# سخب (س-خ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - خ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والباء معهما
خ ب س، س خ ب، ب خ س، س ب خ مستعملات خبس: أسد خابِسٌ وخبَاسٌ وخَبُوسٌ وخُنابسٌ، وخَبْسُهُ: أخذه بكفهِ. والخُباسةُ: ما يُخبس، أي: يؤخذ. قال:
خُباساتُ الفوارس كل يومٍ		يواري شمسه رهج الغبارِ
والخُباسةُ: الغنيمة، قال أبو زبيد:
ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ		على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ
سخب: السِّخابُ: قلادة تتخذ من قرنفل وسك ومحلبٍ، ليس فيها من الجوهر شيء، وجمعه: سُخُبٌ.
والسَّخَبُ: الصِّخَبُ بلغة ربيعة.
بخس: البَخَسُ: أرض تنبت من غير سقيٍ، وجمعه: بُخُوسٌ.
والبَخُسُ: فقء العين بالإصبع وغيرها. والبَخْسُ: الظلم، تَبْخَسُ أخاك حقه فتنقصه، كما ينقص الكيال مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: "بثمنٍ بَخَسٍ". أي: ناقص، وقوله عز وجل: "ولا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءهم" أي: لا تنقصوا.
وعن أبي عمرو: الأباخسُ: الأصابعُ. واحدها: أَبْخَس.
سبخ: أرض سَبِخَةٌ: أي ذات ملح ونزٍ، وانتهينا إلى سَبَخه، أي: إلى موضعه، والنعت: أرض سَبِخَة. وأَسْبَخَتِ الأرض وسَبِخَتْ. ويقال: قد علت الماء سَبَخَةٌ شديدة كالطحلب من طول الترك.
والسَّبِيخةُ: قطنة تعرض ليوضع عليها دواء، وتوضع فوق جرحٍ، وما أشبهها من عرمضٍ وغيره، وجمعها: سبائخ، قال:
سبائخُ من بُرسٍ وطوطٍ وبيلم		وقنفعة فيها أليل وحيحهـا
البُرْسُ: القُطن، والطوط: قطن البردي، والبليم: قطن القصب والقُنْفُعة: القُنْفُذة، والأليل: التَوجع. والوَحِيحُ: صوت، من الوَحْوَحة.
والتَّسْبيخ: نحو السِّلِّ والتَّخفيف. وقوله صلى الله عليه وسلم لعائشة: "لا تُسَبِّخي عليه بدعائك"، أي: لا تخففي. ويقال لرئيس الطائر الذي يسقط : سَبيخٌ، لأنه ينسل فيسقط.
والسِّبائخُ: قطع القطن إذا ندف. قال الأخطل:
فأرسلوهن يدزين التراب كما		يذري سَبائخَ قطنٍ ندف أوتارِ

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte

خ ب س، س خ ب، ب خ س، س ب خ kullanılmışlardır **خبس**: **أسد خابِسٌ** ve **خبَاسٌ** ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابسٌ**; ve **خَبْسُهُ**: onu avucuyla almasıdır. Ve **الخُباسةُ**: **ما يُخبس**; yani: alınan şey. Dedi ki:
**خُباساتُ الفوارس كل يومٍ**		**يواري شمسه رهج الغبارِ**
Ve **الخُباسةُ**: ganimet; Ebû Zübeyd dedi ki:
**ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ**		**على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ**

**سخب**: **السِّخابُ**: karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan bir gerdanlıktır; onda cevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu: **سُخُبٌ**.
Ve **السَّخَبُ**: **الصِّخَبُ**; Rabîa lehçesinde.

**بخس**: **البَخَسُ**: sulama olmaksızın biten bir arazidir; çoğulu: **بُخُوسٌ**.
Ve **البَخُسُ**: parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır. Ve **البَخْسُ**: zulümdür; kardeşinin hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin; tıpkı ölçücünün ölçeğini eksiltmesi gibi, onu eksiltir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: "**بثمنٍ بَخَسٍ**". Yani: eksik. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: "**ولا تَبْخَسُوا النّاسَ أشياءهم**" yani: eksiltmeyin.
Ebû Amr’dan: **الأباخسُ**: parmaklardır. Tekili: **أَبْخَس**.

**سبخ**: **أرض سَبِخَةٌ**: yani tuz ve sızıntı sahibi. Ve **سَبَخه**’sine vardık; yani: yerine. Ve sıfat: **أرض سَبِخَة**. Ve yer **أَسْبَخَتِ** ve **سَبِخَتْ**. Ve denilir: suyun üzerine, uzun süre bırakmadan dolayı yosun gibi şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükselmiştir.
Ve **السَّبِيخةُ**: üzerine ilaç konulmak için arz olunan bir pamuktur; ve bir yaranın üstüne konulur; ve **عرمضٍ** ve başkasından ona benzer şeyler; çoğulu: **سبائخ**; dedi ki:
**سبائخُ من بُرسٍ وطوطٍ وبيلم**		**وقنفعة فيها أليل وحيحهـا**
**البُرْسُ**: pamuktur; ve **الطوط**: hasır otu pamuğudur; ve **البليم**: kamış pamuğudur; ve **القُنْفُعة**: **القُنْفُذة**’dir; ve **الأليل**: sızıdır. Ve **الوَحِيحُ**: bir sestir; **الوَحْوَحة**’den.
Ve **التَّسْبيخ**: **السِّلِّ** ve hafifletme gibidir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) Âişe’ye sözü: "**لا تُسَبِّخي عليه بدعائك**"; yani: hafifletme. Ve düşen kuşun reisine **سَبيخٌ** denilir; çünkü o sıyrılır da düşer.
Ve **السِّبائخُ**: pamuk atıldığı zaman pamuk parçalarıdır. Ahtal dedi ki:
**فأرسلوهن يدزين التراب كما**		**يذري سَبائخَ قطنٍ ندف أوتارِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السِخابُ: قلادةٌ تُتَّخَذُ من سُكٍّ وغيره، ليس فيها من الجَوْهَرِ شيء؛ والجمع سُخُبٌ.

