# سخد (س-خ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - خ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والدال معهما
س خ د، د خ س مستعملان فقط
سخد:
السُّخْد: ما فيه الولد في المشيمة من المرأة، وهو ماء السَّلَى، والسَّلَى: لباس الولد، وإذا أسخدت الرحم سكن الولد، وهي الحولاء من الإبل وغيرها، ومنه ماء غليظ.
وأصبح فلان مُسَخَّدا، أي: ثقيلا من مرض أو غيره كأنهم يريدون من معنى السُّخْد.
دخس: الدَّخسُ: الإنسان التار المكتنز. غير جد جسيم.
والدَّخْسُ: الفتي من الدببة. والدَّخسُ: الرجل الكثير اللحم، والجميع: الأدخاس.
والدَّخْسُ: اندساس الشيء تحت التراب كما تُدْخَسُ الأثفية في الرماد ، ويقال للأثافي: دَواخِس لانْدِساسِها في الرماد، قال العجاج:
دواخسا في الأرض إلا شعفا
أي: إلا رؤوسها. وقال:
فأطرفت إلا ثلاثاً دُخَّسا
والدُّخَسُ: دابة تَنْدَخِسُ في الرمل.
والدَّخَسُ: داء يأخذ في قوائم الدابة.. فرس دَخِسٌ. والدَّخَسُ: امتلاء العظم من السمن. جمل مُدْخِسٌ. والجميع: مُدْخِسات. وامرأة مُدْخِسة، أي سمنت حتى صارت دخسا.
والدَّخيس: لحم باطن الكف. والدَّخيسُ: عظم الحوشب. والدَّخيسُ من الناس: العدد المجتمع.
قال العجاج:
جمَّ الدَّخيسِ بالثُّغُور أحوسَا
ودخيسُ اللحم: مكتنزه.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الدال** onlarla birlikte

**س خ د**، **د خ س** yalnızca kullanılmış ikisidir
**سخد**:
**السُّخْد**: kadından meşîmede çocuğun içinde bulunduğu şey; o, **السَّلَى** suyudur; **السَّلَى**: çocuğun giysisidir. Rahim **أسخدت** olunca çocuk sakinleşti; o, develerden ve başkasından **الحولاء**dır; ondan kalın bir su (vardır).
Ve falan kimse **مُسَخَّدا** olarak sabahladı; yani: hastalıktan veya başkasından ağır (olmuş) olarak; sanki **السُّخْد** mânâsından kastederler.

**دخس**: **الدَّخسُ**: iri, tıknaz, dolgun insan. Pek de çok cüsseli değil.
Ve **الدَّخْسُ**: ayılardan genç olan. Ve **الدَّخسُ**: eti çok olan adam; hepsi: **الأدخاس**.
Ve **الدَّخْسُ**: şeyin toprağın altına sokulması; nitekim **الأثفية** küle **تُدْخَسُ** (sokulur). Ve **الأثافي**ye, külde içeri sokulmalarından dolayı **دَواخِس** denir. **العجاج** dedi:
دواخسا في الأرض إلا شعفا
yani: ancak başları (hariç). Ve dedi:
فأطرفت إلا ثلاثاً دُخَّسا
Ve **الدُّخَسُ**: kumda **تَنْدَخِسُ** (içeri sokulan) bir binek hayvanı.
Ve **الدَّخَسُ**: binek hayvanının ayaklarında tutan bir hastalık.. **فرس دَخِسٌ**. Ve **الدَّخَسُ**: kemiğin yağdan dolması. **جمل مُدْخِسٌ**. Hepsi: **مُدْخِسات**. Ve **امرأة مُدْخِسة**: yani, semirdi de **دخسا** oldu.
Ve **الدَّخيس**: avuç içinin iç tarafının eti. Ve **الدَّخيسُ**: **الحوشب** kemiği. Ve insanlardan **الدَّخيسُ**: toplanmış sayı.
**العجاج** dedi:
جمَّ الدَّخيسِ بالثُّغُور أحوسَا
Ve **دخيسُ اللحم**: onun tıknaz/dolgun olanı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السُخْدُ: ماءٌ أصفرُ غليظٌ يخرج مع الولد. وأصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح ثقيلاً مُوَرَّماً مصفرَّاً.

