﴾ [الفرقان/7]. Ve onun beşer olduğuna dikkat çekti; şöyle dediği gibi: ﴿ما أنت إلا بشر مثلنا﴾ [الشعراء/154]. Ve denildi ki: mânası, kendisine **سحر** kılınmış olanlardandır; onun latifliği ve inceliğiyle getirdiği ve iddia ettiği şeye ulaşır. Ve iki vecih üzere Yüce Allah’ın sözü taşındı: ﴿إن تتبعون إلا رجلا مسحورا﴾ [الإسراء/47]. Ve Yüce Allah dedi: ﴿قال له فرعون إني لأظنك يا موسى مسحورا﴾ [الإسراء/101]. Ve ikinci mânaya Yüce Allah’ın sözü delalet etti: ﴿إن هذا إلا سحر مبين﴾ [سبأ/43]. Yüce Allah dedi: ﴿وجاؤوا بسحر عظيم﴾ [الأعراف/116]. Ve dedi: ﴿أسحر هذا ولا يفلح الساحرون﴾ [يونس/77]. Ve dedi: ﴿فجمع السحرة لميقات يوم معلوم﴾ [الشعراء/ 38], ﴿فألقي السحرة﴾ [طه/70]. Ve **السحر** ve **السحرة**: gecenin son karanlığının gündüzün aydınlığıyla karışmasıdır; ve onu o vaktin adı kıldı. Ve denilir: “Onunla **بأعلى السحرين** karşılaştım.” Ve **المسحر**: seher vakti çıkan. Ve **السحور**: seher vakti yenilen yemeğin adıdır. Ve **التسحر**: onu yemektir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ح ر
كل ذي ذحر أو سحر يتنفس وهو الرئة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سحره وهو مسحور وإنه لمسحر‏:‏ سحر مرة بعد أخرى حتى تخبّل عقله ‏"‏ إنما أنـت مـن المسحريـن ‏"‏ وأصلـه مـن سحره إذا أصاب سحره‏.‏
ولقيته سحراً وسحرة وبالسحر وفي أعلى السحرين وهما سحر مـع الصبـح وسحـر قبلـه كمـا يقـال‏:‏ الفجـران للكـاذب والصـادق وأسحرنا مثـل أصبحنـا واستحـروا‏:‏ خرجـوا سحـراً‏.‏
وتسحـرت‏:‏ أكلـت السحـور وسحرنـي فلان وإنما سمي السحر استعارة لأنه وقت إدبار الليل وإقبال النهـار فهـو متنفـس الصبـح‏.‏
ويقـال‏:‏ انتفخ سحره وانتفخت مساحره إذا ملّ وجبن‏.‏
وانقطع منه سحري إذا يئست‏.‏
وأنا منه غيـر صريـم سحر‏:‏ غير قانط‏.‏
وبلغ سحر الأرض وأسحارها‏:‏ أطرافها وأواخرها استعارة من أسحار الليالي‏.‏
وجاء فلان بالسحر في كلامه‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ إن مـن البيـان لسحـرا ‏"‏ والمـرأة تسحـر الناس بعينها ولها عين ساحرة ولهن عيون سواحر‏.‏
ولعب الصبيان بالسحارة وهي لعبة فيها خيط يخرج من جانب على لون ومن جانب على لون‏.‏
وأرض ساحرة السراب‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وساحرة السـراب مـن الموامـي ترقص في عساقلها الأروم وعنز مسحورة‏:‏ قليلة اللبن‏.‏
وأرض مسحورة‏:‏ لا تنبت‏.‏
وسحرته عن كذا‏:‏ صرفته‏.‏

##### Türkçe

س ح ر
Her **ذحر** yahut **سحر** sahibi nefes alır; o da akciğerdir.‏
Mecazdan: **سحره**; o da **مسحور**dur ve o elbette **لمسحر**dır: bir kere sonra bir kere daha **سحر** etti, ta ki aklını bozuncaya kadar: “Şüphesiz sen **من المسحرين**densin.” Aslı, **سحره**’den (gelir); **سحره**’sine isabet ettiği zaman.‏
Onunla **سحراً** ve **سحرة** ve **بالسحر** ve iki **سحر**ın en üstünde karşılaştım; ikisi, sabahla beraber olan **سحر** ve ondan önceki **سحر**dır; nitekim şöyle denir: yalancı ve doğru için iki **فجر**. Ve biz **أسحرنا**, tıpkı **أصبحنا** gibi; ve **استحروا**: **سحراً** çıktılar.‏
Ve **تسحرت**: **السحور** yedim. Ve falan kimse beni **سحر** etti. **السحر** ancak ödünçleme yoluyla böyle adlandırıldı; çünkü o, gecenin geri dönmesi ve gündüzün gelmesi vaktidir; o hâlde o, sabahın nefes almasıdır.‏
Ve denilir: **سحره** şişti ve **مساحره** şişti; bıktığı ve korkaklaştığı zaman.‏
Ve benden **سحري** kesildi; ümitsizliğe düştüğüm zaman.‏
Ve ben ondan **غير صريم سحر**ım: ümitsiz olmayanım.‏
Ve yerin **سحر**ına ve **أسحار**ına ulaştı: uçları ve sonları; gecelerin **أسحار**ından ödünçleme olarak.‏
Falan kimse sözünde **بالسحر** ile geldi.‏
Ve hadiste: “Şüphesiz beyanın bir kısmı elbette **سحرا**dır.” Ve kadın insanları gözüyle **تسحر** eder; onun **عين ساحرة**si vardır; onların **عيون سواحر**i vardır.‏
Ve çocuklar **بالسحارة** ile oynadı; o, içinde bir ip bulunan bir oyundur; bir yandan bir renkte, bir yandan bir renkte çıkar.‏
Ve **أرض ساحرة السراب**.‏
Zü’r-Rumme dedi ki:
Ve **ساحرة السراب** çöllerden,
**ترقص في عساقلها الأروم**
Ve **عنز مسحورة**: sütü az.‏
Ve **أرض مسحورة**: bitirmez.‏
Ve **سحرته عن كذا**: onu çevirdim/saptırdım.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: السِّحْرُ عَمَلٌ تُقُرِّبَ فيه إِلى الشيطان وبمعونة منه، كل ذلك الأَمر كينونة للسحر، ومن السحر الأُخْذَةُ التي تأْخُذُ العينَ حتى يُظَنَّ أَن الأَمْرَ كما يُرَى وليس الأَصل على ما يُرى؛ والسِّحْرُ: الأُخْذَةُ. وكلُّ ما لَطُفَ مَأْخَذُه ودَقَّ، فهو سِحْرٌ، والجمع أَسحارٌ وسُحُورٌ، وسَحَرَه يَسْحَرُه سَحْراً وسِحْراً وسَحَّرَه، ورجلٌ ساحِرٌ من قوم سَحَرَةٍ وسُحَّارٍ، وسَحَّارٌ من قوم سَحَّارِينَ، ولا يُكَسَّرُ؛ والسِّحْرُ: البيانُ في فِطْنَةٍ، كما جاء في الحديث: إِن قيس بن عاصم المِنْقَرِيَّ والزَّبْرِقانَ بنَ بَدْرٍ وعَمْرَو بنَ الأَهْتَمِ قدموا على النبي، صلى الله عليه وسلم، فسأَل النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، عَمْراً عن الزِّبْرِقانِ فأَثنى عليه خيراً فلم يرض الزبرقانُ بذلك، وقال: والله يا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، إِنه ليعلم أَنني أَفضل مما قال ولكنه حَسَدَ مكاني منك؛ فَأَثْنَى عليه عَمْرٌو شرّاً ثم قال: والله ما كذبت عليه في الأُولى ولا في الآخرة ولكنه أَرضاني فقلتُ بالرِّضا ثم أَسْخَطَنِي فقلتُ بالسَّخْطِ، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن من البيان لَسِحْراً؛ قال أَبو عبيد: كأَنَّ المعنى، والله أَعلم، أَنه يَبْلُغُ من ثنائه أَنه يَمْدَحُ الإِنسانَ فَيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القلوبَ إِلى قوله ثم يَذُمُّهُ فَيَصْدُق فيه حتى يَصْرِفَ القلوبَ إلى قوله الآخر، فكأَنه قد سَحَرَ السامعين بذلك؛ وقال أَن الأَثير: يعني إِن من البيان لسحراً أَي منه ما يصرف قلوب السامعين وإِن كان غير حق، وقيل: معناه إِن من البيان ما يَكْسِبُ من الإِثم ما يكتسبه الساحر بسحره فيكون في معرض الذمّ، ويجوز اين يكون في معرض المدح لأَنه تُسْتَمالُ به القلوبُ ويَرْضَى به الساخطُ ويُسْتَنْزَلُ به الصَّعْبُ. قال الأَزهري: وأَصل السِّحْرِ صَرْفُ الشيء عن حقيقته إِلى غيره فكأَنَّ الساحر لما أَرَى الباطلَ في صورة الحق وخَيَّلَ الشيءَ على غير حقيقته، قد سحر الشيء عن وجهه أَي صرفه. وقال الفراء في قوله تعالى: فَأَنَّى تُسْحَرُون؛ معناه فَأَنَّى تُصْرَفون؛ ومثله: فأَنى تؤْفكون؛ أُفِكَ وسُحِرَ سواء. وقال يونس: تقول العرب للرجل ما سَحَرَك عن وجه كذا وكذا أَي ما صرفك عنه؟ وما سَحَرَك عنا سَحْراً أَي ما صرفك؟ عن كراع، والمعروف: ما شَجَرَك شَجْراً. وروى شمر عن ابن عائشة
(* قوله: «ابن عائشة» كذا بالأَصل وفي شرح
القاموس: ابن أبي عائشة). قال: العرب إِنما سمت السِّحْرَ سِحْراً لأَنه يزيل الصحة إِلى المرض، وإِنما يقال سَحَرَه أَي أَزاله عن البغض إِلى الحب؛ وقال الكميت:
وقادَ إِليها الحُبَّ، فانْقادَ صَعْبُه
بِحُبٍّ من السِّحْرِ الحَلالِ التَّحَبُّبِ
يريد أَن غلبة حبها كالسحر وليس به لأَنه حب حلال، والحلال لا يكون سحراً لأَن السحر كالخداع؛ قال شمر: وأَقرأَني ابن الأَعرابي للنابغة: فَقالَتْ: يَمِينُ اللهِ أَفْعَلُ إِنَّنِي
رأَيتُك مَسْحُوراً، يَمِينُك فاجِرَه
قال: مسحوراً ذاهِبَ العقل مُفْسَداً. قال ابن سيده: وأَما قوله، صلى الله عليه وسلم: من تَعَلَّمَ باباً من النجوم فقد تعلم باباً من السحر؛ فقد يكون على المعنى أَوَّل أَي أَن علم النجوم محرّم التعلم، وهو كفر، كما أَن علم السحر كذلك، وقد يكون على المعنى الثاني أَي أَنه فطنة وحكمة، وذلك ما أُدرك منه بطريق الحساب كالكسوف ونحوه، وبهذا علل الدينوري هذا الحديث.
والسَّحْرُ والسحّارة: شيء يلعب به الصبيان إِذ مُدّ من جانب خرج على لون، وإِذا مُدَّ من جانب آخر خرج على لون آخر مخالف، وكل ما أَشبه ذلك: سَحَّارةٌ.
وسَحَرَه بالطعامِ والشراب يَسْحَرُه سَحْراً وسَحَّرَه: غذَّاه وعَلَّلَه، وقيل: خَدَعَه. والسِّحْرُ: الغِذاءُ؛ قال امرؤ القيس: أُرانا مُوضِعِينَ لأَمْرِ غَيْبٍ،
ونُسْحَرُ بالطَّعامِ وبالشَّرابِ
عَصافِيرٌ وذِبَّانٌ ودُودٌ،
وأَجْرَأُ مِنْ مُجَلِّجَةِ الذِّئَابِ
أَي نُغَذَّى أَو نُخْدَعْ. قال ابن بري: وقوله مُوضِعين أَي مسرعين، وقوله: لأَمْرِ غَيْبٍ يريد الموت وأَنه قد غُيِّبَ عنا وَقْتُه ونحن نُلْهَى عنه بالطعام والشراب. والسِّحْرُ: الخديعة؛ وقول لبيد: فَإِنْ تَسْأَلِينَا: فِيمَ نحْنُ؟ فإِنَّنا
عَصافيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ
يكون على الوجهين. وقوله تعالى: إِنما أَنتَ من المُسَحَّرِين؛ يكون من التغذية والخديعة. وقال الفراء: إِنما أَنت من المسحرين، قالوا لنبي الله: لست بِمَلَكٍ إِنما أَنت بشر مثلنا. قال: والمُسَحَّرُ المُجَوَّفُ كأَنه، والله أَعلم، أُخذ من قولك انتفخ سَحْرُكَ أَي أَنك تأْكل الطعام والشراب فَتُعَلَّلُ به، وقيل: من المسحرين أَي ممن سُحِرَ مرة بعد مرة. وحكى الأَزهري عن بعض أَهل اللغة في قوله تعالى: أَن تتبعون إِلا رجلاً مسحوراً، قولين: أَحدهما إِنه ذو سَحَرٍ مثلنا، والثاني إِنه سُحِرَ وأُزيل عن حد الاستواء. وقوله تعالى: يا أَيها السَّاحِرُ ادْعُ لنا ربك بما عَهِدَ عندك إِننا لمهتدون؛ يقول القائل: كيف قالوا لموسى يا أَيها الساحر وهم يزعمون أَنهم مهتدون؟ والجواب في ذلك أَن الساحر عندهم كان نعتاً محموداً، والسِّحْرُ كان علماً مرغوباً فيه، فقالوا له يا أَيها الساحر على جهة التعظيم له، وخاطبوه بما تقدم له عندهم من التسمية بالساحر، إِذ جاء بالمعجزات التي لم يعهدوا مثلها، ولم يكن السحر عندهم كفراً ولا كان مما يتعايرون به، ولذلك قالوا له يا أَيها الساحر. والساحرُ: العالِمُ. والسِّحْرُ: الفسادُ. وطعامٌ مسحورٌ إِذا أُفْسِدَ عَمَلُه، وقيل: طعام مسحور مفسود؛ عن ثعلب. قال ابن سيده: هكذا حكاه مفسود لا أَدري أَهو على طرح الزائد أَم فَسَدْتُه لغة أَم هو خطأٌ. ونَبْتٌ مَسْحور: مفسود؛ هكذا حكاه أَيضاً الأَزهري. أَرض مسحورة: أَصابها من المطر أَكثرُ مما ينبغي فأَفسدها. وغَيْثٌ ذو سِحْرٍ إِذا كان ماؤه أَكثر مما ينبغي. وسَحَرَ المطرُ الطينَ والترابَ سَحْراً: أَفسده فلم يصلح للعمل؛ ابن شميل: يقال للأَرض التي ليس بها نبت إِنما هي قاعٌ قَرَقُوسٌ. أَرض مسحورة
(* قوله: «أرض مسحورة
إلخ» كذا بالأصل. وعبارة الأساس: وعنز مسحورة قليلة اللبن وأرض مسحورة لا تنبت): قليلةُ اللَّبَنِ. وقال: إِن اللَّسَقَ يَسْحَرُ أَلبانَ الغنم، وهو أَن ينزل اللبن قبل الولاد.
والسَّحْر والسحَر: آخر الليل قُبَيْل الصبح، والجمع أَسحارٌ. والسُّحْرَةُ: السَّحَرُ، وقيل: أَعلى السَّحَرِ، وقيل: هو من ثلث الآخِر إِلى طلوع الفجر. يقال: لقيته بسُحْرة، ولقيته سُحرةً وسُحْرَةَ يا هذا، ولقيته سَحَراً وسَحَرَ، بلا تنوين، ولقيته بالسَّحَر الأَعْلى، ولقيته بأَعْلى سَحَرَيْن وأَعلى السَّحَرَين، فأَما قول العجاج:
غَدَا بأَعلى سَحَرٍ وأَحْرَسَا
فهو خطأٌ، كان ينبغي له أَن يقول: بأَعلى سَحَرَيْنِ، لأَنه أَوَّل تنفُّس الصبح، كما قال الراجز:
مَرَّتْ بأَعلى سَحَرَيْنِ تَدْأَلُ
ولقيتُه سَحَرِيَّ هذه الليلة وسَحَرِيَّتَها؛ قال:
في ليلةٍ لا نَحْسَ في
سَحَرِيِّها وعِشائِها
أَراد: ولا عشائها. الأَزهري: السَّحَرُ قطعة من الليل.
وأَسحَرَ القومُ: صاروا في السَّحَر، كقولك: أَصبحوا. وأَسحَرُوا واستَحَرُوا: خرجوا في السَّحَر. واسْتَحَرْنا أَي صرنا في ذلك الوقتِ، ونَهَضْنا لِنَسير في ذلك الوقت؛ ومنه قول زهير:
بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ
وتقول: لَقِيتُه سَحَرَ يا هذا إِذا أَردتَ به سَحَر ليلَتِك، لم تصرفه لأَنه معدول عن الأَلف واللام وهو معرفة، وقد غلب عليه التعريفُ بغير إِضافة ولا أَلف ولا لام كما غلب ابن الزبير على واحد من بنيه، وإِذا نكَّرْتَ سَحَر صرفتَه، كما قال تعالى: إِلاَّ آلَ لُوط نجيناهم بِسَحَرٍ؛ أَجراهُ لأَنه نكرةٌ، كقولك نجيناهم بليل؛ قال: فإِذا أَلقَتِ العربُ منه الباءَ لم يجروه فقالوا: فعلت هذا سَحَرَ يا فتى، وكأَنهم في تركهم إِجراءه أَن كلامهم كان فيه بالأَلف واللام فجرى على ذلك، فلما حذفت منه الأَلف واللام وفيه نيتهما لم يصرف، وكلامُ العرب أَن يقولوا: ما زال عندنا مُنْذُ السَّحَرِ، لا يكادون يقولون غيره. وقال الزجاج، وهو قول سيبويه: سَحَرٌ إِذا كان نكرة يراد سَحَرٌ من الأَسحار انصرف، تقول: أَتيت زيداً سَحَراً من الأَسحار، فإِذا أَردت سَحَرَ يومك قلت: أَتيته سَحَرَ يا هذا، وأَتيته بِسَحَرَ يا هذا؛ قال الأَزهري: والقياس ما قاله سيبويه. وتقول: سِرْ على فرسك سَحَرَ يا فتى فلا ترفعه لأَنه ظرف غير متمكن، وإِن سميت بسَحَر رجلاً أَو صغرته انصرف لأَنه ليس على وزن المعدول كَأُخَرَ، تقول: سِرْ على فرسك سُحَيْراً وإِنما لم ترفعه لأَن التصير لم يُدْخِله في الظروف المتمكنة كما أَدخله في الأَسماء المنصرفة؛ قال الأَزهري: وقول ذي الرمة يصف فلاة:
مُغَمِّض أَسحارِ الخُبُوتِ إِذا اكْتَسَى،
مِن الآلِ، جُلأً نازحَ الماءِ مُقْفِر
قيل: أَسحار الفلاة أَطرافها. وسَحَرُ كل شيء: طَرَفُه. شبه بأَسحار الليالي وهي أَطراف مآخرها؛ أَراد مغمض أَطراف خبوته فأَدخل الأَلف واللام فقاما مقام الإِضافة.
وسَحَرُ الوادي: أَعلاه. الأَزهري: سَحَرَ إِذا تباعد، وسَحَرَ خَدَعَ، وسَحِرَ بَكَّرَ.
واستَحَرَ الطائرُ: غَرَّد بسَحَرٍ؛ قال امرؤ القيس:
كَأَنَّ المُدَامَ وصَوْبَ الغَمامِ،
وريحَ الخُزامَى ونَشْرَ القُطُرْ،
يُعَلُّ به بَرْدُ أَنيابِها،
إِذا طَرَّبَ الطائِرُ المُسْتَحِرْ
والسَّحُور: طعامُ السَّحَرِ وشرابُه. قال الأَزهري: السَّحور ما يُتَسَحَّرُ به وقت السَّحَرِ من طعام أَو لبن أَو سويق وضع اسماً لما يؤكل ذلك الوقت؛ وقد تسحر الرجل ذلك الطعام أَي أَكله، وقد تكرر ذكر السَّحور في الحديث في غير موضع؛ قال ابن الأَثير: هو بالفتح اسم ما يتسحر به من الطعام والشراب، وبالضم المصدر والفعل نفسه، وأَكثر ما روي بالفتح؛ وقيل: الصواب بالضم لأَنه بالفتح الطعام والبركة، والأَجر والثواب في الفعل لا في الطعام؛ وَتَسَحَّرَ: أَكل السَّحورَ.
والسَّحْرُ والسَّحَرُ والسُّحْرُ: ما التزق بالحلقوم والمَرِيء من أَعلى البطن. ويقال للجبان: قد انتفخ سَحْرُه، ويقال ذلك أَيضاً لمن تعدّى طَوْرَه. قال الليث: إِذا نَزَتْ بالرجل البِطْنَةُ يقال: انتفخ سَحْرُه، معناه عَدَا طَوْرَهُ وجاوز قدرَه؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ إِنما يقال انتفخ سَحْرُه للجبان الذي مَلأَ الخوف جوفه، فانتفخ السَّحْرُ وهو الرئة حتى رفع القلبَ اإلى الحُلْقوم، ومنه قوله تعالى: وبلغت القلوبُ الحناجرَ وتظنون بالله الظنون، وكذلك قوله: وأَنْذِرْهُمْ يومَ الآزفة إِذ القلوبُ لَدَى الحناجر؛ كلُّ هذا يدل على أَن انتفاخ السَّحْر مَثَلٌ لشدّة الخوف وتمكن الفزع وأَنه لا يكون من البطنة؛ ومنه قولهم للأَرنب: المُقَطَّعَةُ الأَسحارِ، والمقطعة السُّحُورِ، والمقطعةُ النِّياط، وهو على التفاؤل، أَي سَحْرُه يُقَطَّعُ على هذا الاسم. وفي المتأَخرين من يقول: المُقَطِّعَة، بكسر الطاء، أَي من سرعتها وشدة عدوها كأَنها تُقَطَّعُ سَحْرَها ونِياطَها. وفي حديث أَبي جهل يوم بدر: قال لِعُتْبَةَ بن ربيعة انتَفَخَ سَحْرُك أَي رِئَتُك؛ يقال ذلك للجبان وكلِّ ذي سَحْرٍ مُسَحَّرٍ. والسَّحْرُ أَيضاً: الرئة، والجمع أَسحارٌ وسُحُرٌ وسُحُورٌ؛ قال الكميت:وأَربط ذي مسامع، أَنتَ، جأْشا،
إِذا انتفخت من الوَهَلِ السُّحورُ
وقد يحرك فيقال سَحَرٌ مثال نَهْرٍ ونَهَرٍ لمكان حروف الحلق. والسَّحْرُ أَيضاً: الكبد. والسَّحْرُ: سوادُ القلب ونواحيه، وقيل: هو القلب، وهو السُّحْرَةُ أَيضاً؛ قال:
وإِني امْرُؤٌ لم تَشْعُرِ الجُبْنَ سُحْرَتي،
إِذا ما انطَوَى مِنِّي الفُؤادُ على حِقْدِ
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: مات رسول الله،صلى الله عليه وسلم، بين سَحْرِي ونَحْرِي؛ السَّحْرُ الرئة، أَي مات رسول الله، «صلى الله عليه وسلم»،وهو مستند إِلى صدرها وما يحاذي سَحْرَها منه؛ وحكى القتيبي عن بعضهم أَنه بالشين المعجمة والجيم، وأَنه سئل عن ذلك فشبك بين أَصابعه وقدّمها عن صدره، وكأَنه يضم شيئاً إِليه، أَي أَنه مات وقد ضمته بيديها إِلى نحرها وصدرها، رضي الله عنها والشَّجْرُ: التشبيك، وهو الذَّقَنُ أَيضاً، والمحفوظ الأَوَّل، وسنذكره في موضعه. وسَحَرَه، فهو مسحور وسَحِيرٌ: أَصاب سَحْرَه أَو سُحْرَه أَو سُحْرَتَه
(* قوله: «أو سحرته» كذا ضبط
الأصل. وفي القاموس وشرحه السحر، بفتح السكون وقد يحرك ويضم فهي ثلاث لغات وزاد الخفاجي بكسر فسكون اهـ بتصرف).
ورجلٌ سَحِرٌ وسَحِيرٌ: انقطع سَحْرُه، وهو رئته، فإِذا أَصابه منه السِّلُّ وذهب لحمه، فهو سَحِيرٌ وسَحِرٌ؛ قال العجاج:
وغِلْمَتِي منهم سَحِيرٌ وسَحِرْ،
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيْها هَجِرْ
سَحِرَ: انقطع سَحْرُه من جذبه بالدلو؛ وفي المحكم؛
وآبق من جذب دلويها
وهَجِرٌ وهَجِيرٌ: يمشي مُثْقَلاً متقارب الخَطْوِ كأَن به هِجَاراً لا ينبسط مما به من الشر والبلاء. والسُّحَارَةُ: السَّحْرُ وما تعلق به مما ينتزعه القَصَّابُ؛ وقوله:
أَيَذْهَبُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ؟
ظَلِيفاً؟ إِنَّ ذا لَهْوَ العَجِيبُ
معناه: مصروم الرئة مقطوعها؛ وكل ما يَبِسَ منه، فهو صَرِيمُ سَحْرٍ؛ أَنشد ثعلب:
تقولُ ظَعِينَتِي لَمَّا استَقَلَّتْ:
أَتَتْرُكُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ؟
وصُرِمَ سَحْرُه: انقطع رجاؤه، وقد فسر صَريم سَحْرٍ بأَنه المقطوع الرجاء. وفرس سَحِيرٌ: عظيم الجَوْفِ. والسَّحْرُ والسُّحْرةُ: بياض يعلو السوادَ، يقال بالسين والصاد، إِلاَّ أَن السين أَكثر ما يستعمل في سَحَر الصبح، والصاد في الأَلوان، يقال: حمار أَصْحَرُ وأَتان صَحراءُ. والإِسحارُّ والأَسْحارُّ: بَقْلٌ يَسْمَنُ عليه المال، واحدته إِسْحارَّةٌ وأَسْحارَّةٌ. قال أَبو حنيفة: سمعت أَعرابيّاً يقول السِّحارُ فطرح الأَلف وخفف الراء وزعم أَن نباته يشبه الفُجْلَ غير أَن لا فُجْلَةَ له، وهو خَشِنٌ يرتفع في وسطه قَصَبَةٌ في رأْسها كُعْبُرَةٌ ككُعْبُرَةِ الفُجْلَةِ، فيها حَبٌّ له دُهْنٌ يؤكل ويتداوى به، وفي ورقه حُروفَةٌ؛ قال: وهذا قول ابن الأَعرابي، قال: ولا أَدري أَهو الإِسْحارّ أَم غيره. الأَزهري عن النضر: الإِسحارَّةُ والأَسحارَّةُ بقلة حارَّة تنبت على ساق، لها ورق صغار، لها حبة سوداء كأَنها الشِّهْنِيزَةُ.