##### Türkçe

**السِخابُ**: **سُكّ** ve başkasından edinilen bir gerdanlıktır; onda **الجَوْهَرِ**’den hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُبٌ**’dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ب
خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة .
خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ
وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ
خَوابِسُ .
أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ
ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته
وغنِمته .
ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ .
سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من
قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من
اللُّؤلؤ شيءٌ .
قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
كانت ذاتَ جوهرٍ أوَ لمْ تكن .
وقال الشاعر :
ويَوْمُ السِّخَابِ مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حَضَّ النِّساءَ
عَلَى الصَّدقةِ ، فَجَعَلَتِ المرأةُ تُلْقِي القُرْطَ
والسِّخَابَ ) ( . يعني القِلادةَ والسَّخَبُ : لُغة
في الصخَب .
وفي الحديث _ في ذكر المنافقين _ :
) ( خُشُبٌ باللّيْلِ سُخُبٌ بالنَّهارِ ) ( .
سبخ : قال الليث : أَرضٌ سبِخَةٌ ، وهي ذات
المِلْح والنَّزِّ .
ويقال : انتهينا إلى سَبَخَةٍ : يعني الموضعَ ،
والنَّعتُ : أرضٌ سَبِخَةٌ ، وأَسْبَخَتِ الأرضُ
وسَبِخَت .
وقال الفرّاء : هي السَّبخَةُ والصَّبَخَةُ .
ويقال : حَفَر بئراً فَأَسْبَخَ _ إذا انتَهى إلى
سَبَخَةٍ ذَكَرَ ذلك أبو عبيد .
ويقال : قد عَلَتِ الماء سَبَخَةٌ شديدة كأنها
الطُّحْلُبُ من طول التَّرْك .
وقال ابنُ السكِّيت : يقال : هذه
سَبِيخَةٌ مِن
قُطْنٍ ، وعَمِيتةٌ من صُوفٍ ، وفَلِيلَةٌ من
شَعَرٍ .
والسَّبِيخَةُ قطعةُ قُطْنَةٍ تُعَرَّضُ ليوضعَ عليها
دواءٌ وتوضَعَ فوق جُرْحٍ ، وجمعُها سبَائخُ .
وقال الشاعر :
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها
البُرْسُ : القُطن ، والطُّوطُ : قطن البَرْدِي ،
والبَيْلَمُ : قُطنُ القصَب ، والقُنْفُعَةُ : القُنْفُذَةُ ،
والأليلُ : التَّوجُّع ، والوَحِيحُ : ضَرْبٌ من
الْوَحْوَحَةِ .
وفي الحديث : أَنَّ سَارِقاً سَرق مِن بيْتِ
عائشةَ شيئاً فدَعَتْ عليه ، فَقال لها
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( لاَ تُسَبِّخي عنهُ بِدُعائِكِ ) ( .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : يقول :
لا تُخَفِّفِي عنه بدعائك عليه .
قال : وهذا كما قال _ في حديث آخر :
) ( مَنْ دَعَا عَلَى مَن ظَلمه فقد انتَصر ) ( .
وكذلك كلُّ مَن خُفِّف عنه شيءٌ فقد سُبِّخَ
عنه .
ويقال : اللهم سَبِّخْ عنه الحُمَّى _ أي سُلَّها
وخفِّفها .
قال أبو عبيد : ولهذا قيل لِقِطَع القطنِ _ إذا
نُدِفَ _ : سَبَائخُ .
ومنه قول الأخطَل _ يَذكر الكِلاَبَ _ :
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ
وقال أبو زيد : يقال : سَبَّخَ الله عنا
الأذَى ، يعني كَشَفَه وخفَّفَه .
ويقال لرِيش الطائر _ الذي يَسْقُط _ :
سَبيخٌ ، لأنه يَنْسُلُ فيَسقط عنه .
وقال ابن الأعرابيّ : سمعتُ أَعرابيّاً يقول :
) ( الحمد لله على تسبيخ العروق ، وإساغة
الرِّيق ) ( أراد سكون العُروق من ضَرَبَانِ الدَّم
فيها .
وقول الله جلّ وعزّ : ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ المُزّمل : 7 ] وقُرىءَ : ) ( سَبْخاً ) (
بالخاء .
قال الفراء : هو من تَسْبِيخ القطن ، وهو
تَوْسِعَتُه وتَنْفيشُه .
يقال : سَبِّخِي قُطْنَكِ _ أي : نَفِّشِيه
ووَسِّعِيه .
وقال ابن الأعرابيّ : من قرأ ) ( سَبْحاً ) (
فمعناه : اضطراباً ومعاشاً ، ومَن قرأ
) ( سَبْخاً ) ( أراد راحةً وتخفيفاً للأبدان . .
والنومَ .
وقال الزَّجَّاجُ : السَّبْحُ والسبْخُ قريبان من
السَّواءِ .
أبو عبيد _ عن الأمويِّ _ : التسبِيخُ النَّوم
الشديد ، وقد سبّختُ _ إذا نِمْتُ .
ابن شميل : السَّبخَةُ : الأرضُ المالحة .
بخس : أبو عبيد : من أمثالهم في الرجل
_ تحسبه مُغَفَّلاً . وهو ذُو نَكْراءَ _ : تَحْسَبُها
حَمْقاءَ وهي باخِسٌ .
قال أبو العباس : باخِسٌ : بمعنى ظالم
) ولا تبخسوا الناس ( [ الأعراف : 85 ]
لا تظلموهم .
ابن السِّكِّيت : يقال : بَخَصْتُ عينَه
_ بالصَّاد _ ، ولا تَقُل : بَخَسْتُهَا ، إنَّما
البَخْسُ نَقْصُ الحقِّ ، تقول : بَخَسْتُ حَقَّه .
ويقال للبيع _ إذا كان قَصْداً _ : لا بَخْسَ
ولا شُطُوطَ .
وقال الليث : البَخْسُ فَقْءُ العَين بالأصبُعِ
وغيرها ، والْبَخْسُ من الظلم تَبْخَسُ أخاك
حقَّه فتَنْقُصُه ، كما يَبْخَسُ الكَيَّالُ مِكْيَالَه
فَيَنْقُصُهُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وشروه بثمن بخس ( [ يُوسُف : 20 ] _ أيْ : ناقِصٍ . . دُونَ
ثَمنه .
وقال غيرُه : الْبَخْسُ : الخَسيسُ الذي بُخِسَ
به البائعُ .
وقَوْلُه _ جلّ وعزّ _ : ( فلا يخاف بخسا (
[ الجنّ : 13 ] أي : لا يُنْقَصُ من ثوابِ
عَمَلِهِ .
غيرُه : إنه لشديد الأبَاخِس ، وهي اللَّحْمُ
العَصِبُ .
وقيل : الأَبَاخِسُ : ما بين الأصابع
وأصولها .
وقال الكُمَيْتُ :
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا
أبو عبيد _ عن الأُموِيِّ _ : بَخَّسَ المُخ
تَبْخِيساً _ إذا دَخل في السُّلاَمَى والعَينِ
فَذَهَب ، وهو آخر ما يَبْقَى .
والْبَخْسِيُّ _ من الزَّرْعِ _ ما لم يُسْقَ بِماءٍ
عِدٍّ ، إنَّما أَسْقاه ماءُ السَّماءِ .