##### Türkçe

**السُخْدُ**: çocukla birlikte çıkan sarı, koyu bir sudur. Ve “falanca **مُسْخَداً** oldu” (denir); sabahleyin ağır, şişmiş, sararmış olarak sabahladığında.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س د
سخد ، دخس
استعمل من وجوهه : سخد ، دخس .
سخد : أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
السُّخْدُ دَمٌ وماء في السَابِيَاءِ ، وهو السَّلَى
الذي يكون فيه الولد .
أبو عبيد _ عن الأحمر _ قال : السُّخْدُ
الماءُ الذي يكون على رأس الولد ، ومنه
قيل : رجل مُسْخَدٌ _ إذا كان ثقيلاً من
مَرضٍ أو غيره ، لأن السُّخْدَ ماءٌ ثَخِينٌ
يخرجُ مع الولد .
دخس : قال الليث : الدَّخْسُ : الإنسانُ التَّارُّ
الْمُكْتَنِزُ ، غَيْرَ جِدِّ جَسِيمٍ .
قال : ويقال : الدُّخَسُ : الفَتِيَّ من الدِّبَبَةِ .
وقال شَمِرٌ : الدُّخَسُ دَابَّةٌ في البحر يقال :
دَخَسَ فيه _ أي : دخل فيه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
فَكُنْ دُخَساً في الْبَحْرِ أَوْ جُزْ وَرَاءَهُ
إلى الْهِنْدِ إِنْ لَمْ تَلْقَ قَحْطَانَ بالْهِنْدِ
وقال الليث : الدَّخَسُ انْدِسَاسُ شيءٍ تحتَ
التراب ، كما تُدْخَس الأُثْفِيَّة في الرَّماد ،
ولذلك يقال للأَثَافِيِّ : دَوَاخِسُ .
قال الْعَجَّاجُ :
دَوَاخِساً في الأَرْض إلاَّ شَعَفَا
وامرأة مُدْخِسَةٌ : كأنها دُخَسٌ .
قال : والدَّخَسُ امتلاءُ الْعَظْم من السِّمَن ،
جَمَلٌ مُدْخِسٌ . والْجَمْعُ مُدْخِسَاتٌ .
قال : والدُّخَسُ : الرجُل الكَثِيرُ اللَّحم .
وقال ابن شُمَيْل : والدَّخِيسُ عُظَيْمٌ في
جَوْف الحافر ، كأنه ظِهَارَةٌ له .
قال : والْحَوْشَبُ عَظْم الرُّسْغ .
وقال الليث : الدَّخَيسُ : عَظْمُ الْحَوْشَبِ .
قال : والدَّخَسُ داءٌ يأخذ في قوائم الدَّابَّة
يقال : فَرس دَخِسٌ : به عَنَتٌ .
قال : والدَّخيسُ من الناس العَدَدُ الكَثِيرُ
المُجْتَمَعُ .
قال الْعَجَّاجُ :
وَقَدْ نَرَى بِالدَّارِ يَوْماً أَنَساً
جَمَّ الدَّخيسِ بِالثُّغُورِ أَحْوَساَ
قال : ودَخيسُ اللَّحْمِ مُكْتَنِزُهُ .
وأنشد :
مَقْذُوفَةٍ بِدَخِيسِ النَّحْضِ بَازِلُهَا
لَهُ صَرِيفٌ صَرِيفَ القَعْوِ بِالمَسَدِ

##### Türkçe

خ س د
**سخد** , **دخس**
Şu vechlerinden kullanıldı: **سخد** , **دخس** .

**سخد** : Ebû’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ :
**السُّخْدُ** **السَابِيَاءِ**’da kan ve sudur; o, içinde çocuk bulunan **السَّلَى**’dır.

Ebû ‘Ubeyd _ el-Ahmer’den _ dedi: **السُّخْدُ**
çocuğun başı üzerinde bulunan sudur; ondan dolayı
şöyle denildi: ağır olan kimseye **رجل مُسْخَدٌ** _ hastalıktan veya başkasından dolayı _; çünkü **السُّخْدَ** çocuğunla birlikte çıkan kalın bir sudur.

**دخس** : el-Leys dedi: **الدَّخْسُ**: insan, **التَّارُّ**
**الْمُكْتَنِزُ**; pek de iri cüsseli olmayan.
Dedi: Ve denilir: **الدُّخَسُ**: ayıların genci.
Ve Şemir dedi: **الدُّخَسُ** denizde bir dabbedir; şöyle denilir:
**دَخَسَ** فيه _ yani: onun içine girdi.