##### Türkçe

الأَزهري: **السِّحْرُ** şeytan’a ve onun yardımıyla yakınlık kurulan bir ameldir; bütün bu iş, sihrin varlığıdır. Ve sihirden, gözü tutan **الأُخْذَةُ** vardır; ta ki iş, görüldüğü gibi sanılsın, hâlbuki asl, görüldüğü gibi değildir; ve **السِّحْرُ**: **الأُخْذَةُ**’dir. Ve her ne ki tutulması latif ve ince olur, o **سِحْرٌ**’dür; çoğulu **أَسحارٌ** ve **سُحُورٌ**’dur. Ve **سَحَرَه** **يَسْحَرُه** **سَحْراً** ve **سِحْراً** ve **سَحَّرَه**; ve bir adam **ساحِرٌ**, **سَحَرَةٍ** ve **سُحَّارٍ** kavminden; ve **سَحَّارٌ**, **سَحَّارِينَ** kavminden; ve kırılmaz (çoğul kalıbına sokulmaz). Ve **السِّحْرُ**: bir **البيانُ**dır, bir **فِطْنَةٍ** içinde; hadiste geldiği üzere: **إِن قيس بن عاصم المِنْقَرِيَّ والزَّبْرِقانَ بنَ بَدْرٍ وعَمْرَو بنَ الأَهْتَمِ قدموا على النبي، صلى الله عليه وسلم، فسأَل النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، عَمْراً عن الزِّبْرِقانِ فأَثنى عليه خيراً فلم يرض الزبرقانُ بذلك، وقال: والله يا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، إِنه ليعلم أَنني أَفضل مما قال ولكنه حَسَدَ مكاني منك؛ فَأَثْنَى عليه عَمْرٌو شرّاً ثم قال: والله ما كذبت عليه في الأُولى ولا في الآخرة ولكنه أَرضاني فقلتُ بالرِّضا ثم أَسْخَطَنِي فقلتُ بالسَّخْطِ، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن من البيان لَسِحْراً**; Ebû Ubeyd dedi: sanki mânâ, Allah daha iyi bilir, şudur: övgüsünden öyle bir dereceye ulaşır ki insanı över de onda doğru söyler, ta ki kalpleri sözüne çevirsin; sonra onu yerer de onda doğru söyler, ta ki kalpleri öteki sözüne çevirsin; sanki bununla dinleyenleri sihirlemiş gibidir. Ve İbnü’l-Esîr dedi: yani **إِن من البيان لسحراً**; yani ondan (beyandan) dinleyenlerin kalplerini çeviren vardır, hak olmasa bile. Ve denildi: mânâsı, beyandan öyle bir şey vardır ki sihirbazın sihriyle kazandığı gibi günahtan kazanır; böylece zemm mahallinde olur. Ve caizdir ki medih mahallinde olsun; çünkü onunla kalpler meylettirilir, onunla öfkeli razı olur, onunla zor olan indirilir (yumuşatılır). el-Ezherî dedi: **السِّحْرِ**’ün aslı, şeyi hakikatinden başkasına çevirmektir; sanki sihirbaz bâtılı hak suretinde gösterdiğinde ve şeyi hakikati dışında hayal ettirdiğinde, şeyi yüzünden sihirlemiş; yani onu çevirmiştir. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فَأَنَّى تُسْحَرُون**; mânâsı: **فَأَنَّى تُصْرَفون**’dur; ve benzeri: **فأَنى تؤْفكون**; **أُفِكَ** ile **سُحِرَ** birdir. Yûnus dedi: Araplar adama derler: **ما سَحَرَك عن وجه كذا وكذا**; yani seni ondan ne çevirdi? Ve **وما سَحَرَك عنا سَحْراً**; yani seni ne çevirdi?; Kırâ‘dan; ve bilinen: **ما شَجَرَك شَجْراً**’dır. Şemmer, İbn Âişe’den rivayet etti
(* sözü: «ابن عائشة» asılda böyle; ve Şerhu’l-Kâmûs’ta: İbn Ebî Âişe). Dedi: Araplar **السِّحْرَ**’e ancak **سِحْراً** adını verdiler; çünkü sıhhati hastalığa giderir; ve ancak **سَحَرَه** denir; yani onu buğzdan sevgiye giderdi. Kümeyt dedi:
وقادَ إِليها الحُبَّ، فانْقادَ صَعْبُه
بِحُبٍّ من السِّحْرِ الحَلالِ التَّحَبُّبِ
İster: onun sevgisinin galebesi sihir gibidir; fakat onda (gerçekte) yoktur; çünkü o helâl sevgidir; ve helâl sihir olmaz; çünkü sihir aldatma gibidir. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Nâbiga’nın (şiirini) okuttu:
فَقالَتْ: يَمِينُ اللهِ أَفْعَلُ إِنَّنِي
رأَيتُك مَسْحُوراً، يَمِينُك فاجِرَه
Dedi: **مسحوراً**: aklı gitmiş, bozulmuş. İbn Sîde dedi: Amma onun sözü, صلى الله عليه وسلم: **من تَعَلَّمَ باباً من النجوم فقد تعلم باباً من السحر**; bu, birinci mânâ üzere olabilir; yani yıldız ilmi öğrenmek haramdır; ve o küfürdür; nasıl ki sihir ilmi de böyledir. Ve ikinci mânâ üzere olabilir; yani o bir zekâ ve hikmettir; bu da ondan hesap yoluyla idrak edilendir; tutulma ve benzeri gibi; ve bununla Dîneverî bu hadisi illetlendirdi.

Ve **السَّحْرُ** ve **السحّارة**: çocukların oynadığı bir şeydir; bir yandan çekildiğinde bir renk üzere çıkar; öte yandan çekildiğinde ona muhalif başka bir renk üzere çıkar; ve buna benzeyen her şey: **سَحَّارةٌ**.

Ve **سَحَرَه** yiyecek ve içecekle, **يَسْحَرُه** **سَحْراً** ve **سَحَّرَه**: onu besledi ve oyaladı; ve denildi: onu aldattı. Ve **السِّحْرُ**: gıdadır; İmruü’l-Kays dedi:
أُرانا مُوضِعِينَ لأَمْرِ غَيْبٍ،
ونُسْحَرُ بالطَّعامِ وبالشَّرابِ
عَصافِيرٌ وذِبَّانٌ ودُودٌ،
وأَجْرَأُ مِنْ مُجَلِّجَةِ الذِّئَابِ
Yani besleniriz yahut aldatılırız. İbn Berrî dedi: **مُوضِعين** sözü: acele edenler demektir; ve **لأَمْرِ غَيْبٍ** sözüyle ölümü kasteder; ve onun vakti bizden gizlenmiştir; biz ise yiyecek ve içecekle ondan oyalanırız. Ve **السِّحْرُ**: aldatmadır; Lebîd’in sözü:
فَإِنْ تَسْأَلِينَا: فِيمَ نحْنُ؟ فإِنَّنا
عَصافيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ
iki vecih üzere olur. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إِنما أَنتَ من المُسَحَّرِين**; besleme ve aldatmadan olur. Ferrâ dedi: **إِنما أَنت من المسحرين**; Allah’ın peygamberine dediler: sen melek değilsin; ancak sen bizim gibi bir beşersin. Dedi: ve **المُسَحَّرُ**: içi boş (mücevvef) olandır; sanki, Allah daha iyi bilir, senin sözünden alınmıştır: **انتفخ سَحْرُكَ**; yani sen yiyecek ve içecek yersin de onunla oyalanırsın. Ve denildi: **من المسحرين**; yani bir kere sonra bir kere daha sihirlenmiş olanlardan. el-Ezherî, dil ehlinden bazısından Yüce Allah’ın sözü hakkında nakletti: **أَن تتبعون إِلا رجلاً مسحوراً**; iki söz: birincisi, onun bizim gibi **سَحَرٍ** sahibi olduğudur; ikincisi, onun sihirlenip istivâ haddinden uzaklaştırıldığıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **يا أَيها السَّاحِرُ ادْعُ لنا ربك بما عَهِدَ عندك إِننا لمهتدون**; söyleyen der ki: Mûsâ’ya nasıl **يا أَيها الساحر** dediler, hâlbuki onların hidayete ermiş olduklarını iddia ediyorlar? Bunun cevabı: sihirbaz onların yanında övülen bir sıfat idi; ve **السِّحْرُ** rağbet edilen bir ilim idi; ona tazim cihetinden **يا أَيها الساحر** dediler; ve onu, kendilerinde daha önce sihirbaz diye adlandırılmasına göre hitap ettiler; zira onlara benzeri bilinmeyen mucizeler getirdi; ve sihir onların yanında küfür değildi, ve onunla ayıplanmazlardı; bunun için ona **يا أَيها الساحر** dediler. Ve **الساحرُ**: âlimdir.

Ve **السِّحْرُ**: fesattır. Ve **طعامٌ مسحورٌ**: ameli bozulduğunda; ve denildi: **طعام مسحور** bozulmuş (mufsad); Sa‘leb’den. İbn Sîde dedi: böylece **مفسود** diye hikâye etti; bilmem, bu زائد atma üzere midir, yahut **فَسَدْتُه** bir lehçe midir, yahut bir hatadır. Ve **نَبْتٌ مَسْحور**: bozulmuş; bunu da el-Ezherî böyle hikâye etti. **أَرض مسحورة**: yağmurdan gerekenden fazla isabet etti de onu bozdu. Ve **غَيْثٌ ذو سِحْرٍ**: suyu gerekenden fazla olduğunda. Ve yağmur çamuru ve toprağı **سَحَرَ** **سَحْراً**: onu bozdu da işe yaramaz oldu; İbn Şümeyl: bitkisi olmayan yere denir; ancak o **قاعٌ قَرَقُوسٌ**’tur. **أَرض مسحورة**
(* sözü: «أرض مسحورة إلخ» asılda böyle. Esâs’ın ibaresi: ve **وعنز مسحورة** sütü az, ve **وأرض مسحورة** bitirmez): sütü az. Ve dedi: **إِن اللَّسَقَ يَسْحَرُ أَلبانَ الغنم**; o, doğumdan önce sütün inmesidir.

Ve **السَّحْر** ve **السحَر**: gecenin sonu, sabahdan az önce; çoğulu **أَسحارٌ**’dır. Ve **السُّحْرَةُ**: **السَّحَرُ**’dır; ve denildi: **أَعلى السَّحَرِ**; ve denildi: son üçte birden fecrin doğuşuna kadardır. Denir: **لقيته بسُحْرة**; ve **لقيته سُحرةً** ve **سُحْرَةَ يا هذا**; ve **لقيته سَحَراً** ve **سَحَرَ**; tenvinsiz; ve **لقيته بالسَّحَر الأَعْلى**; ve **لقيته بأَعْلى سَحَرَيْن** ve **أَعلى السَّحَرَين**. Amma ‘Accâc’ın sözü:
غَدَا بأَعلى سَحَرٍ وأَحْرَسَا
o hatadır; ona yakışan, **بأَعلى سَحَرَيْنِ** demesiydi; çünkü o, sabahın ilk nefesidir; râciz’in dediği gibi:
مَرَّتْ بأَعلى سَحَرَيْنِ تَدْأَلُ
Ve onu bu gece **سَحَرِيَّ** ve onun **سَحَرِيَّتَها**’sında gördüm; dedi:
في ليلةٍ لا نَحْسَ في
سَحَرِيِّها وعِشائِها
İster: ve onun akşamında da yoktur. el-Ezherî: **السَّحَرُ** geceden bir parçadır.

Ve **أَسحَرَ القومُ**: **السَّحَر** vaktine girdiler; senin “sabahladılar” demen gibi. Ve **أَسحَرُوا** ve **استَحَرُوا**: **السَّحَر** vaktinde çıktılar. Ve **اسْتَحَرْنا**: yani o vakte girdik; ve o vakitte yürümek için kalktık; Züheyr’in sözü bundandır:
بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ
Ve dersin: **لَقِيتُه سَحَرَ يا هذا**; onunla gecenin **سَحَر**’ını kastettiğinde; onu sarf etmezsin; çünkü o, **الأَلف واللام**’dan çevrilmiş (ma‘dûl) olup marifedir; ve izafe olmaksızın ve **أَلف** ve **لام** olmaksızın tarif ona galip olmuştur; nasıl ki İbnü’z-Zübeyr, oğullarından birine galip isim olmuştur. Ve **سَحَر**’ı nekre yaptığında onu sarf edersin; Yüce Allah’ın dediği gibi: **إِلاَّ آلَ لُوط نجيناهم بِسَحَرٍ**; onu yürüttü (sarf etti); çünkü o nekredir; senin “onları geceleyin kurtardık” demen gibi. Dedi: Araplar ondan **الباء**’yı düşürdüklerinde onu yürütmezler; derler: **فعلت هذا سَحَرَ يا فتى**; sanki onu yürütmeyi terk edişlerinde, sözleri **الأَلف واللام** ile idi de ona göre yürüdü; ondan **الأَلف واللام** silinince, içinde onların niyeti varken sarf edilmedi. Ve Arapların sözü: **ما زال عندنا مُنْذُ السَّحَرِ**; neredeyse bundan başkasını söylemezler. Zecâc dedi, ki bu Sîbeveyh’in sözüdür: **سَحَرٌ** nekre olduğunda, **سَحَرٌ**lardan bir **سَحَرٌ** kastedilirse sarf olunur; dersin: Zeyd’e **سَحَراً من الأَسحار** geldim. Gününün **سَحَر**’ını kastettiğinde dersin: **أَتيته سَحَرَ يا هذا**; ve **أَتيته بِسَحَرَ يا هذا**. el-Ezherî dedi: kıyas, Sîbeveyh’in dediğidir. Ve dersin: **سِرْ على فرسك سَحَرَ يا فتى**; onu ref‘ etmezsin; çünkü o, yerleşik olmayan bir zarfdır. Ve eğer bir adamı **بسَحَر** diye isimlendirir yahut onu küçültürsen sarf olunur; çünkü o, **كَأُخَرَ** gibi ma‘dûl vezninde değildir; dersin: **سِرْ على فرسك سُحَيْراً**; ve onu ref‘ etmedi; çünkü küçültme onu yerleşik zarflara sokmadı; nasıl ki onu sarf olunan isimlere soktu. el-Ezherî dedi: Zî’r-Rumme’nin, bir çölü vasfederken sözü:
مُغَمِّض أَسحارِ الخُبُوتِ إِذا اكْتَسَى،
مِن الآلِ، جُلأً نازحَ الماءِ مُقْفِر
Denildi: çölün **أَسحار**’ı, onun uçlarıdır. Ve her şeyin **سَحَرُ**’ı: onun ucudur. Gecelerin **أَسحار**’ına benzetti; onlar, sonlarının uçlarıdır. İster: onun çöküşünün uçları karanlıktır; **الأَلف واللام**’ı soktu da izafenin yerini tuttular.

Ve vadinin **سَحَرُ**’ı: onun üst tarafıdır. el-Ezherî: **سَحَرَ**: uzaklaştı; ve **سَحَرَ**: aldattı; ve **سَحِرَ**: erken çıktı.

Ve kuş **استَحَرَ**: **سَحَرٍ** vaktinde öttü; İmruü’l-Kays dedi:
كَأَنَّ المُدَامَ وصَوْبَ الغَمامِ،
وريحَ الخُزامَى ونَشْرَ القُطُرْ،
يُعَلُّ به بَرْدُ أَنيابِها،
إِذا طَرَّبَ الطائِرُ المُسْتَحِرْ
Ve **السَّحُور**: **السَّحَر** yemeği ve içeceğidir. el-Ezherî dedi: **السَّحور**; **السَّحَر** vaktinde, yiyecek yahut süt yahut kavut cinsinden, onunla sahur yapılan şeydir; o vakitte yenene isim kılındı. Ve adam o yiyecekle **تسحر** etti; yani onu yedi. Ve hadiste **السَّحور** zikri birçok yerde tekrar etti. İbnü’l-Esîr dedi: o, fetha ile yiyecek ve içecekten sahur yapılan şeyin adıdır; damme ile masdar ve fiilin kendisidir; ve çoğu rivayet fetha iledir. Ve denildi: doğrusu damme iledir; çünkü fetha ile olan yiyecektir; bereket, ecir ve sevap fiildedir, yiyecekte değil. Ve **وَتَسَحَّرَ**: **السَّحورَ**’u yedi.

Ve **السَّحْرُ** ve **السَّحَرُ** ve **السُّحْرُ**: boğaz borusuna ve yemek borusuna, karnın üst tarafından yapışan şeydir. Ve korkağa denir: **قد انتفخ سَحْرُه**; ve bu, haddini aşana da denir. Leys dedi: adamda şişkinlik sıçradığında denir: **انتفخ سَحْرُه**; mânâsı: haddini aştı ve ölçüsünü geçti. el-Ezherî dedi: bu hatadır; ancak korkağa **انتفخ سَحْرُه** denir; korku içini doldurdu da **السَّحْرُ** şişti; o da akciğerdir; ta ki kalbi boğaza kaldırdı. Bundan Yüce Allah’ın sözü: **وبلغت القلوبُ الحناجرَ وتظنون بالله الظنون**; ve yine onun sözü: **وأَنْذِرْهُمْ يومَ الآزفة إِذ القلوبُ لَدَى الحناجر**; bütün bunlar, **السَّحْر**’ın şişmesinin şiddetli korkuya ve dehşetin yerleşmesine bir mesel olduğuna delalet eder; ve onun şişkinlikten olmayacağına. Bundan, tavşana dedikleri: **المُقَطَّعَةُ الأَسحارِ** ve **المقطعة السُّحُورِ** ve **المقطعةُ النِّياط**; bu, tefe’ül üzeredir; yani bu isim üzere onun **سَحْرُ**’ı kesilir. Ve sonrakilerden, **المُقَطِّعَة** diyen vardır; **الطاء**’ı kesre ile; yani süratinden ve koşuşunun şiddetinden; sanki o, **سَحْرَها** ve **نِياطَها**’yı parça parça eder. Ebû Cehil’in Bedir günü hadisi: Utbe b. Rebîa’ya dedi: **انتَفَخَ سَحْرُك**; yani akciğerin; bu, korkağa ve **سَحْرٍ** sahibi, **مُسَحَّرٍ** olan her birine denir.

Ve **السَّحْرُ** ayrıca: akciğerdir; çoğulu **أَسحارٌ** ve **سُحُرٌ** ve **سُحُورٌ**’dur; Kümeyt dedi:
وأَربط ذي مسامع، أَنتَ، جأْشا،
إِذا انتفخت من الوَهَلِ السُّحورُ
Ve bazen harekelenir de **سَحَرٌ** denir; **نَهْرٍ** ve **نَهَرٍ** misali; boğaz harfleri sebebiyle.

Ve **السَّحْرُ** ayrıca: karaciğerdir. Ve **السَّحْرُ**: kalbin siyahlığı ve yanlarıdır; ve denildi: o kalptir; ve o **السُّحْرَةُ**’dir de; dedi:
وإِني امْرُؤٌ لم تَشْعُرِ الجُبْنَ سُحْرَتي،
إِذا ما انطَوَى مِنِّي الفُؤادُ على حِقْدِ
Ve Âişe’nin, رضي الله عنها, hadisi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, **بين سَحْرِي ونَحْرِي** arasında öldü; **السَّحْرُ** akciğerdir; yani Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, onun göğsüne ve ondan onun **سَحْرَ**’ına hizalanana dayanmış halde öldü. Kuteybî, bazılarından hikâye etti: onun **بالشين المعجمة والجيم** ile olduğu; ve bunun hakkında soruldu da parmaklarını birbirine geçirdi ve onları göğsünün önüne getirdi; sanki bir şeyi kendine katıyor; yani o, onu iki eliyle boğazına ve göğsüne katmış halde öldü; رضي الله عنها. Ve **الشَّجْرُ**: parmakları birbirine geçirmek; ve o **الذَّقَنُ**’dır da. Ve mahfuz olan birincisidir; onu yerinde zikredeceğiz. Ve **سَحَرَه**; o **مسحور** ve **سَحِيرٌ**’dir: onun **سَحْرَ**’ına yahut **سُحْرَ**’una yahut **سُحْرَتَه**’sine isabet etti
(* sözü: «أو سحرته» asıl böyle ضبط edilmiştir. Kâmûs’ta ve şerhinde: **السحر** sükûn fetha ile; ve bazen harekelenir ve damme alır; o üç lehçedir; ve Hufâcî, kesre sonra sükûn ile artırdı).

Ve bir adam **سَحِرٌ** ve **سَحِيرٌ**: onun **سَحْرُ**’ı kesildi; o da akciğeridir. Ondan ona verem isabet edip eti gittiğinde, o **سَحِيرٌ** ve **سَحِرٌ**’dir. ‘Accâc dedi:
وغِلْمَتِي منهم سَحِيرٌ وسَحِرْ،
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيْها هَجِرْ
**سَحِرَ**: kovayı çekmesinden **سَحْرُ**’ı kesildi. **المحكم**’de:
وآبق من جذب دلويها
Ve **هَجِرٌ** ve **هَجِيرٌ**: ağırlaşmış, adımı yakın yakın yürür; sanki onda, kendisindeki şer ve belâdan dolayı, açılmayan bir **هِجَاراً** vardır. Ve **السُّحَارَةُ**: **السَّحْرُ** ve ona bağlı olup kasabın çekip çıkardığı şeydir. Ve onun sözü:
أَيَذْهَبُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ؟
ظَلِيفاً؟ إِنَّ ذا لَهْوَ العَجِيبُ
Mânâsı: akciğeri kesilmiş, onun kesilmişi. Ve ondan her ne kurursa, o **صَرِيمُ سَحْرٍ**’dır. Sa‘leb inşad etti:
تقولُ ظَعِينَتِي لَمَّا استَقَلَّتْ:
أَتَتْرُكُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ؟
Ve **صُرِمَ سَحْرُه**: ümidi kesildi. Ve **صَريم سَحْرٍ**; ümidi kesik diye tefsir edilmiştir. Ve bir at **سَحِيرٌ**: karnı büyük. Ve **السَّحْرُ** ve **السُّحْرةُ**: siyahlığın üzerine çıkan beyazlıktır; **بالسين والصاد** ile denir; ancak **السين** daha çok sabahın **سَحَر**’ında kullanılır; ve **الصاد** renklerde; denir: **حمار أَصْحَرُ** ve **أَتان صَحراءُ**.

Ve **الإِسحارُّ** ve **الأَسْحارُّ**: üzerinde malın semirdiği bir ottur; tekili **إِسْحارَّةٌ** ve **أَسْحارَّةٌ**’dır. Ebû Hanîfe dedi: bir bedevînin **السِّحارُ** dediğini işittim; **الأَلف**’i attı ve **الراء**’yı hafifletti; ve onun bitkisinin turpa benzediğini, ancak onun bir turpu olmadığını iddia etti; ve o kabadır; ortasında bir kamış yükselir; başında turpun **كُعْبُرَة**’si gibi bir **كُعْبُرَةٌ** vardır; içinde yağlı bir tane vardır; yenir ve onunla tedavi olunur; ve yaprağında bir keskinlik vardır. Dedi: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Dedi: bilmem, o **الإِسْحارّ** mıdır yoksa başkası mıdır. el-Ezherî, Nadr’dan: **الإِسحارَّةُ** ve **الأَسحارَّةُ**, sap üzerinde biten sıcak bir ottur; küçük yaprakları vardır; sanki **الشِّهْنِيزَةُ** gibi siyah bir tanesi vardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ح ر * * السُّحْر * بالضم الرئة والجمع * أسحارٌ * كبرد وأبراد وكذا * السَّحْرُ * بالفتح وجمعه * سُحُورٌ * كفلس وفلوس وقد يُحرك لمكان حرف الحلق فيقال * سَحْرٌ * و * سَحَرٌ * كنهْر ونهَر والسَّحَرُ * قبيل الصبح تقول لقيته سحرا إذا أردت به سحر ليلتك لم تصرفه لأنه معدول عن الألف واللام وهو معرفة وقد غلب عليه التعريف من غير إضافة ولا ألف ولام وإن أردت به نكرة صرفته قال الله تعالى ﴿إلا آل لوط نجيناهم بسحر﴾ و * السَّحْرةُ * بالضم السَحَر الأعلى تقول أتيته بسَحَر وبسُحْرة و * أسْحَرْنا * سرنا وقت السحر وأسحرنا صرنا في السحر و * اسْتَحَر * الديك صاح في السحر و * السَّحُورُ * بالفتح ما * يُتَسَحَّرُ * به و * السِّحْرُ * الأخذة وكل ما لطُف مأخذه ودق فهو سحر وقد * سَحَرَهُ * يسحره بالفتح * سِحْرا * بالكسر و * الساحِرُ * العالم و * سَحَرهُ * أيضا خدعه وكذا إذا علله و * سَحَرَّهُ تَسْحِيرا * مثله وقوله تعالى ﴿إنما أنت من المُسَحَّرين﴾ قيل * المُسَحَّرُ * المخلوق ذا * سَحْرٍ * أي رئة وقيل المُعلل

##### Türkçe

* س ح ر * * **السُّحْر** * (ضمme ile) akciğer; çoğulu * **أسحارٌ** *; (tıpkı) برد ve أبراد gibi. Aynı şekilde * **السَّحْرُ** * (fetha ile); çoğulu * **سُحُورٌ** *; (tıpkı) فلس ve فلوس gibi. Boğaz harfi sebebiyle harekelenebilir de; şöyle denir: * **سَحْرٌ** * ve * **سَحَرٌ** *; (tıpkı) نهْر ve نهَر gibi. Ve * **السَّحَرُ** *: sabahdan az önce. “Onu seher vakti gördüm” dersin; bununla gecenin seherini kastettiğinde onu tenvinli yapmazsın; çünkü elif ve lâm’dan çevrilmiştir ve marifedir. Ayrıca izafet olmaksızın ve elif-lâm olmaksızın da tarif ona galip olmuştur. Eğer onunla nekreyi kast edersen onu tenvinli yaparsın. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿إلا آل لوط نجيناهم بسحر﴾.