##### Türkçe

خ س ب
**خبس** , **سخب** , **سبخ** , **بخس** : kullanımdadır.

**خبس** : Leys dedi ki: **أَسَدٌ خبَّاسٌ** ve **خابِسٌ**
ve **خَبُوسٌ** ve **خُنابِسٌ**; ve onun **خَبْسُه**’u onun almasıdır; ve **أُسْدٌ خَوابِسُ**.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الخُبَاسةُ**
senin bir şeyden **تَخَبَّسْتَ**’in; yani: onu aldın
ve ganimet edindin.
Bundan dolayı denir: **رجلٌ خَبَّاسٌ**.

**سخب** : Leys dedi ki: **السِّخابُ** karanfil, misk ve mahlep(ten) yapılan bir gerdanlıktır... onda
inciden hiçbir şey yoktur.
Dedim ki: **السِّخابُ** — Araplar nezdinde — her gerdanlıktır;
cevherli olsun ya da olmasın.
Şair dedi ki:
ويَوْمُ السِّخَابِ مِنَ تَعَاجِيبِ رَبِّنا
عَلَى أَنّه مِن بَلْدةِ السُّوءِ نجَّانِي
Hadiste: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kadınları
sadakaya teşvik etti; kadın da küpeyi
ve **السِّخَابَ**’ı atar oldu.”
Yani gerdanlığı; ve **السَّخَبُ**: **الصخَب**’de bir dildir.
Hadiste — münafıkların zikrinde —:
“Geceleyin **خُشُبٌ**; gündüzün **سُخُبٌ**.”

**سبخ** : Leys dedi ki: **أَرضٌ سبِخَةٌ**; o, tuz ve sızıntı(ya) sahip olandır.
Ve denir: **سَبَخَةٍ**’ye vardık; yani yeri;
ve sıfat: **أرضٌ سَبِخَةٌ**; ve yer **أَسْبَخَتِ**,
ve **سَبِخَت**.
Ferrâ dedi ki: o **السَّبخَةُ** ve **الصَّبَخَةُ**’dir.
Ve denir: bir kuyu kazdı da **فَأَسْبَخَ**; **سَبَخَةٍ**’ye varınca;
bunu Ebû Ubeyd zikretti.
Ve denir: suyun üstüne, uzun süre terkten dolayı sanki
yosun gibi, şiddetli bir **سَبَخَةٌ** yükseldi.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: bu,
pamuktan bir **سَبِيخَةٌ**; yünden bir **عَمِيتةٌ**; kıldan bir **فَلِيلَةٌ**.
Ve **السَّبِيخَةُ**: üzerine ilaç konulsun ve bir yaranın üstüne konulsun diye
serilen bir pamuk parçasıdır; çoğulu **سبَائخُ**’tir.
Şair dedi ki:
سَبَائِخُ مِنْ بُرْسٍ وَطُوطٍ وَبَيْلَمٍ
وَقُنْفُعةٌ فِيهَا أَلِيلُ وَحِيحِها
**البُرْسُ**: pamuk; **الطُّوطُ**: hasır otu pamuğu;
**والبَيْلَمُ**: kamış pamuğu; **والقُنْفُعَةُ**: dişi kirpi;
**والأليلُ**: sızı; **والوَحِيحُ**: **الْوَحْوَحَةِ**’den bir türdür.
Hadiste: bir hırsız, Âişe’nin evinden bir şey çaldı da o ona beddua etti;
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki:
“Onun aleyhine duanla onun hakkında **لاَ تُسَبِّخي**.”
Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: der ki:
onun aleyhine duanla onun hakkında hafifletme.
Dedi ki: bu, başka bir hadiste dediği gibidir:
“Kim kendisine zulmedene beddua ederse, intikam almış olur.”
Böylece, kendisinden bir şey hafifletilen herkes, ondan **سُبِّخَ** olunmuştur.
Ve denir: Allah’ım, ondan hummayı **سَبِّخْ**; yani onu söküp çıkar ve hafiflet.
Ebû Ubeyd dedi ki: bunun için, pamuk parçalarına — atılıp kabartılınca —
**سَبَائخُ** denildi.
Bundan Ahtal’ın — köpekleri zikrederken — sözü:
فَأَرْسَلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كَمَا
يُذْرِي سبائِخَ قُطْنٍ نَدْفُ أَوْتَارِ
Ebû Zeyd dedi ki: denir: Allah bizden eziyeti **سَبَّخَ** etti; yani onu giderdi ve hafifletti.
Ve kuşun — düşen — tüyüne **سَبيخٌ** denir; çünkü o sıyrılır da ondan düşer.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bir bedevînin şöyle dediğini işittim:
“Allah’a hamd olsun: damarların **تسبيخ**’i ve
tükürüğün kolayca geçmesi üzerine.”
Kastetti: içindeki kanın çarpmasından damarların sükûnu.
Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( إن لك في النهار سبحا طويلا ( [ المُزّمل : 7 ] ve
**بالخاء** ile “**سَبْخاً**” diye okunmuştur.
Ferrâ dedi ki: o, pamuğun **تَسْبِيخ**’indendir; o da
onu genişletmek ve kabartmaktır.
Denir: pamuğunu **سَبِّخِي**; yani: onu kabart ve genişlet.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**سَبْحاً**” okuyan kimseye gelince, manası: çalkantı ve geçimdir;
“**سَبْخاً**” okuyan kimse ise bedenler için rahatlık ve hafifletme...
ve uykuyu kastetmiştir.
Zeccâc dedi ki: **السَّبْحُ** ve **السبْخُ** eşitliğe yakındırlar.
Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: **التسبِيخُ** şiddetli uykudur; ve ben **سبّختُ**; yani uyudum.
İbn Şümeyl: **السَّبخَةُ**: tuzlu topraktır.

