# سخت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سخت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سخت

السخت: الشديد، قال اللحياني ويقال: هذا حر سخت لخت، أي: شديد، وهو معروف في كلام العرب، وهم ربما استعملوا بعض كلام العجم، كما قالوا للمسح: بلاس؛ كالسخيت، كأمير. وشيء سخت: صلب دقيق، وأصله فارسي. السخت بالضم أول ما يخرج من بطون ذوات الخف ساعة تضعه أمه قبل أن يأكل، ومن الصبيان: العقي ساعة الولادة، ومن ذوات الحافر الردج. والسخت من السليل، بمنزلة الردج يخرج أصفر في عظم النعل، وبما ذكرنا اندفع الإيراد الذي أورده شيخنا على عبارة المصنف. والسختيت: السحتيت، الحاء لغة في الخاء السختيت: دقاق التراب، وهو الغبار الشديد الارتفاع وأنشد يعقوب:
  جاءت معا واطرقت شتيتا
  وهي تثير الساطع السختيتا ويروى: الشختيتا، وسيأتي ذكره. وقيل: هو دقاق السويق، وقيل: هو السويق الذي لا يلت بالأدم. عن الأصمعي: السختيت: السويق الدقاق، وكذلك الدقيق الحوارى سختيت، قال:
  ولو سبخت الوبر العميتا
  وبعتهم طحينك السختيتا
  إذا رجونا لك أن تلوتـا السختيت، أيضا: الشديد، رواه أبو عمرو عن ابن الأعرابي، يقال كذب سختيت، أي: شديد، وأنشد لرؤبة:
  هل ينجيني حلف سختيت قال أبو علي: السختيت من السخت، كزحليل من الزحل، قلت: فلو أشار المصنف في أول المادة بقوله كالسخيت والسختيت، كان أحسن. والمسخوت: الأملس، يقال: خرق مسخوت: أي أملس مطمئن. والسختيان، بالكسر، ويفتح وحكى قوم فيه التثليث، وجزم شراح البخاري بأن الفتح هو الأكثر الأفصح واقتصر الشهاب في شرح الشفاء على كسر السين، وحكي في التاء الفتح والكسر، واقتصر ابن التلمساني في حواشي الشفاء على ضم السين وحكاية الوجهين في التاء، وقال: إنه يقال بالخاء والجيم. قال شيخنا: وأغرب الضبط فيه ما قاله التلمساني، ولا سيما حكاية الجيم، فإنها لا تعرف. وهو: جلد الماعز إذا دبغ، وهو على الصحيح معرب من فارسي، صرح به غير واحد من الأئمة. وقال صاحب الناموس: هو فارسي، أو مشترك، وفيه تأمل. ومنه أيوب السختياني، كذا في النسخ، وفي أخرى زيادة علامة الدال، أي وبلد، منه أيوب. وهو أبو بكر أيوب بن أبي تميمة كيسان عن أنس والحسن، وعنه الثوري وشعبة. قال الحسن: أيوب سيد شباب أهل البصرة، روى عن مالك، ومات سنة إحدى وثلاثين ومائة. وقال ابن الأثير: نسبه إلى عمل السختيان وبيعه، وهو الجلود العنابية، ليست بأدم. وذكر أيضا في هذه الترجمة أبا إسحاق عمران بن موسى بن مجاشع السختياني، محدث جرجان، ثقة عن أبي الربيع الزهراني. وهدبة بن خالد، وعنه أبو بكر الإسماعيلي وابن عدي والحاكم، مات بجرجان سنة 305. قلت: وأحمد بن عبد الله السختياني روى عن السري بن يحيى، وعنه أبو طاهر المخلص. وسختان، كسحبان، وسخيت، كزبير: محدثان. وأبو عبد الله محمد بن سختيان الشيرازي المعدل، محدث، روى عن أحمد بن عبد الجبار العطاردي، ويعقوب بن سفيان الفسوي، وعنه أبو القاسم الطبراني. ومما يستدرك عليه: اسخات الجرح، اسخيتاتا: سكن ورمه. وكذب سختيت: خالص، قال رؤبة:
  هل ينجيني كذب سختيت
  أو فضة أو ذهب كبريت هكذا رووه، والصواب في الرواية:
  هل يعصمني حلف سختيت
  وفضة وذهب كبـربـت