Ve * **السَّحْرةُ** * (ضمme ile): en yüksek seher. “Ona seherde geldim” dersin: **بسَحَر** ve **بسُحْرة** ile. Ve * **أسْحَرْنا** *: seher vaktinde yürüdük. “أسحرنا” (yani) seher vaktine girdik. Ve * **اسْتَحَر** *: horoz seherde öttü. Ve * **السَّحُورُ** * (fetha ile): kendisiyle * **يُتَسَحَّرُ** * olunan şey. Ve * **السِّحْرُ** *: tutuş (yakalama); ve elde edilişi latif olan ve ince olan her şey sihirdir. Nitekim onu * **سَحَرَهُ** * (fetha ile) “onu sihirledi” diye; * **سِحْرا** * (kesra ile) (masdar olarak) “sihir” (yapar). Ve * **الساحِرُ** *: âlim. Ve onu * **سَحَرهُ** * da: onu aldattı; aynı şekilde onu oyaladı (bahane ile meşgul etti)ğinde de. Ve * **سَحَرَّهُ تَسْحِيرا** *: bunun benzeri. Ve O’nun sözü: ﴿إنما أنت من المُسَحَّرين﴾; denildi ki: * **المُسَحَّرُ** *: * **سَحْرٍ** * sahibi, yani akciğer sahibi yaratılmış. Ve denildi ki: (o) oyalandırılmıştır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السحر، بفتح فسكون وقد يحرك، مثال نهر ونهر، لمكان حرف الحلق، ويضم - فهي ثلاث لغات، وزاد الخفاجي في العناية: بكسر فسكون، فهو إذا مثلث، ولم يذكره أحد من الجماهير، فليتثبت -: الرئة. وبه فسر حديث عائشة رضي الله عنها  مات رسول الله صلى الله عليه وسلم بين سحري ونحري  أي مات صلى الله ليه وسلم وهو مستند إلى صدرها وما يحاذي سحرها منه. وحكى القتيبي فيه أنه بالشين المعجمة والجيم، وسيأتي في موضعه، والمحفوظ الأول. وقيل: السحر بلغاته الثلاث: ما التزق بالحلقوم والمرئ من أعلى البطن، وقيل: هو كل ما تعلق بالحلقوم من قلب وكبد ورئة. ج سحور وأسحار وسحر. وقيل أن السحور، بالضم، جمع سحر بالفتح. وأما الأسحار والسحر فجمع سحر، محركة. والسحر، أثر دبرة البعير برأت وابيض موضعها. ومن أمثالهم:  انتفخ سحره  وانتفخت مساحره. وعلى الأول اقتصر أئمة الغريب، والثاني ذكره الزمخشرى في الأساس. وقالوا يقال ذلك للجبان، وايضا لمن عدا طوره. قال الليث: إذا نزت يالرجل البطنة يقال: انتفخ سحره. معناه عدا طوره وجاوز قدره. قال الأزهري: هذا خطأ إنما يقال: انتفخ سحره، للجبان الذي ملأ الخوف جوفه فانتفخ السحر وهو الرئة، حتى رفع القلب إلى الحلقوم. ومنه قوله تعالى  وبلغت القلوب الحناجر وتظنون بالله الظنونا  وكذلك قوله:  وأنذرهم يوم الآزفة إذ القلوب لدى الحناجر  ، كل هذا يدل على انتفاخ السحر، مثل لشدة الخوف وتمكن الفزع وأنه لا يكون من البطنة. وفي الأساس: انتفخ سحره ومساحره من وجل وجبن. وتبعه المصنف في البصائر. وفي حديث أبي جهل يوم بدر قال لعتبة بن ربيعة:  انتفخ سحرك  أي رئتك، يقال ذلك للجبان.

  ومن أمثالهم:  انقطع منه سحري  ، أي يئست منه، كما في الأساس. وزاد: وأنا منه غير صريم سحر، أي غير قانط. وتبعه في البصائر. ومن المجاز: المقطعة السحور، والمقطعة الأسحار، وكذا المقطعة الانماط، وقد تكسر الطاء، ونسبه الأزهري لبعض المتأخرين: الأرنب، وهو على التفاؤل، أي سحره يقطع. وعلى اللغة الثانية، أي من سرعتها وشدة عدوها كأنها تقطع سحرها ونياطها. وقال الصاغاني: لأنها تقطع أسحار الكلاب، لشدة عدوها، وتقطع أسحار من يطلبها، قاله ابن شميل. ومن المجاز: السحور، كصبور هو ما يتسحر به وقت السحر من طعام أو لبن أو سويق، وضع اسما لما يؤكل ذلك الوقت. وقد تسحر الرجل ذلك الطعام أي أكله، قاله الأزهري. وقال ابن الأثير: هو بالفتح اسم ما يتسحر به، وبالضم المصدر والفعل نفسه، وقد تكرر ذكره في الحديث. وأكثر ما يروى بالفتح، وقيل: الصواب بالضم، لأنه بالفتح الطعام، والبركة والأجر والثواب في الفعل لا في الطعام. ومن المجاز السحر، محركة: قبيل الصبح آخر الليل، كالسحر، بالفتح والجمع أسحار كالسحري والسحرية، محركة فيهما، يقال لقيته سحري هذه الليلة وسحريتها. قال ابن قيس الرقيات:
  ولدت أغر مباركـا                      كالبدر وسط سمائها
  في ليلة لا نحس في                      سحريها وعشائهـا وقال الأزهري: السحر: قطعة من الليل. وقال الزمخشرى: وإنما سمي السحر استعارة لأنه وقت إدبار الليل وإقبال النهار، فهو متنفس الصبح. ومن المجاز: السحر: البياض يعلو السواد، يقال بالسين وبالصاد، إلا أن السين أكثر ما يستعمل في سحر الصبح، والصاد في الألوان. يقال: حمار أصحر وأتان صحراء. ومن المجاز: السحر: طرف كل شيء وآخره، استعارة من أسحار الليالي، ج أسحار قال ذو الرمة يصف فلاة:
  مغمض أسحار الخبوت إذا اكتسى                      من الآل جلا نازح الماء مقفـر قال الأزهري: أسحار الفلاة: أطرافها. ومن المجاز: السحرة بالضم: السحر، وقيل: الأعلى منه. وقيل: هو من ثلث الليل الآخر إلى طلوع الفجر. يقال: لقيته بسحرة ولقيته سحرة وسحرة يا هذا، ولقيته بالسحر الأعلى، ولقيته بأعلى سحرين، وأعلى السحرين. قالوا: وأما قول العجاج:
  غدا بأعلى سحر وأحرسا فهو خطأ كان ينبغي له أن يقول: بأعلى سحرين، لأنه أول تنفس، الصبح، كما قال الراجز:
  مرت بأعلى سحرين تدأل وفي الأساس: لقيته بالسحر، وفي أعلى السحرين، وهما سحر مع الصبح وسحر قبيله. كما يقال الفجران: الكاذب والصادق.

  ويقال: لقيته سحرا وسحر يا هذا، معرفة، لم تصرفه إذا كنت تريد سحر ليلتك، لأنه معدول عن الألف واللام، وقد غلب عليه التعريف بغير إضافة ولا ألف ولام كما غلب ابن الزبير على واحد من بنيه. فإن أردت سحر نكرة صرفته وقلت أتيته بسحر وبسحرة، كما قال الله تعالى:  إلا آل لوط نجيناهم بسحر  أجراه لأنه نكرة، كقولك: نجيناهم بليل. فإذا ألقت العرب منه الباء لم يجروه، فقالوا: فعلت هذا سحر، يا فتى، وكأنهم في تركهم إجراءه أن كلامهم كان فيه بالألف واللام، فجرى على ذلك، فلما حفت منه الألف واللام وفيه نيتهما لم يصرف. كلام العرب أن يقولوا: ما زال عندنا منذ السحر، لا يكادون يقولون غيره. وقال الزجاج، وهو قول سيبويه: سحر إذا كان نكرة يراد سحر من الأسحار انصرف. تقول: أتيت زيدا سحرا من الأسحار. فإذا أردت سحر يومك قلت: أتيته سحر، يا هذا، وأتيته بسحر، يا هذا. قال الأزهري: والقياس ما قاله سيبويه. وتقول: سر على فرسك سحر، يا فتى. فلا ترفعه، لأنه ظرف غير متمكن. وإن سميت بسحر رجلا أو صغرته انصرف، لأنه ليس على وزن المعدول كأخر. تقول: سر على فرسك سحيرا. وإنما لم ترفعه لأن التصغير لم يدخله في الظروف المتمكنة، كما أدخله في الأسماء المتصرفة. ومن المجاز: أسحر الرجل: سار فيه، أي في السحر، أو نهض ليسير في ذلك الوقت، كاستحر. وأسحر أيضا: صار فيه، كاستحر وبين سار وصار جناس محرف. والسحرة، بالضم، لغة في الصحرة، بالصاد، كالسحر محركة، وهو بياض يعلو السواد. ومن المجاز السحر بالكسر: عمل يقرب فيه إلى الشيطان وبمعونة منه. وكل ما لطف مأخذه ودق فهو سحر. والجمع أسحار وسحور. والفعل كمنع. سحره يسحره سحرا وسحرا، وسحره. ورجل ساحر من قوم سحرة وسحار. وسحار من قوم سحارين، ولا يكسر. وفي كتاب  ليس  لابن خالويه: ليس في كلام العرب فعل يفعل فعلا إلا سحر يسحر سحرا. وزاد أبو حيان. فعل يفعل فعلا، لا ثالث لهما، قاله شيخنا. ومن المجاز. السحر: البيان في فطنة، كما جاء في الحديث  أن قيس بن عاصم المنقري، والزبرقان بن بدر، وعمرو بن الأهتم قدموا على النبي صلى الله عليه وسلم، فسأل النبي صلى الله عليه وسلم عمرأ عن الزبرقان، فأثنى عليه خيرا، فلم يرض الزبرقان بذلك، وقال: والله يا رسول الله إنه ليعلم أنني أفضل مما قال، ولكنه حسد مكاني منك، فأثنى عليه عمرو شرا، ثم قال: والله ما كذبت عليه في الأولى ولا في الآخره، ولكنه أرضاني فقلت بالرضا، ثم أسخطني فقلت بالسخط. فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: إن من البيان لسحرا  . قال أبو عبيد: كأن معناه والله أعلم أنه يبلغ من ثنائه أنه يمدح الإنسان فيصدق فيه حتى يصرف قلوب السامعين إليه، أي إلى قوله، ويذمه فيصدق فيه حتى يصرف قلوبهم أيضا عنه إلى قوله الآخر. فكأنه سحر السامعين بذلك. انتهى. قال شيخنا: زعم قوم أن كلام المصنف فيه تناقض، فكان الأولى في الأولى: حتى يصرف قلوب السامعين إليه. وفي الثانية: حتى يصرف قلوبهم عنه، لكن قوله أيضا يحقق أن كلا منهما: حتى يصرف قلوب السامعين. والمراد أنه بفصاحته يصير الناس يتعجبون منه مدحا وذما، فتنصرف قلوب السامعين إليه في الحالتين، كما قاله المصنف. ولا اعتداد بذلك الزعم. وهذا الذي قاله المصنف ظاهر وإن كان فيه خفاء. انتهى. قلت: لفظة  أيضا  ليست في نص أبي عبيد، وإنما زادها المصنف من عنده، والمفهوم منها

  الاتحاد في الصرف، غير أنه في الأول: إليه، وفي الثاني: عنه إلى قوله الآخر والعبارة ظاهرة لا تناقض فيها، فتأمل. وقال بعض أئمة الغريب، وقيل إن معناه إن من البيان ما يكتسب من الإثم ما يكتسبه الساحر بسحره، فيكون في معرض الذم. وبه صرح أبو عبيد البكري الأندلسي في شرح أمثال أبي عبيد القاسم بن سلام، وصححه غير واحد من العلماء، ونقله السيوطي في مرقاة الصعود، فأقره، وقال: وهو ظاهر صنيع أبي داوود. قال شيخنا: وعندي أن الوجهين فيه ظاهران، كما قال الجماهير من أرباب الغريب وأهل الأمثال. وفي التهذيب: وأصل السحر: صرف الشيء عن حقيقته إلى غيره، فكأن الساحر لما أرى الباطل في صورة الحق، وخيل الشيء على غير حقيقته فقد سحر الشيء عن وجهه، أي صرفه. وروى شمر عن ابن أبي عائشة قال: العرب. إنما سمت السحر سحرا لأنه يزيل الصحة إلى المرض، وإنما يقال سحره، أي أزاله عن البغض إلى الحب. وقال الكميت:الاتحاد في الصرف، غير أنه في الأول: إليه، وفي الثاني: عنه إلى قوله الآخر والعبارة ظاهرة لا تناقض فيها، فتأمل. وقال بعض أئمة الغريب، وقيل إن معناه إن من البيان ما يكتسب من الإثم ما يكتسبه الساحر بسحره، فيكون في معرض الذم. وبه صرح أبو عبيد البكري الأندلسي في شرح أمثال أبي عبيد القاسم بن سلام، وصححه غير واحد من العلماء، ونقله السيوطي في مرقاة الصعود، فأقره، وقال: وهو ظاهر صنيع أبي داوود. قال شيخنا: وعندي أن الوجهين فيه ظاهران، كما قال الجماهير من أرباب الغريب وأهل الأمثال. وفي التهذيب: وأصل السحر: صرف الشيء عن حقيقته إلى غيره، فكأن الساحر لما أرى الباطل في صورة الحق، وخيل الشيء على غير حقيقته فقد سحر الشيء عن وجهه، أي صرفه. وروى شمر عن ابن أبي عائشة قال: العرب. إنما سمت السحر سحرا لأنه يزيل الصحة إلى المرض، وإنما يقال سحره، أي أزاله عن البغض إلى الحب. وقال الكميت:
  وقاد إليها الحب فانقاد صعـبـه                      بحب من السحر الحلال التحبب يريد أن غلبة حبها كالسحر وليس به ؛ لأنه حب حلال، والحلال لا يكون سحرا، لأن السحر فيه كالخداع. قال ابن سيده: وأما قوله صلى الله عليه وسلم  من تعلم بابا من النجوم فقد تعلم بابا من السحر  فقد يكون على المعنى الأول، أي أن علم النجوم محرم التعلم، وهو كفر، كما أن علم السحر كذلك. وقد يكون على المعنى الثاني، أي أنه فطنة وحكمة، وذلك ما أدرك منه بطريق الحساب كالكسوف ونحوه، وبهذا علل الدينوري هذا الحديث. والسحر، بالفتح أيضا: الكبد وسواد القلب ونواحيه. وبالضم: القلب، عن الجرمي، وهو السحرة، أيضا. قال:
  وإني امرؤ لم تشعر الجبن سحرتيإذا ما انطوى مني الفؤاد على حقد وسحر، كمنع: خدع وعلل، كسحر تسحيرا. قال امرؤ القيس:
  أرانا موضعين، لأمر غيب                      ونسحر بالطعام وبالشراب قوله: موضعين، أي مسرعين. وأراد بأمر غيب الموت. ونسحر أي نخدع أو نغذي: يقال سحره بالطعام والشراب سحرا وسحره: غذاه وعلله. وأما قول لبيد:
  فإن تسألينا فيم نحـن فـإنـنـا                      عصافير من هذا الأنام المسحر

  فإنه فسر بالوجهين، وكذا قوله تعالى:  إنما أنت من المسحرين  من التغذية والخديعة. وقال الفراء. أي إنك تأكل الطعام والشراب فتعلل به. وفي التهذيب: سحر الرجل، إذا تباعد. وسحر، كسمع: بكر تبكيرا. والمسحور: المفسد من الطعام. وهو الذي قد أفسد عمله، قال ثعلب طعام مسحور: مفسود. قال ابن سيده: هكذا حكاه:  مفسود  لا أدري هو على طرح الزائد أم فسدته لغة أم هو خطأ. والمسحور أيضا، المفسد من المكان لكثرة المطر، والذي قاله الأزهري وغيره: أرض مسحورة: أصابها من المطر أكثر مما ينبغي فأفسدها، أو من قلة الكلإ، قال ابن شميل: يقال للأرض التي ليس بها نبت: إنما هي قاع قرقوس. وأرض مسحورة: قليلة اللبن، أي لا كلأ فيها. وقال الزمخشرى: أرض مسحورة لا تنبت، وهو مجاز.
 والسحير: كأمير: المشتكى بطنه من وجع السحر، أي الرئة، فإذا أصابه منه السل وذهب لحمه فهو بحير. السحير: الفرس العظيم البطن، كذا في التكملة. وفي غيرها: العظيم الجوف. والسحارة، بالضم، من الشاة: ما يقتلعه القصاب، فيرمى به من الرئة والحلقوم وما تعلق بها، جعل بناؤه بناء السقاطة وأخواتها. السحر، بالفتح، والسحارة، كجبانة: شيء يلعب به الصبيان، إذا مد من جانب خرج على لون، وإذا مد من جانب آخر خرج على لون آخر مخالف للأول، وكل ما أشبه ذلك سحارة، قاله الليث، وهو مجاز. والإسحار والإسحارة، بالكسر فيهما، ويفتح والراء مشددة، و قال أبو حنيفة: سمعت أعرابيا يقول: السحار، وهذه مخففة، أي ككتاب فطرح الألف وخفف الراء: بقلة تسمن المال، وزعم هذا الأعرابي أن نباته يشبه الفجل غير أنه لا فجلة له، قوال ابن الأعرابي:
  وهو خشن يرتفع في وسطه قصبة
  في رأسها كعبرة ككعبرة الفجلة فيها حب له دهن يؤكل ويتداوى به، وفي ورقه حروفة لا يأكله الناس ولكنه ناجع في الإبل. وروى الأزهري عن النضر: الإسحارة: بقلة حارة تنبت على ساق، لها ورق صغار، لها حبة سوداء كأنها شهنيزة. والسوحر: شجر الخلاف، والواحدة سوحرة، هو الصفصاف أيضا يمانية، وقيل بالجيم، وقد تقدم. وسحار، ككتان، وفي بعض النسخ: ككتاب، صحابي. وعبد الله بن محمد السحري، بالكسر: محدث، عن ابن عيينة، وعنه محمد بن الحصيب، ولا أدري هذه النسبة إلى أي شيء، ولم يبينوه. والمسحر، كمعظم: المجوف، قاله الفراء في تفسير قوله تعالى:  إنما أنت من المسحرين  كأنه أخذ من قولهم: انتفخ سحرك، أي أنك تعلل بالطعام والشراب. واستحر الديك: صاح في السحر، والطائر: غرد فيه، قال امرؤ القيس:
  كأن المدام وصوب الغـمـام                      وريح الخزامى ونشر القطر
  يعـل بـه بـرد أنـيابـهـا                      إذا طرب الطائر المستحـر ومما يستدرك عليه:

  سحره عن وجهه  : صرفه:  فأنى تسحرون  فأنى تصرفون، قاله الفراء ويقال: أفك وسحر سواء. وقال يونس: تقول العرب للرجل: ما سحرك عن وجه كذا وكذا ? أي ما صرفك عنه ? والمسحور: ذاهب العقل المفسد ؛ رواه شمر عن ابن الأعرابي. وسحره بالطعام والشراب: غذاه، والسحر، بالكسر: الغذاء، من حيث إنه يدق ويلطف تأثيره. والمسحر، كمعظم: من سحره مرة بعد أخرى حتى تخبل عقله. والساحر: العالم الفطن. والسحر: الفساد، وكلأ مسحور: مفسد. وغيث ذو سحر، إذا كان ماؤه أكثر مما ينبغي. وسحر المطر الطين والتراب سحرا: أفسده فلم يصلح للعمل. وأرض ساحرة التراب. وعنز مسحورة: قليلة اللبن، ويقال إن البسق يسحر ألبان الغنم، وهو أن ينزل اللبن قبل الولاد، واستحروا: أسحروا، قال زهير:
  بكرن بكورا واستحرن بسحرة وسحر الوادي: أعلاه. وسحره تسحيرا: أطعمه السحور. ولها عين ساحرة، وعيون سواحر، وهو مجاز. وكل ذي سحر مسحر. وسحره فهو مسحور وسحير: أصاب سحره أو سحرته، ورجل سحر وسحير: انقطع سحره، وقول الشاعر:
  أيذهب ما جمعت صريم سحر                      ظليفا إن ذا لهو العـجـيب معناه مصروم الرئة: مقطوعها. وكل ما يبس منه فهو صريم سحر. أنشد ثعلب:
  تقول ظعينتي لما استقـلـت                      أتترك ما جمعت صريم سحر وصرم سحره: انقطع رجاؤه ن وقد فسر صريم سحر بأنه المقطوع الرجاء. تذييل: قال الفخر الرازي في الملخص: السحر والعين لا يكونان من فاضل ولا يقعان ولا يصحان منه أبدا، لأن من شرط السحر الجزم بصدور الأثر، وكذلك أكثر الأعمال من الممكنات من شرطها الجزم. والفاضل المتبحر بالعلوم، يرى وقوع ذلك من الممكنات التي يجوز أن توجد وأن لا توجد، فلا يصح له عمل أصلا. وأما العين فلأنه لابد فيها من فرط التعظيم للمرئي، والنفس الفاضلة لا تصل في تعظيم ما تراه إلى هذه الغاية، فلذلك لا يصح السحر إلا من العجائز، والتركمان،والسودان ونحو ذلك من النفوس الجاهلية. كذا في تاريخ شيخ مشايخنا الأخباري مصطفى بن فتح الله الحموي.

##### Türkçe

**السحر**: fetha ile sonra sükûn ile; ve hareketlendirilebilir; **نهر** ve **نهر** misali, boğaz harflerinin yeri sebebiyle; ve damme ile de gelir—böylece üç lugattır. **الخفاجي** **العناية**’de şunu artırdı: kesra ile sonra sükûn ile; böyle olunca üçlü olur; ve bunu cemaatten hiç kimse zikretmedi; öyleyse sağlamca tespit edilsin—: **الرئة** (akciğer). Bununla **عائشة** رضي الله عنها hadisi tefsir edildi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم **بين سحري ونحري** arasında öldü”; yani صلى الله عليه وسلم onun göğsüne ve ondan **سحر**’ına hizalanan şeye dayanmış halde öldü. **القتيبي** onda, bunun mu‘ceme **الشين** ve **الجيم** ile olduğunu nakletti; yeri geldiğinde gelecektir; korunmuş olan birincisidir. Ve denildi ki: **السحر** üç lugatıyla: karnın üst tarafından **الحلقوم** ve **المرئ**’e yapışan şeydir. Ve denildi ki: **الحلقوم**’a bağlı olan her şeydir: kalp, karaciğer ve akciğer. Çoğulu: **سحور** ve **أسحار** ve **سحر**. Ve denildi ki **السحور** (damme ile), fetha ile **سحر**’ın cem‘idir. **الأسحار** ve **السحر** ise, hareketli **سحر**’ın cem‘idir. Ve **السحر**: devenin sırtındaki yara izi; iyileşti ve yeri beyazladı. Mesellerindendir: “**انتفخ سحره**” ve “**انتفخت مساحره**”. Birinciye **الغريب** imamları iktisar etti; ikincisini **الزمخشرى** **الأساس**’ta zikretti. Ve dediler: bu, korkak için söylenir; ayrıca haddini aşan kimse için de. **الليث** dedi: adama şişkinlik (karın dolgunluğu) sıçrarsa “**انتفخ سحره**” denir. Manası: haddini aştı ve ölçüsünü geçti. **الأزهري** dedi: bu hatadır; ancak “**انتفخ سحره**” korkak için söylenir; korku içini doldurmuştur da **السحر**—o da **الرئة**’dir—şişmiştir; ta ki kalbi **الحلقوم**’a kaldırmıştır. Ondandır Allah تعالى sözü: “**وبلغت القلوب الحناجر وتظنون بالله الظنونا**”. Yine sözü: “**وأنذرهم يوم الآزفة إذ القلوب لدى الحناجر**”; bütün bunlar **السحر**’ın şişmesine delalet eder; şiddetli korku ve dehşetin yerleşmesi için bir temsil; ve bunun şişkinlikten olmayacağını. **الأساس**’ta: “**انتفخ سحره ومساحره**” korku ve korkaklıktan. **المصنف** **البصائر**’de ona tâbi oldu. Ve **أبي جهل**’in Bedir günü hadîsinde, **عتبة بن ربيعة**’ye dedi ki: “**انتفخ سحرك**”; yani akciğerin; bu korkak için söylenir.

Mesellerindendir: “**انقطع منه سحري**”; yani ondan ümidimi kestim; **الأساس**’ta olduğu gibi. Şunu artırdı: “ve ben ondan **غير صريم سحر**’ım”; yani ümitsiz değilim. **البصائر**’de ona tâbi oldu. Mecazdandır: **المقطعة السحور** ve **المقطعة الأسحار**; yine **المقطعة الانماط**; ve **الطاء** kırılabilir (kesra alabilir). **الأزهري** bunu bazı müteahhirlere nisbet etti: **الأرنب** (tavşan); bu, tefe’ül üzerinedir; yani onun **سحر**’ı kesilir. İkinci lugata göre ise: yani süratinden ve koşmasının şiddetinden; sanki **سحر**’ını ve **نياط**’ını kesiyor. **الصاغاني** dedi: çünkü koşmasının şiddetinden köpeklerin **أسحار**’ını keser; ve onu isteyenin **أسحار**’ını keser; bunu **ابن شميل** söyledi. Mecazdandır: **السحور**—**صبور** vezninde—**السحر** vaktinde yiyecek, süt veya **سويق**’ten **يتسحر به** olunan şeydir; o vakitte yenilene isim kılındı. Adam o yiyecekle **تسحر** etti; yani onu yedi; bunu **الأزهري** söyledi. **ابن الأثير** dedi: fetha ile, **يتسحر به** olunan şeyin ismidir; damme ile ise masdar ve fiilin kendisidir; hadiste zikri tekrar etmiştir. Çoğu fetha ile rivayet edilir; ve denildi ki: doğrusu damme iledir; çünkü fetha ile olan yemektir; bereket, ecir ve sevap ise fiildedir, yemekte değil. Mecazdandır **السحر**—hareketli—: sabaha yakın, gecenin sonu; fetha ile **السحر** gibi; ve cem‘i **أسحار**; hareketli ikisinde **السحري** ve **السحرية** gibi. Denir: “Bu gece onunla **سحري**’de ve **سحريتها**’da karşılaştım.” **ابن قيس الرقيات** dedi:

  “Doğurdu parlak, mübarek birini,
  göğünün ortasında dolunay gibi.
  Uğursuz olmayan bir gecede,
  onun **سحريها**’sında ve akşamında.”