**بخس** : Ebû Ubeyd: adam hakkında darb-ı mesellerindendir —
onu saf sanırsın; hâlbuki o bir **ذُو نَكْراءَ**’dır —:
“Onu ahmak sanırsın; hâlbuki o **باخِسٌ**’tir.”
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **باخِسٌ**: zalim manasındadır:
( ولا تبخسوا الناس ( [ الأعراف : 85 ]
onlara zulmetmeyin.
İbnü’s-Sikkît: denir: gözünü **بَخَصْتُ** — **بالصَّاد** ile —;
ve “**بَخَسْتُهَا**” deme; ancak **البَخْسُ** hakkın eksiltilmesidir;
dersin ki: hakkını **بَخَسْتُ**.
Ve satış için — kasıtlı olunca — denir: **لا بَخْسَ ولا شُطُوطَ**.
Leys dedi ki: **البَخْسُ** parmakla ve başkasıyla gözün patlatılmasıdır;
ve zulümden **الْبَخْسُ**: kardeşinin hakkını **تَبْخَسُ** edersin de onu eksiltirsin;
ölçücünün ölçeğini **يَبْخَسُ** edip eksiltmesi gibi.
Yüce ve aziz Allah dedi ki: ( وشروه بثمن بخس ( [ يُوسُف : 20 ] yani: eksik... bedelinden aşağı.
Başkası dedi ki: **الْبَخْسُ**: satıcının onunla haksızlığa uğratıldığı değersiz (şey)dir.
Onun — yüce ve aziz — sözü: ( فلا يخاف بخسا ( [ الجنّ : 13 ] yani:
amelinin sevabından eksiltilmez.
Başkası: o, şiddetli **الأبَاخِس** sahibidir; o da sinirli ettir.
Ve denildi: **الأَبَاخِسُ** parmaklarla onların kökleri arasındakidir.
Kümeyt dedi ki:
جَمَعْتَ نِزَاراً وَهْيَ شَتَّى شُعُوبُهَا
كَمَا جَمَعَتْ كفٌّ إِلَيْهَا الأَباخِسَا
Ebû Ubeyd — Ümeyyî’den —: iliği **بَخَّسَ** etmek, **تَبْخِيساً**; o, parmak boğumuna ve göze girince
gidip yok olmasıdır; ve o, kalan son şeydir.
**والْبَخْسِيُّ** — ekinden — **بِماءٍ عِدٍّ** ile sulanmamış olandır;
onu ancak göğün suyu sulamıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد الورَم، وهو ذلك القياس.
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(سخف) السين والخاء والفاء أصلٌ مطَّرد يدلُّ على خفّة. قالوا: السُّخْفُ: الخفّة في كلِّ شيء، حتّى في السَّحاب. قال الخليل: السُّخْف في العقل خاصة، والسَّخافة عامّةٌ في كلِّ شيء. ويقال وجدت سَخْفَة من جوع، وهي خِفّـةٌ تعتري الإنسانَ إذا جاعَ.
(سخل) السين والخاء واللام أصلٌ مطرد صحيح ينقاس، يدلُّ على حَقَارة وضَعف. من ذلك السَّخْل من ولد الضّأن، وهو الصّغير الضَّعيف، والأنثى سَخلة. ومنه سَخّلتِ النَّخلة([2])، إذا كانت ذاتَ شِيص، وهو التَّمر الذي لا يشتدُّ نواه. والسُّخَّل: الرّجال الأراذل، لا واحد لـه من لفظه. ويقال كواكبُ مَسخُولة، إذا كانت مجهولة. وهو قول القائل:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])وذكر بعضُهم أنَّ هذيلاً تقول: سخَلْت الرجلَ، إذا عبتَه.
(سخم) السين والخاء والميم أصلٌ مطَّرد مستقيم، يدلُّ على اللِّين والسواد. يقال شَعرٌ سُخَاميّ: أسود لَيِّن. كذا حُدِّثنا به عن الخليل. وحدّثني عليّ بن إبراهيم القطَّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، قال: قال الأصمعي: وأما الشَّعر السُّخام، فهو الليِّن الحَسن، وليس هو من السَّواد. ويقال للخمر سُخامِيَّة إذا كانت ليِّنة سَلِسَة. قال ابن السكِّيت: ثوب سُخَامٌ: ليِّن. وقطنٌ سُخامٌ([4]). قال:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّخيمة، وهي الموجدة في النَّفس. ويقال سَخَّم الله وجهه، وهو من السُّخام، وهو سواد القِدْر.
(سخن) السين والخاء والنون أصل صحيح مطَّرد منقاس، يدل على حرارةٍ في الشيء. من ذلك سخّنت الماء. وماءٌ سُخْن وسَخِينٌ. وتقول: يوم سُخْنٌ وساخن وسَُخْنانٌ، وليلة سُخْنة وسَُخْنَانة. وقد سَخُن يومُنا. وسخِنَتْ عينهُ بالكسر تَسخَن. وأسخن الله عينَه. ويقولون إنَّ دَمعة الغَمِّ تكون حارّة. واحتُجَّ بقولهم: أقرّ الله عينَه. وهذا كلامٌ لا بأس به. والمِسْخَنة: قُدَيرةٌ كأنَّهَا تَوْر. والسَّخينة: حَسَاءٌ يُتّخَذُ من دقيق. وقال: قريشٌ([6]) يعيَّرُون بأكل السَّخينة، ويُسَمَّون بذلك، وهو قولهم:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])والتَّساخين: الخِفَاف([8]). وممكنٌ أن تكون سمِّيَت  بذلك لأنها تُسَخِّن على لُبسها القَدَم. وليس ببعيد.
(سخي) السين والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على اتّساعٍ في شيءٍ وانفراج. الأصل فيه قولهم: سَخَيْتُ القِدر وسَخَوتُها، إذا جعلتَ لِلنارِ تحتها مَذْهباً.
ومن الباب: سَخَاوِيُّ الأرض، قال قوم: السَّخاويّ: سعة المفازة. وقول بعضهم "سَخَاوَِى الفلا"([9])، قال ابن الأعرابيّ: واحدةُ السخاوَِى سَخْواةٌ. وقال أيضاً: السَّخْواءُ([10]) الأرض السَّهلة. قال أهل اللغة: ومن هذا القياس: السّخاء:  الجُود؛ يقال سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء، يمدّ ويقصر. * والسَّخِيّ: الجواد.
ومما شذَّ عن الباب: السَّخا، مقصورٌ: ظَلْع يكون من أن يثِبَ البعيرُ بالحِمْل فتعترض ريحٌ بين جِلْدِهِ وكَتِفه، فيقال بعيرٌ سَخٍ.
(سخب) السين والخاء والباء كلمةٌ لا يقاس عليها. يقولون: السِّخاب: قِلاَدَةٌ من قَرنفُلٍ أو غيره، وليس فيها من الجواهر شيء، والجمع سُخُب.
(سخت) السين والخاء والتاء ليس أصلاً، وما أحسَِب الكلام الذي فيه من محض اللغة. يقولون للشيء الصُّلب سَخْتٌ وسِخْتيتٌ. ثم يقولون أمرٌ مِسخاتٌ([11]) إذا ضعُف وذهب. وهذان مختلفانِ، ولذلك قُلْنا إنَّ البابَ في نفسه ليس بأصل. على أنَّهم حكوا عن أبي زيد: اسْخَاتّ الجُرح: ذهب ورَمُه. فأمّا السُّخْت الذي ذكرناه عن ثعلب في آخر كتابه، فقد قيل إنَّه السُّخْد([12]). وهو على ذلك من المشكوك فيه.
--------------ـــــ
([1]) نص ثعلب في آخر كتاب الفصيح 98: "ويقال له من ذوات الخف السخت والسخد".
([2]) في  الأصل: "الناقة"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "الراكب"، صوابه من المجمل واللسان وما يقتضيه السياق.
([4]) البيتان سبق إنشادهما في (2: 182) في مادة (خسل) على أنه يقال: "كواكب مخسولة".
([5]) كذا ورد إنشاده، وفي اللسان (سخم) مع نسبته إلى جندل بن المثنى الطهوي:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6])  في الأصل: "قوم".
([7]) البيت لخداش بن زهير العامري كما في العمدة : (1: 46)، وحماسة ابن الشجري 31. وهو أول من لقب قريشاً "سخينة".
([8]) ذكر في اللسان أن مفردها "التسخان" بالفتح، وأنه معرب من "تَشْكَنْ" الفارسية. وهو اسم غطاء من أغطية الرأس كان العلماء والموابذة  يأخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، وأنَّ اللغويين من العرب أخطؤوا  في تفسيره بالخف.
([9]) في المجمل: "الفلاة".
([10]) في الأصل: "السخوة"، صوابه من المجمل.
([11]) هذه الكلمة لم أجدها في غير المقاييس.
([12]) السخت، بالضم، والسخد كذلك: الماء الذي يكون على رأس الولد.

