# سخر (س-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sahr kayalık sahadır

- Harfler: س - خ - ر
- Kur'an'da: 42 geçiş · 35 ayet · 22 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (22)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَسَخَّرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E.md) | وَفَعَّلَ | Ve boyun eğdirdi; Boyun eğdirdi | 11 | 9 | [13:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/13:2.md) |
| [سَخَّرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Boyun eğdirdi | 5 | 5 | [16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/16:14.md) |
| [سَخِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Alay ettiler | 3 | 3 | [6:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/6:10.md) |
| [سَخَّرَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلَهَا | Ona boyun eğdirdi | 2 | 2 | [22:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/22:37.md) |
| [سِخْرِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AE%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فِعْلِيًّا | Alay konusu | 2 | 2 | [23:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/23:110.md) |
| [مُسَخَّرَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | مُفَعَّلَاتٍ | Boyun eğdirilenler | 2 | 2 | [7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/7:54.md) |
| [وَيَسْخَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَيَفْعَلُونَ | Ve alay ederler | 2 | 2 | [2:212](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/2:212.md) |
| [السَّاخِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Alay edenler | 1 | 1 | [39:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/39:56.md) |
| [الْمُسَخَّرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%90.md) | الْمُفَعَّلِ | Boyun eğdirilen | 1 | 1 | [2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/2:164.md) |
| [تَسْخَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Alay edersiniz | 1 | 1 | [11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/11:38.md) |
| [تَسْخَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Alay edersiniz | 1 | 1 | [11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/11:38.md) |
| [سَخَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Boyun eğdirdik | 1 | 1 | [38:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/38:18.md) |
| [سَخَّرْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَاهَا | Ona boyun eğdirdik | 1 | 1 | [22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/22:36.md) |
| [سَخِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | فَعِلَ | Alay etti | 1 | 1 | [9:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/9:79.md) |
| [سُخْرِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فُعْلِيًّا | Hizmetli | 1 | 1 | [43:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/43:32.md) |
| [فَسَخَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَّلْنَا | Hemen boyun eğdirdik | 1 | 1 | [38:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/38:36.md) |
| [فَيَسْخَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَيَفْعَلُونَ | Hemen alay ederler | 1 | 1 | [9:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/9:79.md) |
| [مُسَخَّرَاتٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8C.md) | مُفَعَّلَاتٌ | Boyun eğdirilenler | 1 | 1 | [16:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/16:12.md) |
| [نَسْخَرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F.md) | نَفْعَلُ | Alay ederiz | 1 | 1 | [11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/11:38.md) |
| [وَسَخَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَا | Ve boyun eğdirdik | 1 | 1 | [21:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/21:79.md) |
| [يَسْتَسْخِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَسْتَفْعِلُونَ | Alay etmek isterler | 1 | 1 | [37:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/37:14.md) |
| [يَسْخَرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%92.md) | يَفْعَلْ | Alay eder | 1 | 1 | [49:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/49:11.md) |

## Mücavir kökler — 62 mücavir (209 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 53 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
2. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 8 ortak ayet · G² 49 · Güneş demektir
3. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 44 · Cariye yelkenli sandal demektir
4. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 6 ortak ayet · G² 36 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
5. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 33 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
6. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 30 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
7. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · Ad verilen
8. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 23 · Bahr deniz demektir
9. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 10 ortak ayet · G² 22 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
10. [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Remz özel işaret demektir
11. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · İcl havuz demektir
12. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 14 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
13. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 14 · Murar acı bir ağacın adıdır
14. [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
15. [حيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Havk Çalı süpürgesi demektir
16. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Et
17. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Gezegen yıldızdır
18. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 8 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
19. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Sütle dolu memedir
20. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Tayr” kuş demektir
21. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Koku veren yağdır
22. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
23. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
24. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
25. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yan demektir
26. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
27. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
28. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
29. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dağ anlamındadır
30. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
31. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Üst
32. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Akledersiniz
33. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
34. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
35. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Su
36. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 16 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
37. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
38. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
39. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
40. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
41. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
42. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
43. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
44. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
45. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
46. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
47. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
48. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
49. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
50. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
51. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
52. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
53. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Baid uzak demektir
54. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
55. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
56. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
57. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
58. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
59. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Önce
60. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı direncini kırarak, zorlamayla veya kendi iradesi dışında bir amaca boyun eğdirmek, uysallaştırmak ve bedelsiz çalıştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik varlıkların ilahi iradeye mutlak itaati ile inkârcıların müminleri hakir görerek alaya alması |
| Çekirdek Özet 3 | Ontolojik hiyerarşide alt kademenin üst amaca hizmete bağlanması ve tekebbür temelli sahte üstünlük iddiası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel psikolojik bir alay veya basit bir istihza sayıp evrendeki kozmik boyun eğiş ve toplumsal iş bölümü boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سخ | Gevşeme, yumuşama, incelme, direncin çözülmesi ve tutuculuğun kaybolması; nitekim [سخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B7.md) kökünde öfke ve hoşnutsuzlukla bağın kopması, [سخف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81.md) kökünde ise aklın ve nesnenin dokusundaki zafiyet ve hafiflik görülür. | ر | Titreşim, süreklilik ve yönlendirici baş olma vasfı taşıyan sesin eklenmesiyle gevşeyen direncin sürekli bir boyun eğişe, hizmete koşulmaya veya aşağılanarak tahakküm altına alınmaya dönüşmesi. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, direnç gösterme veya engelleme noktası |
| خ | Çit, duvar (yoğunlaşma) | Harfin hırıltılı yapısı ve ayrıcı niteliğiyle sınırın delinmesi, bariyerin aşındırılması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yönetici erk, hiyerarşik üstünlük ve hareketin yönlendirildiği merkez |
| سخر | Dikenin aşılması, koruyucu perdenin delinmesi ve başın sevkine bağlanma | Nesnenin veya bireyin kendi iç direncini ve savunma duvarını kıran bir üst otoritenin, onu kendi iradesi doğrultusunda gütmesi, yönlendirmesi veya değerini düşürerek başkasına amade kılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın veya kölenin karşılıksız, zorla ve meşakkatle bir işe koşulması; rüzgârın ve akıntının gemiyi dirençsizce sürüklemesi سواخر في سواء اليم تحتفز ifadesinde olduğu gibi gemilerin boyun eğerek yürümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde kök, bir kişinin direncinin kırılarak başkasına bedelsiz hizmetçi kılınması veya toplum içinde zayıf görülüp hafife alınması bağlamında geçer; şair A‘şâ Bâhile’ye nispet edilen şu beyitte felaket karşısında küçümseme ve acizlik durumu bu kökle anılır: إني أتتني لسان لا أسر بها / من علو لا عجب منها ولا سخر |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi er-Râî bir beytinde kavminin durumunu hafife almadığını ve alay konusu yapmadığını şu mısralarla ifade eder: تغير قومي ولا أسخر / وما حم من قدر يقدر |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānü’l-A‘şâ.

### Sami etimolojik katman

Arapça سخر kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde direncin kırılması, angarya, zorla çalıştırma ve küçümseme anlam ekseninde yer alır. Klasik İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir aynı kökten türeyen yaygın bir fiil bulunmamakla birlikte, kökün çekirdeği zorunlu hizmet, angarya ve baş eğdirme bağlamında Süryanice şahhar köküyle kavramsal temas taşır; bu dilde de bir kimseyi bedelsiz kamu işine sürmek veya angaryaya zorlamak anlamı mevcuttur. Arapçada kök çift yönlü bir semantik genişleme yaşamıştır: Bir taraftan failin mefule boyun eğdirip onu kendi düzenine bağlaması (teshîr), diğer taraftan bir kimseyi aklen ya da toplumsal mevkice zayıf ve işe yaramaz sayıp eğlence ve hakaret konusu yapması (sühriyye) yerleşmiştir. Her iki eksende de ortak semantik matris, karşıdakinin kendi özerkliğini yitirmesi ve üst bir iradenin tahakkümü altına girmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boyun eğdirme, angaryaya koşma ve alay | Nesnenin direncini kırarak onu kendi faydasına amade kılma; aynı kökten gelen alay anlamı da kişinin ciddiyetini ve saygınlığını kırarak onu zayıf düşürme hareketidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice angarya ve zorunlu hizmet kökleri | Bir kimseyi ücret veya karşılık vermeksizin mecburi hizmete sevk etme nosyonu Doğu ve Batı Sami havzasında idari ve hukuki bir terim olarak paylaşılır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denkliğine sahip doğrudan bir kök tespiti yapılamamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سخر | Anlamlı | Boyun eğdirmek, angaryaya koşmak, alay etmek | Direnci kırarak iradeye bağlamak veya küçümsemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سرخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Eksilmek, kaybetmek, ziyana uğramak | Sermayenin veya varlığın elden çıkması, hüsran | Kur'an'da geçer; değerin eksilmesi yönüyle zımni ilişki taşır |
| [خرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Dilsiz olmak, susmak, taş kesilmek | Konuşma yetisinin veya sesin kaybolması | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) | Anlamlı | Sabit olmak, kökleşmek, derine inmek | Bir şeyin yerinde kımıldamayacak şekilde yerleşmesi | Kur'an'da geçer; zıt dinamizmle sevk edilmeye karşı durmayı çağrıştırır |
| [رخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سخر | Merkez | İtaate alma, bedelsiz çalıştırma, alay etme | Bir varlığı dirençsiz kılıp iradeye bağlama veya küçümseyerek hakir görme | Hem ontolojik bir zorunluluğu hem de ahlaki bir sapmayı ifade eden çift yönlü merkez kök |
| [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) | Komşu | İstihza, alay | [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) doğrudan söz ve jestle hafife almayı gösterirken, سخر muhatabı ezme, acizliğini ortaya çıkarma ve onu bir nesne gibi kullanma kastı taşır | Kur'an'da alay anlamında birbirinin yerine veya birbirini pekiştirici olarak kullanılır |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Uysallaşma, boyun eğme, zillet | [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) daha çok varlığın kendi iç yumuşaklığı ve boyun eğiş hali iken, سخر dış bir failin onu zorla veya kanunla tasarrufu altına almasıdır | İlahi yasaya boyun eğdirilen nesnelerin uysal tabiatını anlatır |
| [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) | Komşu | İtaat, gönüllü uyum | [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) isteyerek ve gönüllü uyumu içerirken, سخر failin gücü karşısında direncin kırılmasıyla gerçekleşen cebri veya ontolojik itaattir | Varlıkların yaratılış gayesine hizmete bağlanması |
| [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) | Zıt | Üstünlük, boyun eğmeme, güç | [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) hiçbir dış müdahaleye boyun eğmeyen, mağlup edilemeyen ve zelil kılınamayan izzet halidir; سخر kökünün gerektirdiği itaat ve zilletin tam karşıtıdır | Bir varlığın tasarruf altına alınamaz oluşu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سخر | Boyun eğdirmek, hizmete koşmak, alay etmek | Varlığı kendi iradesine amade kılma ve küçümseme anlamlarını bir arada taşır | Kesin |
| Latince | Subiugare, irridere | Boyun eğdirmek, alay etmek | Subiugare boyun eğdirmeyi, irridere ise gülünç bulup alaya almayı karşılar; iki anlam tek kökte birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | Subjugate, mock, deride | Tabi kılmak, alay etmek | Subjugate ontolojik veya siyasi tahakkümü; mock ve deride ise alay fiilini verir | Güçlü |
| Almanca | Unterwerfen, verspotten | Boyun eğdirmek, alay etmek | Unterwerfen bir gücün altına sokmayı; verspotten hafife alıp eğlenmeyi ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Assujettir, se moquer | Tabi kılmak, alay etmek | Assujettir tabi kılma ve bağımlı hale getirmeyi; se moquer alay etmeyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَعَّلَ kalıbı (سَخَّرَ, يُسَخِّرُ) | Kozmik boyun eğdirme ve hizmete verme | Güneşin, ayın, gecenin, rüzgârın ve denizin ilahi nizam içinde insanın faydasına amade kılınması; Râ‘d [13:2](https://lisan.digital/tr/ayet/13:2.md), Nahl [16:12](https://lisan.digital/tr/ayet/16:12.md), Câsiye [45:13](https://lisan.digital/tr/ayet/45:13.md) |
| فَعِلَ kalıbı (سَخِرَ, يَسْخَرُ) | Küçümseme, alay etme ve eğlenceye alma | İnkârcıların peygamberleri ve müminleri dünyevi zayıflıkları sebebiyle hakir görmesi; Bakara [2:212](https://lisan.digital/tr/ayet/2:212.md), Hûd [11:38](https://lisan.digital/tr/ayet/11:38.md), Tevbe [9:79](https://lisan.digital/tr/ayet/9:79.md) |
| İsmi meful çoğul (مُسَخَّرَاتٍ) | İlahi yasalara amade kılınmış varlıklar | Gökteki kuşların, bulutların veya gök cisimlerinin kendi başlarına buyruk olmayıp ilahi emre bağlı hareket etmeleri; A‘râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md), Nahl [16:79](https://lisan.digital/tr/ayet/16:79.md) |
| İsim formu (سِخْرِيًّا) | Toplumsal iş bölümü ve hizmet bağı | İnsanların birbirinin işini görmesi, maişet dengesi için birbirine muhtaç ve amade kılınması; Zuhruf [43:32](https://lisan.digital/tr/ayet/43:32.md) |
| İsim formu (سُخْرِيًّا / سِخْرِيًّا) | Alay ve eğlence konusu edinme | İnkârcıların müminleri dünyada alay konusu haline getirmesi ve bu sebeple zikri unutmaları; Mü’minûn [23:110](https://lisan.digital/tr/ayet/23:110.md), Sâd [38:63](https://lisan.digital/tr/ayet/38:63.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve ilahi kudret | Tabiatın kendi başına fail mi olduğu yoksa ilahi iradeye mutlak boyun eğmiş (müsahhar) bir vasıta mı sayılacağı meselesi | Tabiat kanunlarının zorunlu değil, Allah’ın teshiriyle yürüyen imkânlar alanı olması |
| Fıkıh | Haksız angarya ve iş akitleri | Bir kimseyi ücretini vermeksizin zorla çalıştırmanın (suhre/istishâr) haramlığı ve kamu yararı adına mecburi hizmet sınırları | Karşılıksız emeğin yasaklanması ve adil iş sözleşmesi zorunluluğu |
| Tefsir | Zuhruf [43:32](https://lisan.digital/tr/ayet/43:32.md) ve Mü'minûn [23:110](https://lisan.digital/tr/ayet/23:110.md) kıraatleri | سِخْرِيًّا kelimesinin esre ve ötre okunuşlarına göre iş bölümü (hizmete alma) ile alay etme arasındaki anlam ayrışması | Kıraat farkının toplumsal tabakalaşma ile ahlaki zaaf arasındaki bağı aydınlatması |
| Hadis | Kul hakkı ve ahlak | İnsanlarla alay etmenin, onları küçük düşürmenin ve güçsüzleri ücretsiz hizmete zorlamanın nehyedilmesi | Kibrin dışa vurumu olan istihzanın ve haksız tahakkümün kınanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve tevhid | Kozmik itaat | Varlıkların Allah’ın emrine teslimiyeti | Tabiat varlıkları bağımsız birer tanrı değil, ilahi iradenin hizmetkârıdır | Kesin |
| İlmi | Tabiat düzeni | Determinizm ve yasallık | Evrenin araştırılabilir ve ölçülebilir kılınması | Teshir edilen tabiat, keyfi davranmadığı için insan aklı tarafından kavranabilir ve teknolojiye dönüştürülebilir | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Tahakküm ve angaryanın reddi | Güçlünün zayıfı ezmesini engelleme | Siyasi iktidar tebaayı bedelsiz köle (suhre) kılamaz; otorite ilahi adalet sınırlarında teshir meşruiyeti bulur | Güçlü |
| İktisadi | İş bölümü ve istihdam | Karşılıklı bağımlılık | Sosyal sınıfların birbirine hizmet üretmesi | Zuhruf [43:32](https://lisan.digital/tr/ayet/43:32.md) uyarınca hiç kimse tek başına yetinemez; zenginlik ve kabiliyet farkları birbiriyle yardımlaşma ve istihdam düzeni kurar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış kuvvete bağımlı kısıtlı sistemler (Holonomik kısıtlar ve zorlanmış dinamik) | Fizikte serbest hareket eden bir parçacığın dış bir potansiyel alan veya kısıtlayıcı denklemle belirli bir yörüngeye mecbur edilmesi; sistemin kendi iç direncinin dış kuvvet tarafından kırılarak amaca uygun yönlendirilmesi teshir mantığıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal iş bölümü ve yabancılaşma (Durkheim ve Weber) | Sosyolojide bireylerin uzmanlaşarak birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere sisteme entegre olması (organik dayanışma); bu ilişkinin istismara dönüşerek bir sınıfın diğerini nesneleştirmesi ve alay/tahakküm konusu yapması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sözlü alay, eğlenme veya psikolojik bir küçümseme olarak daraltıp, kavramın kozmolojik nizamı ve sosyo-ekonomik iş bölümünü kuran ana sütun olduğunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da teshir, göklerin, yerin, denizlerin ve hayvanların insanın istifadesine verilerek ontolojik bir lütuf kılınması; toplumda ise insanların derecelenerek birbirinin emeğine muhtaç edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tabiat ayetlerini sadece seyirlik birer mucize sanıp bilimsel keşif ve istifadeye açılan kanuniyet zeminini (teshir) ıskalamak; toplumsal hiyerarşiyi ise ontolojik bir üstünlük sayarak zayıfları alaya alan müstekbir mantığına kaymak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisini doğru kavramayı sağlar; tabiatın ilahi emre amadeliğini (teshir) gösterirken, insanın insan üzerindeki haksız tahakkümünü ve tekebbür kaynaklı alayını (istihza) aynı kök üzerinden deşifre eder. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Kozmik nimetlerin sayıldığı tevhid ve şükür ayetlerinde (Râ‘d, Nahl, Câsiye) ve peygamberlerin tebliğine karşı inkârcı zümrelerin psikolojik direncini anlatan kıssalarda (Hûd, Enbiyâ, Mü’minûn). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın insana kendiliğinden boyun eğdiği vehmini kırarak mülkün gerçek sahibini hatırlatır; ayrıca zenginlik veya güç sebebiyle insanları hakir görüp alay eden zihniyetin aslında ontolojik bir körlük içinde olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir varlığın mukavemetini kırarak zorla veya karşılıksız bir işe koşmak, gemiyi rüzgârın sevkine terk etmek ve zayıf görüleni eğlenceye almak.
- Soyut anlam: Bir iradenin başka bir varlık üzerindeki ontolojik veya ahlaki üstünlük iddiasıyla onu kendi amaçlarına tabi kılması veya değersizleştirerek tahakküm kurması.
- Sistematik karşılık: Kozmolojide tabiattaki nedensellik ve yasallığın ilahi iradeye mutlak teslimiyeti; sosyolojide ise zorunlu iş bölümü ve bu iş bölümünün ahlaki zaafla istismara uğraması.
- LaTeX modeli: $$ \Phi(A, B) = \left\{ x \in B \mid \nabla f_A(x) = 0 \land \mu(B) \prec \mu(A) \right\} \implies \Psi(B) \to \Omega(A) $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ üst iradeyi veya sistemi, $B$ ise tabi kılınan nesne veya zümreyi temsil eder. $\Phi(A, B)$ teshir ve boyun eğdirme bağıntısıdır. $B$ kümesindeki her $x$ elemanının kendi bağımsız hareket eğilimi veya direnci $\nabla f_A(x) = 0$ ile sıfırlanmış ve $B$ varlığının özerklik seviyesi $\mu(B)$, $A$ varlığının gücü karşısında $\mu(B) \prec \mu(A)$ şeklinde zayıf düşürülmüştür. Bu durumun doğal sonucu olarak tabi olanın bütün fonksiyonel çıktısı $\Psi(B)$, üst iradenin belirlediği amaca $\Omega(A)$ yönlendirilmektedir. Hem tabiatın insana amade kılınması hem de inkârcıların müminleri aşağı görerek kendi hiyerarşilerine hapsetme girişimi bu asimetrik bağıntıyla modellenir.