**الأزهري** dedi: **السحر**: geceden bir parçadır. **الزمخشرى** dedi: ona ancak istiâre yoluyla **السحر** adı verildi; çünkü o, gecenin geri dönmesi ve gündüzün gelmesi vaktidir; o, sabahın nefes almasıdır. Mecazdandır: **السحر**: siyahlığın üzerine çıkan beyazlık; **السين** ile ve **الصاد** ile denir; ancak **السين** daha çok sabahın **سحر**’ında kullanılır; **الصاد** ise renklerde. Denir: “**حمار أصحر** ve **أتان صحراء**.” Mecazdandır: **السحر**: her şeyin ucu ve sonu; gecelerin **أسحار**’ından istiâre. Cem‘i **أسحار**. **ذو الرمة** bir çölü vasfederek dedi:

  “Çöküntülerin **أسحار**’ını kapalı; giyindiğinde,
  serabdan, suyu uzak, ıssız bir açıklık.”

**الأزهري** dedi: çölün **أسحار**’ı: onun uçlarıdır. Mecazdandır: **السحرة** (damme ile): **السحر**; ve denildi ki: ondan daha yükseğidir. Ve denildi ki: gecenin son üçte birinden fecrin doğuşuna kadardır. Denir: “Onunla **بسحرة** karşılaştım” ve “Onunla **سحرة** karşılaştım” ve “**سحرة** ey sen” ve “Onunla **بالسحر الأعلى** karşılaştım” ve “Onunla **بأعلى سحرين** karşılaştım” ve “**أعلى السحرين**.” Dediler: **العجاج**’ın şu sözüne gelince:

  “Yarın **بأعلى سحر** ve **أحرسا** ile gitti”

bu hatadır; ona “**بأعلى سحرين**” demesi gerekirdi; çünkü o, sabahın ilk nefes almasıdır; **الراجز**’in dediği gibi:

  “**بأعلى سحرين** geçti; **تدأل** ederken.”

**الأساس**’ta: “Onunla **بالسحر**’da ve **في أعلى السحرين**’de karşılaştım”; ikisi: sabahla birlikte bir **سحر** ve ondan önce bir **سحر**. Nitekim “iki fecr” denir: yalancı ve doğru.

Ve denir: “Onunla **سحرا** ve **سحر يا هذا** karşılaştım”; marife olarak; eğer gecenin **سحر**’ını kast ediyorsan onu tenvinlemezsin; çünkü elif-lâmdan çevrilmiştir; ve izafet olmaksızın ve elif-lâm olmaksızın da marifelik ona galip olmuştur; nitekim **ابن الزبير** bir oğluna galip olduğu gibi. Eğer nekre **سحر** istersen onu tenvinlersin ve “**بسحر** ve **بسحرة** geldim” dersin; Allah تعالى’nın sözü gibi: “**إلا آل لوط نجيناهم بسحر**”; onu yürüttü (i‘rablandırdı) çünkü o nekredir; “Onları geceleyin kurtardık” demen gibi. Araplar ondan **الباء**’yı düşürürlerse onu yürütmezler; “Bunu **سحر** yaptım, ey delikanlı” derler. Sanki onu yürütmeyi terk edişlerinde, sözleri elif-lâm ile idi; ona göre yürüdü; sonra elif-lâm ondan kaldırılınca ve ikisinin niyeti onda bulununca sarf edilmedi. Arapların sözü: “Bizde **منذ السحر**’dan beri duruyor”; neredeyse bundan başkasını söylemezler. **الزجاج** dedi—ki bu **سيبويه**’nin sözüdür—: **سحر** nekre olduğunda, **الأسحار**’dan bir **سحر** kastedilirse sarf olunur. Dersin: “Zeyd’e **سحرا من الأسحار** geldim.” Eğer gününün **سحر**’ını kastedersen: “Ona **سحر** geldim, ey sen” ve “Ona **بسحر** geldim, ey sen” dersin. **الأزهري** dedi: kıyas, **سيبويه**’nin dediğidir. Ve dersin: “Atının üzerinde **سحر** yürü, ey delikanlı.” Onu ref‘ etmezsin; çünkü o, yerleşik olmayan bir zarfdır. Eğer bir adama **سحر** diye isim verirsen veya onu küçültürsen sarf olunur; çünkü **أخر** gibi ma‘dûl vezninde değildir. Dersin: “Atının üzerinde **سحيرا** yürü.” Onu ref‘ etmedi; çünkü tasğîr onu yerleşik zarflara sokmadı; onu, çekimli isimlere soktuğu gibi. Mecazdandır: **أسحر الرجل**: onda yürüdü; yani **السحر**’da; yahut o vakitte yürümek için kalktı; **استحر** gibi. **أسحر** ayrıca: onda oldu; **استحر** gibi. **سار** ile **صار** arasında tahrifli cinas vardır. Ve **السحرة** (damme ile), **الصحرة**’de ( **الصاد** ile) bir lugattır; hareketli **السحر** gibi; o da siyahlığın üzerine çıkan beyazlıktır. Mecazdandır: kesra ile **السحر**: şeytana yaklaşmanın ve onun yardımıyla yapılan iştir. Ve alınışı latif ve ince olan her şey **سحر**’dır. Cem‘i **أسحار** ve **سحور**. Fiil, **منع** gibi: “**سحره يسحره سحرا وسحرا، وسحره**.” Ve **رجل ساحر**: **سحرة** ve **سحار** kavminden. Ve **سحار**: **سحارين** kavminden; ve kırılmaz (çoğul yapılmaz). **ابن خالويه**’nin **ليس** kitabında: Arapların كلامında “**فعل يفعل فعلا**” üzere bir fiil yoktur; ancak “**سحر يسحر سحرا**” vardır. **أبو حيان** artırdı: “**فعل يفعل فعلا**”; üçüncüleri yoktur; bunu şeyhimiz söyledi. Mecazdandır: **السحر**: zekâda beyan; hadiste geldiği gibi: “**قيس بن عاصم المنقري** ve **الزبرقان بن بدر** ve **عمرو بن الأهتم** Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldiler; Peygamber صلى الله عليه وسلم **عمرو**’ya **الزبرقان** hakkında sordu; o da onu hayırla övdü; **الزبرقان** buna razı olmadı ve dedi: Vallahi ey Allah’ın Resûlü, benim söylediğinden daha üstün olduğumu bildiği halde; fakat senden yanımdaki yerimi kıskandı. Bunun üzerine **عمرو** onu şerle övdü; sonra dedi: Vallahi ona ne birincide ne de sonrakinde yalan söyledim; fakat beni razı etti de rıza ile söyledim; sonra beni kızdırdı da kızgınlıkla söyledim. Bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: ‘**إن من البيان لسحرا**’.” **أبو عبيد** dedi: sanki manası—Allah en iyi bilendir—övgüsünün öyle bir dereceye ulaşmasıdır ki insanı över de onda doğru olur; ta ki dinleyenlerin kalplerini ona çevirir; yani onun sözüne; ve onu yerer de onda doğru olur; ta ki kalplerini de ondan çevirir, onun diğer sözüne. Sanki bununla dinleyenleri büyülemiştir. Bitti. Şeyhimiz dedi: bir kavim, **المصنف**’in sözünde çelişki olduğunu zannetti; öyleyse birincide daha evlâ olan: “ta ki dinleyenlerin kalplerini ona çevirir.” İkincide: “ta ki kalplerini ondan çevirir.” Lakin “**أيضا**” sözü, ikisinin de “ta ki dinleyenlerin kalplerini çevirir” olduğunu tahkik eder. Murad: fesahatıyla insanlar ondan, medih ve zemde, hayrete düşerler; böylece dinleyenlerin kalpleri iki halde de ona yönelir; **المصنف**’in dediği gibi. O zanna itibar yoktur. **المصنف**’in söylediği, onda bir kapalılık olsa da, zahirdir. Bitti. Dedim: “**أيضا**” lafzı **أبي عبيد**’in nassında yoktur; onu ancak **المصنف** kendi yanından artırdı; ondan anlaşılan ise…

Sarf (çekim) bakımından birlik; ancak birincide: **إليه** (ona/doğru), ikincide: **عنه** (ondan) — diğer sözüne kadar. İfade açıktır; onda çelişki yoktur; öyleyse düşün. Garîb (lafızları) imamlarından bazıları dedi; ve denildi ki onun mânası şudur: Beyandan öylesi vardır ki, sihirbazın sihriyle kazandığı günahı kazandığı gibi günahtan kazanır; böylece yerme makamında olur. Bunu, Ebû Ubeyd el-Bekrî el-Endelüsî, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Selâm’ın Emsâl’inin şerhinde açıkça söyledi; âlimlerden birden fazlası onu sahih gördü; Süyûtî onu **مرقاة الصعود**’da nakletti; onu onayladı ve dedi ki: Bu, Ebû Dâvûd’un işinin zahiridir. Şeyhimiz dedi: Bende ise, onda iki vechin de açık olduğu kanaati vardır; garîb erbabının ve emsâl ehlinin çoğunluğunun dediği gibi.

**التهذيب**’de: Sihirin aslı: bir şeyi hakikatinden başkasına çevirmektir; sanki sihirbaz bâtılı hak suretinde gösterdiğinde ve şeyi hakikati dışında hayal ettirdiğinde, şeyi yüzünden sihirlemiş olur; yani onu çevirmiş olur. Şemmer, İbn Ebî Âişe’den rivayet etti; dedi ki: Araplar sihre ancak “sihir” adını verdiler; çünkü o sıhhati hastalığa giderir; ve ancak “**سحره**” denir; yani onu buğzdan sevgiye giderdi. Kümeyt dedi:

Sarf (çekim) bakımından birlik; ancak birincide: **إليه** (ona/doğru), ikincide: **عنه** (ondan) — diğer sözüne kadar. İfade açıktır; onda çelişki yoktur; öyleyse düşün. Garîb (lafızları) imamlarından bazıları dedi; ve denildi ki onun mânası şudur: Beyandan öylesi vardır ki, sihirbazın sihriyle kazandığı günahı kazandığı gibi günahtan kazanır; böylece yerme makamında olur. Bunu, Ebû Ubeyd el-Bekrî el-Endelüsî, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Selâm’ın Emsâl’inin şerhinde açıkça söyledi; âlimlerden birden fazlası onu sahih gördü; Süyûtî onu **مرقاة الصعود**’da nakletti; onu onayladı ve dedi ki: Bu, Ebû Dâvûd’un işinin zahiridir. Şeyhimiz dedi: Bende ise, onda iki vechin de açık olduğu kanaati vardır; garîb erbabının ve emsâl ehlinin çoğunluğunun dediği gibi.

**التهذيب**’de: Sihirin aslı: bir şeyi hakikatinden başkasına çevirmektir; sanki sihirbaz bâtılı hak suretinde gösterdiğinde ve şeyi hakikati dışında hayal ettirdiğinde, şeyi yüzünden sihirlemiş olur; yani onu çevirmiş olur. Şemmer, İbn Ebî Âişe’den rivayet etti; dedi ki: Araplar sihre ancak “sihir” adını verdiler; çünkü o sıhhati hastalığa giderir; ve ancak “**سحره**” denir; yani onu buğzdan sevgiye giderdi. Kümeyt dedi:
  Sevgi onu ona sevk etti de, zoru boyun eğdi;
  helâl sihirden olan sevdirme sevgisiyle.

Onun muradı: Ona olan sevginin galebesi sihir gibidir; fakat o değildir; çünkü o helâl sevgidir; helâl sihir olmaz; çünkü sihirde aldatma gibisi vardır. İbn Sîde dedi: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) şu sözüne gelince: “Kim yıldızlardan bir bâb öğrenirse, sihirden bir bâb öğrenmiş olur”; bu, birinci mânaya göre olabilir; yani yıldız ilmi öğrenmek haramdır; ve küfürdür; sihir ilmi de öyle olduğu gibi. İkinci mânaya göre de olabilir; yani o, zekâ ve hikmettir; bu da ondan hesap yolu ile idrak edilendir; tutulma ve benzeri gibi; Dîneverî bu hadisi bununla gerekçelendirdi.

Ve **السحر** (fetha ile) ayrıca: karaciğer ve kalbin karalığı ve onun çevreleridir. Ve (damme ile): kalptir; Cermî’den; ve o, **السحرة**’dir de. Dedi ki:
  Ben öyle bir kişiyim ki korkaklık benim **سحرتي**’mi (kalbimi) hissettirmedi;
  benden gönül kin üzerine dürülüp toplandığında.

Ve **سحر** (men‘ gibi): aldattı ve oyaladı; **سحر** (teshîr olarak) gibi. İmru’ul-Kays dedi:
  Bizi iki mevki (hâl) üzere görürsün; gayb bir iş için;
  ve yemekle ve içecekle **نسحر** oluruz.

Onun sözü: “iki mevki”; yani süratli. Gayb işinden muradı ölümdür. “**ونسحر**” yani aldatılırız yahut besleniriz: “Onu yemek ve içecekle **سحره**” denir: **سحرا**; ve “**سحره**”: onu besledi ve oyaladı. Lebîd’in şu sözüne gelince:
  Eğer bize ne hâlde olduğumuzu sorarsan, şüphesiz biz
  bu insanlardan **المسحر** olanın serçeleriyiz.

O, iki vech ile tefsir edildi; Yüce Allah’ın sözü de böyledir: **إنما أنت من المسحرين**; besleme ve aldatmadan. Ferrâ dedi: Yani sen yemek ve içecek yersin; onunla oyalanırsın.

**التهذيب**’de: “Adam **سحر** etti” (uzaklaştı) denir; uzaklaştığında. Ve **سحر** (semi‘a gibi): erken çıktı; erkenden çıkışla. Ve **المسحور**: yemekten bozulmuş olan. O, işi bozulmuş olandır. Sa‘leb dedi: **طعام مسحور**: bozulmuş. İbn Sîde dedi: Onu böyle hikâye etti: **مفسود** (bozulmuş); bilmiyorum, bu ziyadeyi atma üzere midir, yoksa “**فسدته**” bir lehçe midir, yahut hata mıdır.

Ve **المسحور** ayrıca: yerden bozulmuş olan; yağmurun çokluğundan. Ezherî ve başkalarının dediği: **أرض مسحورة**: yağmurdan gerektiğinden fazlası ona isabet etti de onu bozdu; yahut otun azlığından. İbn Şümeyl dedi: Bitkisi olmayan yere denir ki: O ancak **قاع قرقوس**’tur. Ve **أرض مسحورة**: sütü az; yani onda ot yoktur. Zemahşerî dedi: **أرض مسحورة**: bitirmez; bu mecazdır.

Ve **السحير** (emîr gibi): **السحر** (yani akciğer) ağrısından karnı şikâyet edilen; yani akciğer; ondan verem ona isabet edip eti giderse o **بحير**’dir. **السحير**: karnı büyük at; **التكملة**’de böyle. Başkasında: içi büyük.

Ve **السحارة** (damme ile), koyundan: kasabın koparıp attığı şey; akciğerden ve gırtlaktan ve ona bağlı olandan; onun binasını **السقاطة** ve kardeşlerinin binası yaptı.

**السحر** (fetha ile) ve **السحارة** (cebâne gibi): çocukların oynadığı bir şey; bir yandan çekilince bir renk üzere çıkar; başka bir yandan çekilince birinciye muhalif başka bir renk üzere çıkar; buna benzeyen her şey **سحارة**’dır; Leys söyledi; bu mecazdır.

Ve **الإسحار** ve **الإسحارة** (ikisinde de kesra ile); ve fetha da olur; ve **الراء** şeddelidir. Ebû Hanîfe dedi: Bir bedevîyi işittim, diyordu ki: **السحار**; bu hafifletilmiştir; yani **كتاب** gibi; elifi attı ve **الراء**’yı hafifletti: Malı semirten bir ot. Bu bedevî iddia etti ki onun bitkisi turpa benzer; ancak onun turpu yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki:
  O serttir; ortasında bir kamış yükselir;
  başında turpun yumrusu gibi bir yumru vardır; onda yağlı bir tane vardır; yenir ve onunla tedavi olunur; yaprağında keskinlik vardır; insanlar onu yemez; fakat develerde etkilidir.

Ezherî, Nadr’dan rivayet etti: **الإسحارة**: sap üzerinde biten sıcak bir ot; küçük yaprakları vardır; sanki **شهنيزة** gibi siyah bir tanesi vardır.

Ve **السوحر**: **الخلاف** ağacı; bir tanesi **سوحرة**; o, söğüttür de; Yemenîdir. Ve **الجيم** ile denildi; geçmişti.

Ve **سحار** (kettân gibi) — bazı nüshalarda: **كتاب** gibi — sahâbîdir. Ve **عبد الله بن محمد السحري** (kesra ile): muhaddis; İbn Uyeyne’den; ondan da Muhammed b. el-Hasîb; bu nisbetin neye olduğunu bilmiyorum; onu açıklamadılar.

Ve **المسحر** (mu‘azzam gibi): içi boş; Ferrâ bunu Yüce Allah’ın sözü **إنما أنت من المسحرين**’in tefsirinde söyledi; sanki onların “**انتفخ سحرك**” sözünden alınmıştır; yani sen yemek ve içecekle oyalanırsın.

Ve “Horoz **استحر** etti”: seherde öttü; ve kuş: onda ötüş yaptı. İmru’ul-Kays dedi:
  Sanki şarap, bulutun sağanağı,
  ve **الخزامى** rüzgârı ve yağmurun yayılışı;
  onunla dişlerinin soğuğu giderilir;
  **المستحر** kuş coştuğunda.

Ve ona ilâve edilen (müstedrek) şeylerdendir:

**سحره عن وجهه**: onu çevirdi: **فأنى تسحرون**: “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?”; Ferrâ söyledi. Ve denir: **أفك** ile **سحر** birdir. Yûnus dedi: Araplar adama der ki: “Seni falan falan yüzünden ne **سحرك** etti?” yani seni ondan ne çevirdi?

Ve **المسحور**: aklı gitmiş, bozulmuş; Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti. Ve “Onu yemek ve içecekle **سحره**”: onu besledi. Ve **السحر** (kesra ile): gıda; onun tesirinin incelip latifleşmesi bakımından.

Ve **المسحر** (mu‘azzam gibi): onu bir kere sonra bir kere daha sihirleyip aklını bozana denir. Ve **الساحر**: bilen, zeki. Ve **السحر**: bozulma. Ve **كلأ مسحور**: bozulmuş. Ve “**غيث ذو سحر**”: suyu gerektiğinden fazla olduğunda. Ve “Yağmur çamuru ve toprağı **سحرا** etti”: onu bozdu da işe elverişli olmadı. Ve **أرض ساحرة التراب**. Ve **عنز مسحورة**: sütü az. Ve denir ki **البسق** koyunların sütlerini sihirler; o, doğumdan önce sütün inmesidir. Ve **استحروا**: **أسحروا** (sehere girdiler). Züheyr dedi:
  Erken erkenden çıktılar ve bir seher vaktinde **استحرن** ettiler.

Ve **سحر الوادي**: onun üst tarafı. Ve “Onu **تسحيرا** etti”: ona sahur yedirdi. Ve onun **عين ساحرة**’si vardır; ve **عيون سواحر**; bu mecazdır. Ve her **ذي سحر** (akciğer sahibi) **مسحر**’dır. Ve “Onu **سحره** etti”: o **مسحور**’dur; ve **سحير**: onun **سحره**’ne yahut **سحرته**’ne isabet etti. Ve “Adam **سحر** ve **سحير**”: onun **سحره** kesildi. Şairin sözü:
  Topladığım şey gider mi, **صريم سحر** (kesik akciğer) —
  zayıf; şüphesiz bu gerçekten acayiptir.

Mânası: akciğeri kesilmiş: onun kesilmişi. Ondan kuruyan her şey **صريم سحر**’dır. Sa‘leb inşâd etti:
  Göçen kadınım, yola koyulunca dedi ki:
  Topladığım şeyi bırakır mısın, **صريم سحر**?

Ve “Onun **سحر**’inin **صرم**’u”: onun ümidi kesildi. Ve **صريم سحر**’ın “ümidi kesilmiş” diye tefsir edildiği açıklanmıştır.

Zeyl: Fahr er-Râzî **الملخص**’ta dedi: Sihir ve göz (nazar), fazilet sahibinden olmaz; ondan vuku bulmaz ve ondan asla sahih olmaz; çünkü sihir şartlarından biri, eserin sudûruna kesin hükmetmektir; mümkünlerden olan amellerin çoğunda da şart, kesin hükmetmektir. İlimlerde derinleşmiş fazilet sahibi ise, bunun, var olması da olmaması da câiz olan mümkünlerden vukuunu görür; bu yüzden ona hiçbir amel sahih olmaz. Göz (nazar) ise, onda görüleni aşırı yüceltmek mutlaka gerekir; faziletli nefis, gördüğünü yüceltmede bu gayeye ulaşmaz; bu sebeple sihir ancak kocakarılar, Türkmenler, Sudanlılar ve bunun benzeri câhilî nefislerden sahih olur. Şeyh şeyhlerimizin tarih kitabında böyledir: haberci Mustafa b. Fethullah el-Hamevî.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَحَرَهُ
1 سَحَرَهُ ذ He, or it, hit, or hurt, his سَحْر [or lungs, &c.], (Mgh, TA,) or his سُحْرَة [i. e. heart]. (TA.) ― -b2- And the same, aor. سَحَرَ , inf. n. سِحْرٌ, (T, TA,) [said to be] the only instance of a pret. and aor. and inf. n. of these measures except the verb فَعَلَ, aor. يَفْعَلُ, inf. n. فِعْلٌ, (MF,) (tropical:) He turned it, (T,) or him, (TA,) عَنْ وَجْهِهِ [from its, or his, course, or way, or manner of being]: and hence other significations here following. (T, TA. [Accord. to the T, this seems to be proper; but accord. to the A, tropical.]) In this sense the verb is used in the Kur xxiii. 91. (Fr.) The Arabs say to a man, مَا سَحَرَكَ عَنْ وَجْهِ كَذَا وَ كَذَا (tropical:) What has turned thee from such and such a course? (Yoo.) أُفِكَ and سُحِرَ are syn. [as meaning (tropical:) He was turned from his course &c.]. (TA.) ― -b3- And (tropical:) He turned him from hatred to love. (TA.) ― -b4- Hence, (TA,) aor. and inf. n. as above, (T, S, TA,) and inf. n. also سَحْرٌ, (KL, TA,) (tropical:) He enchanted, or fascinated, him, or it; (S, * K, * KL, PS;) and so ↓ سحّرهُ (MA, TA) [in an intensive or a frequentative sense, meaning he enchanted, or fascinated, him, or it, much, or (as shown by an explanation of its pass. part. n.) time after time]: and سَحَرَ عَيْنَهُ He enchanted, or fascinated, his eye. (MA.) You say, سَحَرَ الشَّىْءَ عَنْ وَجْهِهِ, meaning (tropical:) He (an enchanter, سَاحِرٌ) apparently turned the thing from its proper manner of being, making what was false to appear in the form of the true, or real; causing the thing to be imagined different from what it really was. (T, TA. [See سِحْرٌ, below.]) And المَرْأَةُ تَسْحَرُ النَّاسَ بِعَيْنِهَا (tropical:) [The woman enchants, or fascinates, men by her eye]. (A.) And سَحَرَهُ بِكَلَامِهِ (assumed tropical:) He caused him, or enticed him, to incline to him by his soft, or elegant, speech, and by the beauty of its composition. (Msb.) ― -b5- (tropical:) He deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted, him; (S, Mgh, K; *) as also ↓ سحّرهُ, [but app. in an intensive or a frequentative sense,] (K, TA,) inf. n. تَسْحِيرٌ. (TA. [Accord. to the Mgh, the former verb in this sense seems to be derived from the same verb in the first of the senses expl. in this art.]) ― -b6- And in like manner, (assumed tropical:) He diverted him [with a thing], as one diverts a child with food, that he may be contented, and not want milk; syn. عَلَّلَهُ; as also ↓ سحّرهُ, inf. n. تَسْحِيرٌ. (S, TA.) One says, سَحَرَهُ بِالطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ, and ↓ سحّرهُ, (assumed tropical:) He fed him, and diverted him [from the feeling of want], with meat and drink. (TA.) ― -b7- And سَحَرْتُ الفِضَّةَ (assumed tropical:) I gilded the silver. (Ham p. 601.) ― -b8- سِحْرٌ is also syn. with فَسَادٌ [as quasi-inf. n. of أَفْسَدَ, as is indicated in the TA; thus signifying The act of corrupting, marring, spoiling, &c.: see the pass. part. n. مَسْحُورٌ]. (TA.) [Hence,] one says, سَحَرَ المَطَرُ الطِّينَ and التُّرَابَ, (assumed tropical:) The rain spoiled the clay, and the earth, or dust, so that it was not fit for use. (TA.) ― -b9- And one says of the adhesion of the lungs to the side by reason of thirst, يَسْحَرُ أَلْبَانَ الغَنَمِ, meaning (assumed tropical:) It causes the milk of the sheep, or goats, to descend before bringing forth. (TA.) -A2- سَحَرَ also signifies He went, or removed, to a distance, or far away; syn. تَبَاعَدَ; (T, K;) said of a man. (T, TA.) -A3- سَحِرَ, aor. سَحَرَ , (assumed tropical:) He went forth early in the morning, in the first part of the day; or between the time of the prayer of daybreak and sunrise; syn. بَكَّرَ. (O, K. [See also 4.])