Ve et-Tırimmâh dedi:
فَكُنْ دُخَساً في الْبَحْرِ أَوْ جُزْ وَرَاءَهُ
إلى الْهِنْدِ إِنْ لَمْ تَلْقَ قَحْطَانَ بالْهِنْدِ

Ve el-Leys dedi: **الدَّخَسُ** bir şeyin toprağın altına sokulmasıdır;
**الأُثْفِيَّة**’nin küle sokulması gibi;
bundan dolayı **الأَثَافِيِّ** için: **دَوَاخِسُ** denilir.

el-‘Accâc dedi:
دَوَاخِساً في الأَرْض إلاَّ شَعَفَا

Ve **امرأة مُدْخِسَةٌ**: sanki o bir **دُخَسٌ**’tur.
Dedi: Ve **الدَّخَسُ** kemiğin yağdan dolmasıdır;
**جَمَلٌ مُدْخِسٌ**. Çoğulu **مُدْخِسَاتٌ**’tır.
Dedi: Ve **الدُّخَسُ**: eti çok olan adamdır.

Ve İbn Şümeyl dedi: Ve **الدَّخِيسُ** tırnağın iç boşluğunda küçük bir kemiktir; sanki ona bir **ظِهَارَةٌ**’dır.
Dedi: Ve **الْحَوْشَبُ** bilek kemiğidir.
Ve el-Leys dedi: **الدَّخَيسُ**: **عَظْمُ الْحَوْشَبِ**’dir.
Dedi: Ve **الدَّخَسُ** binek hayvanının ayaklarında tutan bir hastalıktır; şöyle denilir: **فَرس دَخِسٌ**: onda **عَنَتٌ** vardır.
Dedi: Ve **الدَّخيسُ** insanlardan çok sayıdaki toplanmış topluluktur.

el-‘Accâc dedi:
وَقَدْ نَرَى بِالدَّارِ يَوْماً أَنَساً
جَمَّ الدَّخيسِ بِالثُّغُورِ أَحْوَساَ