ـ

##### Türkçe

(سîn ve **الخاء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**سخد**) **السين** ve **الخاء** ve **الدال** bir asıldır. Onda **السَّخْد** vardır; o, çocukla birlikte çıkan sudur. Bundan dolayı denir: “Falân **مُسْخَداً** oldu”; yani sabahladığında nefsi pıhtılaşmış, ağır (olduğunda). Ve bazen, doğanın karnından çıkandan, yemeden önce: **السُّخْد** derler. Bu, hakkında ihtilâf edilmiştir: onlardan kimi **سُخْد** der, onlardan kimi de **التاء** ile **سُخْت** der. Bize, kitabının sonunda, adını **الفصيح** koyduğu kitabında, **ثَعْلب**’den böyle rivayet edildi. Dil ehlinden bazıları dedi: Şüphesiz **السُّخْد** şişliktir; ve o, o kıyastır.

(**سخر**) **السين** ve **الخاء** ve **الراء** düzgün, istikrarlı bir asıldır; küçümseme ve zelil kılmaya delâlet eder. Bundan: “Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّر** etti” sözümüzdür; bu, onu emrine ve iradesine boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿**وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ**﴾ [الجاثية 13]. Ve denir: Adam **سُخْرةُ**: işte çalıştırılır; ve **سُخْرةٌ** da (denir), kendisiyle alay ediliyor ise. Eğer bunu yapan o ise, **سُخَرَة** dersin; **الخاء** ve **الراء**’yı fetha ile. Ve denir: **سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ**. **السَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş (olanlar)dır. **المواخر**: suyu yaran, onu delen (olanlar)dır. Bâbdan: Ondan **سَخِرت** ettim; yani onunla alay ettim. Ve hâlâ derler: onunla **سخِرت** ettim. Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون**﴾ [هود 38].

(**سخف**) **السين** ve **الخاء** ve **الفاء** düzgün bir asıldır; hafifliğe delâlet eder. Dediler: **السُّخْفُ**: her şeyde hafifliktir; bulutta bile. **الخليل** dedi: **السُّخْف** özellikle akıldadır; **السَّخافة** ise her şeyde geneldir. Ve denir: Açlıktan bir **سَخْفَة** buldum; o, insan acıktığında ona arız olan bir hafifliktir.