## Geçtiği ayetler (35 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/2:164.md) — الْمُسَخَّرِ

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Bakara 2:212](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/2:212.md) — وَيَسْخَرُونَ

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): Küfredenlere dünya hayatı pek süslendi. Ve onlar, iman edenlerden kimiyle eğleniyorlar. Halbuki takvaya erenler kıyamet gününde onların üstündedirler. Allah, dilediğine hesabsız rızık verir.

### [En'am 6:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/6:10.md) — سَخِرُوا

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de peygamberlerle alay edilmişti. Onlarla eğlenenleri, alaya aldıkları şey çepeçevre kuşatıverdi.

### [Araf 7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/7:54.md) — مُسَخَّرَاتٍ

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.

### [Tevbe 9:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/9:79.md) — فَيَسْخَرُونَ · سَخِرَ

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Sadaka vermekte gönülden davranan mü’minlere dil uzatan ve güçlerinin yetebildiğinden başkasını bulamayanlarla eğlenenleri Allah maskaraya çevirir. Ve onlar için elim bir azab vardır.

### [Hud 11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/11:38.md) — سَخِرُوا · تَسْخَرُوا · نَسْخَرُ · تَسْخَرُونَ

وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ

Meal (IK): Gemiyi yapmaya başladı. Kavminin ileri gelenleri yanına uğradıkça onunla eğlenirlerdi. O da dedi ki: Bizimle alay ediyorsunuz ama, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz.

### [Rad 13:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/13:2.md) — وَسَخَّرَ

اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.

### [İbrahim 14:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/14:32.md) — وَسَخَّرَ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.

### [İbrahim 14:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/14:33.md) — وَسَخَّرَ

وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

Meal (IK): Devamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.

### [Nahl 16:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/16:12.md) — وَسَخَّرَ · مُسَخَّرَاتٌ

وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin buyruğunuza verdi. Yıldızlar da O’nun buyruğu ile müsahhar kılınmıştır. Muhakkak ki bunda, akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Nahl 16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/16:14.md) — سَخَّرَ

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Taze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.

### [Nahl 16:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/16:79.md) — مُسَخَّرَاتٍ

أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Göğün boşluğunda; Allah’ın buyruğuna boyun eğerek uçan kuşlara bakmıyorlar mı? Onları Allah’tan başka kimse tutmaz. İnanan bir kavim için muhakkak ki bunda ayetler vardır.

### [Enbiya 21:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/21:41.md) — سَخِرُوا

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de bir çok peygamberle alay edilmişti. Ama alaya alanları, eğlendikleri şey mahvetmişti.

### [Enbiya 21:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/21:79.md) — وَسَخَّرْنَا

فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ

Meal (IK): Biz bu hükmü hemen Süleyman’a belletmiştik. Her birine hüküm ve ilim verdik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları buyruk altına aldık. Bunları yapanlar Bizdik.

### [Hac 22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/22:36.md) — سَخَّرْنَاهَا

وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Biz, kurbanlık develeri de sizin için Allah’ın nişanelerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Ön ayakları bağlı halde keserken üzerlerine Allah’ın adını anın. Kesilince onlardan yeyin. İsteyene de, istemeyene de verin. Şükredersiniz diye, onları böylece sizin emrinize müsahhar kıldık.

### [Hac 22:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/22:37.md) — سَخَّرَهَا

لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onların ne etleri, ne de kanları Allah’a ulaşır. Sizden O’na sadece takva ulaşır. Sizi hidayete erdirdiği için Allah’ı tekbir edesiniz diye O, bunları size müsahhar kılmıştır.

### [Hac 22:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/22:65.md) — سَخَّرَ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Görmedin mi; Allah, yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri buyruğunuz altına vermiştir. İzni olmadıkça, göğü yerin üstüne düşmemesi için O tutar. Doğrusu Allah; insanlara karşı Rauf’dur, Rahim’dir.

### [Müminun 23:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/23:110.md) — سِخْرِيًّا

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ

Meal (IK): Siz ise, onları alaya alıyordunuz. Öyle ki size Benim zikrimi unutturdular. Ve siz, onlara hep gülüyordunuz.

### [Ankebut 29:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/29:61.md) — وَسَخَّرَ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?

### [Lokman 31:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/31:20.md) — سَخَّرَ

أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ

Meal (IK): Görmez misiniz ki; Allah, göklerde olanları da, yerde olanları da size müsahhar kılmıştır. Gizli ve açık olarak nimetlerini size bolca vermiştir. İnsanlar arasında hiç bir bilgisi olmadan, hiç bir rehberi ve aydınlatıcı kitabı yokken Allah hakkında tartışanlar vardır.

### [Lokman 31:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/31:29.md) — وَسَخَّرَ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Görmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Fatır 35:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/35:13.md) — وَسَخَّرَ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ

Meal (IK): Gündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.

### [Saffat 37:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/37:12.md) — وَيَسْخَرُونَ

بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ

Meal (IK): Hayır, sen; şaşırıp kaldın, onlarsa alay edip duruyorlar.

### [Saffat 37:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/37:14.md) — يَسْتَسْخِرُونَ

وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ

Meal (IK): Bir ayet gördüklerinde, onu eğlenceye alırlar.

### [Sad 38:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/38:18.md) — سَخَّرْنَا

إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ

Meal (IK): Biz, gerçekten dağları onun buyruğuna vermiştik. Sabah ve akşam tesbih ederlerdi.

### [Sad 38:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/38:36.md) — فَسَخَّرْنَا

فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de rüzgarı emrine verdik. Emri ile istediği yere kolayca giderdi.

### [Sad 38:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/38:63.md) — سِخْرِيًّا

أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ

Meal (IK): Onları alaya almıştık. Yoksa şimdi gözlere görünmez mi oldular?

### [Zümer 39:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/39:5.md) — وَسَخَّرَ

خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ

Meal (IK): Gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.

### [Zümer 39:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/39:56.md) — السَّاخِرِينَ

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ

Meal (IK): Kişinin: Allah’a karşı aşırı gitmemden dolayı vay bana, yazıklar olsun; gerçekten ben, alaya alanlardandım, diyeceği gün gelmezden önce.

### [Zuhruf 43:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/43:13.md) — سَخَّرَ

لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ

Meal (IK): Ta ki bunların üzerine oturunca, Rabbınızın nimetini anarak: Bunları bize müsahhar kılan ne yücedir, yoksa biz bunlara güç yetiremezdik, diyesiniz.

### [Zuhruf 43:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/43:32.md) — سُخْرِيًّا

أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): Yoksa Rabbının rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimlerini aralarında Biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürebilmeleri için kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbının rahmeti, onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.

### [Casiye 45:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/45:12.md) — سَخَّرَ

اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve lutfedip verdiği rızkı aramanız için denizi size boyun eğdiren Allah’tır. Umulur ki şükredersiniz.

### [Casiye 45:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/45:13.md) — وَسَخَّرَ

وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Göklerde olanları, yerde olanları, hepsini size musahhar kılmıştır. Elbette ki düşünen bir kavim için bunda ayetler vardır.

### [Hucurat 49:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/49:11.md) — يَسْخَرْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Ey iman etmiş olanlar; bir topluluk diğer topluluk ile alay etmesin. Belki de onlar, kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da kadınlarla. Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kendi kendinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü addır. Kim de tevbe etmezse; işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Hakka 69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/ayet/69:7.md) — سَخَّرَهَا

سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ

Meal (IK): Onların kökünü kesmek için, üzerlerine yedi gece sekiz gün, rüzgarı estirdi. Halkın, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yere yıkıldığını görürdün.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والراء معهما
خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ مستعملات
خسر:
الخُسْر: النقصان، والخُسْرانُ كذلك، والفعلك خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا.
والخاسِرُ: الذي وضع في تجارته، ومصدره: الخَسارَةُ والخُسْرُ. كِلْتُهُ ووزَنْتُهُ فأَخْسَرْتُهُ، أي: نقصته. وقوله جل وعز : "وكان عاقبة أمرها خُسْرا" ، أي: نقصا.
وصفقة خاسرِةٌ، أي: غير مربحة خرس: خَرِسَ خَرَساً. والخَرَسُ: ذهاب الكلام خلقة، أو عيا.
وكتيبة خرساء: لا يسمع لها صوت ولا جلبة، وفهيم نجدة.
وصوة خَرساءُ، وعلم أَخْرَسُ، أي: لا يسمع فيه صوت صدى. يعني الأعلام التي يهتدي بها.
والخُرُس: طعام الولادة، والعقيقة، وخرّستها: أطعمتها عند ولادها.
وناقة خرساء: لا يسمع لها صوت.
والخُرْسِيُّ: منسوب إلى خُراسانَ، ومثله: الخُراسيُّ والخُراسانِيُّ، ويجمع الخُرْسيّ على الخُرْسِين، بتخفيف ياء النسبة كالأشعرين. قال:
لا تكرين بعدها خُرْسِيّا
والخَرْساء: الداهية.
سخر: سَخِرَ منه وبه، أي: استهزأ. والسُّخْرِيَّةُ: مصدر في المعنيين جميعا، وهو السُّخْرِيُّ أيضا ويكون نعتا كقولك: هم لك سِخْرِيُّ وسُخْريّةٌ، مذكر ومؤنث من ذكر قال: سِخْرِيّ، ومن أنث قال: سُخْريّة .
والسُّخَرَة: الضُّحَكَةُ، وأما السُّخْرةُ فما تَسَخَّرْتَ من خادم ودابة بلا أجر ولا ثمن. تقول: هم لك سُخْرَةً وسُخْرِيّاً. قال الله جل وعز: "فاتخذتموهُ سُخْرِيّاً حتى أَنْسَوْكُمْ ذِكْري" ، أي: سُخْرِيّة، من تَسَخُّرِ الخَوَل وما سِواه، و "سِخْريّا" في الاستهزاء.
سَخَرَتِ السفن: أطاعت وطاب لها السير. قال:
سَواخِرٌ في سواء اليم تحتفز
وقد سَخَّرَها الله لخلقه تَسْخيرا، وتَسَخَّرتُ دابة لفلان: ركبتها بغير أجر.
رسخ: رَسَخ الشيء رُسوخا، إذا ثبت في موضعه. وأَرْسَخْته إِرساخاً، كالحبر يَرْسَخُ في الصِّحيفة، والعلم يَرْسَخُ في القلب، وهو راسِخٌ في العلم: داخل فيه مدخلا ثابتا، و"الرّاسِخون في العِلْم" يقال: هم المدارسون.
والدِّمْنةُ الرّاسخة: الثّابتة. قال لبيد:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثلمتهُ كل ريحٍ وسـبـل
ورَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً: نش ماؤه فذهب.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الراء** onlarla beraber

**خ س ر**، **خ ر س**، **س خ ر**، **ر س خ** kullanılagelenlerdir.

**خسر**:
**الخُسْر**: eksilme; **الخُسْرانُ** da böyledir. Fiil: **خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا**.
**الخاسِرُ**: ticaretinde zarar eden kimsedir; masdarı: **الخَسارَةُ** ve **الخُسْرُ**. Onu ölçtüm ve tarttım da **فأَخْسَرْتُهُ**, yani: onu eksilttim. Yüce ve aziz olanın sözü: “**وكان عاقبة أمرها خُسْرا**”, yani: eksilme.
Zarar eden bir alışveriş, yani: kârlı olmayan.

**خرس**: **خَرِسَ خَرَساً**. **الخَرَسُ**: yaratılıştan sözün gitmesi; yahut tutukluk.
Ve **كتيبة خرساء**: ona ne ses ne de gürültü işitilir; ve anlayışlı bir yiğitlik.
Ve **صوة خَرساءُ** ve **علم أَخْرَسُ**, yani: onda yankı sesi işitilmez. Yani: kendileriyle yol bulunulan işaretler.
Ve **الخُرُس**: doğum yemeği ve **العقيقة**; ve **خرّستها**: doğurduğu vakit ona yedirdim.
Ve **ناقة خرساء**: ona ses işitilmez.
Ve **الخُرْسِيُّ**: **خُراسانَ**’a nisbet edilendir; bunun benzeri: **الخُراسيُّ** ve **الخُراسانِيُّ**. **الخُرْسيّ**’nin çoğulu **الخُرْسِين** üzere gelir; nisbet **ياء**’sını hafifletmekle, **الأشعرين** gibi. Dedi ki:
لا تكرين بعدها خُرْسِيّا
Ve **الخَرْساء**: musibet.

**سخر**: **سَخِرَ** ondan ve onunla, yani: alay etti. **السُّخْرِيَّةُ**: her iki mânada da masdardır; o, **السُّخْرِيُّ** da olur ve niteleme olur; senin sözün gibi: onlar senin için **سِخْرِيُّ** ve **سُخْريّةٌ**; müzekker ve müennes. Müzekker söyleyen dedi: **سِخْرِيّ**; müennes söyleyen dedi: **سُخْريّة**.
Ve **السُّخَرَة**: gülünecek şeydir. Amma **السُّخْرةُ** ise: ücret ve bedel olmaksızın hizmetçi ve binek hayvanından kendine boyun eğdirdiğindir. Dersin ki: onlar senin için **سُخْرَةً** ve **سُخْرِيّاً**. Yüce ve aziz olan Allah dedi: “**فاتخذتموهُ سُخْرِيّاً حتى أَنْسَوْكُمْ ذِكْري**”, yani: **سُخْرِيّة**; **الخَوَل**’i ve başkasını boyun eğdirmekten; ve “**سِخْريّا**” alay etmede.
**سَخَرَتِ السفن**: itaat etti ve ona gidiş hoş geldi. Dedi ki:
سَواخِرٌ في سواء اليم تحتفز
Ve Allah onu mahlûkatı için **تَسْخيرا** ile boyun eğdirdi. Ve **تَسَخَّرتُ** falan kimse için bir binek hayvanını: onu ücret olmaksızın bindim.

**رسخ**: **رَسَخ** şey **رُسوخا**, yerinde sabit olunca. Ve onu **أَرْسَخْته إِرساخاً**; mürekkep gibi, sahifede **يَرْسَخُ**; ve ilim kalpte **يَرْسَخُ**. Ve o ilimde **راسِخٌ**tir: onda sabit bir girişle içeri girmiştir. Ve “**الرّاسِخون في العِلْم**” denir ki: onlar ders yapanlardır.
Ve **الدِّمْنةُ الرّاسخة**: sabit olan. Lebîd dedi:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثلمتهُ كل ريحٍ وسـبـل
Ve **رَسَخَ الغديرُ رُسُوخاً**: suyu çekildi de gitti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَخِرْت منه أَسْخَرُ سَخَراً بالتحريك، ومَسْخَراً وسُخْراً بالضم. قال أعشى باهِلَةَ:
إنّي أَتَتْني لِسانٌ لا أُسَـرُّ بـهـا		من عَلْوَُِ لا عَجَبٌ مِنْهُ ولا سَخَرُ
والتأنيث للكلمة، وكان قد أتاه خبرُ مقتلِ أخيه المنتشِر. وحكى أبو زيد: سَخِرْتُ به، وهو أردأ اللغتين. والاسم السُخْرِيَةُ والسُخْرِيُّ والسِخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: "ليتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيَّا"، و"سِخْرِيَّا". وسَخَّرَهُ تسخيراً: كَلَّفَهُ عَمَلاً بلا أُجْرَة، وكذلك تَسَخَّرَهُ. والتَسْخيرُ: التَذْليلُ. وسُفُنٌ سَواخِرُ، إذا أَطاعَتْ وطابَتْ لها الريح. وفلانٌ سُخْرَةٌ: يُتَسَخَّرُ في العملِ. يقال خادمة سُخْرَةٌ. ورجلٌ سُخْرَةٌ أيضاً: يُسْخَرُ منه. وسُخَرَةٌ بفتح الخاء: يَسخَرُ من الناس.