Dedi: Ve **دَخيسُ اللَّحْمِ** onun sıkılaşmış olanıdır.
Ve inşâd etti:
مَقْذُوفَةٍ بِدَخِيسِ النَّحْضِ بَازِلُهَا
لَهُ صَرِيفٌ صَرِيفَ القَعْوِ بِالمَسَدِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد الورَم، وهو ذلك القياس.
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(سخف) السين والخاء والفاء أصلٌ مطَّرد يدلُّ على خفّة. قالوا: السُّخْفُ: الخفّة في كلِّ شيء، حتّى في السَّحاب. قال الخليل: السُّخْف في العقل خاصة، والسَّخافة عامّةٌ في كلِّ شيء. ويقال وجدت سَخْفَة من جوع، وهي خِفّـةٌ تعتري الإنسانَ إذا جاعَ.
(سخل) السين والخاء واللام أصلٌ مطرد صحيح ينقاس، يدلُّ على حَقَارة وضَعف. من ذلك السَّخْل من ولد الضّأن، وهو الصّغير الضَّعيف، والأنثى سَخلة. ومنه سَخّلتِ النَّخلة([2])، إذا كانت ذاتَ شِيص، وهو التَّمر الذي لا يشتدُّ نواه. والسُّخَّل: الرّجال الأراذل، لا واحد لـه من لفظه. ويقال كواكبُ مَسخُولة، إذا كانت مجهولة. وهو قول القائل:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])وذكر بعضُهم أنَّ هذيلاً تقول: سخَلْت الرجلَ، إذا عبتَه.
(سخم) السين والخاء والميم أصلٌ مطَّرد مستقيم، يدلُّ على اللِّين والسواد. يقال شَعرٌ سُخَاميّ: أسود لَيِّن. كذا حُدِّثنا به عن الخليل. وحدّثني عليّ بن إبراهيم القطَّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، قال: قال الأصمعي: وأما الشَّعر السُّخام، فهو الليِّن الحَسن، وليس هو من السَّواد. ويقال للخمر سُخامِيَّة إذا كانت ليِّنة سَلِسَة. قال ابن السكِّيت: ثوب سُخَامٌ: ليِّن. وقطنٌ سُخامٌ([4]). قال:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّخيمة، وهي الموجدة في النَّفس. ويقال سَخَّم الله وجهه، وهو من السُّخام، وهو سواد القِدْر.
(سخن) السين والخاء والنون أصل صحيح مطَّرد منقاس، يدل على حرارةٍ في الشيء. من ذلك سخّنت الماء. وماءٌ سُخْن وسَخِينٌ. وتقول: يوم سُخْنٌ وساخن وسَُخْنانٌ، وليلة سُخْنة وسَُخْنَانة. وقد سَخُن يومُنا. وسخِنَتْ عينهُ بالكسر تَسخَن. وأسخن الله عينَه. ويقولون إنَّ دَمعة الغَمِّ تكون حارّة. واحتُجَّ بقولهم: أقرّ الله عينَه. وهذا كلامٌ لا بأس به. والمِسْخَنة: قُدَيرةٌ كأنَّهَا تَوْر. والسَّخينة: حَسَاءٌ يُتّخَذُ من دقيق. وقال: قريشٌ([6]) يعيَّرُون بأكل السَّخينة، ويُسَمَّون بذلك، وهو قولهم:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])والتَّساخين: الخِفَاف([8]). وممكنٌ أن تكون سمِّيَت  بذلك لأنها تُسَخِّن على لُبسها القَدَم. وليس ببعيد.
(سخي) السين والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على اتّساعٍ في شيءٍ وانفراج. الأصل فيه قولهم: سَخَيْتُ القِدر وسَخَوتُها، إذا جعلتَ لِلنارِ تحتها مَذْهباً.
ومن الباب: سَخَاوِيُّ الأرض، قال قوم: السَّخاويّ: سعة المفازة. وقول بعضهم "سَخَاوَِى الفلا"([9])، قال ابن الأعرابيّ: واحدةُ السخاوَِى سَخْواةٌ. وقال أيضاً: السَّخْواءُ([10]) الأرض السَّهلة. قال أهل اللغة: ومن هذا القياس: السّخاء:  الجُود؛ يقال سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء، يمدّ ويقصر. * والسَّخِيّ: الجواد.
ومما شذَّ عن الباب: السَّخا، مقصورٌ: ظَلْع يكون من أن يثِبَ البعيرُ بالحِمْل فتعترض ريحٌ بين جِلْدِهِ وكَتِفه، فيقال بعيرٌ سَخٍ.
(سخب) السين والخاء والباء كلمةٌ لا يقاس عليها. يقولون: السِّخاب: قِلاَدَةٌ من قَرنفُلٍ أو غيره، وليس فيها من الجواهر شيء، والجمع سُخُب.
(سخت) السين والخاء والتاء ليس أصلاً، وما أحسَِب الكلام الذي فيه من محض اللغة. يقولون للشيء الصُّلب سَخْتٌ وسِخْتيتٌ. ثم يقولون أمرٌ مِسخاتٌ([11]) إذا ضعُف وذهب. وهذان مختلفانِ، ولذلك قُلْنا إنَّ البابَ في نفسه ليس بأصل. على أنَّهم حكوا عن أبي زيد: اسْخَاتّ الجُرح: ذهب ورَمُه. فأمّا السُّخْت الذي ذكرناه عن ثعلب في آخر كتابه، فقد قيل إنَّه السُّخْد([12]). وهو على ذلك من المشكوك فيه.
--------------ـــــ
([1]) نص ثعلب في آخر كتاب الفصيح 98: "ويقال له من ذوات الخف السخت والسخد".
([2]) في  الأصل: "الناقة"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "الراكب"، صوابه من المجمل واللسان وما يقتضيه السياق.
([4]) البيتان سبق إنشادهما في (2: 182) في مادة (خسل) على أنه يقال: "كواكب مخسولة".
([5]) كذا ورد إنشاده، وفي اللسان (سخم) مع نسبته إلى جندل بن المثنى الطهوي:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6])  في الأصل: "قوم".
([7]) البيت لخداش بن زهير العامري كما في العمدة : (1: 46)، وحماسة ابن الشجري 31. وهو أول من لقب قريشاً "سخينة".
([8]) ذكر في اللسان أن مفردها "التسخان" بالفتح، وأنه معرب من "تَشْكَنْ" الفارسية. وهو اسم غطاء من أغطية الرأس كان العلماء والموابذة  يأخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، وأنَّ اللغويين من العرب أخطؤوا  في تفسيره بالخف.
([9]) في المجمل: "الفلاة".
([10]) في الأصل: "السخوة"، صوابه من المجمل.
([11]) هذه الكلمة لم أجدها في غير المقاييس.
([12]) السخت، بالضم، والسخد كذلك: الماء الذي يكون على رأس الولد.