(**سخل**) **السين** ve **الخاء** ve **اللام** kıyaslanan, sahih, düzgün bir asıldır; hakirlik ve zayıflığa delâlet eder. Bundan: **السَّخْل** koyun yavrusundandır; o, küçük zayıftır; dişisi **سَخلة**’dir. Ondan: **سَخّلتِ النَّخلة**; yani **شِيص** sahibi oldu; o, çekirdeği sertleşmeyen hurmadır. **السُّخَّل**: rezil adamlar; onun lafzından tekili yoktur. Ve denir: **كواكبُ مَسخُولة**; yani meçhul olduklarında. O, söyleyenin sözüdür:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ
Bazıları zikretti ki **هذيل** der: Adamı **سخَلْت** ettim; yani onu ayıpladım.

(**سخم**) **السين** ve **الخاء** ve **الميم** düzgün, istikrarlı bir asıldır; yumuşaklığa ve siyahlığa delâlet eder. Denir: **شَعرٌ سُخَاميّ**: siyah, yumuşak. Bize **الخليل**’den böyle rivayet edildi. Bana **عليّ بن إبراهيم القطَّان**, **علي بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den rivayet etti; dedi: **الأصمعي** dedi: “Şu **الشَّعر السُّخام** ise, o yumuşak, güzel (olandır); o, siyahlıktan değildir.” Ve şaraba **سُخامِيَّة** denir; yumuşak, kaygan olduğunda. **ابن السكِّيت** dedi: **ثوب سُخَامٌ**: yumuşak. Ve **قطنٌ سُخامٌ**. Dedi:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ *
Bu asıldan şâz olanlardan: **السَّخيمة**; o, nefisteki kin/öfkedir. Ve denir: Allah onun yüzünü **سَخَّم** etsin; o, **السُّخام**’dandır; o da tencerenin karalığıdır.

(**سخن**) **السين** ve **الخاء** ve **النون** sahih, istikrarlı, kıyaslanan bir asıldır; şeyde bir hararete delâlet eder. Bundan: Suyu **سخّنت** ettim. Ve su **سُخْن** ve **سَخِينٌ** (olur). Ve dersin: Gün **سُخْنٌ** ve **ساخن** ve **سَُخْنانٌ**; gece **سُخْنة** ve **سَُخْنَانة**. Ve günümüz **سَخُن** oldu. Ve gözü, kesre ile, **سخِنَتْ**; **تَسخَن**. Ve Allah onun gözünü **أسخن** etsin. Ve derler ki: Gam gözyaşı sıcak olur. Ve “Allah onun gözünü **أقرّ** etsin” sözleriyle delil getirildi. Bu, sakıncası olmayan bir sözdür. **المِسْخَنة**: sanki bir leğen gibi olan küçük bir tenceredir. **السَّخينة**: undan yapılan bir çorbadır. Dedi: **قريش** **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanır ve bununla adlandırılırlar; bu, onların sözüdür:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ
**التَّساخين**: mestlerdir. Ve mümkündür ki, giyilmesi üzerine ayağı ısıttığı için bununla adlandırılmıştır. Uzak değildir.

(**سخي**) **السين** ve **الخاء** ve illetli harf bir tek asıldır; bir şeyde genişliğe ve açılmaya delâlet eder. Aslı, onların sözüdür: Tencereyi **سَخَيْتُ** ettim ve onu **سَخَوتُ**; yani altındaki ateş için bir geçit yaptığında.

Ve bâbdan: **سَخَاوِيُّ الأرض**. Bir kavim dedi: **السَّخاويّ**: çölün genişliğidir. Bazılarının “**سَخَاوَِى الفلا**” sözü (de böyledir). **ابن الأعرابيّ** dedi: **السخاوَِى**’nin bir tanesi **سَخْواةٌ**’dır. Yine dedi: **السَّخْواءُ**: düz (kolay) arazidir. Dil ehli dedi: Ve bu kıyastandır: **السّخاء**: cömertlik; denir: **سخا** **يسخُو** **سَخَاوةً** ve **سَخَاء**; uzatır ve kısaltır. Ve **السَّخِيّ**: cömerttir.

Bâbdan şâz olanlardan: **السَّخا**, maksûr: deve yükle sıçradığında, derisi ile küreği arasına bir rüzgâr girip araya girdiğinden olan bir topallıktır; bu sebeple “deve **سَخٍ**” denir.

(**سخب**) **السين** ve **الخاء** ve **الباء** kıyas edilmeyen bir kelimedir. Derler: **السِّخاب**: karanfilden veya başkasından bir gerdanlıktır; onda mücevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُب**’dur.

(**سخت**) **السين** ve **الخاء** ve **التاء** asıl değildir; ve içindeki sözün, sırf dilin özünden olduğunu sanmıyorum. Katı şeye **سَخْتٌ** ve **سِخْتيتٌ** derler. Sonra derler: İş **مِسخاتٌ**; zayıflayıp gittiğinde. Bu ikisi farklıdır; bundan dolayı dedik ki: Bâb, kendi içinde asıl değildir. Şu da var ki, **أبي زيد**’den naklettiler: Yara **اسْخَاتّ** etti: şişliği gitti. Ama **ثعلب**’den kitabının sonunda zikrettiğimiz **السُّخْت** ise, onun **السُّخْد** olduğu söylenmiştir. O da, buna göre, şüpheli olandandır.

--------------ـــــ
([1]) **ثعلب**’in **الفصيح** kitabının sonunda metni 98: “Ve ona, çift tırnaklılardan, **السخت** ve **السخد** denir.”
([2]) Asılda: “**الناقة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) Asılda: “**الراكب**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır ve bağlamın gerektirdiğidir.
([4]) İki beyit daha önce (2: 182)’de (**خسل**) maddesinde “**كواكب مخسولة** denir” diye okunmuştu.
([5]) Böyle okunarak geldi; **اللسان** (**سخم**)’de, onu **جندل بن المثنى الطهوي**’ye nispet ederek:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6]) Asılda: “**قوم**”.
([7]) Beyit, **خداش بن زهير العامري**’nindir; **العمدة**: (1: 46) ve **حماسة ابن الشجري** 31’de olduğu gibi. **قريش**’e “**سخينة**” lakabını ilk takan odur.
([8]) **اللسان**’da, onun müfredinin fetha ile “**التسخان**” olduğu ve Farsça “**تَشْكَنْ**”den muarreb olduğu zikredildi. O, baş örtülerinden bir örtünün adıdır; âlimler ve mecûsî din adamları onu başlarına özellikle başkaları dışında alırlardı; ve Araplardan lugatçılar onu mest diye tefsirde hata ettiler.
([9]) **المجمل**’de: “**الفلاة**”.
([10]) Asılda: “**السخوة**”; doğrusu **المجمل**’dandır.
([11]) Bu kelimeyi **المقاييس**’ten başka yerde bulmadım.
([12]) **السخت**, damme ile, ve **السخد** de böyledir: çocuğun başı üzerinde bulunan sudur.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س خ ب
ما في جيدها سخاب وهو قلادة من قرنفل ومسلك ومحلب لا جوهر فيه وجمعه سخب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وجدتك مارث السخاب أي مثل الصبيّ لا علم لك‏.‏