سحّر
2 سحّر ذ , inf. n. تَسْحِيرٌ: see 1, in four places. ― -b2- Also (tropical:) He fed another, or others, with the food, or meal, called the سَحُور: (M, Mgh, TA:) or سَحَّرَهُمْ signifies he gave to them the meal so called. (Mgh.)

اسحر
4 اسحر ذ (tropical:) He was, or became, in the time called the سَحَر; (S, A, K;) as also ↓ استحر. (TA.) And (tropical:) He went, or journeyed, in the time so called: (S, K, TA:) or he rose to go, or journey, in that time; and so ↓ استحر: (TA:) or this latter signifies he went forth in that time. (A. [See also 1, last sentence.])

تسحّر
5 تسحّر ذ (A, Mgh, Msb) and تسحّر السَّحُورَ (Az, TA) (tropical:) He ate the food, or meal, [or drank the draught of milk,] called the سَحُور. (Az, A, Mgh, Msb, TA.) ― -b2- And تسحّر بِهِ (tropical:) He ate it, (S, * K, * TA,) namely, food, or سَوِيق [q. v.], [or drank it, namely, milk,] at the time called the سَحَر. (TA.)

استحر
8 استحر ذ : see 4, in two places. ― -b2- Also (assumed tropical:) He (a cock) crowed at the time called the سَحَر: (S, K:) and he (a bird) sang, warbled, or uttered his voice, at that time. (TA.)

سَحْرٌ
سَحْرٌ ذ , and ↓ سَحَرٌ, (S, Mgh, Msb, K,) sometimes thus because of the faucial letter, (S,) and ↓ سُحْرٌ, (S, Msb, K,) and, accord. to El-Khafájee, in the 'Ináyeh, ↓ سِحْرٌ, but this is not mentioned by any other, and therefore requires confirmation, (TA,) The lungs, or lights: (S, A, Mgh, Msb, K:) or what adheres to the gullet and the windpipe, of [the contents of] the upper part of the belly: or all that hangs to the gullet, consisting of the heart and liver and lungs: (Msb, TA:) and the part of the exterior of the body corresponding to the place of the lungs: (Mgh, TA: *) and سَحْرٌ signifies also the liver; and the core, or black or inner part, (سَوَاد,) and sides, or regions, of the heart: (TA:) and ↓ سُحْرٌ, the heart; (ElJarmee, K;) as also ↓ سُحْرَةٌ: (TA:) the pl. (of سَحْرٌ, S, Msb) is سُحُورٌ, and (of ↓ سُحْرٌ, S, Msb, and of ↓ سَحَرٌ, Msb) أَسْحَارٌ. (S, Msb, K.) ― -b2- Hence, اِنْتَفَخَ سَحْرُهُ, (S, A, K,) and اِنْتَفَخَتْ ↓ مَسَاحِرُهُ, (A, K,) (tropical:) His lungs became inflated, or swollen, by reason of timidity and cowardice: (A:) said of a coward: (S:) and of one who has exceeded his due bounds: Lth says that, when repletion arises in a man, one says انتفخ سحره, and that the meaning is, [as given also in the K,] he exceeded his due bounds: but Az says that this is a mistake, and that this phrase is only said of a coward, whose inside is filled with fear, and whose lungs are inflated, or swollen, so that the heart is raised to the gullet: and of the same kind is the phrase in the Kur [xxxiii. 10] وَبَلَغَتِ القُلُوبُ الحَنَاجِرَ. (TA.) ― -b3- And المُقَطَّعَةُ الأَسْحَارِ, and السُّحُورِ, (assumed tropical:) [She that has her lungs burst asunder], an appellation given to the أَرْنَب [i. e. hare, or female hare], (S, K,) or to the swift ارنب, (TA in art. قطع,) by way of good omen, meaning that her lungs will burst asunder; like المُقَطَّعَةُ النِّيَاطِ: (S:) and some (of those of later times, S) say المُقَطِّعَةُ, with kesr to the ط; (S, K;) as though, by her speed and vehemence of running, she would burst asunder her lungs; (S;) or because she bursts the lungs of the dogs by the vehemence of her running, and the lungs of him who purses her. (ISh, Sgh.) ― -b4- And اِنْقَطَعَ مِنْهُ سَحْرِى (tropical:) I despaired of him, or it. (A, K.) And أَنَا مِنْهُ غَيْرُ صَرِيمِ سَحْرٍ (tropical:) I am not in despair of him, or it. (A, B.) صَرِيمُ سَحْرٍ is also expl. as signifying (tropical:) Having his hope cut off: and (tropical:) anything despaired of. (TA.) And صُرِمَ سَحْرُهُ means (tropical:) His hope was cut off. (TA.) -A2- Also The scar of a gall on the back of a camel, (K, TA,) when it has healed, and the place thereof has become white. (TA.) -A3- And The upper, or highest, part of a valley. (TA.) -A4- See also سَحَّارَةٌ. -A5- And see سَحَرٌ, in two places.

سُحْرٌ
سُحْرٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places.

سِحْرٌ
سِحْرٌ ذ : see سَحْرٌ, first sentence. -A2- [Also] an inf. n. of سَحَرَهُ, meaning (tropical:) The turning a thing from its proper manner of being to another manner: (T, TA: [accord. to the T, this seems to be proper; but accord. to the A, tropical:]) and hence, (T, TA,) (tropical:) enchantment, or fascination: (T, * S, * MA, KL, PS:) for when. the enchanter (السَّاحِرُ) makes what is false to appear in the form of truth, and causes a thing to be imagined different from what it really is, it is as though he turned it from its proper manner of being: (T, TA:) the producing what is false in the form of truth: (IF, Msb:) or, in the common conventional language of the law, any event of which the cause is hidden, and which is imagined to be different from what it really is: and embellishment by falsification, and deceit: (Fakhred-Deen, Msb:) or a performance in which one allies himself to the devil, and which is effected by his aid: (TA:) i. q. أَخْذَةٌ [meaning a kind of enchantment, or fascination, which captivates the eye and the like, and by which enchantresses withhold their husbands from other women]: (S:) and anything of which the way of proceeding or operation (مَأْخَذُهُ) is subtile: (S, K:) accord. to Ibn-Abee-'Áïsheh, سِحْر is thus called by the Arabs because it changes health, or soundness, to disease: (Sh:) [and in like manner it is said to change hatred to love: (see 1:)] pl. أَسْحَارٌ and سُحُورٌ. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) Skilful eloquence: (TA:) or used absolutely, it is applied to that for which the agent is blamed: and when restricted, to that which is praiseworthy. (Msb.) Thus it is in the saying of Mohammad, اـِنَّ مِنَ البَيَانِ لَسِحْرًا (tropical:) [Verily there is a kind of eloquence that is enchantment]: because the speaker propounds an obscure matter, and discloses its true meaning by the beauty of his eloquence, inclining the hearts [of his hearers] in like manner as they are inclined by سِحْر: or because there is in eloquence a novelty and strangeness of composition which attracts the hearer and brings him to such a pass as almost diverts him from other things; therefore it is likened to سِحْر properly so called: and it is said to be السِّحْرُ الحَلَالُ [or lawful enchantment]. (Msb.) The saying of Mohammad mentioned above was uttered on the following occasion: Keys Ibn-'Ásim El-Minkaree and EzZibrikán Ibn-Bedr and 'Amr Ibn-El-Ahtam came to the Prophet, who asked 'Amr respecting EzZibrikán; whereupon he spoke well of him: but Ez-Zibrikán was not content with this, and said, “ By God, O apostle of God, he knows that I am more excellent than he has said; but he envies the place that I have in thine estimation: ” and thereupon 'Amr spoke ill of him; and then said, “ By God, I did not lie of him in the first saying nor in the other; but he pleased me, and I spoke as pleased; then he angered me, and I spoke as angered: ” then Mohammad uttered the above-mentioned words. (TA.) Their meaning is, but God knows best, he praises the man, speaking truth respecting him, so as to turn the hearts of the hearers to him, (K,) or to what he says; (TA;) and he dispraises him, speaking truth respecting him, so as to turn their hearts also to him, (K,) or to what he says after. (TA.) A' Obeyd says nearly the same. Or, as some say, the meaning is, that there is an eloquence that is sinful like سِحْر. (TA.) ― -b3- Also (tropical:) Skill; science: Mohammad said, مَنْ تَعَلَّمَ بَابًا مِنَ النُّجُومِ فَقَدْ تَعَلَّمَ بَابًا مِنَ السِّحْرِ (tropical:) [He who learneth a process of the science of the stars (meaning astrology or astronomy) learneth a process of enchantment], which may mean that the science of the stars is forbidden to be learned, like the science of enchantment, and that the learning of it is an act of infidelity: or it may mean that it is skill, and science; referring to what is acquired thereof by way of calculation; as the knowledge of eclipses of the sun or moon, and the like. (ISd, TA.) ― -b4- Also (tropical:) Food; aliment; nutriment: so called because its effect is subtile. (TA.) ― -b5- غَيْثٌ ذُو سِحْرٍ means (assumed tropical:) Superabundant rain. (TA.)

سَحَرٌ
سَحَرٌ ذ : see سَحْرٌ, in two places. -A2- Also, (S, A, Mgh, Msb, K, &c.,) and ↓ سَحْرٌ, (TA,) and ↓ سُحُرٌ, (Msb,) and ↓ سَحَرِىٌّ, and ↓ سَحَرِيَّةٌ, (K,) (tropical:) The time a little before daybreak: (S, K:) or [simply] before daybreak: (Msb:) or the last part of the night: (Lth, Mgh:) or the last sixth of the night: (Mgh:) the pl. of سَحَرٌ (Msb) and of ↓ سَحْرٌ (TA) and of ↓ سُحُرٌ, (Msb,) is أَسْحَارٌ: (Msb, K, TA:) the سَحَر is thus met. called because it is the time of the departure of the night and the coming of the day; so that it is the مُتَنَفَّس [lit. the “ time of the breathing, ” by which is meant the “ shining forth, ”] of the dawn: (A:) there are two times of which each is thus called; one, which is [specially] called السَّحَرُ الأَعْلَى, [or the earlier سَحَر,] (A, Mgh,) is before daybreak; (Mgh;) or a little before daybreak: (A:) and the other, at daybreak: (A, Mgh:) like as one says “ the false dawn ” and “ the true: ” (A:) the earlier سَحَر is also called ↓ سُحْرَةٌ: (S, K:) or the سُحْرَة is the same as the سَحَر: or it is the last third of the night, to daybreak. (TA.) Using سَحَر indeterminately, you make it perfectly decl., and say, أَتَيْتُهُ بِسَحَرٍ [I came to him a little before daybreak], agreeably with the phrase in the Kur liv. 34; (S;) and in like manner, ↓ بِسُحْرَةٍ [in the earlier سَحَر]: (S, K:) you also say سَحَرًا, and ↓ سُحْرَةً, (A,) and سَحَرًا مِنَ الأَسْحَارِ: and مَا زَالَ عِنْدَنَا مُنْذُ السَّحَرِ [He ceased not to be with us, or at our abode, from a little before daybreak]: and لَقِيتُهُ بِالسَّحَرِ الأَعْلَى, and بِأَعْلَى سَحَرَيْنِ, and بِأَعْلَى السَّحَرَيْنِ, (TA,) and فِى أَعْلَى السَّحَرَيْنِ, (A, TA,) [I met him in the earlier سَحَر;] but بِأَعْلَى سَحَرٍ, a phrase used by El-'Ajjáj, is erroneous: (TA:) and هٰذِهِ اللَّيْلَةِ ↓ لَقِيتُهُ سَحَرِىَّ and ↓ سَحَرِيَّتَهَا [I met him in the time a little before daybreak of this last night]. (TA.) When, by سَحَر alone, you mean the سَحَر of the night immediately preceding, you say, لَقِيتُهُ سَحَرَ يَا هٰذَا [I met him a little before daybreak this last night, O thou man], (S, K,) making it imperfectly decl. because it is altered from السَّحَرَ, (S,) or because it is for بِالسَّحَرِ; (TA;) and it is thus determinate by itself, (S, K,) without its being prefixed to another noun and without ال: (S:) and in the same sense you say بِسَحَرَ: (TA:) and you say, سِرْ عَلَى فَرَسِكَ سَحَرَ يَا فَتَى [Go thou on thy horse a little before daybreak this night, O youth: so in the TA; but in two copies of the S, for سِرْ I find سِيرَ]: you do not make it to terminate with damm, [like قَبْلُ and بَعْدُ &c.,] because it is an adv. n. which, in a place where it is fitting to be such, may not be used otherwise than as such: (S:) and [in like manner] you say, ↓ لَقِيتُهُ سُحْرَةَ يَا هٰذَا [I met him in the earlier سَحَر of this last night, O thou man]. (TA.) If you make سَحَر the proper name of a man, it is perfectly decl.: and so is the dim.; for it is not of the measure of a noun made to deviate from its original from, like أُخَرُ: you say, ↓ سِرْ عَلَى فَرَسِكَ سُحَيْرًا [Go thou on thy horse a very little before daybreak: so in the TA; but here again, in two copies of the S, for سِرْ I find سِيرَ]: you do not make it to terminate with damm, [like قَبْلُ &c.,] because its being made of the dim. form does not bring it into the class of adv. ns. which may also be used as nouns absolutely, though it does bring it into the class of nouns which are perfectly declinable. (S, TA.) ― -b2- سَحَرٌ also signifies (tropical:) Whiteness overspreading blackness; (K;) like صَحَرٌ; except that the former is mostly used in relation to the time so called, of daybreak; and the latter, in relation to colours, as when one says حِمَارٌ أَصْحَرُ; (TA;) and ↓ سُحْرَةٌ signifies the same; (TA;) i. q. صُحْرَةٌ. (K.) ― -b3- And (tropical:) The extremity (T, A, K) of a desert, (T,) and of the earth or a land, (A,) or of anything: (K:) from the time of night so called: (A:) pl. أَسْحَارٌ. (T, A, K.)

سَحِرٌ
سَحِرٌ ذ : see سَحِيرٌ.

سُحُرٌ
سُحُرٌ ذ : see سَحَرٌ, first sentence, in two places.

سُحْرَةٌ
سُحْرَةٌ ذ : see سَحْرٌ: -A2- and سَحَرٌ, in five places.

سَحَرِىٌّ
سَحَرِىٌّ ذ and سَحَرِيَّةٌ: see سَحَرٌ; each in two places.

سَحُورٌ
سَحُورٌ ذ A meal, or food, (Mgh, Msb, TA,) or [particularly] سَوِيق [generally meaning meal of parched barley], that is eaten at the time called the سَحَر; (S, * Mgh, Msb, K* TA;) or a draught of milk that is drunk at that time. (TA.) It is repeatedly mentioned in trads. [relating to Ramadán, when the Muslim is required to be exact in the time of this meal], and mostly as above; but some say that it is correctly [in these cases] with damm, [i. e. سُحُور, which see below,] because the blessing and recompense have respect to the action, and not to the food. (TA.)

سُحُورٌ
سُحُورٌ ذ , an inf. n. [without a verb properly belonging to it, or rather a quasi-inf. n., for its verb is تَسَحَّرَ], (TA,) The act of eating the meal, or food, [or drinking the draught of milk,] called the سَحُور [q. v.]. (Msb, TA.)

سَحِيرٌ
سَحِيرٌ ذ : see مَسْحُورٌ. ― -b2- Also A man having his lungs (سَحْرُهُ) ruptured; and so ↓ سَحِرٌ. (TA.) ― -b3- And Having a complaint of the belly, (K, TA,) from pain of the lungs. (TA.) ― -b4- And A horse large in the belly, (K,) or in the جَوْف [which often means the chest]. (TA.) -A2- [And An arrow wounding the lungs: so accord. to Freytag in the “ Deewán el-Hudhaleeyeen. ”]

سُحَيْرًا
سُحَيْرًا ذ : see سَحَرٌ, in the latter half of the paragraph.

سُحَارَةٌ
سُحَارَةٌ ذ The parts, of a sheep or goat, that the butcher plucks out (K, TA) and throws away, (TA,) consisting of the lungs, or lights, (سَحْر) and the windpipe, (K, TA,) and the appendages of these. (TA.)

سَحَّارٌ
سَحَّارٌ ذ : see سَاحِرٌ, in two places.

سَحَّارَةٌ
سَحَّارَةٌ ذ (tropical:) A certain plaything of children; (A, K, TA;) having a string attached to it; (A;) which, when extended in one direction, turns out to be of one colour; and when extended in another direction, turns out to be of another colour: (A, * TA:) it is also called ↓ سَحْرٌ: and whatever. resembles it is called by the former appellation: so says Lth. (TA.)

سَاحِرٌ
سَاحِرٌ ذ (tropical:) [An enchanter;] a man who practices سِحْر; as also ↓ سَحَّارٌ [in an intensive sense, or denoting habit or frequency]: pl. of the former سَحَرَةٌ and سُحَّارٌ; and of ↓ the latter, سَحَّارُونَ only, for it has no broken pl. (TA.) [Hence,] one says, لَهَا عَيْنٌ سَاحِرَةٌ (tropical:) [She has an enchanting, or a fascinating, eye], and عُيُونٌ سَوَاحِرُ [enchanting, or fascinating, eyes]. (A, TA.) And أَرْضٌ سَاحِرَةُ السَّرَابِ (tropical:) [A land of delusive mirage].(A, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Knowing, skilful, or intelligent. (S, * TA.)

مُسَحَّرٌ
مُسَحَّرٌ ذ , of which the pl. occurs in the Kur xxvi. 153 and 185, means Having سُحْر or سَحْر [i. e. lungs]; (Bd, TA;) or created with سَحْر [or lungs]; (S;) i. e. a human being: (Bd:) or diverted [from want] with food and drink: (S, * TA:) and this seems to be implied by the explanation in the K; which is hollow; from Fr: (TA:) or enchanted time after time, so that his intellect is disordered, or rendered unsound: (A, TA:) or enchanted much, so that his reason is overcome: (Bd, Jel:) [see also مَسْحُورٌ:] or deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted. (TA.)

مَسْحُورٌ
مَسْحُورٌ ذ Having his lungs (سَحْرُهُ), or his heart (سُحْرَتُهُ), hit, or hurt; as also ↓ سَحِيرٌ [q. v.]. (TA.) ― -b2- [(tropical:) Enchanted, or fascinated.] ― -b3- (assumed tropical:) Deprived of his reason or intellect; corrupted or disordered [in his intellect]. (IAar, Sh.) [See also مُسَحَّرٌ.] ― -b4- (assumed tropical:) Food (طَعَامٌ) marred, or spoilt, (K, TA,) in the making thereof. (TA.) (assumed tropical:) Herbage marred, or spoilt. (TA.) (assumed tropical:) A place marred, or spoilt, by much rain, or by scantiness of herbage. (K.) The fem., with ة, accord. to Az, signifies (assumed tropical:) Land (أَرْضٌ) marred, or spoilt, by superabundant rain, or by scantiness of herbage: accord. to ISh, (assumed tropical:) land in which is little milk; i. e. [because] without herbage: accord. to Z, [in the A,] (tropical:) land that produces no herbage. (TA.) ― -b5- And the fem., applied to a she-goat, (tropical:) Having little milk: (A, TA:) or large in her udder, but having little milk. (Ham p. 26.)

مَسَاحِرُ
مَسَاحِرُ ذ : see سَحْرٌ, second sentence.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَحَرَ
سَحَرَ A ( n. ac. سِحْر 2 ),
a.  Enchanted, fascinated, bewitched; deceived, deluded; beguiled, enticed.

b.  Gilded.

سَحِرَ
سَحِرَ A ( n. ac. سَحَر 4 ),
a.  Rose at daybreak.

أَسْحَرَ
أَسْحَرَ IV ,
a.  Was, went, came at daybreak.

اِسْتَحَرَ
اِسْتَحَرَ VIII ,
a.  Crowed at daybreak ( cock ).

سَحْر
سَحْر 1 , ( pl. سُحُوْر 27 ,  أَسْحَاْر 38 ),
a.  Lung.

سِحْر
سِحْر 2 ,
a.  Enchantment, magic, sorcery; charm, spell.

سُحْر
سُحْر 3 ,
a.  see 1 .

سَحَر
سَحَر 4 , ( pl. أَسْحَاْر 38 ),
a.  Daybreak, dawn.

b.  see 1 .

سَاْحِر
سَاْحِر 21 , ( pl.
a.  reg., سَحَرَة 4t ,  سُحَّاْر 29 ), Magician, enchanter, wizard, sorcerer.

سَاْحِرَة
سَاْحِرَة 21t , ( pl. reg. &  سَوَاْحِرُ 41 ),
a.  Enchantress; sorceress, witch.

سَحُوْر
سَحُوْر 26 , ( pl. سُحُر 10 ),
a.  Morning-meal;   breakfast.

سَحَّاْر
سَحَّاْر 28 ,
a.  see 21 .

سَحَّاْرَة
سَحَّاْرَة 28t ,
a.  see 21t .

b.  ( pl. سَحَاْحِيْرُ 70 ), Box, chest, case.

سَحَرًا
سَحَرًا ,  سَحَرِيَّةً
a.  At daybreak, at dawn; early.

##### Türkçe

**سَحَرَ**
**سَحَرَ** A ( n. ac. **سِحْر** 2 ),
a. Büyüledi, etkiledi, sihirledi; aldattı, yanıltıp saptırdı; ayarttı, cezbetti.

b. Yaldızladı.

**سَحِرَ**
**سَحِرَ** A ( n. ac. **سَحَر** 4 ),
a. Tan yeri ağarırken kalktı.

**أَسْحَرَ**
**أَسْحَرَ** IV ,
a. Tan yeri ağarırken oldu, gitti, geldi.

**اِسْتَحَرَ**
**اِسْتَحَرَ** VIII ,
a. Tan yeri ağarırken öttü (horoz).

**سَحْر**
**سَحْر** 1 , ( pl. **سُحُوْر** 27 ,  **أَسْحَاْر** 38 ),
a. Akciğer.

**سِحْر**
**سِحْر** 2 ,
a. Büyü, sihir, sihirbazlık; tılsım, efsun.

**سُحْر**
**سُحْر** 3 ,
a. 1’e bak.

**سَحَر**
**سَحَر** 4 , ( pl. **أَسْحَاْر** 38 ),
a. Tan yeri, şafak.

b. 1’e bak.

**سَاْحِر**
**سَاْحِر** 21 , ( pl.
a. reg., **سَحَرَة** 4t ,  **سُحَّاْر** 29 ), Sihirbaz, büyücü, efsuncu, sihirbazlık yapan.

**سَاْحِرَة**
**سَاْحِرَة** 21t , ( pl. reg. &  **سَوَاْحِرُ** 41 ),
a. Büyücü kadın; sihirbaz kadın, cadı.

**سَحُوْر**
**سَحُوْر** 26 , ( pl. **سُحُر** 10 ),
a. Sabah yemeği; kahvaltı.

**سَحَّاْر**
**سَحَّاْر** 28 ,
a. 21’e bak.

**سَحَّاْرَة**
**سَحَّاْرَة** 28t ,
a. 21t’ye bak.

b. ( pl. **سَحَاْحِيْرُ** 70 ), Kutu, sandık, mahfaza.