ـ

##### Türkçe

(سîn ve **خاء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**سخد**) **سين** ve **خاء** ve **دال** bir asıldır. Onda **السَّخْد** vardır; o, çocukla birlikte çıkan sudur. Bundan dolayı denir: “Falan **مُسْخَداً** olarak sabahladı”; yani, nefsi pıhtılaşmış, ağır olarak sabahladı. Ve bazen, doğanın karnından, yemeden önce çıkan şeye **السُّخْد** dediler. Bu, hakkında ihtilaf edilmiştir: onlardan kimi **سُخْد** der, onlardan kimi **تاء** ile **سُخْت** der. Bize, kitabının sonunda, ona **الفصيح** adını verdiği (kitapta) **ثَعْلب**’den bununla böyle rivayet edildi. Dil ehlinden bazıları dedi: **السُّخْد** şişliktir; o da o kıyastır.

(**سخر**) **سين** ve **خاء** ve **راء** düzgün, istikrarlı bir asıldır; küçümseme ve zelil kılmaya delalet eder. Bundan: “Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّر** etti” sözümüzdür; bu, onu emri ve iradesi için boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. Ve denir: adam **سُخْرةُ**; işte çalıştırılır, ve **سُخْرةٌ** da (denir), kendisiyle alay ediliyor ise. Eğer bunu yapan o ise, **سُخَرَة** dersin; **خاء** ve **راء**’yı fetha ile. Ve denir: **سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ**. **السَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş olan(lar)dır. **المواخر**: suyu yaran, onu delen(ler)dir. Bâbdan: ondan **سَخِرت** ettim; yani onunla alay ettim. Ve hâlâ derler: onunla **سخِرت** ettim. Allah تعالى’nın kitabında: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾ [هود 38].

(**سخف**) **سين** ve **خاء** ve **فاء** düzgün bir asıldır; hafifliğe delalet eder. Dediler: **السُّخْفُ**: her şeyde hafifliktir; bulutta bile. **الخليل** dedi: **السُّخْف** özellikle akıldadır; **السَّخافة** ise her şeyde geneldir. Ve denir: açlıktan bir **سَخْفَة** buldum; o, insan acıktığında ona arız olan bir hafifliktir.

(**سخل**) **سين** ve **خاء** ve **لام** ölçülen, sahih, düzgün bir asıldır; hakirlik ve zayıflığa delalet eder. Bundan: koyun yavrusundan **السَّخْل**; o, küçük zayıftır; dişisi **سَخلة**’dir. Ondan: **سَخّلتِ النَّخلة**; yani **شِيص** sahibi oldu; o, çekirdeği sertleşmeyen hurmadır. **السُّخَّل**: rezil adamlar; onun lafzından tekili yoktur. Ve denir: **كواكبُ مَسخُولة**; yani meçhul olduklarında. O, söyleyenin sözüdür:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ
Bazıları zikretti ki **هُذَيْل** der: adamı **سخَلْت** ettim; yani onu ayıpladım.

(**سخم**) **سين** ve **خاء** ve **ميم** düzgün, istikrarlı bir asıldır; yumuşaklığa ve siyahlığa delalet eder. Denir: **شَعرٌ سُخَاميّ**: siyah, yumuşak. Bize **الخليل**’den bununla böyle rivayet edildi. Bana **عليّ بن إبراهيم القطَّان**, **علي بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den rivayet etti; dedi: **الأصمعي** dedi: “Ama **الشَّعر السُّخام**, o yumuşak güzel olandır; o, siyahlıktan değildir.” Ve şaraba, yumuşak, kaygan olduğunda **سُخامِيَّة** denir. **ابن السكِّيت** dedi: elbise **سُخَامٌ**: yumuşak. Ve pamuk **سُخامٌ**. Dedi:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ *
Bu asıldan şâz olanlardan: **السَّخيمة**; o, nefisteki gücenmedir. Ve denir: Allah onun yüzünü **سَخَّم** etsin; o, **السُّخام**’dandır; o da tencerenin karalığıdır.