##### Türkçe

**سَخِرْت** ondan **أَسْخَرُ** **سَخَراً** (hareke ile), ve **مَسْخَراً** ve **سُخْراً** (ضم ile). A‘şâ Bâhile şöyle dedi:
إنّي أَتَتْني لِسانٌ لا أُسَـرُّ بـهـا		من عَلْوَُِ لا عَجَبٌ مِنْهُ ولا سَخَرُ
Kelimenin müennesi böyledir; ve ona, kardeşi el-Munteşir’in öldürülmesi haberi gelmişti. Ebû Zeyd nakletti: **سَخِرْتُ به**; ve o, iki lugatin daha kötüsüdür. İsim **السُخْرِيَةُ** ve **السُخْرِيُّ** ve **السِخْرِيُّ**’dir; ve onunla, Yüce Allah’ın şu sözü iki şekilde okunmuştur: “ليتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً **سُخْرِيَّا**”، ve “**سِخْرِيَّا**”. Ve **سَخَّرَهُ** **تسخيراً**: onu bir ücretsiz işe yükledi; ve yine **تَسَخَّرَهُ** da böyledir. Ve **التَسْخيرُ**: boyun eğdirme(=zelil kılma)dır. Ve **سُفُنٌ سَواخِرُ**: rüzgâr ona itaat edip onun için hoş olduğunda. Ve falan **سُخْرَةٌ**: işte kendisi **يُتَسَخَّرُ** (çalıştırılıp kullanılır). “**خادمة سُخْرَةٌ**” denir. Ve bir adam da **سُخْرَةٌ**: kendisinden **يُسْخَرُ** (alay edilir). Ve **سُخَرَةٌ** (خاء’nın fethi ile): insanlarla alay eder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ر
خسر ، خرس ، سخر ، رسخ : مستعملة .
خسر : قال الليث : الخُسْرُ : النُّقْصَان ،
والخُسْرَانُ كذلك ، والفِعْل : خسِر يَخْسَرُ
خُسْرَاناً .
ويقال : كِلْتُهُ ووَزَنْتُهُ فأَخسَرْتُهُ _ أي :
نَقَصْتُهُ .
قال الله جلّ وعزّ ) وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون ( [ المطفّفِين : 3 ] .
قال الزجاج : أي : يَنْقُصُونَ في الكَيْل
والوَزن .
قال : ويجوز في اللُّغة ) ( يخْسَرُون ) ( يقال :
أَخسَرْتُ الميزان وخسَرْتُهُ ، ولا أعلم أحداً
قرأ ( يَخْسِرُونَ ) .
ويقال : أخسَرَ الرجلُ _ إذا وافق خُسْراً في
تجارته .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الخَاسِرُ : الذي
يَنْقُصُ المكْيَال والمِيزَان إذا أَعْطَى ويستزيد
إذا أَخذَ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : خسَرَ _ إذا
نَقَصَ مِيزاناً أو غَيْرَه ، وخَسَرَ _ إذا هَلَكَ .
وقال الليث : الْخَاسِرُ : الذي وُضِعَ في
تجارته ، ومصدَرُه : الْخَسَارَةُ والْخُسْرُ ،
وصَفَقَ صفقةً خَاسِرَةً _ أي : غير مُرْبحةٍ ،
وكَرَّ كَرَّةً خَاسِرَةً _ أي : غير نافعة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( والعصر إن الإنسان لفي خسر ( [ العصر : 1 ، 2 ] .
قال الفرَّاءُ : لَفِي عُقُوبَةٍ بذُنُوبِهِ ، وأَنْ يَخْسَرَ
أهلَه ومنزلَه في الجَنَّة .
قال الله جلّ وعزّ : ( خسر الدنيا والآخرة ذلك هو الخسران المبين ( [ الحَجّ : 11 ] .
أبو عبيد : خَسَرْتُ المِيزان وأَخْسَرْتُه :
نَقَصْتُه .
وقال ابن الأعرابي _ في قوله جلّ وعزّ :
) فما تزيدونني غير تخسير ( [ هُود : 63 ] أي :
غير إبْعَادٍ من الخير _ أي : غَيْرَ تخسير
لكم ، لا لِيَ .
خرس : قال الليث : خَرِسَ خَرَساً ، والْخَرَسُ
ذَهَابُ الْكَلاَم خِلْقَة أو عِيَّاً .
وكَتِيبَةٌ خَرْسَاءٌ _ إذا لم تَسْمَعْ لها صَوْتاً
ولا جَلَبَةٌ ، وفيهم نَجْدَةٌ .
قال : وعَلَمٌ أَخْرَسُ _ إذا لم يُسْمَعْ فيه
صَوْتُ صَدًى ، يعني العَلَمَ الذي يُهْتَدَى
به .
قلتُ : وسمعْتُ العربَ تُنْشِدُ :
وأَيْرَمٍ أَخْرَسَ فَوْقَ عَنْزِ
والأَيْرَمُ : الْعَلَمُ فَوْقَ الْقَارَةِ يُهْتَدَى به .
ويُروىَ ) ( . . . أَحْرَسَ . . . ) ( .
والأَحْرَسُ : الْعَاديُّ الْقَديمُ مَأْخُوذٌ من
الْحَرْسِ ، وهو الدَّهْرُ .
والْعَنْزُ : الْقَارَةُ السَّوْدَاءُ .
والصحيح هذا ، لا مَا قاَلَه الليث .
وأنشدنِيهُ أعرابيٌّ آخر :
وَإِرَمٍ أَعْيَسَ فَوْقَ عَنْزِ
وقال : الأَعْيَسُ : الأَبْيَضُ ، والعَنْزُ :
الأسْوَدُ ، وناقَةٌ خَرْسَاءُ : لا تَسْمَعُ لها
رُغَاءً ، والخَرْسَاءُ : الدَّاهيَة .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ قال : الْخُرْسُ :
الطَّعَامُ الذي يُصْنَع عند الولادة ، وأما
الذي تُطْعَمُهُ النفَسَاءُ فهو الْخُرْسَةُ وقد
خُرِّسَتْ ، وأنشد :
إِذَا النُّفَسَاءُ لَمْ تُخَرَّسْ بِبِكْرِهَا
غلاَماً وَلَمْ يُسْكَتْ بِحَتْرٍ فَطِيمُهَا
قال : وقال الأصمعي : الْخرُوسُ من
النساء : التي يُعْمَلُ لها عند وِلاَدِها شيء ،
واسمُ ذلك الشيء : الْخُرْسَةُ .
وقال الليث : الْخُرْسِيُّ : مَنْسُوبٌ إلى
خُرَاسَانَ ، ومِثْلُه الْخُرَاسِيُّ والخُرَاسَانيٌّ
ويُجْمَعُ على : الخُرْسِينَ _ بتخفيف ياء
النسبة _ كقَوْلِكَ : الأَشْعَرِينَ .
وأنشد :
لاَ تُكْرِيَنَّ بَعْدَهَا خُرْسِيَّا
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : الْخُرْسُ :
الدَّنُّ ، والْخَرَّاسُ : الذي يَعْمَلُ الدِّنَانَ .
قال الجعديُّ :
جَوْنٌ كَجَوْنِ الْخَمَّارِ جَرَّدَهُ
الخَرَّاسُ لاَ نَاقِسٌ وَلا هَزِمُ
والنَّاقِسُ : الْحامِضُ .
وقال العجاج :
وَخَرْسُهُ الْمُحْمَرُّ فِيهِ مَا اعْتُصِرْ
وسمعت العرب تقول _ للَّبَن الخَائِر _ :
هذه لَبَنَةٌ خَرْسَاءُ _ أي : لا يُسْمَعُ لها
صوت إذا أُرِيقَتْ ، وسَحَابةٌ خرْسَاءُ :
لا يُسمع لها صوتُ رَعْدٍ ، ويقال للنُّفَساءِ
إذا اتَّخَذَتْ طعاماً لِنَفْسَها : قد تَخَرَّسَتْ .
ومن أمثالهم : ) ( تَخرَّسِي لاَ مُخَرِّسَةَ لَكِ ) ( .
وفي الحديث : ) ( إِنَّ الرُّطَبَ خُرْسَةُ مَرْيَمَ ) ( .
ويقال للأفاعي : خُرْسٌ .
وقال عَنْتَرَةٌ :
عَلَيْهِمْ كُلُّ مُحْكَمَةٍ دِلاَصٍ
كَأَنَّ قَتِيرَها أَعْيَانُ خُرْسِ
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ كَتِيبةٌ خَرْسَاءُ _
إذا كانت قد صَمَتَتْ من كثرة الدُّرُوعِ ،
ليس لها قَعَاقِعُ .
رسخ : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ في قول
الله جلّ وعزّ : ( والراسخون في العلم (
[ آل عِمرَان : 7 ] .
قال : هُمُ الحُفَّاظُ والْمُذاكِرُونَ .
وقال مسروقٌ : قدمتُ المدينة فإذا زَيْدُ بنُ
ثابتٍ من الرَّاسِخِينَ في العلم .
وقال شمرٌ : قال خالدُ بنُ جَنْبَةَ : الراسخ
في العلم : البعيدُ العلم .
وقال الليث : رجلٌ رَاسِخٌ في العلم : قد
دخل فيه مَدْخِلاً ثَابِتاً ، والرَّاسِخُونَ في
كتاب الله جلّ وعزّ : هم الدارسون .
قال : ورَسَخُ الشيءُ رُسُوخاً _ إذا ثَبَتَ في
موضعه ، وأَرْسَخْتُهُ إِرْسَاخاً ، كَالْحِبْرِ يَرْسَخُ
في الصَّحيفة ، والعِلْمِ يَرْسَخُ في قلب
الإنسان ، ورَسَخَ الغَدِيرُ رُسُوخاً _ إذا نَشِفَ
ماؤُه فذهب ، ورَسَخَ المَطَرُ رُسُوخا _ إذا
نَضَبَ نَدَاه في داخل الأرض فالتقى
الثَّرَيَانِ .
سخر : يقال : سَخِرَ منه وبه _ إذا تَهَزَّأ به ،
والسُّخْرِيَّةُ مصدرٌ في المعنيين جميعاً ، وهو
السُّخرِيُّ أيضاً ، ويكُون نَعتاً كقولك : هُوَ
لَكَ سُخْرِيٌّ وسُخرِيّة ، . . . مَنْ ذكَّرَ ، قال :
سُخريّاً ، ومَنْ أَنَّثَ قال : سُخْرِيَّةً .
قال : والسُّخَرَةُ : الضُّحَكَةُ ، فأما السُّخْرَةُ :
فما تَسَخَّرْتَ من خادِمٍ أو دابَّةٍ بلا أَجْرٍ
ولا ثمنٍ ، تقول : هُمْ لك سُخْرَةً وسُخْرِيّاً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري ( [ المؤمنون : 110 ] .
وقال الْفَرَّاءُ : قُرِىء ( سُخْرِيّاً ) و ( سِخْرِيّاً )
والضَّمُّ أجْوَدُ .
قال : وقال الذين كَسَرُوا ما كانَ من
السُّخْرَةِ فهو مضمومٌ ، وما كان من الهُزْءِ
فهو مكسور .
ورَوَى ابنُ اليزيدِيّ _ عن أبي زيد _ أنه
قال : ) ( سِخْرِيّاً ) ( مِنْ سَخِرَ واسْتَهْزَأ ، والتي
في الزُّخْرُفِ [ 32 ] : ( ليتخذ بعضهم بعضا سخريا ( .
قال : عَبِيداً وإماءً وَأُجَرَاءَ .
ابن سَلاَّمٍ _ عن يُونُسَ _ : ) ( سُخْرِيّا ) من
السُّخْرَة ، و ) ( سِخْرِيّاً ) ( من الْهُزْءِ .
وقال : وقد يقال في الهُزْءِ : سِخْرِيٌّ
وسُخْرِيٌّ وأما مِنَ ( السُّخْرَةِ ) ( فواحِدَةٌ
مَضْمُومَةٌ .
وقال الليث : سَخَرَتِ السَّفِينَةُ _ إذا أطاعت
وطابَ لها السَّيْرُ ، وقَدْ سَخَّرَهَا الله
تَسْخِيراً ، وتَسَخَّرْتُ دابَّةً لِفُلانٍ : رَكِبْتُهَا
بغَيْر أَجْرٍ ، وأنشد :
سَوَاخِرُ في سَوَاءِ الْيَمِّ تَحْتفرُ
وقال الفرَّاء : يقال : سَخِرْتُ منه ولا تَقُلْ :
سَخِرْتُ به ، قال الله : ( لا يسخر قوم من قوم ( [ الحُجرَات : 11 ] .
وقال ابن السِّكِّيت : تقول : سَخِرْتُ من
فلان ، فهذه : اللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ ، قال الله :
) فيسخرون منهم سخر الله منهم ( [ التّوبَة : 79 ]
وقال جلّ وعزّ : ( إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم ( [ هُود : 38 ] .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : رجلٌ سُخَرَةٌ
_ يَسْخَرُ من الناس ، ورجُلٌ سُخْرَةٌ _ يُسْخَرُ
منه .
وقال غيره : رجلٌ سُخْرَةٌ _ يَتَسَخَّرُهُ مَنْ
قَهَرَهُ ، وقد سَخَرْتُهُ وسَخَّرْتُهُ .

##### Türkçe

خ س ر
**خسر** , **خرس** , **سخر** , **رسخ** : kullanımdadır.

**خسر** : **الليث** dedi: **الخُسْرُ**: eksilme,
ve **الخُسْرَانُ** da böyledir; fiil: **خسِر يَخْسَرُ**
**خُسْرَاناً**.

Ve denilir: onu ölçekle ölçtüm ve onu tarttım da ona **فأَخسَرْتُهُ** — yani:
onu eksilttim.

Allah yüce ve aziz dedi: “Ve onlara ölçtüklerinde yahut onları tarttıklarında eksiltirler.” [المطفّفِين: 3].

**الزجاج** dedi: yani: ölçmede
ve tartmada eksiltirler.

Dedi: ve dilde caizdir: “**( يخْسَرُون )**”; denilir:
**أَخسَرْتُ** teraziyi ve **خسَرْتُهُ**; ve ben kimsenin
“**( يَخْسِرُونَ )**” okuduğunu bilmiyorum.

Ve denilir: adam **أخسَرَ** — ticaretinde bir **خُسْراً**a rastladığı zaman.

**عمرو** — babasından — dedi: **الخَاسِرُ**:
verenken ölçeği ve teraziyi eksilten ve alan zaman da artırma isteyen kimsedir.

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den —: **خسَرَ** — bir terazi yahut başkasını eksilttiği zaman; ve **خَسَرَ** — helâk olduğu zaman.

Ve **الليث** dedi: **الْخَاسِرُ**:
ticaretinde zarara uğratılan kimsedir; masdarı: **الْخَسَارَةُ** ve **الْخُسْرُ**;
ve zararlı bir alışveriş yaptı — yani: kâr getirmeyen;
ve zararlı bir dönüş yaptı — yani: faydasız.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: “Asra andolsun, şüphesiz insan gerçekten **خسر** içindedir.” [العصر: 1, 2].

**الفرَّاءُ** dedi: günahları sebebiyle bir cezânın içindedir; ve ailesini ve cennetteki meskenini kaybetmesi.

Allah yüce ve aziz dedi: “Dünyayı ve âhireti kaybetti; işte bu apaçık **الخسران**dır.” [الحَجّ: 11].

**أبو عبيد**: **خَسَرْتُ** teraziyi ve **أَخْسَرْتُه**:
onu eksilttim.

Ve **ابن الأعرابي** — yüce ve aziz olanın sözü hakkında — dedi:
“Beni ancak **تخسير**den başka artırmıyorsunuz.” [هُود: 63] yani:
hayırdan uzaklaştırmadan başka — yani: size, bana değil,
**تخسير**den başka.

**خرس** : **الليث** dedi: **خَرِسَ خَرَساً**; ve **الْخَرَسُ**:
yaratılıştan yahut tutukluktan sözün gitmesidir.

Ve **كَتِيبَةٌ خَرْسَاءٌ** — onun için bir ses
ve bir gürültü işitilmediği zaman; ve onların içinde yiğitlik vardır.

Dedi: ve **عَلَمٌ أَخْرَسُ** — onda yankı sesi işitilmediği zaman; yani, kendisiyle yol bulunulan işaret.

Dedim: ve Arapların şöyle inşad ettiğini işittim:
وأَيْرَمٍ أَخْرَسَ فَوْقَ عَنْزِ

Ve **الأَيْرَمُ**: **الْعَلَمُ**; **الْقَارَةِ** üstünde, kendisiyle yol bulunulan.

Ve şöyle rivayet edilir: “... **أَحْرَسَ** ...”.

Ve **الأَحْرَسُ**: eski düşman;
**الْحَرْسِ**ten alınmıştır; o da **الدَّهْرُ**dür.

Ve **الْعَنْزُ**: siyah **الْقَارَةُ**.

Ve doğru olan budur; **الليث**’in söylediği değil.

Bunu bana başka bir bedevî inşad etti:
وَإِرَمٍ أَعْيَسَ فَوْقَ عَنْزِ

Ve dedi: **الأَعْيَسُ**: beyaz; ve **العَنْزُ**:
siyah; ve **ناقَةٌ خَرْسَاءُ**: onun için böğürme işitilmez; ve **الخَرْسَاءُ**: musibet.

**أبو عبيد** — **أبي زيد**’den — dedi: **الْخُرْسُ**:
doğumda yapılan yemektir; ama
lohusanın yedirildiği ise **الْخُرْسَةُ**dir; ve **خُرِّسَتْ**. Ve inşad etti:
إِذَا النُّفَسَاءُ لَمْ تُخَرَّسْ بِبِكْرِهَا
غلاَماً وَلَمْ يُسْكَتْ بِحَتْرٍ فَطِيمُهَا

Dedi: ve **الأصمعي** dedi: kadınlardan **الْخرُوسُ**:
doğumunda kendisi için bir şey yapılan;
o şeyin adı: **الْخُرْسَةُ**.

Ve **الليث** dedi: **الْخُرْسِيُّ**:
**خُرَاسَانَ**’a nisbetlidir; benzeri **الْخُرَاسِيُّ** ve **الخُرَاسَانيٌّ**;
ve şu üzere çoğul yapılır: **الخُرْسِينَ** — nisbet **ياء**sını hafifletmekle — senin “**الأَشْعَرِينَ**” demen gibi.

Ve inşad etti:
لاَ تُكْرِيَنَّ بَعْدَهَا خُرْسِيَّا

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den —: **الْخُرْسُ**:
küptür; ve **الْخَرَّاسُ**: küpleri yapan kimsedir.

**الجعديُّ** dedi:
جَوْنٌ كَجَوْنِ الْخَمَّارِ جَرَّدَهُ
الخَرَّاسُ لاَ نَاقِسٌ وَلا هَزِمُ

Ve **النَّاقِسُ**: ekşi.

Ve **العجاج** dedi:
وَخَرْسُهُ الْمُحْمَرُّ فِيهِ مَا اعْتُصِرْ

Ve Arapların — ekşimiş süt için — şöyle dediğini işittim:
bu **لَبَنَةٌ خَرْسَاءُ**dır — yani: döküldüğü zaman onun için
ses işitilmez; ve **سَحَابةٌ خرْسَاءُ**:
onun için gök gürültüsü sesi işitilmez; ve lohusaya,
kendisi için yemek yaptığı zaman, denilir: **قد تَخَرَّسَتْ**.