**سَحَرًا**
**سَحَرًا** ,  **سَحَرِيَّةً**
a. Tan yeri ağarırken, şafakta; erken.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سحر
سَحِرَ - يَسْحَرُ - سَحَر - أسْحار
سَحِرَ - يَسْحَرُ + الوقت: يتأخر إلى ما قبل آخر الوقت بقليل، وهو من الليل قبيل الفجر
سَحَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " سَحِرَ - يَسْحَرُ ": الإبكار الشديد: وهو اصطلاحاً اسم زمان للجزء الطرفي الأقصى من الليل قبل الفجر مباشرة: الساعة من الليل التي قبل الفجر مباشرة
أسْحَار: جمع " سَحَر"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان مدة تأخر الفعل القريب في الوقوع عن الوقت الحالي مع الترتيب الأقرب فالأبعد"، وهي:
أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ)، حَانَ - يَحيْنُ، بَغَتَ - يَبْغَتُ، حَدَثَ - يَحْدُثُ، جَدَّ - يَجِدُّ، سَحِرَ - يَسْحَرُ
يفرق لفظاً:
سَحَرَ - يَسْحَرُ + كائن + شيئاً: يجعله هامشياً: يصرفه ويبعده من المركز نحو الطرف البعيد
سَحِرَ - يَسْحَرُ + الوقت: يبكر ويكون عند " السحر"، أي قبيل الفجر
سَحَر - أسْحار
 	﴿الصابرين والصادقين والقانتين والمنفقين والمستغفرين بالأسحار(17)﴾ آل عمران ﴿وبالأسحار هم يستغفرون(18)﴾ الذاريات
 	﴿إنا أرسلنا عليهم حاصبا إلا آل لوط نجيناهم بسحر(34)﴾ القمر ﴿قالوا يالوط إنا رسل ربك لن يصلوا إليك فأسر بأهلك بقطع من الليل ولا يلتفت منكم أحد إلا امرأتك إنه مصيبها ما أصابهم إن موعدهم الصبح أليس الصبح بقريب(81)﴾ هود
مختار الصحاح
● [سحر] س ح ر: السُّحْر بالضم الرئة والجمع أسحارٌ كبرد وأبراد وكذا السَّحْرُ بالفتح وجمعه سُحُورٌ كفلس وفلوس وقد يُحرك لمكان حرف الحلق فيقال سَحْرٌ و سَحَرٌ كنهْر ونهَر والسَّحَرُ قبيل الصبح تقول لقيته سحرا إذا أردت به سحر ليلتك لم تصرفه لأنه معدول عن الألف واللام وهو معرفة وقد غلب عليه التعريف من غير إضافة ولا ألف ولام وإن أردت به نكرة صرفته قال الله تعالى ﴿إلا آل لوط نجيناهم بسحر﴾ و السَّحْرةُ بالضم السَحَر الأعلى تقول أتيته بسَحَر وبسُحْرة و أسْحَرْنا سرنا وقت السحر وأسحرنا صرنا في السحر و اسْتَحَر الديك صاح في السحر و السَّحُورُ بالفتح ما يُتَسَحَّرُ به و السِّحْرُ الأخذة وكل ما لطُف مأخذه ودق فهو سحر وقد سَحَرَهُ يسحره بالفتح سِحْرا بالكسر و الساحِرُ العالم و سَحَرهُ أيضا خدعه وكذا إذا علله و سَحَرَّهُ تَسْحِيرا مثله وقوله تعالى ﴿إنما أنت من المُسَحَّرين﴾ قيل المُسَحَّرُ المخلوق ذا سَحْرٍ أي رئة وقيل المُعلل
الراغب
سحر
- السحر (السحر والسحر والسحر: ما التزق بالحلقوم والمريء من أعلى البطن. اللسان (سحر) ) : طرف الحلقوم، والرئة، وقيل: انتفخ سحره، وبعير سحير: عظيم السحر، والسحارة: ما ينزع من السحر عند الذبح فيرمى به، وجعل بناؤه بناء النفاية والسقاطة. وقيل: منه اشتق السحر، وهو: إصابة السحر. والسحر يقال على معان:
الأول: الخداع وتخييلات لا حقيقة لها، نحو ما يفعله المشعبذ بصرف الأبصار عما يفعله لخفة يد، وما يفعله النمام بقول مزخرف عائق للأسماع، وعلى ذلك قوله تعالى: }سحروا أعين الناس واسترهبوهم﴿[الأعراف/116]، وقال:﴾يخيل إليه من سحرهم﴿[طه/66]، وبهذا النظر سموا موسى عليه السلام ساحرا فقالوا:﴾يا أيها الساحر ادع لنا ربك{ [الزخرف/49].
والثاني: استجلاب معاونة الشيطان بضرب من التقرب إليه، كقوله تعالى: }هل أنبئكم على من تنزل الشياطين *** تنزل على كل أفاك أثيم﴿[الشعراء/ 221 - 222]، وعلى ذلك قوله تعالى:﴾ولكن الشياطين كفروا يعلمون الناس السحر﴿[البقرة/102]، والثالث: ما يذهب إليه الأغتام (الغتمة: عجمة في المنطق، ورجل أغتم: لا يفصح شيئا، وقيل للثقيل الروح: غتمي)، وهو اسم لفعل يزعمون أنه من قوته يغير الصور والطبائع، فيجعل الإنسان حمارا، ولا حقيقة لذلك عند المحصلين. وقد تصور من السحر تارة حسنه، فقيل: (إن من البيان لسحرا) (الحديث عن عبد الله بن عمر أنه قال: قدم رجلان من المشرق، فخطبا، فعجب الناس لبيانهما، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن من البيان لسحرا، أو إن بعض البيان لسحر). أخرجه مالك في باب ما يكره من الكلام، شرح الزرقاني 4/403؛ والبخاري في الطب 10/237)، وتارة دقة فعله حتى قالت الأطباء: الطبيعة ساحرة، وسموا الغذاء سحرا من حيث أنه يدق ويلطف تأثيره، قال تعالى:﴾بل نحن قوم مسحورون﴿[الحجر/15]، أي: مصروفون عن معرفتنا بالسحر. وعلى ذلك قوله تعالى:﴾إنما أنت من المسحرين﴿[الشعراء/153]، قيل: ممن جعل له سحر تنبيها أنه محتاج إلى الغذاء، كقوله تعالى:﴾ما لهذا الرسول يأكل الطعام﴿[الفرقان/7]، ونبه أنه بشر كما قال:﴾ما أنت إلا بشر مثلنا﴿[الشعراء/154]، وقيل: معناه ممن جعل له سحر يتوصل بلطفه ودقته إلى ما يأتي به ويدعيه، وعلى الوجهين حمل قوله تعالى:﴾إن تتبعون إلا رجلا مسحورا﴿[الإسراء/47]، وقال تعالى:﴾قال له فرعون إني لأظنك يا موسى مسحورا﴿[الإسراء/101]، وعلى المعنى الثاني دل قوله تعالى:﴾إن هذا إلا سحر مبين﴿[سبأ/43]، قال تعالى:﴾وجاؤوا بسحر عظيم﴿[الأعراف/116]، وقال:﴾أسحر هذا ولا يفلح الساحرون﴿[يونس/77]، وقال:﴾فجمع السحرة لميقات يوم معلوم﴿[الشعراء/ 38]،﴾فألقي السحرة{ [طه/70]، والسحر والسحرة: اختلاط ظلام آخر الليل بضياء النهار، وجعل اسما لذلك الوقت، ويقال: لقيته بأعلى السحرين، والمسحر: الخارج سحرا، والسحور: اسم للطعام المأكول سحرا، والتسحر: أكله.
ملخص اللسان
1.                     السِّحْرُ عَمَلٌ تُقُرِّبَ فيه إِلى الشيطان وبمعونة  منه، كل ذلك الأَمر كينونة للسحر،
2.   ومن السحر الأُخْذَةُ التي تأْخُذُ  العينَ حتى يُظَنَّ أَن الأَمْرَ كما يُرَى وليس الأَصل على ما يُرى؛
3.   والسِّحْرُ: الأُخْذَةُ. وكلُّ ما لَطُفَ مَأْخَذُه ودَقَّ، فهو سِحْرٌ، والجمع  أَسحارٌ وسُحُورٌ،
4. وسَحَرَه يَسْحَرُه سَحْراً وسِحْراً وسَحَّرَه، ورجلٌ  ساحِرٌ من قوم سَحَرَةٍ وسُحَّارٍ، وسَحَّارٌ من قوم سَحَّارِينَ، ولا  يُكَسَّرُ؛
5.    والسِّحْرُ: البيانُ في فِطْنَةٍ
6.    وأَصل السِّحْرِ صَرْفُ الشيء عن حقيقته إِلى غيره فكأَنَّ الساحر لما  أَرَى الباطلَ في صورة الحق وخَيَّلَ الشيءَ على غير حقيقته، قد سحر الشيء  عن وجهه أَي صرفه. قول العرب للرجل ما سَحَرَك عن وجه كذا وكذا أَي ما صرفك عنه؟ وما  سَحَرَك عنا سَحْراً أَي ما صرفك
7.                        فَأَنَّى تُسْحَرُون؛ معناه  فَأَنَّى تُصْرَفون؛ ومثله: فأَنى تؤْفكون؛ أُفِكَ وسُحِرَ سواء.
8. سمت السِّحْرَ سِحْراً لأَنه يزيل  الصحة إِلى المرض، وإِنما يقال سَحَرَه أَي أَزاله عن البغض إِلى الحب
9.                       مسحوراً ذاهِبَ العقل مُفْسَداً.
10.          وسَحَرَه بالطعامِ والشراب يَسْحَرُه سَحْراً وسَحَّرَه: غذَّاه  وعَلَّلَه، وقيل: خَدَعَه.
11.        والسِّحْرُ: الغِذاءُ؛
12.              والسِّحْرُ: الخديعة؛
13.      والسَّحْر والسحَر: آخر الليل قُبَيْل الصبح،والجمع أَسحارٌ.والسُّحْرَةُ: السَّحَرُ، وقيل: أَعلى السَّحَرِ، وقيل: هو من ثلث الآخِر إِلى  طلوع الفجر. يقال: لقيته بسُحْرة،ولقيته سُحرةً وسُحْرَةَ يا هذا،ولقيته سَحَراً وسَحَرَ، بلا تنوين
14.            وأَسحَرَ القومُ: صاروا في السَّحَر، كقولك: أَصبحوا. وأَسحَرُوا  واستَحَرُوا: خرجوا في السَّحَر.
15.               وسَحَرُ كل شيء: طَرَفُه. شبه بأَسحار  الليالي وهي أَطراف مآخرها؛
16.      والسَّحُور: طعامُ السَّحَرِ وشرابُه. قال الأَزهري: السَّحور ما  يُتَسَحَّرُ به وقت السَّحَرِ من طعام أَو لبن أَو سويق وضع اسماً لما يؤكل ذلك  الوقت؛ وقد تسحر الرجل ذلك الطعام أَي أَكله،
17.           مات رسول الله،صلى الله عليه وسلم، بين  سَحْرِي ونَحْرِي؛ السَّحْرُ الرئة، أَي مات رسول الله، «صلى الله عليه وسلم»،وهو مستند إِلى صدرها وما يحاذي سَحْرَها منه؛
لسان العرب
● - سحر: الأَزهري: السِّحْرُ عَمَلٌ تُقُرِّبَ فيه إِلى الشيطان وبمعونة  منه، كل ذلك الأَمر كينونة للسحر، ومن السحر الأُخْذَةُ التي تأْخُذُ  العينَ حتى يُظَنَّ أَن الأَمْرَ كما يُرَى وليس الأَصل على ما يُرى؛  والسِّحْرُ: الأُخْذَةُ. وكلُّ ما لَطُفَ مَأْخَذُه ودَقَّ، فهو سِحْرٌ، والجمع  أَسحارٌ وسُحُورٌ، وسَحَرَه يَسْحَرُه سَحْراً وسِحْراً وسَحَّرَه، ورجلٌ  ساحِرٌ من قوم سَحَرَةٍ وسُحَّارٍ، وسَحَّارٌ من قوم سَحَّارِينَ، ولا  يُكَسَّرُ؛ والسِّحْرُ: البيانُ في فِطْنَةٍ، كما جاء في الحديث: إِن قيس  بن عاصم المِنْقَرِيَّ والزَّبْرِقانَ بنَ بَدْرٍ وعَمْرَو بنَ الأَهْتَمِ  قدموا على النبي، صلى الله عليه وسلم، فسأَل النبيُّ، صلى الله عليه  وسلم، عَمْراً عن الزِّبْرِقانِ فأَثنى عليه خيراً فلم يرض الزبرقانُ بذلك،  وقال: والله يا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، إِنه ليعلم أَنني أَفضل  مما قال ولكنه حَسَدَ مكاني منك؛ فَأَثْنَى عليه عَمْرٌو شرّاً ثم قال:  والله ما كذبت عليه في الأُولى ولا في الآخرة ولكنه أَرضاني فقلتُ بالرِّضا  ثم أَسْخَطَنِي فقلتُ بالسَّخْطِ، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم:  إِن من البيان لَسِحْراً؛ قال أَبو عبيد: كأَنَّ المعنى، والله أَعلم،  أَنه يَبْلُغُ من ثنائه أَنه يَمْدَحُ الإِنسانَ فَيَصْدُقُ فيه حتى  يَصْرِفَ القلوبَ إِلى قوله ثم يَذُمُّهُ فَيَصْدُق فيه حتى يَصْرِفَ القلوبَ  إلى قوله الآخر، فكأَنه قد سَحَرَ السامعين بذلك؛ وقال أَن الأَثير: يعني  إِن من البيان لسحراً أَي منه ما يصرف قلوب السامعين وإِن كان غير حق،  وقيل: معناه إِن من البيان ما يَكْسِبُ من الإِثم ما يكتسبه الساحر بسحره  فيكون في معرض الذمّ، ويجوز اين يكون في معرض المدح لأَنه تُسْتَمالُ به  القلوبُ ويَرْضَى به الساخطُ ويُسْتَنْزَلُ به الصَّعْبُ. قال الأَزهري:  وأَصل السِّحْرِ صَرْفُ الشيء عن حقيقته إِلى غيره فكأَنَّ الساحر لما  أَرَى الباطلَ في صورة الحق وخَيَّلَ الشيءَ على غير حقيقته، قد سحر الشيء  عن وجهه أَي صرفه. وقال الفراء في قوله تعالى: فَأَنَّى تُسْحَرُون؛ معناه  فَأَنَّى تُصْرَفون؛ ومثله: فأَنى تؤْفكون؛ أُفِكَ وسُحِرَ سواء. وقال  يونس: تقول العرب للرجل ما سَحَرَك عن وجه كذا وكذا أَي ما صرفك عنه؟ وما  سَحَرَك عنا سَحْراً أَي ما صرفك؟ عن كراع، والمعروف: ما شَجَرَك  شَجْراً. وروى شمر عن ابن عائشة  (* قوله: «ابن عائشة» كذا بالأَصل وفي شرح  القاموس: ابن أبي عائشة). قال: العرب إِنما سمت السِّحْرَ سِحْراً لأَنه يزيل  الصحة إِلى المرض، وإِنما يقال سَحَرَه أَي أَزاله عن البغض إِلى الحب؛  وقال الكميت:  وقادَ إِليها الحُبَّ، فانْقادَ صَعْبُه  بِحُبٍّ من السِّحْرِ الحَلالِ التَّحَبُّبِ  يريد أَن غلبة حبها كالسحر وليس به لأَنه حب حلال، والحلال لا يكون  سحراً لأَن السحر كالخداع؛ قال شمر: وأَقرأَني ابن الأَعرابي للنابغة:  فَقالَتْ: يَمِينُ اللهِ أَفْعَلُ إِنَّنِي  رأَيتُك مَسْحُوراً، يَمِينُك فاجِرَه  قال: مسحوراً ذاهِبَ العقل مُفْسَداً. قال ابن سيده: وأَما قوله، صلى  الله عليه وسلم: من تَعَلَّمَ باباً من النجوم فقد تعلم باباً من السحر؛  فقد يكون على المعنى أَوَّل أَي أَن علم النجوم محرّم التعلم، وهو كفر، كما  أَن علم السحر كذلك، وقد يكون على المعنى الثاني أَي أَنه فطنة وحكمة،  وذلك ما أُدرك منه بطريق الحساب كالكسوف ونحوه، وبهذا علل الدينوري هذا  الحديث.  والسَّحْرُ والسحّارة: شيء يلعب به الصبيان إِذ مُدّ من جانب خرج على  لون، وإِذا مُدَّ من جانب آخر خرج على لون آخر مخالف، وكل ما أَشبه ذلك:  سَحَّارةٌ.  وسَحَرَه بالطعامِ والشراب يَسْحَرُه سَحْراً وسَحَّرَه: غذَّاه  وعَلَّلَه، وقيل: خَدَعَه. والسِّحْرُ: الغِذاءُ؛ قال امرؤ القيس:  أُرانا مُوضِعِينَ لأَمْرِ غَيْبٍ،  ونُسْحَرُ بالطَّعامِ وبالشَّرابِ  عَصافِيرٌ وذِبَّانٌ ودُودٌ،  وأَجْرَأُ مِنْ مُجَلِّجَةِ الذِّئَابِ  أَي نُغَذَّى أَو نُخْدَعْ. قال ابن بري: وقوله مُوضِعين أَي مسرعين،  وقوله: لأَمْرِ غَيْبٍ يريد الموت وأَنه قد غُيِّبَ عنا وَقْتُه ونحن  نُلْهَى عنه بالطعام والشراب. والسِّحْرُ: الخديعة؛ وقول لبيد:  فَإِنْ تَسْأَلِينَا: فِيمَ نحْنُ؟ فإِنَّنا  عَصافيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ  يكون على الوجهين. وقوله تعالى: إِنما أَنتَ من المُسَحَّرِين؛ يكون من  التغذية والخديعة. وقال الفراء: إِنما أَنت من المسحرين، قالوا لنبي  الله: لست بِمَلَكٍ إِنما أَنت بشر مثلنا. قال: والمُسَحَّرُ المُجَوَّفُ  كأَنه، والله أَعلم، أُخذ من قولك انتفخ سَحْرُكَ أَي أَنك تأْكل الطعام  والشراب فَتُعَلَّلُ به، وقيل: من المسحرين أَي ممن سُحِرَ مرة بعد مرة.  وحكى الأَزهري عن بعض أَهل اللغة في قوله تعالى: أَن تتبعون إِلا رجلاً  مسحوراً، قولين: أَحدهما إِنه ذو سَحَرٍ مثلنا، والثاني إِنه سُحِرَ وأُزيل  عن حد الاستواء. وقوله تعالى: يا أَيها السَّاحِرُ ادْعُ لنا ربك بما  عَهِدَ عندك إِننا لمهتدون؛ يقول القائل: كيف قالوا لموسى يا أَيها الساحر  وهم يزعمون أَنهم مهتدون؟ والجواب في ذلك أَن الساحر عندهم كان نعتاً  محموداً، والسِّحْرُ كان علماً مرغوباً فيه، فقالوا له يا أَيها الساحر على  جهة التعظيم له، وخاطبوه بما تقدم له عندهم من التسمية بالساحر، إِذ جاء  بالمعجزات التي لم يعهدوا مثلها، ولم يكن السحر عندهم كفراً ولا كان مما  يتعايرون به، ولذلك قالوا له يا أَيها الساحر. والساحرُ: العالِمُ.  والسِّحْرُ: الفسادُ. وطعامٌ مسحورٌ إِذا أُفْسِدَ عَمَلُه، وقيل: طعام مسحور  مفسود؛ عن ثعلب. قال ابن سيده: هكذا حكاه مفسود لا أَدري أَهو على طرح  الزائد أَم فَسَدْتُه لغة أَم هو خطأٌ. ونَبْتٌ مَسْحور: مفسود؛ هكذا حكاه  أَيضاً الأَزهري. أَرض مسحورة: أَصابها من المطر أَكثرُ مما ينبغي  فأَفسدها. وغَيْثٌ ذو سِحْرٍ إِذا كان ماؤه أَكثر مما ينبغي. وسَحَرَ المطرُ  الطينَ والترابَ سَحْراً: أَفسده فلم يصلح للعمل؛ ابن شميل: يقال للأَرض التي  ليس بها نبت إِنما هي قاعٌ قَرَقُوسٌ. أَرض مسحورة  (* قوله: «أرض مسحورة  إلخ» كذا بالأصل. وعبارة الأساس: وعنز مسحورة قليلة اللبن وأرض مسحورة  لا تنبت): قليلةُ اللَّبَنِ. وقال: إِن اللَّسَقَ يَسْحَرُ أَلبانَ الغنم،  وهو أَن ينزل اللبن قبل الولاد.  والسَّحْر والسحَر: آخر الليل قُبَيْل الصبح، والجمع أَسحارٌ.  والسُّحْرَةُ: السَّحَرُ، وقيل: أَعلى السَّحَرِ، وقيل: هو من ثلث الآخِر إِلى  طلوع الفجر. يقال: لقيته بسُحْرة، ولقيته سُحرةً وسُحْرَةَ يا هذا، ولقيته  سَحَراً وسَحَرَ، بلا تنوين، ولقيته بالسَّحَر الأَعْلى، ولقيته بأَعْلى  سَحَرَيْن وأَعلى السَّحَرَين، فأَما قول العجاج:  غَدَا بأَعلى سَحَرٍ وأَحْرَسَا  فهو خطأٌ، كان ينبغي له أَن يقول: بأَعلى سَحَرَيْنِ، لأَنه أَوَّل  تنفُّس الصبح، كما قال الراجز:  مَرَّتْ بأَعلى سَحَرَيْنِ تَدْأَلُ  ولقيتُه سَحَرِيَّ هذه الليلة وسَحَرِيَّتَها؛ قال:  في ليلةٍ لا نَحْسَ في  سَحَرِيِّها وعِشائِها  أَراد: ولا عشائها. الأَزهري: السَّحَرُ قطعة من الليل.  وأَسحَرَ القومُ: صاروا في السَّحَر، كقولك: أَصبحوا. وأَسحَرُوا  واستَحَرُوا: خرجوا في السَّحَر. واسْتَحَرْنا أَي صرنا في ذلك الوقتِ،  ونَهَضْنا لِنَسير في ذلك الوقت؛ ومنه قول زهير:  بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ  وتقول: لَقِيتُه سَحَرَ يا هذا إِذا أَردتَ به سَحَر ليلَتِك، لم تصرفه  لأَنه معدول عن الأَلف واللام وهو معرفة، وقد غلب عليه التعريفُ بغير  إِضافة ولا أَلف ولا لام كما غلب ابن الزبير على واحد من بنيه، وإِذا  نكَّرْتَ سَحَر صرفتَه، كما قال تعالى: إِلاَّ آلَ لُوط نجيناهم بِسَحَرٍ؛  أَجراهُ لأَنه نكرةٌ، كقولك نجيناهم بليل؛ قال: فإِذا أَلقَتِ العربُ منه  الباءَ لم يجروه فقالوا: فعلت هذا سَحَرَ يا فتى، وكأَنهم في تركهم إِجراءه  أَن كلامهم كان فيه بالأَلف واللام فجرى على ذلك، فلما حذفت منه الأَلف  واللام وفيه نيتهما لم يصرف، وكلامُ العرب أَن يقولوا: ما زال عندنا  مُنْذُ السَّحَرِ، لا يكادون يقولون غيره. وقال الزجاج، وهو قول سيبويه:  سَحَرٌ إِذا كان نكرة يراد سَحَرٌ من الأَسحار انصرف، تقول: أَتيت زيداً  سَحَراً من الأَسحار، فإِذا أَردت سَحَرَ يومك قلت: أَتيته سَحَرَ يا هذا،  وأَتيته بِسَحَرَ يا هذا؛ قال الأَزهري: والقياس ما قاله سيبويه. وتقول:  سِرْ على فرسك سَحَرَ يا فتى فلا ترفعه لأَنه ظرف غير متمكن، وإِن سميت  بسَحَر رجلاً أَو صغرته انصرف لأَنه ليس على وزن المعدول كَأُخَرَ، تقول:  سِرْ على فرسك سُحَيْراً وإِنما لم ترفعه لأَن التصير لم يُدْخِله في الظروف  المتمكنة كما أَدخله في الأَسماء المنصرفة؛ قال الأَزهري: وقول ذي الرمة  يصف فلاة:  مُغَمِّض أَسحارِ الخُبُوتِ إِذا اكْتَسَى،  مِن الآلِ، جُلأً نازحَ الماءِ مُقْفِر  قيل: أَسحار الفلاة أَطرافها. وسَحَرُ كل شيء: طَرَفُه. شبه بأَسحار  الليالي وهي أَطراف مآخرها؛ أَراد مغمض أَطراف خبوته فأَدخل الأَلف واللام  فقاما مقام الإِضافة.  وسَحَرُ الوادي: أَعلاه. الأَزهري: سَحَرَ إِذا تباعد، وسَحَرَ خَدَعَ،  وسَحِرَ بَكَّرَ.  واستَحَرَ الطائرُ: غَرَّد بسَحَرٍ؛ قال امرؤ القيس:  كَأَنَّ المُدَامَ وصَوْبَ الغَمامِ،  وريحَ الخُزامَى ونَشْرَ القُطُرْ،  يُعَلُّ به بَرْدُ أَنيابِها،  إِذا طَرَّبَ الطائِرُ المُسْتَحِرْ  والسَّحُور: طعامُ السَّحَرِ وشرابُه. قال الأَزهري: السَّحور ما  يُتَسَحَّرُ به وقت السَّحَرِ من طعام أَو لبن أَو سويق وضع اسماً لما يؤكل ذلك  الوقت؛ وقد تسحر الرجل ذلك الطعام أَي أَكله، وقد تكرر ذكر السَّحور في  الحديث في غير موضع؛ قال ابن الأَثير: هو بالفتح اسم ما يتسحر به من  الطعام والشراب، وبالضم المصدر والفعل نفسه، وأَكثر ما روي بالفتح؛ وقيل:  الصواب بالضم لأَنه بالفتح الطعام والبركة، والأَجر والثواب في الفعل لا في  الطعام؛ وَتَسَحَّرَ: أَكل السَّحورَ.  والسَّحْرُ والسَّحَرُ والسُّحْرُ: ما التزق بالحلقوم والمَرِيء من  أَعلى البطن. ويقال للجبان: قد انتفخ سَحْرُه، ويقال ذلك أَيضاً لمن تعدّى  طَوْرَه. قال الليث: إِذا نَزَتْ بالرجل البِطْنَةُ يقال: انتفخ سَحْرُه،  معناه عَدَا طَوْرَهُ وجاوز قدرَه؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ إِنما يقال  انتفخ سَحْرُه للجبان الذي مَلأَ الخوف جوفه، فانتفخ السَّحْرُ وهو الرئة  حتى رفع القلبَ اإلى الحُلْقوم، ومنه قوله تعالى: وبلغت القلوبُ الحناجرَ  وتظنون بالله الظنون، وكذلك قوله: وأَنْذِرْهُمْ يومَ الآزفة إِذ القلوبُ  لَدَى الحناجر؛ كلُّ هذا يدل على أَن انتفاخ السَّحْر مَثَلٌ لشدّة الخوف  وتمكن الفزع وأَنه لا يكون من البطنة؛ ومنه قولهم للأَرنب:  المُقَطَّعَةُ الأَسحارِ، والمقطعة السُّحُورِ، والمقطعةُ النِّياط، وهو على التفاؤل،  أَي سَحْرُه يُقَطَّعُ على هذا الاسم. وفي المتأَخرين من يقول:  المُقَطِّعَة، بكسر الطاء، أَي من سرعتها وشدة عدوها كأَنها تُقَطَّعُ سَحْرَها  ونِياطَها. وفي حديث أَبي جهل يوم بدر: قال لِعُتْبَةَ بن ربيعة انتَفَخَ  سَحْرُك أَي رِئَتُك؛ يقال ذلك للجبان وكلِّ ذي سَحْرٍ مُسَحَّرٍ.  والسَّحْرُ أَيضاً: الرئة، والجمع أَسحارٌ وسُحُرٌ وسُحُورٌ؛ قال  الكميت:وأَربط ذي مسامع، أَنتَ، جأْشا،  إِذا انتفخت من الوَهَلِ السُّحورُ  وقد يحرك فيقال سَحَرٌ مثال نَهْرٍ ونَهَرٍ لمكان حروف الحلق.  والسَّحْرُ أَيضاً: الكبد. والسَّحْرُ: سوادُ القلب ونواحيه، وقيل: هو القلب، وهو  السُّحْرَةُ أَيضاً؛ قال:  وإِني امْرُؤٌ لم تَشْعُرِ الجُبْنَ سُحْرَتي،  إِذا ما انطَوَى مِنِّي الفُؤادُ على حِقْدِ  وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: مات رسول الله،صلى الله عليه وسلم، بين  سَحْرِي ونَحْرِي؛ السَّحْرُ الرئة، أَي مات رسول الله، «صلى الله عليه  وسلم»،وهو مستند إِلى صدرها وما يحاذي سَحْرَها منه؛ وحكى القتيبي عن  بعضهم أَنه بالشين المعجمة والجيم، وأَنه سئل عن ذلك فشبك بين أَصابعه  وقدّمها عن صدره، وكأَنه يضم شيئاً إِليه، أَي أَنه مات وقد ضمته بيديها إِلى  نحرها وصدرها، رضي الله عنها والشَّجْرُ: التشبيك، وهو الذَّقَنُ أَيضاً،  والمحفوظ الأَوَّل، وسنذكره في موضعه. وسَحَرَه، فهو مسحور وسَحِيرٌ:  أَصاب سَحْرَه أَو سُحْرَه أَو سُحْرَتَه  (* قوله: «أو سحرته» كذا ضبط  الأصل. وفي القاموس وشرحه السحر، بفتح السكون وقد يحرك ويضم فهي ثلاث لغات  وزاد الخفاجي بكسر فسكون اهـ بتصرف).  ورجلٌ سَحِرٌ وسَحِيرٌ: انقطع سَحْرُه، وهو رئته، فإِذا أَصابه منه  السِّلُّ وذهب لحمه، فهو سَحِيرٌ وسَحِرٌ؛ قال العجاج:  وغِلْمَتِي منهم سَحِيرٌ وسَحِرْ،  وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيْها هَجِرْ  سَحِرَ: انقطع سَحْرُه من جذبه بالدلو؛ وفي المحكم؛  وآبق من جذب دلويها  وهَجِرٌ وهَجِيرٌ: يمشي مُثْقَلاً متقارب الخَطْوِ كأَن به هِجَاراً لا  ينبسط مما به من الشر والبلاء. والسُّحَارَةُ: السَّحْرُ وما تعلق به مما  ينتزعه القَصَّابُ؛ وقوله:  أَيَذْهَبُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ؟  ظَلِيفاً؟ إِنَّ ذا لَهْوَ العَجِيبُ  معناه: مصروم الرئة مقطوعها؛ وكل ما يَبِسَ منه، فهو صَرِيمُ سَحْرٍ؛  أَنشد ثعلب:  تقولُ ظَعِينَتِي لَمَّا استَقَلَّتْ:  أَتَتْرُكُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ؟  وصُرِمَ سَحْرُه: انقطع رجاؤه، وقد فسر صَريم سَحْرٍ بأَنه المقطوع  الرجاء. وفرس سَحِيرٌ: عظيم الجَوْفِ. والسَّحْرُ والسُّحْرةُ: بياض يعلو  السوادَ، يقال بالسين والصاد، إِلاَّ أَن السين أَكثر ما يستعمل في سَحَر  الصبح، والصاد في الأَلوان، يقال: حمار أَصْحَرُ وأَتان صَحراءُ.  والإِسحارُّ والأَسْحارُّ: بَقْلٌ يَسْمَنُ عليه المال، واحدته إِسْحارَّةٌ  وأَسْحارَّةٌ. قال أَبو حنيفة: سمعت أَعرابيّاً يقول السِّحارُ فطرح الأَلف  وخفف الراء وزعم أَن نباته يشبه الفُجْلَ غير أَن لا فُجْلَةَ له، وهو  خَشِنٌ يرتفع في وسطه قَصَبَةٌ في رأْسها كُعْبُرَةٌ ككُعْبُرَةِ الفُجْلَةِ،  فيها حَبٌّ له دُهْنٌ يؤكل ويتداوى به، وفي ورقه حُروفَةٌ؛ قال: وهذا قول  ابن الأَعرابي، قال: ولا أَدري أَهو الإِسْحارّ أَم غيره. الأَزهري عن  النضر: الإِسحارَّةُ والأَسحارَّةُ بقلة حارَّة تنبت على ساق، لها ورق  صغار، لها حبة سوداء كأَنها الشِّهْنِيزَةُ.
مقاييس اللغة:
(سحر) السين والحاء والراء أصولٌ ثلاثة متباينة: أحدها عضْوٌ من الأعضاء، والآخر خَدْعٌ وشِبههُ، والثالث وقتٌ من الأوقات.