(**سخن**) **سين** ve **خاء** ve **نون** ölçülen, düzgün, sahih bir asıldır; şeyde bir hararete delalet eder. Bundan: suyu **سخّنت** ettim. Ve su **سُخْن** ve **سَخِينٌ**’dir. Ve dersin: gün **سُخْنٌ** ve **ساخن** ve **سَُخْنانٌ**; gece **سُخْنة** ve **سَُخْنَانة**. Ve günümüz **سَخُن** oldu. Ve gözü, kesre ile, **سخِنَتْ**; **تَسخَن**. Ve Allah onun gözünü **أسخن** etsin. Ve derler ki keder gözyaşı sıcak olur. Ve “Allah onun gözünü **أقرّ** etsin” sözleriyle delil getirildi. Bu, sakıncası olmayan bir sözdür. **المِسْخَنة**: bir küçük tencere; sanki o bir **تَوْر**’dur. **السَّخينة**: undan yapılan bir çorbadır. Dedi: **قريش** **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanırlar ve bununla adlandırılırlar; o, onların sözüdür:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ
**التَّساخين**: mestlerdir. Bununla adlandırılmış olması mümkündür; çünkü onu giymek üzere ayağı ısıtır. Uzak değildir.

(**سخي**) **سين** ve **خاء** ve illetli harf bir tek asıldır; bir şeyde genişliğe ve açılmaya delalet eder. Aslı, onların sözüdür: tencereyi **سَخَيْتُ** ettim ve onu **سَخَوتُ** ettim; yani altındaki ateş için bir geçit yaptığında.

Ve bâbdan: yerin **سَخَاوِيُّ**’si. Bir kavim dedi: **السَّخاويّ**: çölün genişliğidir. Bazılarının “**سَخَاوَِى الفلا**” sözü (de böyledir). **ابن الأعرابيّ** dedi: **السخاوَِى**’nin bir tanesi **سَخْواةٌ**’dır. Yine dedi: **السَّخْواءُ**: düz yer. Dil ehli dedi: ve bu kıyastandır: **السّخاء**: cömertlik; denir: **سخا** eder, **يسخُو**; **سَخَاوةً** ve **سَخَاء** (olarak); uzatır ve kısaltır. Ve **السَّخِيّ**: cömerttir.

Bâbdan şâz olanlardan: **السَّخا**, kısaltılmıştır: devenin yükle sıçramasından, derisi ile küreği arasına bir rüzgârın arız olmasıyla meydana gelen bir topallıktır; bu sebeple “deve **سَخٍ**” denir.

(**سخب**) **سين** ve **خاء** ve **باء** kıyas olunmayan bir kelimedir. Derler: **السِّخاب**: karanfilden veya başkasından bir gerdanlıktır; onda cevherlerden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُب**’dur.

(**سخت**) **سين** ve **خاء** ve **تاء** asıl değildir; onda olan sözün, sırf dilden olduğunu sanmıyorum. Katı şeye **سَخْتٌ** ve **سِخْتيتٌ** derler. Sonra derler: iş **مِسخاتٌ**; zayıflayıp gittiğinde. Bu ikisi farklıdır; bundan dolayı dedik ki bâb, kendi içinde asıl değildir. Şu var ki, **أبي زيد**’den naklettiler: yara **اسْخَاتّ** oldu; şişliği gitti. Ama **ثعلب**’den kitabının sonunda zikrettiğimiz **السُّخْت**’a gelince: onun **السُّخْد** olduğu söylenmiştir. O da bu hâliyle şüpheli olandandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السُّخْدُ: دم وماء في السَّابِيَاء، وهو السَّلى الذي يكون فيه الولد. ابن أَحمر: السُّخْدُ الماء الذي يكون على رأْس الولد. ابن سيده: السُّخْدُ ماء أَصفر ثخين يخرج مع الولد، وقيل: هو ماء يخرج مع المشيمة، قيل: هو للناس خاصة، وقيل: هو للإِنسان والماشية، ومنه قيل: رجل مُسَخَّدٌ.ورجل مُسَخِّدٌ: مورَّم مصفر ثقيل من مرض أَو غيره لأَن السُّخْدَ ماء ثخين يخرج مع الولد. وفي حديث زيد بن ثابت: كان يحيي ليلة سبع عشرة من رمضان فيصبح وكأَن السُّخْدَ على وجهه؛ هو الماء الغليظ الأَصفر الذي يخرج مع الولد إِذا نُتخ، شبه ما بوجهه من التَّهَيُّج بالسُّخْدِ في غلظه من السهر. وأَصبح فلان مُسَخَّداً إِذا أَصبح وهو مصفر مورم. وقيل: السُّخْدُ هَنَة كالكبد أَو الطحال مجتمعة تكون في السَّلى وربما لعب بها الصبيان؛ وقيل: هو نفس السَّلى. والسُّخْدُ: بول الفصيل في بطن أُمه. والسُّخْدُ: الرَّهَلُ والصُّفرة في الوجه، والصاد في كل ذلك لغة على المضارعة، والله أَعلم.