  وعن أبي عمرو: السختيت، بالكسر الدقيق من كل شيء. وفي التهذيب، عن النوادر: نخت فلان بفلان، وسخت له: إذا استقصى في القول. وأبو عمرو ومحمد بن عمرو بن سختويه السختوي الكندي، محدث روى عن سعد بن الصامت، وعنه محمد بن شاذان. والسختوية بيت من المحدثين بسرخس، يقال لكل واحد منهم سختوي، منهم أبو الحسن علي بن عبد الرحمن بن علي، الليثي، وغيره.

### Türkçe

**السخت**: şiddetli. el-Lihyânî dedi ve denilir: “Bu **حر سخت لخت**tir”, yani: şiddetli; ve o, Arapların كلامında bilinen bir şeydir; onlar bazen Acemlerin bazı sözlerini kullanmışlardır; nitekim **المسح** için **بلاس** dedikleri gibi; **السخيت** gibi, **أمير** gibi. Ve “şey’ **سخت**”: sert, ince; ve aslı Farsçadır. **السخت** (ضم ile): ذوَاتُ الخُفّin karınlarından, annesi onu doğurduğu saatte, yemeden önce, ilk çıkan şeydir; ve çocuklardan: doğum saatinde **العقي**; ve ذوَاتُ الحافر’den **الردج**.

Ve **السخت** **السليل**dendir; **الردج** menzilesinde; **النعل** kemiğinde sarı olarak çıkar; ve bizim zikrettiğimizle, şeyhimizin musannifin ibaresi üzerine irad ettiği itiraz defoldu. Ve **السختيت**: **السحتيت**; **الحاء** **الخاء**da bir lugattır. **السختيت**: toprağın ince kırıntılarıdır; ve o, çok yükselen tozdur. Ya‘kūb inşad etti:
  Geldi birlikte ve başını eğdi, dağınık dağınık,
  Ve o, parlayan **السختيت**i kaldırıp savuruyor.

Ve rivayet olunur: **الشختيتا**; ve onun zikri gelecektir. Ve denildi: o, **السويق**in ince kırıntılarıdır; ve denildi: o, **الأدم** ile yoğrulmayan **السويق**tir. el-Asma‘î’den: **السختيت**: ince **السويق**tir; ve كذلك, ince beyaz un **الدقيق الحوارى** da **سختيت**tir. Dedi:
  Ve eğer **الوبر**i, **العميتا**yı, **سبخت** etseydin,
  Ve onlara senin **طحين**ini, **السختيت**i satsaydın,
  Eğer sana, **تلوتـا** ettiğini ummuş olsaydık.

**السختيت**, ayrıca: şiddetli. Ebû ‘Amr, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti. Denilir: “**كذب سختيت**”, yani: şiddetli. Ve Ru’be için inşad etti:
  Beni kurtarır mı **حلف سختيت**?

Ebû ‘Alî dedi: **السختيت**, **السخت**tendir; **زحليل**in **الزحل**den olduğu gibi. Dedim: musannif, maddenin başında “**كالسخيت والسختيت**” sözüyle işaret etseydi, daha iyi olurdu. Ve **المسخوت**: pürüzsüzdür. Denilir: “**خرق مسخوت**”, yani pürüzsüz, yatışık.