Ve onların darbımesellerindendir: “**( تَخرَّسِي لاَ مُخَرِّسَةَ لَكِ )**”.

Ve hadiste: “**( إِنَّ الرُّطَبَ خُرْسَةُ مَرْيَمَ )**”.

Ve yılanlara denilir: **خُرْسٌ**.

**عَنْتَرَةٌ** dedi:
عَلَيْهِمْ كُلُّ مُحْكَمَةٍ دِلاَصٍ
كَأَنَّ قَتِيرَها أَعْيَانُ خُرْسِ

**أبو عبيد** — **الأصمعي**’den —: **كَتِيبةٌ خَرْسَاءُ** —
zırhların çokluğundan susmuş olduğu zaman;
onun için şakırtılar yoktur.

**رسخ** : **ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — Allah yüce ve aziz olanın sözü hakkında: “Ve ilimde **الراسخون**.” [آل عِمرَان: 7].

Dedi: onlar hâfızlar ve müzâkere edenlerdir.

Ve **مسروقٌ** dedi: Medine’ye geldim; bir de baktım ki **زَيْدُ بنُ ثابتٍ** ilimde **الرَّاسِخِينَ**dendir.

Ve **شمرٌ** dedi: **خالدُ بنُ جَنْبَةَ** dedi: ilimde **الراسخ**:
ilmi uzak (derin) olandır.

Ve **الليث** dedi: ilimde **رَاسِخٌ** bir adam:
ona sabit bir girişle girmiştir; ve Allah yüce ve aziz olanın kitabında **الرَّاسِخُونَ**: onlar ders görenlerdir.

Dedi: ve bir şey **رَسَخُ** **رُسُوخاً** — yerinde sabit olduğu zaman; ve onu **أَرْسَخْتُهُ إِرْسَاخاً**; mürekkep gibi, sahifede **يَرْسَخُ**; ve ilim gibi, insanın kalbinde **يَرْسَخُ**; ve gölcük **رَسَخَ** **رُسُوخاً** — suyu kuruyup gidince; ve yağmur **رَسَخَ** **رُسُوخا** — nemi yerin içine çekilip de iki nemli tabaka birleşince.

**سخر** : denilir: ondan ve onunla **سَخِرَ** — onunla alay ettiği zaman; ve **السُّخْرِيَّةُ** her iki mânada da masdardır; o, **السُّخرِيُّ** de olur; ve niteleme olur; senin “o senin için **سُخْرِيٌّ** ve **سُخرِيّة**dir” demen gibi; ... kim müzekker yaparsa dedi: **سُخريّاً**; kim müennes yaparsa dedi: **سُخْرِيَّةً**.

Dedi: ve **السُّخَرَةُ**: gülüştür; ama **السُّخْرَةُ**:
ücret ve bedel olmaksızın bir hizmetçiden yahut bir binekten kendine çalıştırdığındır; dersin ki: onlar senin için **سُخْرَةً** ve **سُخْرِيّاً**dır.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: “Onları **سخريا** edindiniz; nihayet size zikrimi unutturdular.” [المؤمنون: 110].

Ve **الْفَرَّاءُ** dedi: “**سُخْرِيّاً**” ve “**سِخْرِيّاً**” okunmuştur;
ve ötre daha iyidir.

Dedi: ve **السُّخْرَةِ**den olanı kesreleyenler: o ötrelidir; ve alaydan olanı: o kesrelidir.

Ve **ابنُ اليزيدِيّ** — **أبي زيد**’den — rivayet etti ki o dedi:
“**( سِخْرِيّاً )**” **سَخِرَ** ve **اسْتَهْزَأ**’dan; ve **الزُّخْرُفِ**teki [32]: “Bir kısmı bir kısmını **سخريا** edinsin diye.”

Dedi: köleler, cariyeler ve ücretliler.

**ابن سَلاَّمٍ** — **يُونُسَ**’tan —: “**( سُخْرِيّا )**” **السُّخْرَة**dendir; ve “**( سِخْرِيّاً )**” **الْهُزْءِ**dendir.

Ve dedi: ve alayda denilir: **سِخْرِيٌّ** ve **سُخْرِيٌّ**; ama **( السُّخْرَةِ )**den olana gelince: bir tanesi ötrelidir.

Ve **الليث** dedi: gemi **سَخَرَتِ** — itaat ettiği ve yürüyüş ona hoş geldiği zaman; ve Allah onu **تَسْخِيراً** ile **سَخَّرَهَا**; ve falanın bineğini **تَسَخَّرْتُ**: onu ücret olmaksızın bindim. Ve inşad etti:
سَوَاخِرُ في سَوَاءِ الْيَمِّ تَحْتفرُ

Ve **الفرَّاء** dedi: denilir: ondan **سَخِرْتُ**; ve “onunla **سَخِرْتُ**” deme; Allah dedi: “Bir kavim bir kavimle alay etmesin.” [الحُجرَات: 11].

Ve **ابن السِّكِّيت** dedi: dersin ki: falandan **سَخِرْتُ**; işte bu fasih dildir. Allah dedi: “Onlarla alay ederler; Allah da onlarla alay etti.” [التّوبَة: 79].

Ve yüce ve aziz dedi: “Eğer bizimle alay ederseniz, biz de sizinle alay ederiz.” [هُود: 38].

**أبو عبيد** — **أبي زيد**’den —: **رجلٌ سُخَرَةٌ** — insanlarla alay eder; ve **رَجُلٌ سُخْرَةٌ** — onunla alay edilir.

Ve başkası dedi: **رجلٌ سُخْرَةٌ** — onu, kendisini kahreden kimse çalıştırır; ve onu **سَخَرْتُهُ** ve **سَخَّرْتُهُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد الورَم، وهو ذلك القياس.
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(سخف) السين والخاء والفاء أصلٌ مطَّرد يدلُّ على خفّة. قالوا: السُّخْفُ: الخفّة في كلِّ شيء، حتّى في السَّحاب. قال الخليل: السُّخْف في العقل خاصة، والسَّخافة عامّةٌ في كلِّ شيء. ويقال وجدت سَخْفَة من جوع، وهي خِفّـةٌ تعتري الإنسانَ إذا جاعَ.
(سخل) السين والخاء واللام أصلٌ مطرد صحيح ينقاس، يدلُّ على حَقَارة وضَعف. من ذلك السَّخْل من ولد الضّأن، وهو الصّغير الضَّعيف، والأنثى سَخلة. ومنه سَخّلتِ النَّخلة([2])، إذا كانت ذاتَ شِيص، وهو التَّمر الذي لا يشتدُّ نواه. والسُّخَّل: الرّجال الأراذل، لا واحد لـه من لفظه. ويقال كواكبُ مَسخُولة، إذا كانت مجهولة. وهو قول القائل:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])وذكر بعضُهم أنَّ هذيلاً تقول: سخَلْت الرجلَ، إذا عبتَه.
(سخم) السين والخاء والميم أصلٌ مطَّرد مستقيم، يدلُّ على اللِّين والسواد. يقال شَعرٌ سُخَاميّ: أسود لَيِّن. كذا حُدِّثنا به عن الخليل. وحدّثني عليّ بن إبراهيم القطَّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، قال: قال الأصمعي: وأما الشَّعر السُّخام، فهو الليِّن الحَسن، وليس هو من السَّواد. ويقال للخمر سُخامِيَّة إذا كانت ليِّنة سَلِسَة. قال ابن السكِّيت: ثوب سُخَامٌ: ليِّن. وقطنٌ سُخامٌ([4]). قال:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّخيمة، وهي الموجدة في النَّفس. ويقال سَخَّم الله وجهه، وهو من السُّخام، وهو سواد القِدْر.
(سخن) السين والخاء والنون أصل صحيح مطَّرد منقاس، يدل على حرارةٍ في الشيء. من ذلك سخّنت الماء. وماءٌ سُخْن وسَخِينٌ. وتقول: يوم سُخْنٌ وساخن وسَُخْنانٌ، وليلة سُخْنة وسَُخْنَانة. وقد سَخُن يومُنا. وسخِنَتْ عينهُ بالكسر تَسخَن. وأسخن الله عينَه. ويقولون إنَّ دَمعة الغَمِّ تكون حارّة. واحتُجَّ بقولهم: أقرّ الله عينَه. وهذا كلامٌ لا بأس به. والمِسْخَنة: قُدَيرةٌ كأنَّهَا تَوْر. والسَّخينة: حَسَاءٌ يُتّخَذُ من دقيق. وقال: قريشٌ([6]) يعيَّرُون بأكل السَّخينة، ويُسَمَّون بذلك، وهو قولهم:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])والتَّساخين: الخِفَاف([8]). وممكنٌ أن تكون سمِّيَت  بذلك لأنها تُسَخِّن على لُبسها القَدَم. وليس ببعيد.
(سخي) السين والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على اتّساعٍ في شيءٍ وانفراج. الأصل فيه قولهم: سَخَيْتُ القِدر وسَخَوتُها، إذا جعلتَ لِلنارِ تحتها مَذْهباً.
ومن الباب: سَخَاوِيُّ الأرض، قال قوم: السَّخاويّ: سعة المفازة. وقول بعضهم "سَخَاوَِى الفلا"([9])، قال ابن الأعرابيّ: واحدةُ السخاوَِى سَخْواةٌ. وقال أيضاً: السَّخْواءُ([10]) الأرض السَّهلة. قال أهل اللغة: ومن هذا القياس: السّخاء:  الجُود؛ يقال سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء، يمدّ ويقصر. * والسَّخِيّ: الجواد.
ومما شذَّ عن الباب: السَّخا، مقصورٌ: ظَلْع يكون من أن يثِبَ البعيرُ بالحِمْل فتعترض ريحٌ بين جِلْدِهِ وكَتِفه، فيقال بعيرٌ سَخٍ.
(سخب) السين والخاء والباء كلمةٌ لا يقاس عليها. يقولون: السِّخاب: قِلاَدَةٌ من قَرنفُلٍ أو غيره، وليس فيها من الجواهر شيء، والجمع سُخُب.
(سخت) السين والخاء والتاء ليس أصلاً، وما أحسَِب الكلام الذي فيه من محض اللغة. يقولون للشيء الصُّلب سَخْتٌ وسِخْتيتٌ. ثم يقولون أمرٌ مِسخاتٌ([11]) إذا ضعُف وذهب. وهذان مختلفانِ، ولذلك قُلْنا إنَّ البابَ في نفسه ليس بأصل. على أنَّهم حكوا عن أبي زيد: اسْخَاتّ الجُرح: ذهب ورَمُه. فأمّا السُّخْت الذي ذكرناه عن ثعلب في آخر كتابه، فقد قيل إنَّه السُّخْد([12]). وهو على ذلك من المشكوك فيه.
--------------ـــــ
([1]) نص ثعلب في آخر كتاب الفصيح 98: "ويقال له من ذوات الخف السخت والسخد".
([2]) في  الأصل: "الناقة"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "الراكب"، صوابه من المجمل واللسان وما يقتضيه السياق.
([4]) البيتان سبق إنشادهما في (2: 182) في مادة (خسل) على أنه يقال: "كواكب مخسولة".
([5]) كذا ورد إنشاده، وفي اللسان (سخم) مع نسبته إلى جندل بن المثنى الطهوي:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6])  في الأصل: "قوم".
([7]) البيت لخداش بن زهير العامري كما في العمدة : (1: 46)، وحماسة ابن الشجري 31. وهو أول من لقب قريشاً "سخينة".
([8]) ذكر في اللسان أن مفردها "التسخان" بالفتح، وأنه معرب من "تَشْكَنْ" الفارسية. وهو اسم غطاء من أغطية الرأس كان العلماء والموابذة  يأخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، وأنَّ اللغويين من العرب أخطؤوا  في تفسيره بالخف.
([9]) في المجمل: "الفلاة".
([10]) في الأصل: "السخوة"، صوابه من المجمل.
([11]) هذه الكلمة لم أجدها في غير المقاييس.
([12]) السخت، بالضم، والسخد كذلك: الماء الذي يكون على رأس الولد.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الخاء** وما يثلثهما )
(**سخد**) **السين** ve**الخاء** ve**الدال** bir asıldır. Onda **السَّخْد** vardır; o, çocukla birlikte çıkan sudur. Bundan dolayı denir: “Falanca **مُسْخَداً** olarak sabahladı”; yani, nefsi pıhtılaşmış, ağır olarak sabahladı. Ve bazen, doğanın karnından çıkan, yemeden önce (çıkan) şeye: **السُّخْد** derler. Bu, hakkında ihtilaf edilmiştir: onlardan kimi **سُخْد** der, onlardan kimi **التاء** ile **سُخْت** der. Bize, kitabının sonunda, onu **الفصيح** diye adlandırdığı (kitabında) **ثَعْلب**’den böyle rivayet edildi. Dil ehlinden bazıları dedi ki: **السُّخْد** şişliktir; ve o, o kıyastır.
(**سخر**) **السين** ve**الخاء** ve**الراء** düzgün, doğru yürüyen bir asıldır; küçümseme ve zelil kılmaya delalet eder. Bundan: “Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّر** etti” sözümüzdür; bu, onu emrine ve iradesine boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. Ve denir: adam **سُخْرةُ**; işte çalıştırılır, ve **سُخْرةٌ** da (denir), eğer kendisiyle alay ediliyorsa. Eğer o bunu yapıyorsa, **سُخَرَة** dersin; **الخاء** ve**الراء**’yı fetha ile. Ve denir: gemiler **سواخِرُ مَوَاخِرُ**. **السَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş olan (gemiler)dir. **المواخر**: suyu yaran, onu delen (gemiler)dir. Ve babdan: “ondan **سَخِرت** ettim”, yani onunla alay ettim. Ve hâlâ derler: “onunla **سخِرت** ettim”; ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(**سخف**) **السين** ve**الخاء** ve**الفاء** düzgün bir asıldır; hafifliğe delalet eder. Dediler ki: **السُّخْفُ** her şeyde hafifliktir; bulutta bile. **الخليل** dedi: **السُّخْف** akılda özellikle (olur); **السَّخافة** ise her şeyde geneldir. Ve denir: açlıktan bir **سَخْفَة** buldum; o, insan aç kaldığında ona arız olan bir hafifliktir.
(**سخل**) **السين** ve**الخاء** ve**اللام** ölçülen, düzgün, doğru yürüyen bir asıldır; hakirlik ve zayıflığa delalet eder. Bundan: koyun yavrusundan **السَّخْل**; o, küçük zayıftır; dişisi **سَخلة**’dir. Ondan: hurma ağacı **سَخّلتِ**; yani **شِيص** sahibi oldu; o, çekirdeği sertleşmeyen hurmadır. Ve **السُّخَّل**: rezil adamlar; onun lafzından bir tekili yoktur. Ve denir: yıldızlar **مَسخُولة**; yani meçhul olduklarında. Bu, söyleyenin sözüdür:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])Ve bazısı zikretti ki **هذيلاً**: “adamı **سخَلْت** ettim”, yani onu ayıpladım, der.
(**سخم**) **السين** ve**الخاء** ve**الميم** düzgün, doğru yürüyen bir asıldır; yumuşaklığa ve siyahlığa delalet eder. Denir: saç **سُخَاميّ**; siyah, yumuşak. Bize **الخليل**’den böyle rivayet edildi. Ve bana **عليّ بن إبراهيم القطَّان**, **علي بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den rivayet etti; dedi ki: **الأصمعي** dedi: “Ama **الشَّعر السُّخام**, o yumuşak güzel olandır; o, siyahlıktan değildir.” Ve şaraba **سُخامِيَّة** denir; eğer yumuşak, kaygan olursa. **ابن السكِّيت** dedi: elbise **سُخَامٌ**; yumuşak. Ve pamuk **سُخامٌ**([4]). Dedi ki:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
Ve bu asıldan şâz olan: **السَّخيمة**; o, nefisteki kin/öfkedir. Ve denir: Allah onun yüzünü **سَخَّم** etsin; o, **السُّخام**’dandır; o da tencerenin karalığıdır.
(**سخن**) **السين** ve**الخاء** ve**النون** ölçülen, doğru yürüyen sahih bir asıldır; şeyde bir hararete delalet eder. Bundan: suyu **سخّنت** ettim. Ve su **سُخْن** ve**سَخِينٌ**dur. Ve dersin: gün **سُخْنٌ** ve**ساخن** ve**سَُخْنانٌ**; gece **سُخْنة** ve**سَُخْنَانة**. Ve günümüz **سَخُن** oldu. Ve gözü kesre ile **سخِنَتْ**; **تَسخَن**. Ve Allah onun gözünü **أسخن** etsin. Ve derler ki: keder gözyaşı sıcak olur. Ve “Allah onun gözünü **أقرّ** etsin” sözleriyle delil getirildi. Bu, sakıncası olmayan bir sözdür. Ve **المِسْخَنة**: bir küçük tencere; sanki o bir leğendir. Ve **السَّخينة**: undan yapılan bir çorbadır. Ve dedi: **قريشٌ**([6]) **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanırlar ve bununla adlandırılırlar; bu, onların sözüdür:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])Ve **التَّساخين**: mestlerdir([8]). Ve mümkün(dür) ki, ona bu ad verilmiştir; çünkü onu giymek üzerine ayak ısınır. Ve uzak değildir.
(**سخي**) **السين** ve**الخاء** ve**الحرف المعتلّ** tek bir asıldır; bir şeyde genişliğe ve açılmaya delalet eder. Aslı onda onların sözü: “tencereyi **سَخَيْتُ** ettim ve onu **سَخَوتُ** ettim”; yani altındaki ateş için bir gidiş yolu yaptığında.
Ve babdan: yerin **سَخَاوِيُّ**; bir kavim dedi: **السَّخاويّ**: çölün genişliğidir. Ve bazısının “**سَخَاوَِى الفلا**”([9]) sözü; **ابن الأعرابيّ** dedi: **السخاوَِى**’nin bir tanesi **سَخْواةٌ**’dır. Ve yine dedi: **السَّخْواءُ**([10]) yer, düz (kolay) yerdir. Dil ehli dedi: ve bu kıyastan: **السّخاء**: cömertliktir; denir: **سخا** **يسخُو** **سَخَاوةً** ve**سَخَاء**; uzatır ve kısaltır. * Ve **السَّخِيّ**: cömerttir.
Ve babdan şâz olan: **السَّخا**, maksûr: deve yükle sıçradığında olup, derisi ile küreği arasında bir rüzgârın araya girmesinden meydana gelen bir topallıktır; bu sebeple “deve **سَخٍ**” denir.
(**سخب**) **السين** ve**الخاء** ve**الباء** kıyas olunmayan bir kelimedir. Derler: **السِّخاب**: karanfilden veya başkasından bir gerdanlıktır; onda mücevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُب**’dur.
(**سخت**) **السين** ve**الخاء** ve**التاء** bir asıl değildir; ve onda olan sözün, sırf dilden olduğunu sanmıyorum. Sert şeye **سَخْتٌ** ve**سِخْتيتٌ** derler. Sonra “iş **مِسخاتٌ**([11])” derler; zayıfladığında ve gittiğinde. Bu ikisi farklıdır; bundan dolayı dedik ki: bab, kendi içinde bir asıl değildir. Şu var ki, **أبي زيد**’den naklettiler: yara **اسْخَاتّ** etti; şişliği gitti. Ama kitabının sonunda **ثعلب**’den zikrettiğimiz **السُّخْت**’a gelince, onun **السُّخْد**([12]) olduğu söylenmiştir. O da buna göre şüpheli olandandır.
--------------ـــــ
([1]) **ثعلب**’in **الفصيح** kitabının sonunda metni 98: “Ve denir: çift tırnaklılardan ona **السخت** ve**السخد**.”
([2]) Asılda: “**الناقة**”; doğrusu **المجمل** ve**اللسان**’dandır.
([3]) Asılda: “**الراكب**”; doğrusu **المجمل** ve**اللسان**’dandır ve bağlamın gerektirdiğidir.
([4]) İki beyit daha önce (2: 182)’de (**خسل**) maddesinde “**كواكب مخسولة** denir” diye okunmuştu.
([5]) Böyle okunarak gelmiştir; **اللسان** (**سخم**)’de, onu **جندل بن المثنى الطهوي**’ye nispet ederek:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6]) Asılda: “**قوم**”.
([7]) Beyit, **خداش بن زهير العامري**’nindir; **العمدة**: (1: 46) ve**حماسة ابن الشجري** 31’de olduğu üzere. **قريش**’e “**سخينة**” lakabını takan ilk odur.
([8]) **اللسان**’da, onun müfredinin fetha ile “**التسخان**” olduğu ve Farsça “**تَشْكَنْ**”den muarreb olduğu zikredildi. O, baş örtülerinden bir örtünün adıdır; âlimler ve mecûsî din adamları onu özellikle başlarına alırlardı, başkaları değil; ve Araplardan lugatçılar onu mest diye tefsirde hata ettiler.
([9]) **المجمل**’de: “**الفلاة**”.
([10]) Asılda: “**السخوة**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([11]) Bu kelimeyi **المقاييس**’ten başka bir yerde bulmadım.
([12]) **السخت**, damme ile, ve**السخد** de böyledir: çocuğun başı üzerinde bulunan sudur.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التسخير: سياقه إلى الغرض المختص قهرا، قال تعالى: ﴿وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض﴾ [الجاثية/13]، ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الفلك﴾ [إبراهيم/32]، كقوله: ﴿وسخرناها لكم لعلكم تشكرون﴾ [الحج/36]، ﴿سبحان الذي سخر لنا هذا﴾ [الزخرف/13]، فالمسخر هو المقيض للفعل، والسخري: هو الذي يقهر فيتسخر بإرادته، قال: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سخريا﴾ [الزخرف/32]، وسخرت منه، واستسخرته للهزء منه، قال تعالى: ﴿إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون فسوف تعلمون﴾ [هود/38]، ﴿بل عجبت ويسخرون﴾ [الصافات/12]، وقيل: رجل سخرة: لمن سخر، وسخرة لمن يسخر منه (راجع مادة (برم) في الحاشية)، والسخرية والسخرية: لفعل الساخر. وقوله تعالى: ﴿فاتخذتموهم سخريا﴾ [المؤمنون/ 110]، و ﴿سخريا﴾ قرأ نافع وحمزة والكسائي وأبو جعفر وخلف بضم السين، والباقون بكسرها. الإتحاف 321)، فقد حمل على الوجهين على التسخير، وعلى السخرية قوله تعالى: ﴿وقالوا مالنا لا نرى رجالا كنا نعدهم من الأشرار *** أتخذناهم سخريا﴾ [ص/62 - 63]. ويدل على الوجه الثاني قوله بعد: ﴿وكنتم منهم تضحكون﴾ [المؤمنون/110].