فالعُضْو السَّحْر، وهو ما لَصِقَ بالحُلقوم والمَرِيء من أعلى البطن. ويقال بل هي الرِّئة. ويقال منه للجبان: انتفَخَ سَحْرُه. ويقال له السُّحْر والسَّحْر والسَّحَر.
وأمّا الثّاني فالسِّحْر، قال قوم: هو إخراج الباطل في صورة الحقِّ، ويقال هو الخديعة. واحتجُّوا بقول القائل:
فإِنْ تسألِينا فيمَ نحنُ فإننا  *** عصافيرُ من هذا الأنام المسحَّرِ([1])
كأنَّه أراد المخدوع، الذي خدعَتْه الدُّنيا وغرَّتْه. ويقال المُسَحَّر الذي جُعِلَ لـه سَحْر، ومن كان ذا سَحْر لم يجد بُدَّاً  من مَطعَم ومشرب.
وأمَّا الوقت فالسَّحَر، والسُّحْرة، وهو قَبْل الصُّبْح([2]). وجمع السَّحَر أسحار. ويقولون: أتيتُك سَحَرَ، إذا كان ليومٍ بعينه. فإن أراد بكرةً وسَحَراً من الأسحار قال: أتيتك سَحَراً.
القاموس المحيط:
السَّحْرُ، ويحرَّكُ ويضمُّ الرِّئَةُ ج سُحُورٌ وأسحارٌ، وأثَرُ دَبَرَةِ البعيرِ.وانْتَفَخَ سَحْرُهُ ومَساحِرُهُ عَدَا طَوْرَهُ، وجاوزَ قَدْرَهُ.وانقَطَعَ منه سَحْرِي يَئِسْتُ منه.والمُقَطَّعَةُ السَّحُورِ والأَسْحارِ، وقد تكسرُ الطاءُ الأَرْنَبُ.والسَّحُور، كصَبورٍ ما يُتَسَحَّرُ به.والسَّحَرُ قُبَيْلَ الصُّبْحِ،كالسَّحَرِيِّ والسَّحَرِيَّةِ، والبياضُ يَعْلوُ السَّوادَ، وطَرَفُ كلِّ شيءٍ ج أسْحارٌ.السُّحْرَةُ، بالضم السَّحَرُ الأَعْلَى. ولِقيتُهُ سَحَرَ يا هذا، مَعْرِفَةً، تُريدُ سَحَرَ لَيْلَتِكَ، فإن أرَدْتَ نَكِرَةً، صَرَفْتَهُ فقلتَ أتَيْتُهُ بسَحَرٍ وبسُحْرَةٍ. وأسْحَرَ سارَ فيه، وصار فيه. والسُّحْرَةُ الصُّحْرَةُ.والسِّحرُ كلُّ ما لَطُفَ مأخَذُهُ ودَقَّ، والفعلُ كمنع.و " إِنَّ من البيانِ لَسِحْراً " معناهُ والله أعْلَمُ أنه يَمْدَحُ الإِنسانَ فَيَصدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ قُلوبَ السامِعِينَ إليه، ويَذُمُّه فَيصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ قُلوبَهُم أيضاً عنه. وبالضم القَلْبُ، عن الجَرْمِيِّ.وسَحَرَ، كمنع خَدَعَ،كسَحَّرَ، وتَبَاعَدَ. وكسَمِعَ بَكَّرَ. والمَسْحورُ المُفْسَدُ من الطعام والمكانِ لِكَثْرةِ المَطَرِ، أو من قِلَّةِ الكَلأ.والسَّحِيرُ المُشْتَكِي بَطْنَهُ، والفرسُ العظيمُ البطنِ.والسُّحارَةُ، بالضم، من الشاةِ ما يَقْتَلِعُهُ القَصَّابُ من الرِّئَةِ والحُلْقُومِ. وكجَبَّانةٍ شيءٌ يَلْعَبُ به الصِّبيانُ.والإِسْحارَّةُ والإِسْحارُّ، ويفتحُ، والسِحارُ، وهذه مُخَفَّفَةٌ بَقْلَةٌ تُسَمِّنُ المالَ.والسَّوْحَرُ شَجَرُ الخِلافِ والصَّفْصَافِ. وسَحَّارٌ، ككَتَّان صحابيٌّ، وعبدُ الله السِحْرِيُّ محدثٌ. وكمُعَظَّمٍ المُجَوَّفُ. واسْتَحَرَ الدِّيكُ صاحَ في السَّحَرِ.
تاج العروس:
س ح ر
السَّحْر بفَتْح فسُكُون وقد يُحَرَّك مثال نَهْر ونَهَر لمكان حرْف الحَلِقْ ويُضَمّ - فهي ثَلاثُ لُغَات وزادَ الخَفَاجِيُّ في العِنَايَة : بكَسْرٍ فسكون فهو إِذَاً مُثَلَّث ولم يَذْكُره أَحَدٌ من الجَمَاهِير فليُتَثَبَّت - : الرِّئَةُ . وبه فُسَّر حديث عائشة رضي الله عنها " مات رسول الله صلى الله عليه وسلم بين سَحْرِي ونَحْرِي " أَي مات صلى الله ليه وسلم وهو مُسْتَنِدٌ إلى صَدرِهَا وما يُحَاذِي سَحْرَهَا مِنْه . وحَكَى القُتيْبِيّ فيه أنَّه بالشِّينِ المعجمة والجيم وسيأْتي في موضعه والمَحْفُوظ الأوّلُ . وقيل : السّحر بلُغَاتِه الثّلاث : ما الْتَزَق بالحُلْقُوم والمَرِئ من أعْلَى البَطْنِ وقيل : هو كُلُّ ما تَعَلَّق بالحُلْقُومِ من قَلْب وكَبِدٍ ورِئَةٍ . ج سُحُورٌ وأسْحَارٌ وسُحُرٌ . وقيل أَن السُّحُور بالضَّمّ جمعُ سَحْر بالفتَحْ . وأمَّا الأسْحَارُ والسُّحُر فجَمْع سَحَرٍ مُحَرَّكةً . والسَّحْرُ أثَرُ دَبَرَةِ البَعِير بَرَأَتْ وابْيَضَّ موَْضِعُهَا . ومن أمثالهم : " انتفَخَ سَحْرُه " وانتفَخَت مَسَاحِرُه . وعلى الأوّل اقتصرَ أئِمَّة الغَرِيب والثاني ذَكَرَه الزَّمَخْشَرِىّ في الأساس . وقالوا يقال ذلك للجَبَان وايضاً لمَنْ عَدَا طَوْرَه . قال اللَّيْثُ : إِذَا نَزَت يالرَّجُلِ البِطْنَةُ يقال : انتفَخَ سَحْرُه . معناه عَدَا طَوْرَه وجَاوَزَ قَدْرَه . قال الأَزْهَرِيّ : هذا خَطَأٌ إنما يقال : انتَفَخَ سَحْرُه للجَبان الذي مَلأ الخَوْفُ جَوَْفه فانتفَخَ السَّحْرُ وهو الرِّئَة حتَّى رَفَعَ القَلْبَ إلى الحُلْقُوم . ومنه قوله تعالى " وبَلَغَت القُلُوبُ الحَنَاجِرَ وتَظُنُّونَ بالله الظُّنُونَا " وكذلك قوله : " وأَنْذِرْهُم يَوْمَ الآزِفَةِ إذِ القُلُوبُ لَدَى الحَنَاجِر " كلّ هذا يَدلُّ على انْتِفَاخ السَّحْرِ مَثَلٌ لشِدَّة الخَوْفِ وتَمَكُّنِ الفَزعِ وأنه لا يَكُون من البِطْنَة . وفي الأساس : انتفخَ سَحْرُه ومَسَاحِرُه من وَجَلٍ وَجُبْنٍ . وتَبِعه المُصَنِّف في البَصَائِر . وفي حدَيِث أبي جهل يوم بَدْر قال لعتبة بن ربيعة : " انْتَفَخ سَحْرُك " أَي رِئتُك يقال ذلك للجَبان
ومن أمثالِهم : " انقَطَع منه سَحْرِي " أَي يَئِسْت منه كما في الأساس . وزاد : وأنَا منه غيُر صَريمِ سَحْرٍ أَي غيرُ قَانِطٍ . وتبعه في البصائر . ومن المَجَاز : المقَطَّعة الُسحُورِ والمُقَطَّعَة الأسْحَارِ وكذا المُقَطَّعَة الانْمَاطِ وقد تُكَسُر الطَّاءُ ونَسبه الأَزْهَرِيّ لبعض المتأَخِّرينَ : الأرنَبُ وهو على التفاؤُل أَي سَحْرُه يُقَطَّع . وعلى اللُّغةِ الثَّانِيَة أَي من سُرْعتها وشِدَّة عَدْوِهَا كأنها تُقَطِّع سَحْرَها ونِيَاطَها . وقال الصَّاغانيّ : لأنَّها تُقَطِّع أسحارَ الكلاب لِشدَّةِ عَدْوِهَا وتُقَطِّع أسحارَ مَنْ يَطْلُبها قاله ابن شميل . ومن المَجَاز : السَّحُورُ كصَبُورُ هو ما يُتَسَحَّرُ به وَقْتَ السَّحَرِ من طَعام أو لبَنٍ أو سَوِيق وُضِعَ اسْماً لِمَا يُؤْكَل ذلِك الوقْتَ . وقد تَسَحَّرُ الرَّجلُ ذلك الطَّعَامَ أَي أكلَه قاله الأَزْهَرِيّ . وقال ابن الأثير : هو بالفَتْح اسمُ ما يُتَسَحَّر به وبالضَّمّ المَصْدر والفِعْلُ نفْسُه وقد تكَرَّرَ ذِكرُه في الحَدِيث . وأكثَرُ ما يُرْوَى بالفَتْح وقيل : الصّوابُ بالضَّمّ لأنه بالفَتْح الطَّعَامُ والبَرَكةُ والأجْرُ والثَّوَابُ في الِفعْل لا في الطَّعَام . ومن المجاز السَّحَرُ محرَّكةً : قُبَيْلَ الصُّبْحِ آخِرَ الليلِ كالسَّحْر بالفَتْح والجمْع أسْحَارٌ كالسَّحَرِيّ والسَّحَرِيَّة محرَّكة فيهما يقال لَقِيتُه سَحَرِيَّ هذه الليلةِ وسَحَرِيَّتَهَا . قال ابن قيس الرُّقَيَّات :
وَلَدَتْ أَغرَّ مُبَارَكاً ... كَالبَدْرِ وَسْطَ سَمِائَها
فِي لَيْلَةِ لا نَحْسَ فِي ... سَحَرِيَّهَا وعِشَائِهَا وقال الأَزْهَرِيّ : السَّحَر : قِطْعَةٌ من اللَّيْل . وقال الزَّمَخْشَرِىّ : وإنما سُمِّي السَّحَرَ استعارةً لأنه وقتَ إدبارِ اللَّيْل وإقْبَال النَّهَار فهو مُتَنَفَّس الصُّبْحِ . ومن المَجَاز : السَّحَرُ : البَيَاضُ يَعْلُو السَّوادَ يقال بالسين وبالصاد إلا أَن السين أكثرُ ما يُستعمَلُ في سَحَرِ الصُّبْح والصَّاد في الألْوَان . يقال : حِمَار أصْحَرُ وأتاَنٌ صَحْرَاءُ . ومن المَجَاز : السَّحَر : طَرَفُ كُلِّ شَيْءٍ وآخِرُه استعارةٌ من أسْحار اللَّيَالِي ج أسْحارٌ قال ذو الرُّمَّة يَصِف فَلاةً :
مغَمِّضُ أسْحَارِ الخُبُوتِ إِذَا اكْتَسَى ... مِنَ الآلِ جُلّاً نازحُ الماءِ مُقفِرُ قال الأَزْهَرِيّ : أسحارُ الفلاةِ : أطْرَافُهَا . ومن المَجَاز : السُّحْرَةُ بالضَّمّ : السَّحَرُ وقيل : الأعْلَى منه . وقيل : هو من ثُلُث اللَّيْلِ الآخِرِ إلى طُلوعِ الفَجْرِ . يقال : لَقِيتُه بسُحْرَةٍ ولَقِيته سُحْرَةً وسُحْرَةَ يا هذا ولقيتهُ بالسَّحَرِ الأعْلَى ولقيته بأعلى سَحَرْين وأعْلَى السَّحَرَيْن . قالوا : وأمّا قول العَجَّاج :
" غَدَا بأَعْلىَ سَحَرٍ وأحْرَسَا فهو خَطَأٌ كان يَنْبِغي له أَن يقول : بأعْلَى سَحَرَيْنِ لأنه أوَّلُ تَنَفَّسِ الصُّبْحِ كما قال الراجز :
" مَرَّتْ بأعْلَى سَحَرَيْنِ تَدْأَلُ وفي الأساس : لَقِيتُه بالسَّحَرِ وفي أعْلَى السَّحَرَيْنِ وهما سَحَرٌ مع الصُّبح وسَحَرٌ قُبَيْلَهُ . كما يقال الفَجْرَانِ : الكَاذِبُ والصَّادقُ
ويقال : لِقيتُه سَحَراً وسَحَرَ يا هذا مَعْرِفَةً لم تَصْرِفه إِذَا كُنْتَ تُرِيدُ سَحَرَ لَيْلَتِك لأنه مَعْدُولٌ عن الألف واللام وقد غلب عليه التَّعرِيفُ بغَيْر إضافَةٍ ولا ألفٍ ولام كما غَلَب ابن الزُّبَيْرِ على واحد من بَنِيه . فإن أرَدْتَ سَحَر نَكِرةً صَرَفْتَه وقلْتَ أتَيْتُه بسَحَرٍ وبَسحْرَةٍ كما قال الله تعالى : " إلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُم بسَحَر " أجْراه لأنه نَكِرةٌ كقولك : نَجَّيناهم بلَيْل . فإذا ألقَت العَربُ منه البَاءَ لم يَجْروه فقالوا : فعَلْت هذا سَحَرَ يا فتَى وكأنَّهُم في تَرْكِهم إجراءَه أَنَّ كلامَهم كان فيه بالألف واللام فجَرَى على ذلك فلَمَّا حُِفَت منه الألف واللام وفيه نِيَّتُهما لم يُصْرَف . كلامُ العَرَبِ أَن يقولوا : ما زالَ عِنْدَنَا مُنْذُ السَّحَرِ لا يكادُون يقولون غيره . وقال الزَّجَّاجُ وهو قول سيبويه : سَحَر إِذَا كان نَكِرَةً يراد سَحَرٌ من الأسحارِ انصرفَ . تقول : أتيتُ زَيْداً سَحَراً من الأسحارِ . فإذا أردْت سَحَرَ يَوْمِك قلت : أتيتُه سَحَرَ يا هذا وأَتَيْتُه بسَحَرَ يا هذا . قال الأَزْهَرِيّ : والقِيَاس ما قاله سيبويه . وتقول : سِرْ على فَرَسكِ سَحَرَ يا فَتَى . فلا ترفَعْه لأنه ظَرْفٌ غَيْرُ مُتَمَكّن . وإن سمَيَّت بسَحَر رَجُلاً أو صَغَّرتَه انصرَف لأنه ليس على وَزْنِ المَعْدول كأُخَر . تقول : سِرْ على فَرَسك سُحَيْراً . وإنّمَا لم تَرْفَعْه لأن التَّصْغِير لم يُدْخِله في الظروف المُتَمَكّنة كما أدخله في الأسماء المتَصرفة . ومن المَجَاز : أسَحَرَ الرّجلُ : سارَ فيهِ أَي في السَّحَر أو نَهَضَ ليَسِير في ذلك الوقْتِ كاسْتَحَرَ . وأَسْحَرَ أيضاً : صَاَرَ فيه كاسْتَحَرَ وبين سَارَ وصَارَ جِنَاسٌ مُحَرَّفٌ . والسُّحْرَة بالضَّمّ لُغَة في الصُّحْرَة بالصَّاد كالسَّحَر محرَّكةً وهو بياضٌ يَعْلُو السَّوَادَ . ومن المَجَاز السِّحْرُ بالكَسْر : عَمَلُ يُقربُ فيه إلى الشيطان وبمَعْونة منه . وكُلُّ ما لَطْف مأْخَذُه ودَقَّ فهو سِحْرٌ . والجمْع أسْحارٌ وسُحُورٌ . والفِعْلُ كمَنعَ . سَحَرَه يَسْحَره سَحْراً وسِحْراً وسَحَّرَه . ورَجلٌ سَاحِرٌ من قَوْمٍ سَحَرَةٍ وسُحَّارٍ . وسَحَّارٌ من قوم سَحَّارِين ولا يُكَسَّر . وفي كتاب " لَيْسَ " لابن خَالَوَيْه : ليس في كلام العرب فَعَل يَفْعَل فِعْلاً إلا سَحَرَ يَسحَر سِحْراً . وزاد أبو حَيِّان . فَعَل يَفْعَل فِعْلاً لا ثالثَ لَهُمَا قاله شيخنُا . ومن المَجَاز . السِّحْر : البَيانُ في فِطْنَة كما جاءَ في الحَدِيث " أَن قيس بن عاصم المْنِقَرِيَّ والزِّبْرِقَانَ بن بدرٍ وعمرو بن الأهْتَم قدموا على النبي صلى الله عليه وسلم فسأل النبي صلى الله عليه وسلم عَمْرأ عن الزِّبْرِقان فأثْنَى عليه خَيْراً فلم يَرْضَ الزِّبْرِقانُ بذلك وقال : والله يا رسول الله إنَّه ليَعْلَم أنَّنِي أفْضَلُ مِمَّا قال ولكنه حَسَدَ مَكانِي منك فأثْنى عليه عَمْرٌو شَرّاً ثمّ قال : والله ما كَذَبْتُ عليه في الأولىَ ولا في الآخِرَه ولكنَّه أرضاني فقلتُ بالرِّضا ثم أَسْخَطَني فَقُلْتُ بالسَّخَطِ . فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم : إنَّ مِنَ البَيَانِ لَسِحْراً " . قال أبو عُبَيْد : كأنّ مَعْنَاهُ والله أعلم أنَّه يَبْلُغ من ثَنائِه أنه يَمْدَحُ الإنسان فيَصْدُقُ فيه حتّى يَصْرِفَ قُلُوبَ السَّامِعين إليه أَي إلى قَوْله ويَذُمُّه فيَصْدُقُ فيه حتَّى يَصْرِفَ قُلوبَهُم أيضاً عنه إلى قَولهِ الآخَرِ . فكأنه سَحَر السامعينَ بذلك . انتهى . قال شيخُنَا : زَعَمَ قَوْمٌ أَنَّ كلام المُصَنِّف فيه تَنَاقُضٌ فكان الأوْلَى في الأولى : حتَّى يَصِرفَ قُلوبَ السامِعِين إليه . وفي الثَّانِيَة : حتّى يصرف قُلُوبَهُم عنه لكن قَولَه أيضاً يُحَقِّق أَنَّ كُلاًّ منهما : حتَّى يَصْرِف قُلوبَ السَّامِعِين . والمُرَاد أنه بفَصَاحَتِه يَصِير النَّاسُ يتَعَجَّبُون منه مَدْحاً وذَمّاً فتنصرف قلوب السامعين إليه في الحالَتَيْن كما قاله المصنّف . ولا اعْتِدادَ بذلك الزَّعْمِ . وهذا الَّذِي قاله المُصَنِّف ظاهرٌ وإن كان فيه خَفاءٌ . انتهى . قلت : لفظة " أيضاً " ليست في نصّ أبي عُبَيْد وإنما زادَهَا المُصنِّف من عنده والمفهوم منها
الاتّحاد في الصَّرْف غير أنَّه في الأوّل : إليه وفي الثاني : عنه إلى قولِه الآخر والعبارة ظاهرةٌ لا تناقُضَ فيها فتأمَّل . وقال بعض أئِمَّة الغَرِيب وقيل إنّ معناه إنَّ مِنَ البَيَانِ ما يَكْتَسِب من الإثْمِ ما يكَتسِبه الساحِرُ بسحْرِه فيكون في مَعْرض الذَّمّ . وبه صَرَّحَ أبو عُبَيْد البَكْريّ الأنْدلسُي في شَرْح أمثال أبي عُبَيْد القاسم بن سَلاَّم وصَحَّحَه غَيْرُ واحدٍ من العُلماءِ ونقَله السّيوطيّ في مرقاة الصُّعود فأَقَرَّه وقال : وهو ظَاهِرُ صَنِيع أبي دَاوودَ . قال شيخُنَا : وعندي أَنَّ الوَجْهَيْن فيه ظَاهِرَانِ كما قال الجَمَاهِيرُ من أربابِ الغَرِيبِ وأهل الأمثال . وفي التَّهْذيب : وأصْلُ السِّحْر : صَرْفُ الشَّيْء عن حَقِيقَته إلى غَيْرِه فكأنّ السَّاحِرَ لما أرَى الباطِلَ في صُورِة الحَقِّ وخَيَّل الشَّيْءَ على غير حَقْيقَته فقد سَحَرَ الشَّيْءَ عن وَجْهِه أَي صَرَفه . ورَوَىَ شَمِرٌ عن ابن أبي عائشة قال : العرب . إنَّما سَمَّت السِّحْرَ سِحْراً لأنه يُزِيل الصِّحَّة إلى المَرَض وإنما يقال سَحَره أَي أزالهَ عن البُغْض إلى الحُبّ . وقال الكميت : الاتّحاد في الصَّرْف غير أنَّه في الأوّل : إليه وفي الثاني : عنه إلى قولِه الآخر والعبارة ظاهرةٌ لا تناقُضَ فيها فتأمَّل . وقال بعض أئِمَّة الغَرِيب وقيل إنّ معناه إنَّ مِنَ البَيَانِ ما يَكْتَسِب من الإثْمِ ما يكَتسِبه الساحِرُ بسحْرِه فيكون في مَعْرض الذَّمّ . وبه صَرَّحَ أبو عُبَيْد البَكْريّ الأنْدلسُي في شَرْح أمثال أبي عُبَيْد القاسم بن سَلاَّم وصَحَّحَه غَيْرُ واحدٍ من العُلماءِ ونقَله السّيوطيّ في مرقاة الصُّعود فأَقَرَّه وقال : وهو ظَاهِرُ صَنِيع أبي دَاوودَ . قال شيخُنَا : وعندي أَنَّ الوَجْهَيْن فيه ظَاهِرَانِ كما قال الجَمَاهِيرُ من أربابِ الغَرِيبِ وأهل الأمثال . وفي التَّهْذيب : وأصْلُ السِّحْر : صَرْفُ الشَّيْء عن حَقِيقَته إلى غَيْرِه فكأنّ السَّاحِرَ لما أرَى الباطِلَ في صُورِة الحَقِّ وخَيَّل الشَّيْءَ على غير حَقْيقَته فقد سَحَرَ الشَّيْءَ عن وَجْهِه أَي صَرَفه . ورَوَىَ شَمِرٌ عن ابن أبي عائشة قال : العرب . إنَّما سَمَّت السِّحْرَ سِحْراً لأنه يُزِيل الصِّحَّة إلى المَرَض وإنما يقال سَحَره أَي أزالهَ عن البُغْض إلى الحُبّ . وقال الكميت :
وقَادَ إلَيْهَا الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُهُ ... بِحُبٍّ من السِّحْرِ الحَلاَلِ التَّحَبُّب يريد أَنَّ غَلَبَة حُبِّها كالسِّحر وليس به ؛ لأنَّه حُبٌّ حَلاَلٌ والحَلال لا يكون سِحْراً لأن السِّحْر فيه كالخِدَاع . قال ابنُ سِيدَه : وأما قوله صلى الله عليه وسلم " مْن تَعَلَّم باباً من النُّجُوم فقد تَعلَّم بَابِاً من السِّحر " فقد يكون على المعنَى الأوَّلِ أَي أَن علْمَ النُّجُومِ مُحرَّمُ التَّعَلُّمِ وهو كُفْرٌ كما أَنّ عِلْمَ السِّحْرِ كذلك . وقد يكون على المَعْنَى الثاني أَي أنه فِطْنَةٌ وحِكْمَةٌ وذلك ما أُدْرِك منه بطريقِ الحِسَابِ كالكُسُوف ونَحْوِه وبَهَذا عَلَّلَ الدِّينَوَرِيُّ هذا الحَدِيث . والسَّحْرُ بالفْتح أيضاً : الكَبِد وسَوادُ القَلْبِ ونَوَاحِيه . وبالضَّم : القَلْبُ عن الجَرْمِيِّ وهو السُّحْرَةُ أيضاً . قال :
" وإنِّي امرؤٌ لم تَشْعُرِ الجُبْنَ سُحْرَتِيإذَا مَا انْطَوَى منِّي الفُؤَادُ على حِقْدِ وسَحَرَ كمَنَعَ : خَدَعَ وعَلَّلَ كسَحَّرَ تَسْحِيراً . قال امرؤ القيس :
أُرَانا مُوضِعِينَ لأَمْرِ غَيْبٍ ... ونُسْحَرُ بالطَّعَامِ وبالشَّرَاب قوله : مُوضِعِين أي مُسْرِعِين . وأراد بأَمْرِ غَيْبٍ الموتَ . ونُسْحَر أَي نُخْدَع أو نُغَذَّي : يقال سَحَرَه بالطَّعَام والشَّرابِ سَحْراً وسَحَّرْه : غَذَّاه وعَلَّلَه . وأما قول لبيد :
فإنْ تَسْأَليِنَا فِيمَ نَحْن فإنَّنَا ... عَصَافِيرُ من هذا الأنَامِ المُسَحَّرِ
فإنه فُسِّرَ بالوَجْهَيْن وكذا قوله تعالى : " إنَّما أنْتَ من المُسَحّرين " من التَّغْذِية والخَدِيعَة . وقال الفَرّاءُ . أَي إنّك تَأْكُل الطَّعَام والشَّرَابُ فُتَعَلَّلُ به . وفي التَّهْذِيب : سَحَر الرَّجلُ إِذَا تَبَاعَدَ . وسَحِرَ كسَمِع : بَكَّرَ تَبكِيراً . والمَسْحُورُ : المُفْسَدُ من الطَّعَامِ . وهو الذي قد أُفِسد عَمَلُهُ قال ثعلب طَعامٌ مَسْحُورٌ : مَفْسُودٌ . قال ابنُ سِيدَه : هكذا حَكَاه : " مَفْسُود " لا أدرِي هو على طَرْح الزائد أم فَسَدْتُه لُغَةٌ أم هو خَطَأٌ . والمَسْحُور أيضاً المُفْسَد من المَكَانِ لِكَثْرَةِ المَطَرِ والذي قاله الأَزْهَرِيّ وغيره : أرض مَسْحُورَة : أصابَهَا من المَطَرِ أكثَرُ مِمَّا يَنْبَغِي فأفْسَدَها أو من قِلَّة الْكَلإ قال ابن شُمَيْلٍ : يُقال للأرض التي لَيْسَ بها نَبْتٌ : إنما هي قَاعٌ قَرَقُوسٌ . وأرْضٌ مُسْحُورَةٌ : قَلِيلَةُ اللَّبَنِ أَي لا كَلأّ فِيهَا . وقال الزَّمَخْشَرِىّ : أرضُ مَسْحُوَرةٌ لا تُنْبِت وهو مَجَاز
والسَّحِيرُ : كأميرٍ : المُشْتَكِى بَطْنَه من وَجَعِ السَّحْرِ أَي الرِّئَةِ فإذا أَصابَه منه السِّلُّ وذَهَبَ لحمُه فهو بَحِيرٌ . السَّحِير : الفَرَسُ العَظِيمُ البَطْنِ كذا في التَّكْمِلَة . وفي غيرها : العَظِيمُ الجَوْفِ . والسُّحَارَةُ بالضَّمّ من الشَّاةِ : ما يَقْتَلِعُه القَصَّاب فيرَمْى به من الرِّئَة والحُلْقُومِ وما تَعَلَّق بها جُعِلَ بناؤُه بناءَ السُّقَاطة وأخواتِها . السَّحْر بالفَتح والسَّحَّارَة كجَبَّانَة : شَيْءٌ يَلعَبُ به الصِّبْيانُ إِذَا مُدَّ من جانب خَرَجَ على لَوْنٍ وإذا مُدَّ من جانِبٍ آخَرَ خَرَجَ على لَوْنٍ آخَرَ مُخالِفٍ للأوّلِ وكلُّ ما أشْبَه ذلك سَحَّارَة قاله اللَّيثُ وهو مَجَاز . والإسْحَارُّ والإسْحَارَّةُ بالكسر فيهما ويُفْتَح والرَّاءُ مُشَدَّدَةٌ و قال أبو حَنِيفَة : سَمِعتُ أعرابِياً يقول : السِّحَارُ وهذه مُخَفَّفَةٌ أَي ككِتَاب فطَرَحَ الألِفَ وخَفَّفَ الرَّاءَ : بَقْلَةٌ تُسَمِّنُ المالَ وزَعَم هذا الأعرابي أَن نَباتَه يُشْبِه الفُجْلَ غير أنه لا فُجْلَةَ له قوال ابن الأعرابي :
" وهو خَشِنٌ يَرْتفع في وَسَطه قَصَبَةٌ
" في رَأْسِها كُعْبُرَةٌ ككُعْبُرَةٌ الفُجْلَةِ فيهَا حَبٌّ له دُهْن يُؤْكَل ويُتدَاوَى به وفي وَرَقِه حُرُوفَةٌ لا يأْكُلُه النَّاس ولكنه ناجِعٌ في الإبل . ورَوَى الأَزْهَرِيّ عن النَّضْر : الإسْحَارَّة : بَقْلةٌ حارَّةٌ تَنْبُت على سَاقٍ لها وَرَقٌ صِغَارٌ لها حَبَّةٌ سَوْدَاءُ كأنَّهَا شِهْنِيزَةٌ . والسَّوْحَرُ : شَجَرُ الخِلاَف والواحدةُ سَوْحَرَةٌ هو الصَّفْصَاف أيضاً يمانية وقيل بالجيم وقد تقدم . وسَحَّارٌ ككَتَّان وفي بعض النُّسخ : ككِتَاب صَحابِيٌّ . وعبد الله بن مُحَمَّد السِّحْرِيُّ بالكسر : مُحَدِّثٌ عن ابن عُيَيْنَة وعنه مُحَمَّد بن الحُصَيْب ولا أدْرِي هذه النِّسبة إلى أَيِّ شَيْءٍ ولم يُبَيِّنُوه . والمُسَحَّر كمُعَظَّم : المُجَوَّفُ قاله الفَرّاءُ في تَفْسِير قوله تعالى : " إنَّمَا أنْتَ من المُسَحَّرِين " كأنَّه أُخِذَ من قولهم : انتفَخَ سَحْرُك أَي أنَّك تُعَلَّل بالطَّعَام والشَّرَاب . واسْتَحَرَ الدِّيكُ : صاحَ في السَّحَرِ والطَّائِرُ : غَرَّدَ فيه قال امرؤ القيس :
كأَنَّ المدَُامَ وصَوْبَ الغَمَامِ ... ورِيحَ الخُزَامَى ونَشْرَ القُطُرْ
يُعَلُّ به بَرْدُ أنْيَابِهَا ... إِذَا طَرَّبَ الطاِئُر المُسْتَحِرْ ومما يستدرك عليه :
سَحَرَه عن وَجْهِه " : صَرَفَه : " فأنَّى تُسْحَرُون " فأنَّى تُصْرَفُونَ قاله الفَرّاءُ ويقال : أُفِكَ وسُحِرَ سَوَاءٌ . وقال يونس : تقول العَربُ للرَّجل : ما سَحَرَك عن وَجْهِ كذا وكذا ؟ أَي ما صَرفَكَ عنه ؟ والمَسْحُور : ذاهِبُ العَقْلِ المُفْسَدُ ؛ روَاه شَمِرٌ عن ابن الأَعرابيِّ . وسَحَرَه بالطَّعَام والشَّرابِ : غَذَّاه والسِّحْر بالكَسْر : الغِذَاءُ من حيث إنِّه يَدِقُّ ويَلْطُف تأثيرُه . والمُسَحَّر كمُعَظَّم : من سَحِرَه مَرَّةً بعدَ أخْرَى حتى تَخَبَّل عَقْلُه . والسّاحِرُ : العالِمُ الفَطِنُ . والسِّحْرُ : الفَسَادُ وكَلأٌ مسحُورٌ : مُفْسَد . وغَيْثٌ ذو سِحْرٍ إِذَا كان ماؤُه أكَثَرَ مِمَّا يَنْبَغِي . وسَحَرَ المطرُ الطيِّنَ والتُّرابَ سَحْراً : أفَسْدَه فلم يَصْلُح للعَمَل . وأرضٌ ساحِرَةُ التُّرَابِ . وعَنْزٌ مَسْحُورَةٌ : قليلةُ اللَّبن ويقال إنَّ البَسْقَ يَسْحَر ألبانَ الغَنَمِ وهو أَن يَنزلَ اللَّبَنُ قبل الوِلاَدِ واسْتَحَرُوا : أَسْحَروا قال زهير :
" بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَةٍ وسَحَرُ الوادِي : أعْلاه . وسَحَّره تَسْحِيراً : أطْعَمه السَّحُورَ . ولها عَيْنٌ ساحِرَةٌ وعُيُونٌ سَوَاحِرُ وهو مَجَاز . وكلُّ ذِي سَحْرٍ مُسَحَّر . وسَحَرَه فهو مَسْحُور وسَحِيرٌ : أصابَ سَحْرَه أو سُحْرَتَه ورَجلٌ سَحِرٌ وسَحِيرٌ : انقطعَ سَحْرُه وقول الشاعر :
أيَذْهَبُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرٍ ... ظَلِيفاً إنَّ ذَا لَهوَ العَجِيبُ مَعْنَاه مَصْرُوم الرِّئة : مَقْطُوعها . وكلُّ ما يَبِسَ منه فهو صَرِيمُ سَحْرٍ . أَنشدَ ثعلب :
تَقُولُ ظَعِينَتي لمَّا اسْتَقَلَّتْ ... أَتَتْرُكُ ما جَمَعْتَ صَرِيمَ سَحْرِ وصُرِمَ سَحْرُه : انقَطَعَ رَجَاؤُه ن وقد فُسِّر صَرِيمُ سَحْرٍ بأنَّه المَقْطُوعُ الرَّجَاءِ . تَذْيِيل : قال الفخرُ الرَّازِيّ في المُلَخَّص : السِّحْر والعَيْن لا يَكونانِ من فَاضِلٍ ولا يَقَعَانِ ولا يَصِحَّان منه أبداً لأن من شَرْطِ السِّحْر الجَزْمَ بصدُورِ الأثَرِ وكذلك أكثرُ الأعْمَال من المُمْكَنات من شَرْطِهَا الجَزْمَ . والفَاضِل المُتَبَحِّر بالعُلوُم يَرَى وُقُوع ذلك من المُمْكِنَات التي يَجُوزُ أَن تُوجدَ وأن لا تُوجَد فلا يَصِحّ له عَمَلٌ أصلاً . وأما العَيْنُ فلأنه لابُدَّ فيِهَا من فَرْطِ التَّعْظِيم للمَرْئِيّ والنَّفْسُ الفاضِلَةُ لا تَصِل في تعظيم ما تَرَاه إلى هذه الغَايَةِ فلذلك لا يَصِحّ السِّحْرِ إلاَّ من العَجَائِز والتُّرْكمانِ والسُّودانِ ونحو ذلك من النُّفُوس الجاهِلِيّة . كذا في تاريخ شَيْخ مشايِخنا الأخْبارِيّ مُصْطَفى بن فتْح الله الحَمَويّ