##### Türkçe

س خ ب
Onun boynunda **سخاب** vardır; o, içinde mücevher bulunmayan, **قرنفل** ve **مسلك** ve **محلب**’den (yapılmış) bir gerdanlıktır; çoğulu **سخب**’dır.‏
Mecazdan: Seni **مارث السخاب** buldum; yani, çocuk gibi, senin için bilgi yoktur.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السِّخَابُ: قِلادَةٌ تُتَّخَذُ من قَرَنْفُلٍ، وسُكٍّ، ومَحْلَبٍ، ليس فيها من اللُّؤْلُؤِ والجوهر شيءٌ، والجمعُ سُحُبٌ. الأَزهري: السِّخَابُ، عند العرب: كُلُّ قِلادَةٍ كانت ذاتَ جَوْهَرٍ، أَو لَمْ تَكُنْ؛ قال الشاعر:
ويومُ السِّخَابِ، مِنْ تَعاجِـيبِ رَبِّنا، *  عَلى أَنـَّه، مِنْ بَلْدَة السُّوءِ، نَجَّانِـي وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، حَضَّ النساءَ على الصَّدَقَةِ، فَجَعَلَت الـمَرْأَةُ تُلْقِـي الخُرْصَ والسِّخَابَ، يعني القِلادَةَ؛ قال ابن الأَثير: هو خَيْطٌ يُنْظَمُ فيه خَرَزٌ، وتُلْبَسُه الصِّبْيانُ والجَواري؛ وقيل: هو ما بُدِئَ بتفسيره. وفي حديث فاطمَة: فَأَلْبَسَتْهُ سِخَاباً، يعني ابْنَها الـحُسَيْنَ. وفي الحديث الآخر: أَنَّ قَوْماً فَقَدوا سِخَابَ فَتَاتهِمْ، فاتَّهَمُوا به امْرَأَةً. وفي الحديث في ذكر المنافقين: خُشُبٌ بالليلِ سُخُبٌ بالنهار؛ يقول: إِذا جنَّ عليهمُ الليلُ سَقَطُوا \<ص:462>
نِـياماً كأَنهم خُشُبٌ، فإِذا أَصْبَحُوا تَسَاخَبُوا على الدُّنيا شُحّاً وحِرْصاً. والسَّخَب والصَّخَب بمعنى الصياح، والصادُ والسينُ يجوزُ في كُلِّ كَلِمَة فيها خاءٌ. وفي حديث ابن الزبير: فكأَنهم صِـبْيانٌ يَمْرُثونَ سُخُبَهُم؛ هو جمعُ سِخَاب: الخَيْطُ الذي نُظِمَ فيه الخَرَزُ. والسَّخَبُ لُغَةٌ في الصَّخَبِ، مضارعة.

##### Türkçe

**السِّخَابُ**: Karanfil, **سُكّ** ve **مَحْلَب**’den yapılan bir gerdanlıktır; onda inci ve cevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُحُبٌ**’dur. el-Ezherî:

**السِّخَابُ**, Araplar nezdinde: cevherli olan yahut olmayan her gerdanlıktır;

Şair dedi ki:
Ve **يومُ السِّخَابِ**, Rabbimizin acayiplerindendir, * her ne kadar o, kötülük beldesinden, beni kurtarmış ise de

Hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, kadınları sadakaya teşvik etti; bunun üzerine kadın **الخُرْصَ** ve **السِّخَابَ** atıveriyordu; yani gerdanlığı; İbnü’l-Esîr dedi ki: O, içine boncuk dizilen bir iptir; çocuklar ve cariyeler onu takar; ve denildi ki: o, onunla tefsire başlanmış olandır. Fâtıma hadîsinde:

Ona **سِخَاباً** giydirdi; yani oğlu **الـحُسَيْنَ**’e. Diğer hadiste: Bir kavim, kızlarının **سِخَابَ**’ını kaybettiler de onunla bir kadını suçladılar.

Münafıkların zikri hakkında hadiste: Geceleyin **خُشُبٌ** gündüzleyin **سُخُبٌ**; der ki: gece onların üzerine çöktüğünde, sanki odunlarmış gibi uyuyakalırlar; sabahladıklarında ise dünya üzerine cimrilik ve hırsla birbirleriyle gürültüleşirler. **السَّخَب** ve **الصَّخَب** bağırma manasınadır; **الصادُ** ve **السينُ**, içinde **خاءٌ** bulunan her kelimede caiz olur. İbn Zübeyr hadîsinde: Sanki onlar, **سُخُبَهُم**’u yıpratan çocuklardır; o, **سِخَاب**’ın çoğuludur: içine boncuk dizilmiş olan ip. **السَّخَبُ**, **الصَّخَبِ**’de bir lugattır; benzeşme (müdâra‘a).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السخب محركة: الصخب، وهو الصياح. السين لغة في الصاد، وهما في كل كلمة فيها خاء جائز وفي الحديث في ذكر المنافقين: خشب بالليل سحب بالنهار أي إذا جن عليهم الليل سقطوا نياما، فإذا أصبحوا تساخبوا على الدنيا شحا وحرصا. السخاب ككتاب: قلادة تتخذ من سك بالضم: طيب مجموع وقرنفل ومحلب بالكسر قد تقدم بلا جوهر، ليس فيها من اللؤلؤ والجوهر شيء، وكذا من الذهب والفضة. وقال الأزهري: السخاب عند العرب: كل قلادة كانت ذات جوهر أو تكن. قال الشاعر:
  ويوم السخاب من أعاجيب ربنا                      على أنه من بلدة السوء أنجاني وفي حديث آخر: فجعلت تلقي القرط والسخاب قال ابن الأثير: هو خيط ينظم فيه خرز، وتلبسه الصبيان والجواري. وفي آخر أن قوما فقدوا سخاب فتاتهم فاتهموا به امرأة. ومن المجاز: وجدتك مارث السخاب أي كالصبي لا علم له. ج سخب ككتب سمي به لصوت خرزه عند الحركة من السخب وهو اختلاط الأصوات، قاله شيخنا.