##### Türkçe

- **التسخير**: onu, özel maksada zorla sevk etmesidir; Yüce Allah dedi ki: ﴿وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض﴾ [الجاثية/13]، ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الفلك﴾ [إبراهيم/32]، onun sözü gibi: ﴿وسخرناها لكم لعلكم تشكرون﴾ [الحج/36]، ﴿سبحان الذي سخر لنا هذا﴾ [الزخرف/13]، böylece **المسخر** fiil için hazırlanmış olandır; ve **السخري**: o, kahreder de kendi iradesiyle boyun eğdirilir olandır; dedi ki: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سخريا﴾ [الزخرف/32]، ve **سخرت منه**، ve **استسخرته** ondan alay etmek için; Yüce Allah dedi ki: ﴿إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون فسوف تعلمون﴾ [هود/38]، ﴿بل عجبت ويسخرون﴾ [الصافات/12]، ve denildi: **رجل سخرة**: alay eden kimse için; ve **سخرة**: kendisiyle alay edilene (haşiyede (برم) maddesine bakınız)، ve **السخرية** ve **السخرية**: alay edenin fiili içindir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فاتخذتموهم سخريا﴾ [المؤمنون/ 110]، ve **سخريا**’yı Nâfi‘, Hamza, Kisâî, Ebû Ca‘fer ve Halef, **السين**’in dammesiyle okudu; geri kalanlar onu kesresiyle. الإتحاف 321)، böylece iki vecih üzere **التسخير** üzerine hamledildi; ve **السخرية** üzerine Yüce Allah’ın sözü: ﴿وقالوا مالنا لا نرى رجالا كنا نعدهم من الأشرار *** أتخذناهم سخريا﴾ [ص/62 - 63]. Ve ikinci veche delâlet eder, bundan sonra olan sözü: ﴿وكنتم منهم تضحكون﴾ [المؤمنون/110].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س خ ر
فلان سخرة سخرة‏:‏ يضحك منه الناس ويضحك منهم وسخرت منه واستسخرت واتخذوه سخرياً وهو مسخرة مـن المساخـر وتقـول‏:‏ رب مساخـر يعدهـا النـاس مفاخـر‏.‏
وسخّـره اللـه لك وهؤلاء سخرة للسلطان يتسخرهم‏:‏ يستعملهم بغير أجر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مواخر سواخر‏:‏ سفن طابت لها الريح‏.‏
ويقولون‏:‏ أنا أقول هذا ولا أسخر أي ولا أقول إلا ما هو حق‏.‏
قال الراعي‏:‏ تغير قومـي ولا أسخـر وما حمّ من قدر يقدر

##### Türkçe

س خ ر
Falanca **سخرة** **سخرة**: insanlar ona güler ve o da onlara güler. Ondan **سخرت** ve **استسخرت**; onu **سخرياً** edindiler; o, alay edenlerden bir alay edilendir. Ve şöyle dersin: nice alay edilenler vardır ki insanlar onları övünülecekler sayar.

Allah onu senin için **سخّـره**; ve bunlar sultanın **سخرة**sidir; onları **يتسخرهم**: onları ücret olmaksızın çalıştırır.

Mecazdan: **مواخر سواخر**: rüzgârın kendilerine hoş geldiği gemiler.

Ve derler: Ben bunu söylerim ve **أسخر** etmem; yani ancak hak olanı söylerim.

Çoban dedi ki:
Kavmim değişti ve ben **أسخـر** etmem; ve kazandan kaynayan şey kaynar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم، وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به؛ ويروى بيت أَعشى باهلة على وجهين:
إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها،
مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ
ويروى: ولا سَخَرُ، قال ذلك لما بلغه خبر مقتل أَخيه المنتشر، والتأْنيث للكلمة. قال الأَزهري: وقد يكون نعتاً كقولهم: هُم لك سُِخْرِيٌّ وسُِخْرِيَّةٌ، من ذكَّر قال سُِخْرِيّاً، ومن أَنث قال سُخْرِيَّةً. الفراء: يقال سَخِرْتُ منه، ولا يقال سَخِرْتُ به. قال الله تعالى: لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ. وسَخِرْتُ من فلان هي اللغة الفصيحةُ. وقال تعالى: فيَسْخَرُونَ منهم سَخِرَ اللهُ منهم، وقال: إِن تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ منكم؛ وقال الراعي:
تَغَيَّرَ قَوْمِي ولا أَسْخَرُ،
وما حُمَّ مِنْ قَدَرٍ يُقْدَرُ
قوله أَسخَرُ أَي لا أَسخَرُ منهم. وقال بعضهم: لو سَخِرْتُ من راضع لخشيت أَن يجوز بي فعله. الجوهري: حكى أَبو زيد سَخِرْتُ به، وهو أَرْدَأُ اللغتين. وقال الأَخفش: سَخِرْتُ منه وسَخِرْتُ به، وضَحِكْتُ منه وضحكت به، وهَزِئْتُ منه وهَزِئْتُ به؛ كلٌّ يقال، والاسم السُّخْرِيَّةُ والسُّخْرِيُّ والسَّخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: لِيَتَّخِذَ بعضُهم بعضاً سُخْرِيّاً. وفي الحديث: أَتسخَرُ مني وأَنا الملِك
(* قوله: مني وأنا
الملك» كذا بالأَصل. وفي النهاية: بي وأنت).؟ أَي أَتَسْتَهْزِئُ بي، وإِطلاق ظاهره على الله لا يجوز، وإِنما هو مجاز بمعنى: أَتَضَعُني فيما لا أَراه من حقي؟ فكأَنها صورة السخْريَّة. وقوله تعالى: وإِذا رأَوا آية يَسْتَسْخِرُونَ؛ قال ابن الرُّمَّانِي: معناه يدعو بعضُهم بعضاً إِلى أَن يَسْخَرَ، كَيَسْخَرُون، كعلا قِرْنَه واستعلاه. وقوله تعالى: يُسْتَسُخِرُون؛ أَي يَسْخَرون ويستهزئون، كما تقول: عَجِبَ وتَعَجَّبَ واسْتَعْجَبَ بمعنى واحد.
والسُّخْرَةُ: الضُّحْكَةُ. ورجل سُخَرَةٌ: يَسْخَرُ بالناس، وفي التهذيب: يسخَرُ من الناس. وسُخْرَةٌ: يُسْخَرُ منه، وكذلك سُخْرِيّ وسُخْرِيَّة؛ من ذكَّره كسر السين، ومن أَنثه ضمها، وقرئ بهما قوله تعالى: ليتخذ بعضهم بعضاً سخرياً.
والسُّخْرَةُ: ما تسَخَّرْتَ من دابَّة أَو خادم بلا أَجر ولا ثمن. ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قَهَرْتُه وذللته. قال الله تعالى: وسخر لكم الشمس والقمر؛ أَي ذللهما، والشمسُ والقمرُ مُسَخَّران يجريان مجاريهما أَي سُخِّرا جاريين عليهما. والنجومُ مُسخَّرات، قال الأَزهري: جارياتٌ مجاريَهُنَّ. وسَخَّرَهُ تسخيراً: كلفه عملاً بلا أُجرة، وكذلك تَسَخَّرَه. وسخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه: كلفه ما لا يريد وقهره. وكل مقهور مُدَبَّرٍ لا يملك لنفسه ما يخلصه من القهر، فذلك مسخَّر. وقوله عز وجل: أَلم تروا أَن الله سخَّر لكم ما في السموات وما في الأَرض؛ قال الزجاج: تسخير ما في السموات تسخير الشمس والقمر والنجوم للآدميين، وهو الانتفاعُ بها في بلوغِ مَنابِتِهم والاقتداءُ بها في مسالكهم، وتسخيرُ ما في الأَرض تسخيرُ بِحارِها وأَنهارها ودوابِّها وجميعِ منافِعِها؛ وهو سُخْرَةٌ لي وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ، وقيل: السُّخريُّ، بالضم، من التسخير والسِّخريّ، بالكسر، من الهُزْء. وقد يقال في الهزء: سُخري وسِخري، وأَما من السُّخْرَة فواحده مضموم. وقوله تعالى: فاتخذتموهم سُِخْرِيّاً حتى أَنسوكم ذكري، فهو سُخريّاً وسِخريّاً، والضم أَجود. أَبو زيد: سِخْريّاً من سَخِر إِذا استهزأَ، والذي في الزخرف: ليتخذ بعضهم بعضاً سُخْرِيّاً، عبيداً وإِماء وأُجراء. وقال: خادمٌ سُخْرة، ورجلٌ سُخْرة أَيضاً: يُسْخَر منه، وسُخَرَةٌ، بفتح الخاء، يسخر من الناس. وتسخَّرت دابة لفلان أَي ركبتها بغير أَجر؛ وأَنشد:
سَواخِرٌ في سَواءٍ اليَمِّ تَحْتَفِزُ
ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قهرته. ورجل سُخْرَة: يُسَخَّرُ في الأَعمال ويَتَسَخَّرُه من قَهَره. وسَخَرَتِ السفينةُ: أَطاعت وجرت وطاب لها السيرُ، والله سخَّرَها تسخِيراً. والتسخيرُ: التذليلُ. وسفُنٌ سواخِرُ إِذا أَطاعت وطاب لها الريح. وكل ما ذل وانقاد أَو تهيأَ لك على ما تريد، فقد سُخِّرَ لك. والسُّخَّرُ: السَيْكَرانُ؛ عن أَبي حنيفة.

##### Türkçe

**سَخِرَ** ondan ve onunla **سَخْراً** ve **سَخَراً** ve **مَسْخَراً** ve **سُخْراً** (ötre ile), ve **سُخْرَةً** ve **سِخْرِيّاً** ve **سُخْرِيّاً** ve **سُخْرِيَّة**: onunla alay etti; ve A‘şâ Bahile’nin beyti iki vecih üzere rivayet olunur:

İnni etetnî lisânun, lâ userru bihâ,
Min ‘alvin, lâ ‘acebun minhâ velâ suḫru

Ve “**ولا سَخَرُ**” diye rivayet olunur. Bunu, kardeşi el-Munteşir’in öldürülmesi haberini kendisine ulaştığında söyledi; ve kelime için müenneslik (vardır). el-Ezherî dedi: Ve niteleme de olabilir; onların “Onlar senin için **سُِخْرِيٌّ** ve **سُِخْرِيَّةٌ**” demeleri gibi. Müzekker yapan **سُِخْرِيّاً** dedi; müennes yapan **سُخْرِيَّةً** dedi. el-Ferrâ: “**سَخِرْتُ منه**” denir; “**سَخِرْتُ به**” denmez. Allah Teâlâ dedi: “**لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ**”. Ve “**سَخِرْتُ من فلان**” fasih dildir. Ve Teâlâ dedi: “**فيَسْخَرُونَ منهم سَخِرَ اللهُ منهم**”; ve dedi: “**إِن تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ منكم**”; ve er-Râ‘î dedi:

Teğayyer kavmî velâ esḫaru,
Ve mâ ḥumme min ḳaderin yuḳderu

Onun “**أَسْخَرُ**” sözü: yani onlardan alay etmem. Ve bazısı dedi: “Eğer bir emzirenden **سَخِرْتُ** etseydim, fiilinin bana geçmesinden korkardım.” el-Cevherî: Ebû Zeyd “**سَخِرْتُ به**”yi nakletti; o iki dilin daha kötüsüdür. el-Ahfeş dedi: “**سَخِرْتُ منه**” ve “**سَخِرْتُ به**”, ve “**ضَحِكْتُ منه**” ve “**ضحكت به**”, ve “**هَزِئْتُ منه**” ve “**هَزِئْتُ به**”; hepsi söylenir. İsim **السُّخْرِيَّةُ** ve **السُّخْرِيُّ** ve **السَّخْرِيُّ**’dir; ve Teâlâ’nın şu sözü ikisiyle de okunmuştur: “**لِيَتَّخِذَ بعضُهم بعضاً سُخْرِيّاً**”. Hadiste: “**أَتسخَرُ مني وأَنا الملِك**” (* “**قوله: مني وأنا الملك**” asılda böyledir. Nihâye’de: “**بي وأنت**”).? Yani: “Benimle alay mı ediyorsun?”; onun zahirinin Allah’a ıtlakı caiz değildir; ancak o, “Hakkımdan gördüğüm şeyde beni aşağı mı koyuyorsun?” manasında mecazdır; sanki o, **السخْريَّة** sûretidir. Ve Teâlâ’nın sözü: “**وإِذا رأَوا آية يَسْتَسْخِرُونَ**”; İbn er-Rummânî dedi: manası, bazılarının bazısını **يَسْخَرَ** etmeye çağırmasıdır; “**كَيَسْخَرُون**” gibi; “karnını aştı ve ona üstün geldi” gibi. Ve Teâlâ’nın sözü: “**يُسْتَسُخِرُون**”; yani alay ederler ve istihzâ ederler; senin “**عَجِبَ**” ve “**تَعَجَّبَ**” ve “**اسْتَعْجَبَ**”i bir mana üzere söylemen gibi.

Ve **السُّخْرَةُ**: gülüştür. Ve **رجل سُخَرَةٌ**: insanlarla alay eder; ve Tehzîb’de: insanlardan alay eder. Ve **سُخْرَةٌ**: kendisiyle alay olunur; ve bunun gibi **سُخْرِيّ** ve **سُخْرِيَّة**; onu müzekker yapan sîni kesreler, onu müennes yapan onu ötreler; ve Teâlâ’nın şu sözü ikisiyle de okunmuştur: “**ليتخذ بعضهم بعضاً سخرياً**”.