##### Türkçe

سحر
**سَحِرَ** - **يَسْحَرُ** - **سَحَر** - **أسْحار**

**سَحِرَ - يَسْحَرُ** + vakit: vaktin sonuna az kalmadan önceye gecikir; ve o, geceden fecre yakın olandır.

**سَحَر**: “**فـَعـَل**” vezninde: **سَحِرَ - يَسْحَرُ**’dan “mef‘ûl mânasında fiil ismi”: şiddetli erken davranma; ve o, ıstılahta fecrden hemen önce gecenin en uç kenar parçası için zaman ismidir: geceden fecrden hemen önce olan saat.

**أسْحَار**: **سَحَر**’ın çoğulu.

Ve lafız, “fiilin vuku bulmaya yakın oluşunun, şimdiki vakitten gecikme süresini beyan etme; en yakın sonra en uzak tertibiyle” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**أَنَى - يَأْنِي** (**آنَ - يَئِينُ**)، **حَانَ - يَحيْنُ**، **بَغَتَ - يَبْغَتُ**، **حَدَثَ - يَحْدُثُ**، **جَدَّ - يَجِدُّ**، **سَحِرَ - يَسْحَرُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**سَحَرَ - يَسْحَرُ** + bir varlık + bir şeyi: onu kenarsal yapar: onu çevirir ve merkezden uzak kenara doğru uzaklaştırır.
**سَحِرَ - يَسْحَرُ** + vakit: erken davranır ve “**السحر**” vaktinde olur; yani fecre yakın.
**سَحَر - أسْحار**

﴿sabredenler, doğru olanlar, gönülden boyun eğenler, infak edenler ve **بالأسحار** istiğfar edenler(17)﴾ Âl-i İmrân ﴿ve **بالأسحار** onlar istiğfar ederler(18)﴾ Zâriyât

﴿Biz onların üzerine taş savuran bir rüzgâr gönderdik; ancak Lût ailesi müstesna; onları **بسحر** kurtardık(34)﴾ Kamer ﴿Dediler: Ey Lût, biz Rabbinin elçileriyiz; sana asla ulaşamayacaklar; öyleyse geceden bir parça ile ailenle yürü; sizden hiç kimse dönüp bakmasın; ancak karın müstesna; ona, onlara isabet eden isabet edecektir; onların vaadi sabah vaktidir; sabah yakın değil mi?(81)﴾ Hûd

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**سحر**] س ح ر: **السُّحْر** (damme ile) akciğerdir; çoğulu **أسحارٌ**’dır; **برد** ve **أبراد** gibi. Aynı şekilde **السَّحْرُ** (fetha ile) de böyledir; çoğulu **سُحُورٌ**’dur; **فلس** ve **فلوس** gibi. Ve boğaz harfi sebebiyle harekelenebilir; böylece **سَحْرٌ** ve **سَحَرٌ** denir; **نهْر** ve **نهَر** gibi. Ve **السَّحَرُ** sabahın hemen öncesidir. “Onu **سحرا** gördüm” dersin; eğer bununla kendi gecenin seherini kast edersen onu tenvinlemezsin; çünkü o, elif-lâm’dan çevrilmiştir ve marifedir; ve izafet olmaksızın ve elif-lâm olmaksızın tarif ona galip olmuştur. Eğer bununla nekre kast edersen onu tenvinlersin. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**إلا آل لوط نجيناهم بسحر**﴾. Ve **السَّحْرةُ** (damme ile) en yüksek **السَحَر**’dır. “Ona **بسَحَر** ve **بسُحْرة** geldim” dersin. Ve **أسْحَرْنا**: seher vaktinde yürüdük. Ve **أسحرنا**: seher vaktine girdik. Ve **اسْتَحَر** horoz: seherde öttü. Ve **السَّحُورُ** (fetha ile): onunla sahur yapılan şeydir. Ve **السِّحْرُ**: yakalayış; ve alınışı latif ve ince olan her şey sihirdir. Ve onu **سَحَرَهُ** (fetha ile) **يسحره**; **سِحْرا** (kesra ile) yaptı. Ve **الساحِرُ**: bilendir. Ve onu **سَحَرهُ** ayrıca aldattı; aynı şekilde onu oyaladı/avuttuğu zaman da böyledir. Ve onu **سَحَرَّهُ تَسْحِيرا**: onun gibidir. Ve Allah’ın sözü: ﴿**إنما أنت من المُسَحَّرين**﴾; denildi ki: **المُسَحَّرُ** “**سَحْرٍ** sahibi yaratılmış”tır; yani akciğer. Ve denildi ki: “oyalanan/avutulan”dır.

Râgıb
سحر
- **السحر** (**السحر** ve **السحر** ve **السحر**: karnın üst tarafından gırtlak ve yemek borusuna yapışan şey. Lisân (**سحر**)) : gırtlağın ucu; ve akciğer. Ve denildi ki: “**سحره** şişti.” Ve **بعير سحير**: **السحر**’ı büyük olan (deve). Ve **السحارة**: boğazlama sırasında **السحر**’dan çıkarılıp atılan şeydir; ve yapısı **النفاية** ve **السقاطة** yapısı kılınmıştır. Ve denildi ki: ondan **السحر** türetilmiştir; ve o: sihrin isabetidir. Ve **السحر** mânalar üzerine söylenir:
Birincisi: hakikati olmayan aldatma ve hayaller; gözleri, el çabukluğuyla yaptığı şeyden çevirmek suretiyle **المشعبذ**’in yaptığı gibi; ve kulakları engelleyen süslü sözle **النمام**’ın yaptığı gibi. Ve bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü: }**سحروا أعين الناس واسترهبوهم**﴿[A‘râf/116]; ve dedi:﴾**يخيل إليه من سحرهم**﴿[Tâhâ/66]. Ve bu bakışla Mûsâ عليه السلام’a “sihirbaz” adını verdiler; şöyle dediler:﴾**يا أيها الساحر ادع لنا ربك**{ [Zuhruf/49].
İkincisi: şeytanın yardımını, ona bir tür yakınlıkla celbetmek; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: }**هل أنبئكم على من تنزل الشياطين*** تنزل على كل أفاك أثيم**﴿[Şuarâ/221-222]. Ve bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**ولكن الشياطين كفروا يعلمون الناس السحر**{ [Bakara/102].
Üçüncüsü: **الأغتام**’ın ( **الغتمة**: konuşmada pelteklik; **رجل أغتم**: hiçbir şeyi açık söylemez; ve denildi ki ağır ruhluya: **غتمي** ) gittiği şeydir; o, bir fiilin ismidir; onun kuvvetinden suretleri ve tabiatları değiştirdiğini iddia ederler; böylece insanı eşek yapar; ve bunun, tahkik ehli yanında hakikati yoktur. Ve sihirden bazen onun güzelliği tasavvur edildi; böylece denildi: (**إن من البيان لسحرا**) (hadis: Abdullah b. Ömer’den; dedi ki: Doğudan iki adam geldi; hutbe okudular; insanlar onların beyanına hayran kaldı; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**إن من البيان لسحرا**” yahut “**إن بعض البيان لسحر**”. Mâlik, “sözden kerih görülen” babında; Zerkânî şerhi 4/403; Buhârî, Tıb 10/237). Ve bazen de fiilinin inceliği (tasavvur edildi); öyle ki tabipler: “tabiat sihirbazdır” dediler; ve gıdayı, tesirinin ince ve latif oluşu bakımından “sihir” diye adlandırdılar. Allah Teâlâ dedi: }**بل نحن قوم مسحورون**﴿[Hicr/15]; yani: sihirle marifetimizden çevrilmişleriz. Ve bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**إنما أنت من المسحرين**﴿[Şuarâ/153]; denildi ki: kendisine **سحر** verilmiş kimselerdendir; onun gıdaya muhtaç olduğuna dikkat çekmek için; Allah Teâlâ’nın sözü gibi:﴾**ما لهذا الرسول يأكل الطعام**﴿[Furkân/7]. Ve onun, Allah Teâlâ’nın sözü gibi bir beşer olduğuna dikkat çekti:﴾**ما أنت إلا بشر مثلنا**﴿[Şuarâ/154]. Ve denildi ki: mânası, kendisine **سحر** verilmiş kimselerdendir; onun latifliği ve inceliğiyle getirdiği ve iddia ettiği şeye ulaşır. Ve iki vecih üzere Allah Teâlâ’nın sözü taşınmıştır:﴾**إن تتبعون إلا رجلا مسحورا**﴿[İsrâ/47]. Ve Allah Teâlâ dedi:﴾**قال له فرعون إني لأظنك يا موسى مسحورا**﴿[İsrâ/101]. Ve ikinci mânaya Allah Teâlâ’nın sözü delalet etti:﴾**إن هذا إلا سحر مبين**﴿[Sebe’/43]. Allah Teâlâ dedi:﴾**وجاؤوا بسحر عظيم**﴿[A‘râf/116]; ve dedi:﴾**أسحر هذا ولا يفلح الساحرون**﴿[Yûnus/77]; ve dedi:﴾**فجمع السحرة لميقات يوم معلوم**﴿[Şuarâ/38];﴾**فألقي السحرة**{ [Tâhâ/70]. Ve **السحر** ve **السحرة**: gecenin son karanlığının gündüz aydınlığıyla karışmasıdır; ve o vakte isim kılınmıştır. Ve “Onu **بأعلى السحرين** gördüm” denir. Ve **المسحر**: seher vakti çıkan. Ve **السحور**: seher vakti yenilen yemeğin ismidir. Ve **التسحر**: onu yemektir.

Lisân’ın özeti
1. **السِّحْرُ**: şeytana yaklaşmanın ve ondan bir yardımın bulunduğu bir ameldir; bütün bu iş, sihrin varlığıdır.
2. Ve sihirden, gözü yakalayan yakalayış vardır; öyle ki iş, görüldüğü gibi sanılır; hâlbuki asıl, görüldüğü üzere değildir.
3. Ve **السِّحْرُ**: yakalayıştır. Ve alınışı latif ve ince olan her şey sihirdir; çoğulu **أَسحارٌ** ve **سُحُورٌ**’dur.
4. Ve onu **سَحَرَه يَسْحَرُه** **سَحْراً** ve **سِحْراً**; ve onu **سَحَّرَه**; ve bir adam **ساحِرٌ**: **سَحَرَةٍ** ve **سُحَّارٍ** kavminden; ve **سَحَّارٌ**: **سَحَّارِينَ** kavminden; ve kırılmaz (çoğul kalıbına sokulmaz).
5. Ve **السِّحْرُ**: bir zekâda beyan (belâgat)tır.
6. Ve **السِّحْر**’ün aslı, şeyi hakikatinden başkasına çevirmektir; sanki sihirbaz, bâtılı hak suretinde gösterdiği ve şeyi hakikati dışında hayal ettirdiği için, şeyi yönünden “sihirlemiş”tir; yani çevirmiştir. Arapların adama “Seni şu ve şu yönden ne **سَحَرَك**?” demesi; yani seni ondan ne çevirdi? Ve “Bizi **سَحَرَك** **سَحْراً**” yani bizi ne çevirdi?
7. **فَأَنَّى تُسْحَرُون**: mânası “**فَأَنَّى تُصْرَفون**”; ve benzeri: “**فأَنى تؤْفكون**”; **أُفِكَ** ve **سُحِرَ** birdir.
8. **السِّحْر**’e “**سِحْراً**” adını verdi; çünkü sıhhati hastalığa giderir; ve ancak “onu **سَحَرَه**” denir; yani onu buğzdan sevgiye giderdi.
9. **مسحوراً**: aklı gitmiş, bozulmuş.
10. Ve onu yemek ve içmekle **سَحَرَه** **يَسْحَرُه** **سَحْراً**; ve onu **سَحَّرَه**: onu besledi ve oyaladı/avuttu; ve denildi ki: onu aldattı.
11. Ve **السِّحْرُ**: gıdadır.
12. Ve **السِّحْرُ**: aldatmadır.
13. Ve **السَّحْر** ve **السحَر**: gecenin sonu, sabahın hemen öncesi; çoğulu **أَسحارٌ**. Ve **السُّحْرَةُ**: **السَّحَر**’dır; ve denildi ki: **السَّحَر**’ın en yükseğidir; ve denildi ki: son üçte birden fecrin doğuşuna kadardır. “Onu **بسُحْرة** gördüm”; ve “Onu **سُحرةً** gördüm”; ve “Onu **سُحْرَةَ** ey şu!”; ve “Onu **سَحَراً** ve **سَحَرَ** gördüm”; tenvinsiz.
14. Ve **أَسحَرَ** kavim: **السَّحَر** vaktine girdiler; “**أَصبحوا**” demen gibi. Ve **أَسحَرُوا** ve **استَحَرُوا**: seher vaktinde çıktılar.
15. Ve her şeyin **سَحَرُ**’ı: onun ucudur. Gecelerin **أَسحار**’ına benzetildi; onlar, sonlarının uçlarıdır.
16. Ve **السَّحُور**: seherin yemeği ve içeceğidir. Ezherî dedi: **السَّحور**; seher vaktinde, yemek yahut süt yahut kavut gibi, sahur yapılan şeydir; o vakitte yenilen şeye isim kılındı. Ve adam o yemeği sahur yaptı; yani onu yedi.
17. Resûlullah صلى الله عليه وسلم, “**بين سَحْرِي ونَحْرِي**” arasında vefat etti; **السَّحْرُ** akciğerdir; yani Resûlullah صلى الله عليه وسلم, onun göğsüne ve ondan onun **سَحْر**’ına hizalı olana dayanmış halde vefat etti.