##### Türkçe

**السُّخْدُ**: **السَّابِيَاء**’da kan ve su; o, içinde çocuk bulunan **السَّلى**’dır. İbn Aḥmer: **السُّخْدُ**, çocuğun başı üzerinde bulunan sudur. İbn Sîde: **السُّخْدُ**, çocukla birlikte çıkan sarı, kalın bir sudur; ve denildi ki: o, **المشيمة** ile birlikte çıkan sudur; denildi ki: o, yalnız insanlar içindir; ve denildi ki: o, insan ve davar içindir; bundan dolayı “adam **مُسَخَّدٌ**” denilmiştir. Ve adam **مُسَخِّدٌ**: hastalıktan veya başkasından dolayı şişmiş, sararmış, ağır; çünkü **السُّخْدَ**, çocukla birlikte çıkan kalın bir sudur. Zeyd b. Sâbit’in hadîsinde: Ramazan’ın on yedinci gecesini ihyâ ederdi de sabahlardı; sanki yüzünde **السُّخْدَ** varmış gibi; o, çekilip çıkarıldığı zaman çocukla birlikte çıkan kalın sarı sudur; uykusuzluktan dolayı yüzünde olan kabarmayı, kalınlığında **السُّخْدِ**’e benzetti. Ve falan kimse **مُسَخَّداً** sabahladı: sararmış, şişmiş olarak sabahladıysa.

Ve denildi ki: **السُّخْدُ**, **السَّلى**’da bulunan, karaciğer veya dalak gibi toplanmış bir şeydir; bazen çocuklar onunla oynarlar; ve denildi ki: o, **السَّلى**’nın kendisidir. Ve **السُّخْدُ**: annesinin karnında **الفصيل**’in idrarıdır. Ve **السُّخْدُ**: yüzde gevşeklik ve sarılıktır; ve **الصاد** bunların hepsinde, **المضارعة** üzere bir dildir; Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السخد، بفتح فسكون: الحار يقال: يوم سخد. والسخد بالضم: ماء أصفر غليظ يخرج مع الولد، كالسخت. قاله ابن سيده. و قيل: هو ماء يخرج مع المشيمة، قيل: هو للناس خاصة، وقيل هو للإنسان والماشية.
 وفي حديث زيد بن ثابت: كان يحيي ليلة سبع عشرة من رمضان وكأن السخد على وجهه. شبه ما بوجهه من التهيج بالسخد في غلظه من السهر. والسخدود، بالضم: الرجل الحديد، كالسختوت والسحدود. والمسخد، كمعظم: الثقيل الخائر النفس، عن الصاغاني والمصفر الثقيل المورم من مرض أو غيره. وسخد ورق الشجر، بالضم، تسخيدا: ندي وركب بعضه بعضا. ويقال شباب سخود، كجعفر: ناعم، نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: السخد، بالضم: هنة، كالكبد أو الطحال، مجتمعة، تكون في السلى، وربما لعب بها الصبيان. وقيل: هو نفس السلى. والسخد: بول الفصيل في بطن أمه. والسخد: الرهل، والصفرة في الوجه، والصاد في كل ذلك لغة، على المضارعة.

##### Türkçe

**السخد**, fetha ile sonra sükûn ile: sıcak; denir ki: **يوم سخد**. Ve **السخد** zamme ile: çocukla birlikte çıkan sarı, koyu bir su; **السخت** gibi. Bunu İbn Sîde söylemiştir. Ve denildi: o, eşle birlikte çıkan bir sudur; denildi: o, insanlara mahsustur; ve denildi: o, insan ve davar içindir.