Ve **السُّخْرَةُ**: ücret ve bedel olmaksızın bir binek hayvandan yahut hizmetçiden kendine boyun eğdirdiğin şeydir. Ve denir: “**سَخَرْتُه**” manasıyla “**سَخَّرْتُه**”, yani onu kahrettim ve zelil kıldım. Allah Teâlâ dedi: “**وسخر لكم الشمس والقمر**”; yani ikisini zelil kıldı; ve güneş ve ay **مُسَخَّران**dır, mecralarında akarlar; yani üzerlerine cari olarak akıcı kılınmışlardır. Ve yıldızlar **مُسخَّرات**tır. el-Ezherî dedi: onların mecralarında akıcıdırlar. Ve “**سَخَّرَهُ تسخيراً**”: ona ücret olmaksızın bir iş yükledi; ve bunun gibi “**تَسَخَّرَه**”. Ve “**سخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه**”: ona istemediği şeyi yükledi ve onu kahretti. Ve her kahredilmiş, tedbir olunan, kendisi için kahri giderecek şeyi kendisine malik olmayan kimse, işte o **مسخَّر**dır. Ve Azze ve Celle’nin sözü: “**أَلم تروا أَن الله سخَّر لكم ما في السموات وما في الأَرض**”; ez-Zeccâc dedi: göklerde olanın teskhîri, güneşin, ayın ve yıldızların Âdemoğulları için teskhîridir; o da, menâbitlerine ulaşmada onlarla faydalanmak ve yollarında onlarla yol bulmaktır. Ve yerde olanın teskhîri, denizlerinin, ırmaklarının, bineklerinin ve bütün menfaatlerinin teskhîridir. Ve o, benim için **سُخْرَةٌ** ve **سُخْرِيٌّ** ve **سِخْرِيٌّ**’dir. Ve denildi: **السُّخريُّ** (ötre ile) teskhîrdendir; **السِّخريّ** (kesre ile) alaydandır. Ve alayda denebilir: **سُخري** ve **سِخري**. أما **السُّخْرَة**’den ise onun birili ötrelidir. Ve Teâlâ’nın sözü: “**فاتخذتموهم سُِخْرِيّاً حتى أَنسوكم ذكري**”; o, **سُخريّاً** ve **سِخريّاً**dır; ötre daha iyidir. Ebû Zeyd: “**سِخْريّاً**”, alay ettiğinde **سَخِر**’dendir. Ve Zuhruf’ta olan: “**ليتخذ بعضهم بعضاً سُخْرِيّاً**”: köleler, cariyeler ve ücretliler (manasında). Ve dedi: “**خادمٌ سُخْرة**”; ve “**رجلٌ سُخْرة**” da: kendisiyle alay olunur. Ve **سُخَرَةٌ** (hâ’nın fethiyle): insanlarla alay eder. Ve “**تسخَّرت دابة لفلان**”: yani onu ücret olmaksızın bindim. Ve şu beyit okunmuştur:

Sewâḫiru fî sewâ’i’l-yemmi taḥtefizu

Ve denir: “**سَخَرْتُه**” manasıyla “**سَخَّرْتُه**”, yani onu kahrettim. Ve **رجل سُخْرَة**: işlerde çalıştırılır; ve onu kahreden kimse onu **يَتَسَخَّرُه**. Ve “**سَخَرَتِ السفينةُ**”: itaat etti ve yürüdü ve ona seyr hoş geldi; ve Allah onu **سخَّرَها تسخِيراً**. Ve **التسخيرُ**: zelil kılmadır. Ve **سفُنٌ سواخِرُ**: itaat ettiğinde ve rüzgâr ona hoş geldiğinde. Ve her ne zelil olur ve boyun eğer yahut senin istediğin üzere sana hazır hale gelirse, sana **سُخِّرَ** kılınmıştır. Ve **السُّخَّرُ**: sarhoşlar; Ebû Hanîfe’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س خ ر * * سَخِرَ * منه من باب طرب و * سُخُراً * بضمتين و * مَسْخَرَاً * بوزن مذهب وحكى أبو زيد * سَخِرَ * به وهو أردأ اللغتين وقال الأخفش سخر منه وبه وضحك منه وبه وهزئ منه وبه كل يقال والاسم * السُّخْرِيَّةُ * بوزن العشرية و * السُّخْرِيُّ * بضم السين وكسرها وقرئ بهما قوله تعالى ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سُخريَّا﴾ و * سَخَّرَهُ * * تَسخِيرا * كلفه عملا بلا أجرة وكذا * تَسَخَّرهُ * و * التَّسْخِيرُ * أيضا التذليل ورجل * سُخْرَةٌ * كسفرة يسخر منه و * سُخَرَةٌ * كهمزة يسخر منه الناس

##### Türkçe

* س خ ر * **سَخِرَ**: ondan; طرب bâbından; ve **سُخُراً** iki zamme ile; ve **مَسْخَرَاً** مذهب vezninde. Ebû Zeyd **سَخِرَ**’ı onunla (به) diye nakletti; bu iki lugatin daha kötüsüdür. Ahfeş dedi ki: ondan ve onunla (به) **سخر** etti; ondan ve onunla (به) güldü; ondan ve onunla (به) alay etti; hepsi söylenir. İsim: **السُّخْرِيَّةُ** العشرية vezninde; ve **السُّخْرِيُّ** sîn’in zammesiyle ve kesresiyle. Şu yüce sözünde ikisiyle de okunmuştur: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سُخريَّا﴾. Ve **سَخَّرَهُ** **تَسخِيرا**: onu, ücret olmaksızın bir işe yükümlü kıldı; aynı şekilde **تَسَخَّرهُ**. Ve **التَّسْخِيرُ** ayrıca: boyun eğdirme. Ve bir adam **سُخْرَةٌ** سفرة gibi: ondan alay edilir. Ve **سُخَرَةٌ** همزة gibi: insanlardan ona alay edilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سخر منه، هذه هي اللغة الفصيحة، وبها ورد القرآن. قال الله تعالى.  فيسخرون منهم سخر الله منهم  وقال:  إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم  وقال بعضهم: لو سخرت من راضع لخشيت أن يجوز بي فعله. وقال الجوهري: حكى أبو زيد. سخرت به، وهو أردأ اللغتين، ونقل الأزهري عن الفراء: يقال: سخرت منه، ولا يقال: سخرت به، وكأن المصنف تبع الأخفش، فإنه أجازهما، قال: سخرت منه وسخرت به، كلاهما كفرح - وكذلك ضحكت منه وضحكت به، وهزئت منه وهزئت به، كل يقال. ونقل شيخنا عن النووى: الأفصح الأشهر: سخر منه، وإنما جاء سخر به لتضمنه معنى هزيء - سخرا، بفتح فسكون، وسخرا محركة، وسخرة، بالضم، ومسخرا، بالفتح، وسخرا، بضم فسكون، وسخرا، بضمتين: هزىء به، ويروى بيت أعشى باهلة بالوجهين:
  إني أتتنى لسان لا أسـر بـهـا                      من علو لا عجب منها ولا سخر

  بضمتين، وبالتحريك، كاستسخر وفي الكتاب العزيز  وإذا رأوا آية يستسخرون  قال ابن الرماني: يدعو بعضهم بعضا إلى أن يسخر، كيسخرون، كعلا قرنه واستعلاه. قال غيره: كما تقول: عجب وتعجب واستعجب، بمعنى واحد. والاسم السخرية والسخري، بالضم، ويكسر. قال الأزهري: وقد يكون نعتا، كقولك: هم لك سخري وسخرية. من ذكر قال: سخريا، ومن أنث قال: سخرية، وقرئ بالضم والكسر قوله تعالى  ليتخذ بعضهم بعضا سخريا  وسخره، كمنعه، يسخره سخريا، بالكسر ويضم، وسخره تسخيرا: كلفه مالا يريد وقهره، وكل مقهور مدبر لا يملك لنفسه ما يخلصه من القهر فذلك مسخر، قال الله تعالى  وسخر لكم الشمس والقمر  أي ذللهما  والنجوم مسخرات بأمره  قال الأزهري: جاريات مجاريهن. وهو سخرة لي وسخري وسخري بالضم والكسر، وقيل: السخري بالضم: من التسخير: والسخري، بالكسر، من الهزء، وقد يقال في الهزء سخري وسخري، وأما من السخرة فواحده مضموم، وقوله تعالى  فاتخذتموهم سخريا  بالوجهين، والضم أجود. ورجل سخرة وضحكة، كهمزة يسخر بالناس. وفي التهذيب: يسخر من الناس. وكبسرة: من يسخر منه. والسخرة أيضا: من يسخر في الأعمال ويتسخر كل من قهره وذلله من دابة أو خادم بلا أجر ولا ثمن. ومن المجاز سخرت السفينة، كمنع: أطاعت وجرت وطاب لها الريح والسير، والله سخرها تسخيرا، والتسخير: التذليل، وسفن سواخر مواخر، من ذلك. وكل ما ذل وانقاد أو تهيأ لك على ما تريد فقد سخر لك. وقوله تعالى:  إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون  أي إن تستجهلونا، أي تحملونا على الجهل على سبيل الهزء فإنا نستجهلكم كما تستجهلوننا، وإنما فسره بالاستجهال هربا من إطلاق الاستهزاء عليه تعالى شأنه، مع أنه وارد على سبيل المشاكلة في آيات كثيرة غيرها. وفي الحديث أيضا  أتسخر بي وأنا الملك  قالوا: أي أتستهزئ بي ؛ وقالوا: هو مجاز ومعناه أتضعني فيما لا أراه من حقي، فكأنها صورة السخرية، فتأمل. وسخر، كسكر: بقلة بخراسان، ولم يزد الصاغاني على قوله: بقلة. وقال أبو حنيفة: هي السيكران. وسخره تسخيرا: ذلله وكلفه ما لا يريد وقهره، عملا بلا أجرة، ولا ثمن، خادما أو دابة، كتسخره، يقال: تسخرت دابة لفلان، أي ركبتها بغير أجر. ويقال: هو مسخرة من المساخر. وتقول: رب مساخر يعدها الناس مفاخر. وأما ما جاء في الحديث:  أنا أقول كذا ولا أسخر  أي لا أقول إلا ما هو حق، وتقديره: ولا أسخر منه. وعليه قول الراعي:
  تغير قومي ولا أسخر                      وما حم من قدر يقدر أي لا أسخر منهم. وسخرور بن مالك الحضرمي، بالضم، له صحبة، شهد فتح مصر، ذكره ابن يونس.

##### Türkçe

**سخر** ondan; bu fasih dildir ve onunla Kur’ân vârid olmuştur. Allah Teâlâ dedi: **فيسخرون منهم سخر الله منهم** ve dedi: **إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم**. Bazıları dedi: “Eğer bir emzikliden **سخرت** etseydim, onun fiilinin benim hakkımda câiz olmasından korkardım.” Cevherî dedi: Ebû Zeyd nakletti: **سخرت به**; o iki dilin daha kötüsüdür. Ezherî Ferrâ’dan nakletti: “**سخرت منه** denir, **سخرت به** denmez.” Sanki musannif Ahfeş’e tâbi oldu; çünkü o ikisini de câiz gördü. Dedi: **سخرت منه** ve **سخرت به**; ikisi de **كفرح** gibidir. — Aynı şekilde **ضحكت منه** ve **ضحكت به**; ve **هزئت منه** ve **هزئت به**; hepsi söylenir. Şeyhimiz Nevevî’den nakletti: en fasih, en meşhur: **سخر منه**’dir; ancak **سخر به**, içinde **هزيء** mânâsını tazammun etmesi sebebiyle gelmiştir. — **سخرا** fetha ile sonra sükûn; ve **سخرا** harekeli; ve **سخرة** damme ile; ve **مسخرا** fetha ile; ve **سخرا** damme ile sonra sükûn; ve **سخرا** iki damme ile: onunla alay etti. A‘şâ Bâhile’nin beyti iki vecihle rivayet olunur:
  إني أتتنى لسان لا أسـر بـهـا                      من علو لا عجب منها ولا سخر

İki damme ile ve hareke ile; **كاستسخر** gibi. Aziz Kitap’ta: **وإذا رأوا آية يستسخرون**. İbnü’r-Rummânî dedi: Bazıları bazılarını **يسخر** etmeye çağırır; **كيسخرون** gibi; **كعلا قرنه واستعلاه** gibi. Başkası dedi: “Nasıl ki: **عجب** ve **تعجب** ve **استعجب** bir mânâdadır.” İsim: **السخرية** ve **السخري**; damme iledir, ve kesrelenir. Ezherî dedi: Niteleme de olabilir; senin “Onlar sana **سخري** ve **سخرية**’dir” demen gibi. Müzekker zikreden **سخريا** dedi; müennes zikreden **سخرية** dedi. Şu kavli Teâlâ damme ve kesre ile okunmuştur: **ليتخذ بعضهم بعضا سخريا**. Ve **سخره**; **كمنعه**; onu **سخريا** (kesre ile ve damme ile) **يسخره**; ve onu **تسخيرا** **سخره**: istemediği bir şeyi ona yükledi ve onu kahretti. Her kahrolunmuş, idare olunan, kendisi için kahri defedecek şeyi mülk edinmeyen kimse; işte o **مسخر**’dir. Allah Teâlâ dedi: **وسخر لكم الشمس والقمر** yani ikisini zelîl kıldı; ve **والنجوم مسخرات بأمره**. Ezherî dedi: kendi mecralarında akıp gidenlerdir. Ve o benim için **سخرة**’dir ve **سخري**’dir ve **سخري** (damme ve kesre ile). Denildi ki: **السخري** damme ile: **التسخير**dendir; ve **السخري** kesre ile: alaydandır. Alayda da **سخري** ve **سخري** denebilir. **السخرة**’dan olana gelince, onun bir teki dammelidir. Ve şu kavli Teâlâ: **فاتخذتموهم سخريا** iki vecihle; damme daha iyidir. Ve **رجل سخرة وضحكة**; **كهمزة** gibi: insanlarla alay eder. **التهذيب**’de: insanlardan alay eder. Ve **كبسرة**: kendisiyle alay edilen kimse. **السخرة** ayrıca: işlerde alay edilen; ve her kim onu kahreder ve zelîl kılarsa, ücret ve bedel olmaksızın bir binek hayvanı veya hizmetçi olarak, o ona **يتسخر**. Mecazdan: **سخرت السفينة**; **كمنع**: itaat etti ve yürüdü; rüzgâr ve gidiş ona hoş geldi. Allah onu **تسخيرا** **سخرها**; ve **التسخير**: zelîl kılmadır. **سفن سواخر مواخر**; bundan. Her ne zelîl olur ve boyun eğer yahut senin istediğin üzere sana hazırlanırsa, sana **سخر** olmuştur. Ve şu kavli Teâlâ: **إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون** yani eğer bizi cahil yerine koyarsanız; yani alay yoluyla bizi cehalete sevk ederseniz, biz de sizi, bizi cahil yerine koyduğunuz gibi cahil yerine koyarız. Onu **الاستجهال** ile tefsir etti; Allah Teâlâ’nın şânı hakkında istihzânın ıtlâkından kaçmak için; hâlbuki o, başka birçok âyette müşâkele yoluyla vârid olmuştur. Hadiste de: **أتسخر بي وأنا الملك**. Dediler: yani “Benimle alay mı ediyorsun?” Dediler: o mecazdır; mânâsı: “Beni, hakkım olarak görmediğim bir şeyde aşağılıyor musun?” sanki o, alay sûretidir; öyleyse düşün. Ve **سخر**; **كسكر**: Horasan’da bir ottur. Sâgânî, “bir ot” sözünden fazlasını artırmadı. Ebû Hanîfe dedi: o **السيكران**’dır. Ve onu **تسخيرا** **سخره**: onu zelîl kıldı ve istemediği şeyi ona yükledi ve onu kahretti; ücret ve bedel olmaksızın bir iş olarak; hizmetçi yahut binek hayvanı olarak; **كتسخره** gibi. Denir: “Falan için bir binek hayvanını **تسخرت**”; yani onu ücret olmaksızın bindim. Ve denir: o, alaylardan bir **مسخرة**’dir. Ve dersin: “Nice **مساخر** vardır ki insanlar onları **مفاخر** sayarlar.” Hadiste gelen şeye gelince: **أنا أقول كذا ولا أسخر** yani ben ancak hak olanı söylerim; takdiri: “ve ondan alay etmem.” Bunun üzerine râ‘înin sözü:
  تغير قومي ولا أسخر                      وما حم من قدر يقدر

yani onlardan alay etmem. Ve **سخرور بن مالك الحضرمي**; damme ile; onun sohbeti vardır; Mısır’ın fethine şahit oldu; İbn Yûnus onu zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَخِرَ مِنْهُ
1 سَخِرَ مِنْهُ ذ , (Fr, Akh, S, A, Msb, K,) and بِهِ, (AZ, Akh, S, Msb, K,) like as one says ضَحِكَ مِنْهُ and بِهِ, and هَزِئَ مِنْهُ and بِهِ, (Akh, S,) but the former is the more chaste, (En-Näwawee, TA,) and is that which occurs in the Kur ix. 80, and xi. 40, [&c.,] (TA,) and J says that the latter is the worse of the two, (S,) and Fr disallows it absolutely, (TA,) aor. سَخَرَ , (S, Msb, K,) inf. n. سَخَرٌ (S, Msb, K) and سَخْرٌ (K) and سُخْرٌ and سُخُرٌ (S, K) and سُخْرَةٌ (K) and مَسْخَرٌ, (S, K,) He mocked at, scoffed at, laughed at, derided, or ridiculed, him; (S, * A, Msb, K, &c.;) as also ↓ استسخر: (A, * K:) and ↓ يَسْتَسْخِرُونَ, in the Kur xxxvii. 14, signifies, accord. to Ibn-Er-Rummánee, they invite one another to mock, scoff, deride, or ridicule. (TA.) ― -b2- It is said in a trad., أَتَسْخَرُ مِنِّى وَأَنَا المَلِكُ Dost thou mock at me, or deride me, when I am the king? or, as some say, it is tropical, and means, (tropical:) dost thou put me in a place which I do not regard as my right? so that it seems to denote a species of mockery. (TA.) ― -b3- And in another trad. it is said, أَنَا أُقُولُ كَذَا وَلَا أَسْخَرُ (tropical:) [I say so, and I do not jest]; meaning I say not aught but the truth. (A, * TA.) ― -b4- The words (of the Kur [xi. 40] TA) اـِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَاـِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ are said to signify If ye deem us ignorant, we also deem you ignorant like as ye deem us ignorant. (K.) -A2- سَخَرَهُ: see 2. ― -b2- سَخَرَتِ السَّفِينَةُ, aor. سَخَرَ , (tropical:) The ship had a good wind and voyage; (K;) [as though it made the wind subservient, or submissive, to it; (see 2;)] it obeyed, and ran its course. (TA.)