##### Türkçe

**السخب** harekeli: **الصخب**; o da bağırıp çağırmadır. **السين** **الصاد**’da bir lugattır; ve ikisi, içinde **خاء** bulunan her kelimede câizdir. Ve hadiste münafıkların zikrinde: “geceleyin **خشب**; gündüzün **سحب**” yani gece onlara bastırınca uyuyakalıp düşerler; sabahlayınca dünya üzerine cimrilik ve hırsla birbirlerine bağırışıp çağırırlar.

**السخاب** ( **كتاب** vezninde): **سك** (ضم ile)dan yapılan gerdanlık; (bu) toplanmış bir koku, ve karanfil ve **محلب** (kesr ile)dir; daha önce “**بلا جوهر**” (şeklinde) geçti; onda inci ve cevherden hiçbir şey yoktur; altın ve gümüşten de böyledir. Ezherî dedi: Araplar katında **السخاب**: cevherli olsun olmasın her gerdanlıktır. Şair dedi:

  “Ve **السخاب** günü, Rabbimizin acayiplerindendir;
  her ne kadar o, kötülük beldesinden beni kurtarmış olsa da.”

Ve başka bir hadiste: “Derken küpeyi ve **السخاب**’ı atıverdi.” İbnü’l-Esîr dedi: O, içine boncuk dizilen bir iptir; çocuklar ve câriyeler onu takınır. Ve bir diğerinde: Bir kavim, kızlarının **سخاب**’ını kaybettiler de onunla bir kadını itham ettiler.

Mecazdan: “Seni **مارث السخاب** buldum” yani çocuk gibi, ilmi yok.

Çoğulu **سخب** ( **كتب** gibi); hareket hâlinde boncuklarının sesinden dolayı onunla adlandırıldı; **السخب** da seslerin karışmasıdır; bunu şeyhimiz söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَخَبٌ
1 سَخَبٌ ذ [inf. n. of سَخِبَ] i. q. صَخَبٌ [inf. n. of صَخِبَ], (A, K,) signifying The raising a loud cry, or a clamour: (TA:) or it [is used as a subst., and] signifies a confusion of sounds. (Mgh, MF, TA.) The substitution of س for ص is allowable in every word containing خ: [for instance,] in a trad. [cited voce خَشَبٌ, q. v., as some relate it], the hypocrites are described as خُشُبٌ بِاللَّيْلِ سُخُبٌ بِالنَّهَارِ. (TA.)

سِخَابٌ
سِخَابٌ ذ A necklace (قِلَادَة) made of [the composition termed] سُكّ and of other things, without any jewels: (S:) or a قِلَادَة of cloves and سُكّ and مَحْلَب [q. v.], without jewels, (A, K, TA,) and without pearls: and likewise, of gold: and of silver: or, accord. to Az, it is, with the Arabs, any قِلَادَة, whether with jewels or without: accord. to IAth, a string on which are strung beads, worn by boys and by girls: (TA:) it is thus called because of the sound of its beads when in motion: (MF, TA:) pl. سُخُبٌ. (S, K.) [Hence] one says, وَجَدْتُكَ وَارِثَ السِّخَابِ [I have found thee to be the inheritor of the سخاب], meaning, (tropical:) like the boy that has no knowledge. (A, TA.)

##### Türkçe

سَخَبٌ
1 **سَخَبٌ** ذ [**سَخِبَ**’nin mastarı] **صَخَبٌ** [**صَخِبَ**’nin mastarı] ile aynı (A, K); “yüksek bir çığlık yahut bir gürültü koparmak” mânâsına gelir: (TA:) yahut o [isim olarak kullanılır ve] “seslerin bir karışıklığı” mânâsına gelir. (Mgh, MF, TA.) İçinde **خ** bulunan her kelimede **ص** yerine **س** getirmek câizdir: [meselâ] bir rivayette [**خَشَبٌ** maddesinde zikredilen, bakanın rivayet ettiği üzere], münafıklar **خُشُبٌ بِاللَّيْلِ سُخُبٌ بِالنَّهَارِ** diye vasfedilmiştir. (TA.)

سِخَابٌ
**سِخَابٌ** ذ [**سُكّ** denilen terkîbden] ve başka şeylerden, hiçbir mücevher olmaksızın yapılmış bir gerdanlık (**قِلَادَة**): (S:) yahut mücevher olmaksızın, (A, K, TA,) ve inci olmaksızın, karanfil ve **سُكّ** ve **مَحْلَب** [bkz.]’den bir **قِلَادَة**; ve aynı şekilde, altından; ve gümüşten: yahut Az’a göre, Araplar katında, mücevherli olsun yahut mücevhersiz olsun, her **قِلَادَة**’dır: IAth’a göre, üzerine boncuklar dizilmiş bir ip; oğlanlar ve kızlar tarafından takılır: (TA:) hareket hâlindeyken boncuklarının sesinden dolayı böyle adlandırılmıştır: (MF, TA:) çoğulu **سُخُبٌ**. (S, K.) [Bundan dolayı] **وَجَدْتُكَ وَارِثَ السِّخَابِ** [seni **السِّخَابِ**’ın vârisi buldum] denir; mânâsı, (mecazen:) bilgisi olmayan oğlan gibi. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخَبَ
سَخَبَ سِخَاْب 23 , ( pl. سُخُب 10 ),
a.  Child's necklace.

##### Türkçe

**سَخَبَ**
**سَخَبَ** **سِخَاْب** 23, (çoğulu **سُخُب** 10),
a. Çocuğun gerdanlığı.