Zeyd b. Sâbit hadîsinde: Ramazan’ın on yedinci gecesini ihyâ ederdi ve sanki **السخد** yüzünün üzerindeydi. Uykusuzluktan dolayı kalınlığında **السخد**e benzer şekilde, yüzündeki kabarmayı benzetti. Ve **السخدود**, zamme ile: sert adam; **السختوت** ve **السحدود** gibi. Ve **المسخد**, **كمعظم**: ağır, nefsi gevşek; Sâgânî’den; ve hastalık veya başkasından dolayı ağır, şişmiş sararmış. Ve **سخد** ağaç yaprağı, zamme ile, **تسخيدا** olarak: nemlendi ve bir kısmı bir kısmının üzerine bindi. Ve denir: **شباب سخود**, **كجعفر**: yumuşak; bunu Sâgânî nakletti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **السخد**, zamme ile: bir parça; **الكبد** veya **الطحال** gibi; toplanmış; **السلى** içinde olur; ve bazen çocuklar onunla oynarlar. Ve denildi: o, bizzat **السلى**dır. Ve **السخد**: annesinin karnında **الفصيل**in idrarı. Ve **السخد**: gevşeklik; ve yüzde sarılık; ve **الصاد** bütün bunlarda bir lugattır; **المضارعة** üzere.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سُخْدٌ
سُخْدٌ ذ [The matter contained in the secundines;] a yellow, thick water [or fluid], that comes forth with the fœtus; (S, M, K;) as also سُخْتٌ: (M, TA:) hence, in a trad., the appearance upon the face produced by excitement from remaining awake during the night is termed, by way of comparison, سُخْد upon the face: (S, * L:) or blood and water in the membrane that envelops the fœtus of a beast: or what comes forth with the membrane that envelops the fœtus: said to be peculiar to the human species: or common to the human species and beasts: (L:) or the water [or fluid] in that membrane; as also سُخْتٌ and نُخْطٌ and فَقْءٌ: (IAar, TA in art. فقأ:) or [the placenta; i. e.] a thing like the liver, or like the spleen, compact, which is in the membrane that envelops the fœtus of a beast: sometimes children play with it: or that membrane itself: and i. q. رَهَلٌ [which is expl. as meaning yellow water in the سُخْدٍ, and it is also the inf. n. of رَهِلَ, q. v.]: and صُخْدٌ is a dial. var. thereof in all its senses, those above mentioned and those following. (L.) ― -b2- Also The urine of a camel's fœtus (فَصِيل) in its mother's belly. (L.) ― -b3- And (assumed tropical:) Yellowness in the face [as in the trad. above mentioned]. (L.)

مُسَخَّدٌ
مُسَخَّدٌ ذ (assumed tropical:) Having the stomach in a heaving state, agitated by a tendency to vomit, or disordered; (K;) yellow, (S, K,) heavy, (S,) and swollen, (S, K,) by disease or by some other cause. (TA.)

##### Türkçe

سُخْدٌ
**سُخْدٌ** ذ: (S, M, K;) döl zarlarında bulunan şey; ceninle birlikte çıkan sarı, koyu bir su [yahut akışkan]; (S, M, K;) bunun gibi **سُخْتٌ** da: (M, TA:) buradan, bir rivayette, gece boyunca uyanık kalmaktan doğan heyecan sebebiyle yüzde meydana gelen görünüş, benzetme yoluyla, yüzde **سُخْدٌ** diye adlandırılır: (S, * L:) yahut bir hayvanın ceninini kuşatan zarda kan ve su: yahut cenini kuşatan zarla birlikte çıkan şey: insan türüne mahsus olduğu söylenir: yahut insan türüne ve hayvanlara ortak: (L:) yahut o zardaki su [yahut akışkan]; bunun gibi **سُخْتٌ** ve **نُخْطٌ** ve **فَقْءٌ**: (IAar, TA in art. فقأ:) yahut [plasenta; yani] karaciğer gibi, yahut dalak gibi, sıkı, bir şey; bir hayvanın ceninini kuşatan zarda bulunur: bazen çocuklar onunla oynarlar: yahut o zarın kendisi: ve **رَهَلٌ** ile aynı mânâda [ki, **سُخْدٍ** içindeki sarı su mânâsıyla açıklanmıştır; ve o, ayrıca **رَهِلَ**’in mastarıdır; bkz.]: ve **صُخْدٌ** bunun bütün mânâlarında, yukarıda zikredilenlerde ve aşağıda gelenlerde, lehçe varyantıdır. (L.) ― -b2- Ayrıca: annesinin karnındaki bir devenin cenininin (**فَصِيل**) idrarı. (L.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) yüzde sarılık [yukarıda zikredilen rivayette olduğu gibi]. (L.)

مُسَخَّدٌ
**مُسَخَّدٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) midesi kabarma hâlinde olan, kusma eğilimiyle çalkalanan, yahut bozulmuş; (K;) sarı, (S, K,) ağır, (S,) ve hastalık yahut başka bir sebep ile şişmiş. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخَدَ
سَخَدَ سَخْد 1 ,
a.  Hot.

سُخْد
سُخْد 3 ,
a.  Yellow fluid.

##### Türkçe

**سَخَدَ**
**سَخَدَ سَخْد** 1 ,
a. Sıcak.

**سُخْد**
**سُخْد** 3 ,
a. Sarı sıvı.