سخّرهُ
2 سخّرهُ ذ , inf. n. تَسْخِيرٌ, He constrained him, or compelled him, (JK, S, K,) namely, a servant, or a beast, to do what he [the latter] did not desire, (JK, TA,) or to work, without recompense, or hire, or wages, (S, K,) and without price; (TA;) as also ↓ تسخّرهُ: (S, Mgh, * K:) and [in like manner,] ↓ سَخَرَهُ, aor. سَخَرَ , inf. n. سِخْرِىٌّ and سُخْرِىٌّ, he constrained him to do what he did not desire; compelled him: (K:) or سخّرهُ, he made use of him without compensation, (A, Msb,) فِى العَمَلِ [in work]. (Msb.) You say, ↓ تَسَخَّرْتُ دَابَّةً لِفُلَانٍ I rode a beast belonging to such a one without recompense. (TA.) ― -b2- He brought him under, or into subjection; rendered him subservient, submissive, tractable, or manageable. (S, K.) You say, سخّر اللّٰهُ الاـِبِلَ God hath made the camels subservient, or submissive, and manageable. (Msb.) And in the Kur [xiv. 37], it is said, وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ (assumed tropical:) And He hath made subservient to you, or submissive for you, the sun and the moon [to run their appointed courses]. (TA.) سُخِّرَ لَهُ [as also له ↓ تُسُخِّرَ] signifies (assumed tropical:) It (anything) was rendered submissive or manageable or practicable, to him, or prepared or disposed for him agreeably with his desire. (TA.) You say also, سخّر اللّٰهُ السَّفِينَةَ, inf. n. تَسْخِيرٌ, (tropical:) God made the ship to obey and to run its course; to have a good wind and voyage. (TA.) سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ, in the Kur lxix. 7, means (assumed tropical:) He sent it upon them by force; namely, the wind: (Jel:) or made it to prevail against them by his power. (Bd.)

5 تَسَخَّرَ see 2, in three places.

10 اـِسْتَسْخَرَ see 1, in two places.

سُخْرَةٌ
سُخْرَةٌ ذ One who is mocked at, scoffed at, laughed at, derided, or ridiculed; a laughingstock; (S, A, K;) as also ↓ سِخْرِىٌّ and سُخْرِىٌّ; (Az, A;) which are used as sing., as in the phrase اِتَّخَذُوهُ سُِحْرِيًّا they made him a laughingstock; (A;) and as pl., as in هُمْ لَكَ سُِخْرِىٌّ, and also ↓ سُِخْرِيَّةٌ, the former being masc. and the latter fem., they are to thee laughingstocks; the former occurring in the Kur [see xxiii. 112, and xxxviii. 63, and xliii. 31,] with damm and with kesr accord. to different readings. (Az, TA.) ― -b2- Also One who is constrained, or compelled, to do what he does not desire, or to work, without recompense, or hire, or wages; (JK, S, * Mgh, * Msb, * K, * TA;) applied to a servant, (JK, S, Msb,) and to a beast; (JK, Msb;) as also ↓ سُخْرِىٌّ (Msb, K) and سِخْرِىٌّ; (K) or the former of these, only, is used in this sense; and the latter, and sometimes the former also, in the sense immediately preceding: (TA:) and سُخْرَةٌ is also used as a pl., (JK, A,) as in the phrase هٰؤُلَآءِ سُخْرَةٌ لِلسُّلْطَانِ these are persons made use of without compensation for the Sultán: (JK, * A:) it also signifies one who employs any person, (K, TA,) or beast, (TA,) that he has subjected, or compelled to obey him, without recompense, or hire, or wages: (K, TA:) [or this is a mistake, and the correct signification is] one who is so employed by him who has subjected him. (L.) ― -b3- It is also syn. with تَسْخِيرٌ [inf. n. of 2]. (TA in art. سمع.)

سُخَرَةٌ
سُخَرَةٌ ذ One who mocks at, scoffs at, laughs at, derides, or ridicules, others, (S, K,) much. (S.) [See also مَسْخَرَةٌ.]

سُخْرِىٌّ
سُخْرِىٌّ ذ and سِخْرِىٌّ (T, S, Msb, K) and سُِخْرِيَّةٌ (T, S, K) Mockery; scoff; derision; ridicule. (T, S, Msb, K.) ― -b2- See also سُخْرَةٌ, in three places.

سُخَّرٌ
سُخَّرٌ ذ A certain herb, or leguminous plant, (Sgh, K,) in Khurásán; (K;) accord. to AHn, i. q. سَيْكُرَانٌ [q. v.]. (TA.)

سُفُنٌ سَوَاخِرُ
سُفُنٌ سَوَاخِرُ ذ [pl. of سَفِينَةٌ سَاخِرَةٌ] (tropical:) Ships obeying, and having a good wind. (S.)

مَسْخَرَةٌ
مَسْخَرَةٌ ذ [An occasion, or a cause, of mockery, scoffing, derision, or ridicule]: pl. مَسَاخِرُ. (A.) You say رُبَّ مَسَاخِرَ يَعُدُّهَا النَّاسُ مَفَاخِرَ [Many occasions of mockery, &c., men reckon occasions of boasting, or glorying]. (A.) And هُوَ مَسْخَرَةٌ [He is a cause of mockery, &c.]. (A.) [See also مَخْسَرَةٌ.] ― -b2- Also One who mocks at, scoffs at, laughs at, derides, or ridicules, others. (A.) [See also سُخَرَةٌ.]

مُسَخَّرٌ
مُسَخَّرٌ ذ Any one that is constrained, or compelled, [brought into subjection, or made subservient or submissive,] and managed, unable to free himself from constraint. (TA.) ― -b2- وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ [in the Kur xvi. 12 means And the stars are made subservient, or submissive,] running their courses. (Az, TA.)

##### Türkçe

**سَخِرَ مِنْهُ**
1 **سَخِرَ مِنْهُ** ذ, (Fr, Akh, S, A, Msb, K,) ve **بِهِ**, (AZ, Akh, S, Msb, K,) tıpkı kişinin **ضَحِكَ مِنْهُ** ve **بِهِ**, ve **هَزِئَ مِنْهُ** ve **بِهِ** dediği gibi, (Akh, S,) fakat birincisi daha fasih olandır, (En-Näwawee, TA,) ve Kur’ân’da ix. 80 ve xi. 40’ta vâki olan da odur, [&c.,] (TA,) ve J der ki ikincisi ikisinin daha kötüsüdür, (S,) ve Fr onu mutlak olarak caiz görmez, (TA,) muzârîsi **سَخَرَ**, (S, Msb, K,) mastarı **سَخَرٌ** (S, Msb, K) ve **سَخْرٌ** (K) ve **سُخْرٌ** ve **سُخُرٌ** (S, K) ve **سُخْرَةٌ** (K) ve **مَسْخَرٌ**, (S, K,) Ona alay etti, istihza etti, ona güldü, onu küçümsedi yahut onu maskaraya aldı; (S, * A, Msb, K, &c.;) keza ↓ **استسخر**: (A, * K:) ve ↓ **يَسْتَسْخِرُونَ**, Kur’ân xxxvii. 14’te, İbn-Er-Rummánee’ye göre, birbirlerini alaya, istihzaya, küçümsemeye yahut maskaraya almaya çağırırlar, mânâsına gelir. (TA.) ― -b2- Bir hadiste şöyle denilmiştir: **أَتَسْخَرُ مِنِّى وَأَنَا المَلِكُ** “Ben kral iken bana alay mı ediyorsun, yahut beni küçümsüyor musun?” yahut bazılarının dediğine göre bu mecazdır ve (mecaz:) “Beni, hakkım saymadığım bir yere mi koyuyorsun?” demektir; öyle ki bir çeşit alaya delâlet eder gibi olur. (TA.) ― -b3- Ve başka bir hadiste şöyle denilmiştir: **أَنَا أُقُولُ كَذَا وَلَا أَسْخَرُ** (mecaz:) [“Ben şöyle derim ve şaka etmem”]; mânâsı: Ben hakikatten başka bir şey söylemem. (A, * TA.) ― -b4- (Kur’ân’ın [xi. 40] lafızları (TA)) **اـِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَاـِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ** “Eğer bizi cahil sayarsanız, biz de sizi, sizin bizi cahil saydığınız gibi, cahil sayarız” mânâsına gelir denilmiştir. (K.)

-A2- **سَخَرَهُ**: 2’ye bak. ― -b2- **سَخَرَتِ السَّفِينَةُ**, muzârîsi **سَخَرَ**, (mecaz:) Gemi iyi bir rüzgâr ve sefer buldu; (K;) [sanki rüzgârı kendisine boyun eğdirip itaat ettirmiş gibi; (2’ye bak;)] itaat etti ve seyrini yürüttü. (TA.)

**سخّرهُ**
2 **سخّرهُ** ذ, mastarı **تَسْخِيرٌ**, Onu zorladı yahut mecbur etti, (JK, S, K,) yani bir hizmetçiyi yahut bir hayvanı, onun [ikincinin] istemediği şeyi yapmaya, (JK, TA,) yahut karşılıksız, yahut ücret, yahut yevmiye olmaksızın çalışmaya, (S, K,) ve bedelsiz; (TA;) keza ↓ **تسخّرهُ**: (S, Mgh, * K:) ve [aynı şekilde,] ↓ **سَخَرَهُ**, muzârîsi **سَخَرَ**, mastarı **سِخْرِىٌّ** ve **سُخْرِىٌّ**, onu istemediği şeyi yapmaya zorladı; onu mecbur etti: (K:) yahut **سخّرهُ**, onu tazminatsız kullandı, (A, Msb,) **فِى العَمَلِ** [işte]. (Msb.) Şöyle dersin: ↓ **تَسَخَّرْتُ دَابَّةً لِفُلَانٍ** “Falancaya ait bir hayvana karşılıksız bindim.” (TA.) ― -b2- Onu boyunduruk altına aldı yahut itaate soktu; onu hizmete âmâde, boyun eğmiş, uysal yahut idare edilir kıldı. (S, K.) Şöyle dersin: **سخّر اللّٰهُ الاـِبِلَ** “Allah develeri hizmete âmâde yahut boyun eğmiş ve idare edilir kıldı.” (Msb.) Ve Kur’ân’da [xiv. 37] şöyle denilmiştir: **وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ** (farzedilen mecaz:) “Ve güneşi ve ayı sizin için hizmete âmâde kıldı yahut sizin için boyun eğdirdi [tayin edilmiş seyrini yürütmek üzere].” (TA.) **سُخِّرَ لَهُ** [keza له ↓ **تُسُخِّرَ**] (farzedilen mecaz:) “Ona (herhangi bir şey) boyun eğdirildi yahut idare edilir yahut yapılabilir kılındı; yahut onun isteğine uygun olarak onun için hazırlandı yahut düzenlendi” mânâsına gelir. (TA.) Yine şöyle dersin: **سخّر اللّٰهُ السَّفِينَةَ**, mastarı **تَسْخِيرٌ**, (mecaz:) “Allah gemiyi itaat eder ve seyrini yürütür kıldı; iyi bir rüzgâr ve sefer buldurdu.” (TA.) **سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ**, Kur’ân lxix. 7’de, (farzedilen mecaz:) “Onların üzerine onu zorla gönderdi” demektir; yani rüzgârı: (Jel:) yahut kudretiyle onu onlara galip kıldı. (Bd.)

5 **تَسَخَّرَ** 2’ye bak, üç yerde.

10 **اـِسْتَسْخَرَ** 1’e bak, iki yerde.

**سُخْرَةٌ**
**سُخْرَةٌ** ذ Alay edilen, istihza edilen, kendisine gülünülen, küçümsenen yahut maskaraya alınan kimse; maskara; (S, A, K;) keza ↓ **سِخْرِىٌّ** ve **سُخْرِىٌّ**; (Az, A;) ki bunlar tekil olarak kullanılır; **اِتَّخَذُوهُ سُِحْرِيًّا** ibaresinde olduğu gibi: “Onu maskara yaptılar”; (A;) ve çoğul olarak da; **هُمْ لَكَ سُِخْرِىٌّ**’de olduğu gibi; ve ayrıca ↓ **سُِخْرِيَّةٌ**, birincisi müzekker, ikincisi müennes olmak üzere: “Onlar senin için maskaralardır”; birincisi Kur’ân’da [xxiii. 112’ye, xxxviii. 63’e ve xliii. 31’e bak,] farklı kıraatlere göre damme ile ve kesre ile vâki olmuştur. (Az, TA.) ― -b2- Ayrıca İstemediği şeyi yapmaya zorlanan yahut karşılıksız, yahut ücret, yahut yevmiye olmaksızın çalışmaya mecbur edilen kimse; (JK, S, * Mgh, * Msb, * K, * TA;) hizmetçiye, (JK, S, Msb,) ve hayvana; (JK, Msb;) keza ↓ **سُخْرِىٌّ** (Msb, K) ve **سِخْرِىٌّ**; (K) yahut bu mânâda bunlardan yalnız birincisi kullanılır; ikincisi ve bazen birincisi de, hemen önceki mânâda: (TA:) ve **سُخْرَةٌ** çoğul olarak da kullanılır, (JK, A,) **هٰؤُلَآءِ سُخْرَةٌ لِلسُّلْطَانِ** ibaresinde olduğu gibi: “Bunlar sultan için karşılıksız kullanılan kimselerdir”: (JK, * A:) ayrıca, (K, TA,) yahut hayvanı, (TA,) boyunduruk altına alıp yahut itaate mecbur edip, karşılıksız, yahut ücret, yahut yevmiye olmaksızın kullanan kimse mânâsına da gelir: (K, TA:) [yahut bu bir hatadır; doğru mânâ] onu boyunduruk altına alanın kendisi tarafından böyle kullanılan kimse’dir. (L.) ― -b3- Ayrıca **تَسْخِيرٌ** ile eşanlamlıdır [2’nin mastarı]. (TA, سمع maddesinde.)

**سُخَرَةٌ**
**سُخَرَةٌ** ذ Başkalarıyla çok alay eden, çok istihza eden, çok gülen, çok küçümseyen yahut çok maskaraya alan kimse. (S, K,) (S.) [Ayrıca **مَسْخَرَةٌ**’ye de bak.]

**سُخْرِىٌّ**
**سُخْرِىٌّ** ذ ve **سِخْرِىٌّ** (T, S, Msb, K) ve **سُِخْرِيَّةٌ** (T, S, K) Alay; istihza; küçümseme; maskaraya alma. (T, S, Msb, K.) ― -b2- Ayrıca **سُخْرَةٌ**’ye bak, üç yerde.

**سُخَّرٌ**
**سُخَّرٌ** ذ Horasan’da bir ot yahut baklagil türünden bir bitki; (Sgh, K;) AHn’ye göre **سَيْكُرَانٌ** ile aynı mânâdadır [bkz.]. (TA.)

**سُفُنٌ سَوَاخِرُ**
**سُفُنٌ سَوَاخِرُ** ذ [**سَفِينَةٌ سَاخِرَةٌ**’nin çoğulu] (mecaz:) İtaat eden ve iyi rüzgâr bulan gemiler. (S.)

**مَسْخَرَةٌ**
**مَسْخَرَةٌ** ذ [Alay, istihza, küçümseme yahut maskaraya alma için bir vesile yahut sebep]: çoğulu **مَسَاخِرُ**. (A.) Şöyle dersin: **رُبَّ مَسَاخِرَ يَعُدُّهَا النَّاسُ مَفَاخِرَ** [Nice alay vesileleri vardır ki insanlar onları övünme yahut iftihar vesileleri sayar]. (A.) Ve **هُوَ مَسْخَرَةٌ** [O, alay vesilesidir, &c.]. (A.) [Ayrıca **مَخْسَرَةٌ**’ye de bak.] ― -b2- Ayrıca Başkalarıyla alay eden, istihza eden, gülen, küçümseyen yahut maskaraya alan kimse. (A.) [Ayrıca **سُخَرَةٌ**’ye de bak.]

**مُسَخَّرٌ**
**مُسَخَّرٌ** ذ Zorlanan yahut mecbur edilen, [boyunduruk altına alınan yahut hizmete âmâde yahut boyun eğmiş kılınan,] ve idare edilen; zorlamadan kendini kurtarmaya gücü yetmeyen kimse. (TA.) ― -b2- **وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ** [Kur’ân xvi. 12’de “Ve yıldızlar O’nun emriyle hizmete âmâde kılınmıştır yahut boyun eğdirilmiştir” demektir,] seyrini yürütür halde. (Az, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخَرَ
سَخَرَ A ( n. ac. سِخْرِيّ 2yi ,  سُخْرِيّ 3yi ),
a.  see II .

b.  ( n. ac. سَخْر 1 ), Had the wind favourable ( ship ).

سَخِرَ
سَخِرَ A ( n. ac. سَخْر 1 ,  سُخْر 3 ,  سُخْرَة 3t ,  سَخَر 4 ,  سُخُر 10 ,  مَسْخَر 17 )
a.  [ Bi or Min ], Mocked, scoffed, jeered, laughed at; ridiculed, derided, made fun of.

سَخَّرَ
سَخَّرَ II ,
a.  Made to work without pay; tamed; made submissive, subservient.

تَسَخَّرَ
تَسَخَّرَ V ,
a.  see II & VIII.

اِسْتَخَرَ
اِسْتَخَرَ VIII
a.  [ Bi or Min ], Mocked &c.

سِخْرِيّ
سِخْرِيّ 2yi ,
a.  see 3t &  3yit .

سُخْرَة
سُخْرَة 3t ,
a.  Forced labour.

b.  One who is made to work without pay; serf.

c.  Laughing-stock, butt.

سُخْرِيّ
سُخْرِيّ 3yi ,
a.  see 3t &  3yit .

سُخْرِيَّة
سُخْرِيَّة 3yit ,
a.  Mockery, derision, ridicule.

سُخَرَة
سُخَرَة 9t ,
a.  Mocker, scoffer, jeerer.

مَسْخَرَة
مَسْخَرَة 17t , ( pl. مَسَاْخِرُ 44 ),
a.  see 3t (c) .

b.  Mask.

سَخَّرَ
N. P. سَخَّرَ II ,
a.  Subdued; subservient.

##### Türkçe

سَخَرَ
**سَخَرَ** A ( n. ac. **سِخْرِيّ** 2yi ,  **سُخْرِيّ** 3yi ),
a.  II’ye bak.

b.  ( n. ac. **سَخْر** 1 ), Rüzgârı elverişli oldu (gemi).

سَخِرَ
**سَخِرَ** A ( n. ac. **سَخْر** 1 ,  **سُخْر** 3 ,  **سُخْرَة** 3t ,  **سَخَر** 4 ,  **سُخُر** 10 ,  **مَسْخَر** 17 )
a.  [ Bi veya Min ], Alay etti, istihza etti, yuhaladı, güldü; küçümsedi, yerdi, eğlence konusu yaptı.