Ve **السختيان**, kesre ile; ve fetha da yapılır; bir kavim onda üçlü harekeyi nakletti. Buhârî şârihleri, fethanın en çok, en fasih olduğuna kesin hükmettiler. Şihâb, **الشفاء** şerhinde **السين**in kesresiyle yetindi. Ve **التاء**da fetha ve kesre nakledildi. İbnü’t-Tilimsânî, **الشفاء** hâşiyelerinde **السين**in zammıyla ve **التاء**da iki vecih nakliyle yetindi; ve dedi: onun **الخاء** ve **الجيم** ile söylendiği. Şeyhimiz dedi: onda ضبطın en garibi, Tilimsânî’nin söylediğidir; özellikle **الجيم**i nakletmesi; çünkü o bilinmez.

Ve o: دبغ edildiğinde keçi derisidir; ve sahih olana göre Farsçadan mu‘arrebdir; bunu imamların birden fazlası açıkça söyledi. **الناموس** sahibı dedi: o Farsçadır, yahut müşterektir; ve onda teemmül vardır. Ve ondan: Eyyûb **السختياني**; nüshalarda böyle; bir başkasında **الدال** alâmetinin ziyadesi vardır; yani “ve bir belde”; ondan Eyyûb. O, Ebû Bekr Eyyûb b. Ebî Temîme Keysân’dır; Enes ve Hasan’dan; ve ondan es-Sevrî ve Şu‘be. Hasan dedi: Eyyûb, Basra ehlinin gençlerinin efendisidir. Mâlik’ten rivayet etti; ve 131 yılında vefat etti.

İbnü’l-Esîr dedi: nisbesini **السختيان** işini yapmaya ve onu satmaya bağladı; ve o, **الجلود العنابية**dir; **أدم** değildir. Ve bu tercemede ayrıca Ebû İshâk ‘İmrân b. Mûsâ b. Mucâşi‘ **السختياني**yi zikretti; Cürcân muhaddisi; Ebû’r-Rabî‘ ez-Zehrânî’den sika. Ve Hedbe b. Hâlid; ve ondan Ebû Bekr el-İsmâ‘îlî, İbn ‘Adî ve el-Hâkim. Cürcân’da 305 yılında öldü. Dedim: ve Ahmed b. ‘Abdillâh **السختياني**, es-Serî b. Yahyâ’dan rivayet etti; ve ondan Ebû Tâhir el-Muhallis.

Ve **سختان**, **سحبان** gibi; ve **سخيت**, **زبير** gibi: iki muhaddistir. Ve Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. **سختيان** eş-Şîrâzî el-Mu‘addil, muhaddistir; Ahmed b. ‘Abdilcebbâr el-‘Attâridî’den ve Ya‘kūb b. Sufyân el-Fesevî’den rivayet etti; ve ondan Ebû’l-Kâsım et-Taberânî.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**اسخات الجرح**”, “**اسخيتاتا**”: şişi sakinleşti. Ve “**كذب سختيت**”: hâlis. Ru’be dedi:
  Beni kurtarır mı **كذب سختيت**
  Yahut gümüş yahut altın **كبريت**

Böyle rivayet ettiler; ve rivayette doğrusu:
  Beni korur mu **حلف سختيت**
  Ve gümüş ve altın **كبـربـت**

Ve Ebû ‘Amr’dan: **السختيت**, kesre ile, her şeyin incesidir. Ve **التهذيب**de, **النوادر**den: “Falanca, falancaya **نخت** etti; ve ona **سخت** etti”: sözde istiksâ ettiğinde. Ve Ebû ‘Amr ve Muhammed b. ‘Amr b. **سختويه** **السختوي** el-Kindî, muhaddistir; Sa‘d b. es-Sâmit’ten rivayet etti; ve ondan Muhammed b. Şâzân.

Ve **السختوية**, Serahs’ta muhaddislerden bir evdir; onların her birine **سختوي** denilir; onlardan Ebû’l-Hasan ‘Alî b. ‘Abdirrahmân b. ‘Alî, el-Leysî, ve başkası.