سَخَّرَ
**سَخَّرَ** II ,
a.  Ücretsiz çalıştırdı; ehlîleştirdi; boyun eğdirilmiş, itaatkâr kıldı.

تَسَخَّرَ
**تَسَخَّرَ** V ,
a.  II ve VIII’e bak.

اِسْتَخَرَ
**اِسْتَخَرَ** VIII
a.  [ Bi veya Min ], Alay etti vb.

سِخْرِيّ
**سِخْرِيّ** 2yi ,
a.  3t ve 3yit’e bak.

سُخْرَة
**سُخْرَة** 3t ,
a.  Angarya.

b.  Ücretsiz çalıştırılan kimse; serf.

c.  Alay konusu, hedef.

سُخْرِيّ
**سُخْرِيّ** 3yi ,
a.  3t ve 3yit’e bak.

سُخْرِيَّة
**سُخْرِيَّة** 3yit ,
a.  Alay, istihza, gülünçleştirme.

سُخَرَة
**سُخَرَة** 9t ,
a.  Alay eden, istihza eden, yuhalayan.

مَسْخَرَة
**مَسْخَرَة** 17t , ( pl. **مَسَاْخِرُ** 44 ),
a.  3t (c)’ye bak.

b.  Maske.

سَخَّرَ
N. P. **سَخَّرَ** II ,
a.  Boyun eğdirilmiş; itaatkâr.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سخر
سَخَرَ - يَسْخَرُ - سُخْر- سُخْرِيّ - سُخْرِيَّّا - سَخَّرَ - يُسَخِّرُ - مُسَخَّر- مُسَخَّرة - مُسَخَّرات
سَخَرَ - يَسْخَرُ + كائن + لـِ كائن: خضع قهراً بعمله وجهده لمنفعة كائن آخر
اتخذ + كائن + كائناً آخر + سُخْرِيَّاَ: أخضع الآخر لإرادته فصار يستفيد من كل إمكانياته لمنفعته
سُخْر: اسم فعل " سَخَرَ - يَسْخَرُ "
سُخْرِي: اسم نسبة من " سُخْر"
سُخْرِيّا: حال من " سُخْرِيّ": بشكل فيه سُخْر وسُخْرَة
﴿وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا﴾
سَخَّرَ - يُسَخِّرُ: على وزن " فَعَّل " من" سَخَرَ - يَسْخَرُ ": جعله " يَسْخَرُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يخضع بعمله وإمكانياته لآخر بشكل تام فيعمل لمنفعة الآخر فقط
مُسَخَّر: اسم مفعول من " سَخَّرَ - يُسَخِّرُ ": الذي يخضع بعمله وإمكانياته لآخر بشكل تام فيعمل لمنفعة الآخر فقط
مُسَخَّرة: مؤنث " مُسَخَّر"
مُسَخَّرات: جمع " مُسَخَّرة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخضوع والإذعان والطاعة مرغماَ، قهراً ولو لم يقتنع"، وهي:
سَخَرَ - يَسْخَرُ، عَنَا - يَعْنُوْ، خَضَعَ - يَخْضَعُ، دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ)، طَاعَ - يَطُوْعُ، ذَعِنَ - يَذْعَنُ
يفرق لفظاً:
سَخِرَ - يَسْخَرُ (سِخْرِيّّا ) + كائن + من كائن: يستغرب وينكر شيئاً من آخر بتعالي وهزء
سَخَرَ - يَسْخَرُ (سُخْرِيَّّا) (سَخَّرَ - يُسَخِّرُ) + كائن + لـِ كائن: خضع قهراً بعمله وجهده لمنفعة كائن آخر

سُخْرِيًّا
	﴿أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ(32)﴾ الزخرف
سَخَّر
﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين وسخر لكم الليل والنهار (33)﴾ ابراهيم ﴿وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(12)﴾ النحل
	﴿الله الذي رفع السماوات بغير عمد ترونها ثم استوى على العرش وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى يدبر الأمر يفصل الآيات لعلكم بلقاء ربكم توقنون(2)﴾ الرعد
	﴿ألم ترى أن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري إلى أجل مسمى وأن الله بما تعملون خبير(29)﴾ لقمان ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ذلكم الله ربكم له الملك والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير(13)﴾ فاطر ﴿خلق السماوات والأرض بالحق يكور الليل على النهار ويكور النهار على الليلوسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ألا هو العزيز الغفار(5)﴾ الزمر
	﴿ولئن سألتهم من خلق السماوات والأرض وسخر الشمس والقمر ليقولن الله فأنا يؤفكون (61)﴾ العنكبوت
	﴿ألم ترى أن الله سخر لكم ما في الأرض والفلك تجري في البحر بأمره ويمسك السماء أن تقع على الأرض إلا بإذنه إن الله بالناس لرءوف رحيم(65)﴾ الحج ﴿ألم تروا أن الله سخر لكم ما في السماوات وما في الأرض وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير(20)﴾ لقمان
	﴿ألم تروا أن الله سخر لكم ما في السماوات وما في الأرض وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير(20)﴾ لقمان ﴿وسخر لكم ما في السماوات وما في الأرض جميعا منه إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون(13)﴾ الجاثية
	﴿الله الذي خلق السماوات والأرض وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم وسخر لكم الفلك لتجري في البحر بأمره وسخر لكم الأنهار (32)﴾ ابراهيم ﴿ألم ترى أن الله سخر لكم ما في الأرض والفلك تجري في البحر بأمره ويمسك السماء أن تقع على الأرض إلا بإذنه إن الله بالناس لرءوف رحيم(65)﴾ الحج
	﴿وهو الذي سخر البحر لتأكلوا منه لحما طريا وتستخرجوا منه حلية تلبسونها وترى الفلك مواخر فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(14)﴾ النحل ﴿الله الذي سخر لكم البحر لتجري الفلك فيه بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ الجاثية
	﴿والبدن جعلناها لكم من شعائر الله لكم فيها خير فاذكروا اسم الله عليها صواف فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها وأطعموا القانع والمعتر كذلك سخرناها لكم لعلكم تشكرون(36)﴾ الحج ﴿لن ينال الله لحومها ولا دماؤها ولكن يناله التقوى منكم كذلك سخرها لكم لتكبروا الله على ما هداكم وبشر المحسنين(37)﴾ الحج
	﴿لتستووا على ظهوره ثم تذكروا نعمة ربكم إذا استويتم عليه وتقولوا سبحان الذي سخر لنا هذا وما كنا له مقرنين (13)﴾ الزخرف
	﴿ففهمناها سليمان وكلا آتينا حكما وعلما وسخرنا مع داوود الجبال يسبحن والطير وكنا فاعلين(79)﴾ الأنبياء ﴿إنا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشي والإشراق (18)﴾ ص
	﴿فسخرنا له الريح تجري بأمره رخاء حيث أصاب (36)﴾ ص
	﴿سخرها عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية(7)﴾ الحاقة
مسخر - مسخرات
والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يغشي الليل النهار يطلبه حثيثا والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره ألا له الخلق والأمر تبارك الله رب العالمين(54)﴾ الأعراف ﴿وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(12)﴾ النحل
	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون(164)﴾ البقرة
	﴿ألم يروا إلى الطير مسخرات في جو السماء ما يمسكهن إلا الله إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون(79)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [سخر] س خ ر: سَخِرَ منه من باب طرب و سُخُراً بضمتين و مَسْخَرَاً بوزن مذهب وحكى أبو زيد سَخِرَ به وهو أردأ اللغتين وقال الأخفش سخر منه وبه وضحك منه وبه وهزئ منه وبه كل يقال والاسم السُّخْرِيَّةُ بوزن العشرية و السُّخْرِيُّ بضم السين وكسرها وقرئ بهما قوله تعالى ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سُخريَّا﴾ و سَخَّرَهُ تَسخِيرا كلفه عملا بلا أجرة وكذا تَسَخَّرهُ و التَّسْخِيرُ أيضا التذليل ورجل سُخْرَةٌ كسفرة يسخر منه و سُخَرَةٌ كهمزة يسخر منه الناس
الراغب
سخر
- التسخير: سياقه إلى الغرض المختص قهرا، قال تعالى: }وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض﴿[الجاثية/13]،﴾وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴿[إبراهيم/33]،﴾وسخر لكم الليل والنهار﴿[إبراهيم/33]،﴾وسخر لكم الفلك﴿[إبراهيم/32]، كقوله:﴾وسخرناها لكم لعلكم تشكرون﴿[الحج/36]،﴾سبحان الذي سخر لنا هذا﴿[الزخرف/13]، فالمسخر هو المقيض للفعل، والسخري: هو الذي يقهر فيتسخر بإرادته، قال:﴾ليتخذ بعضهم بعضا سخريا﴿[الزخرف/32]، وسخرت منه، واستسخرته للهزء منه، قال تعالى:﴾إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون فسوف تعلمون﴿[هود/38]،﴾بل عجبت ويسخرون﴿[الصافات/12]، وقيل: رجل سخرة: لمن سخر، وسخرة لمن يسخر منه (راجع مادة (برم) في الحاشية)، والسخرية والسخرية: لفعل الساخر. وقوله تعالى:﴾فاتخذتموهم سخريا﴿[المؤمنون/ 110]، و﴾سخريا﴿قرأ نافع وحمزة والكسائي وأبو جعفر وخلف بضم السين، والباقون بكسرها. الإتحاف 321)، فقد حمل على الوجهين على التسخير، وعلى السخرية قوله تعالى:﴾وقالوا مالنا لا نرى رجالا كنا نعدهم من الأشرار *** أتخذناهم سخريا﴿[ص/62 - 63]. ويدل على الوجه الثاني قوله بعد:﴾وكنتم منهم تضحكون{ [المؤمنون/110].
ملخص اللسان
1.     سَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم،وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به
2.     يقال سَخِرْتُ منه، ولا يقال سَخِرْتُ به. قال الله تعالى: لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ
3.     سَخِرْتُ منه وسَخِرْتُ به، وضَحِكْتُ منه وضحكت به، وهَزِئْتُ منه وهَزِئْتُ به؛ كلٌّ يقال
4.     والسُّخْرَةُ: الضُّحْكَةُ.ورجل سُخَرَةٌ: يَسْخَرُ بالناس،
5.     سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قَهَرْتُه وذللته ،وسخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه: كلفه ما لا  يريد وقهره.
6.     ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قهرته.
7.  وسَخَرَتِ السفينةُ: أَطاعت وجرت وطاب لها السيرُ،والله سخَّرَها تسخِيراً.والتسخيرُ: التذليلُ.وسفُنٌ سواخِرُ إِذا أَطاعت وطاب لها الريح.وكل ما ذل وانقاد أَو تهيأَ لك على ما تريد،فقد سُخِّرَ لك.
8.     والسُّخْرَةُ: ما تسَخَّرْتَ من دابَّة أَو خادم بلا أَجر ولا ثمن.
9.     والشمسُ والقمرُ مُسَخَّران يجريان  مجاريهما أَي سُخِّرا جاريين عليهما.
10.                        تسخير ما في السموات تسخير الشمس والقمر والنجوم  للآدميين،وهو الانتفاعُ بها في بلوغِ مَنابِتِهم والاقتداءُ بها في مسالكهم،
11.                        وتسخَّرت دابة لفلان أَي ركبتها بغير أَجر؛
لسان العرب
● - سخر: سَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم،  وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به؛ ويروى بيت أَعشى  باهلة على وجهين:  إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها،  مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ  ويروى: ولا سَخَرُ، قال ذلك لما بلغه خبر مقتل أَخيه المنتشر، والتأْنيث  للكلمة. قال الأَزهري: وقد يكون نعتاً كقولهم: هُم لك سُِخْرِيٌّ  وسُِخْرِيَّةٌ، من ذكَّر قال سُِخْرِيّاً، ومن أَنث قال سُخْرِيَّةً. الفراء:  يقال سَخِرْتُ منه، ولا يقال سَخِرْتُ به. قال الله تعالى: لا يَسْخَرْ  قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ. وسَخِرْتُ من فلان هي اللغة الفصيحةُ. وقال تعالى:  فيَسْخَرُونَ منهم سَخِرَ اللهُ منهم، وقال: إِن تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا  نَسْخَرُ منكم؛ وقال الراعي:  تَغَيَّرَ قَوْمِي ولا أَسْخَرُ،  وما حُمَّ مِنْ قَدَرٍ يُقْدَرُ  قوله أَسخَرُ أَي لا أَسخَرُ منهم. وقال بعضهم: لو سَخِرْتُ من راضع  لخشيت أَن يجوز بي فعله. الجوهري: حكى أَبو زيد سَخِرْتُ به، وهو أَرْدَأُ  اللغتين. وقال الأَخفش: سَخِرْتُ منه وسَخِرْتُ به، وضَحِكْتُ منه وضحكت  به، وهَزِئْتُ منه وهَزِئْتُ به؛ كلٌّ يقال، والاسم السُّخْرِيَّةُ  والسُّخْرِيُّ والسَّخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: لِيَتَّخِذَ بعضُهم بعضاً  سُخْرِيّاً. وفي الحديث: أَتسخَرُ مني وأَنا الملِك  (* قوله: مني وأنا  الملك» كذا بالأَصل. وفي النهاية: بي وأنت).؟ أَي أَتَسْتَهْزِئُ بي،  وإِطلاق ظاهره على الله لا يجوز، وإِنما هو مجاز بمعنى: أَتَضَعُني فيما لا  أَراه من حقي؟ فكأَنها صورة السخْريَّة. وقوله تعالى: وإِذا رأَوا آية  يَسْتَسْخِرُونَ؛ قال ابن الرُّمَّانِي: معناه يدعو بعضُهم بعضاً إِلى أَن  يَسْخَرَ، كَيَسْخَرُون، كعلا قِرْنَه واستعلاه. وقوله تعالى:  يُسْتَسُخِرُون؛ أَي يَسْخَرون ويستهزئون، كما تقول: عَجِبَ وتَعَجَّبَ  واسْتَعْجَبَ بمعنى واحد.  والسُّخْرَةُ: الضُّحْكَةُ. ورجل سُخَرَةٌ: يَسْخَرُ بالناس، وفي  التهذيب: يسخَرُ من الناس. وسُخْرَةٌ: يُسْخَرُ منه، وكذلك سُخْرِيّ  وسُخْرِيَّة؛ من ذكَّره كسر السين، ومن أَنثه ضمها، وقرئ بهما قوله تعالى: ليتخذ  بعضهم بعضاً سخرياً.  والسُّخْرَةُ: ما تسَخَّرْتَ من دابَّة أَو خادم بلا أَجر ولا ثمن.  ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قَهَرْتُه وذللته. قال الله تعالى:  وسخر لكم الشمس والقمر؛ أَي ذللهما، والشمسُ والقمرُ مُسَخَّران يجريان  مجاريهما أَي سُخِّرا جاريين عليهما. والنجومُ مُسخَّرات، قال الأَزهري:  جارياتٌ مجاريَهُنَّ. وسَخَّرَهُ تسخيراً: كلفه عملاً بلا أُجرة، وكذلك  تَسَخَّرَه. وسخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه: كلفه ما لا  يريد وقهره. وكل مقهور مُدَبَّرٍ لا يملك لنفسه ما يخلصه من القهر، فذلك  مسخَّر. وقوله عز وجل: أَلم تروا أَن الله سخَّر لكم ما في السموات وما  في الأَرض؛ قال الزجاج: تسخير ما في السموات تسخير الشمس والقمر والنجوم  للآدميين، وهو الانتفاعُ بها في بلوغِ مَنابِتِهم والاقتداءُ بها في  مسالكهم، وتسخيرُ ما في الأَرض تسخيرُ بِحارِها وأَنهارها ودوابِّها وجميعِ  منافِعِها؛ وهو سُخْرَةٌ لي وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ، وقيل: السُّخريُّ،  بالضم، من التسخير والسِّخريّ، بالكسر، من الهُزْء. وقد يقال في الهزء:  سُخري وسِخري، وأَما من السُّخْرَة فواحده مضموم. وقوله تعالى: فاتخذتموهم  سُِخْرِيّاً حتى أَنسوكم ذكري، فهو سُخريّاً وسِخريّاً، والضم أَجود. أَبو  زيد: سِخْريّاً من سَخِر إِذا استهزأَ، والذي في الزخرف: ليتخذ بعضهم  بعضاً سُخْرِيّاً، عبيداً وإِماء وأُجراء. وقال: خادمٌ سُخْرة، ورجلٌ سُخْرة  أَيضاً: يُسْخَر منه، وسُخَرَةٌ، بفتح الخاء، يسخر من الناس. وتسخَّرت  دابة لفلان أَي ركبتها بغير أَجر؛ وأَنشد:  سَواخِرٌ في سَواءٍ اليَمِّ تَحْتَفِزُ  ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قهرته. ورجل سُخْرَة: يُسَخَّرُ  في الأَعمال ويَتَسَخَّرُه من قَهَره. وسَخَرَتِ السفينةُ: أَطاعت وجرت  وطاب لها السيرُ، والله سخَّرَها تسخِيراً. والتسخيرُ: التذليلُ. وسفُنٌ  سواخِرُ إِذا أَطاعت وطاب لها الريح. وكل ما ذل وانقاد أَو تهيأَ لك على  ما تريد، فقد سُخِّرَ لك. والسُّخَّرُ: السَيْكَرانُ؛ عن أَبي حنيفة.
مقاييس اللغة:
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
القاموس المحيط:
سَخِرَ منه و به، كفَرِحَ، سَخْراً وسَخَراً وسُخْرَةً ومَسْخَراً وسُخْراً وسُخُراً هَزِىءَ، كاسْتَسْخَرَ. والاسْمُ السُّخْرِيَةُ والسُّخْرِيُّ، ويكسرُ. وسَخَرَهُ، كمنعه، سِخْريّاً، بالكسرِ ويضمُّ كَلَّفَهُ ما لا يُرِيدُ، وقَهَرَهُ. وهو سُخْرَةٌ لِي وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ. ورجُلٌ سُخَرَةٌ، كهُمَزَةٍ يَسْخَرُ من الناسِ. وكبُسْرَةٍ من يُسْخَرُ منه، ومن يَتَسَخَّرُ كُلَّ من قَهَرَهُ.وسَخَرَتِ السَّفِينَةُ، كمنع طابَت لها الرِّيحُ والسَّيْرُ.
و " إن تَسْخَرُوا منَّا، فإِنَّا نَسْخَرُ منكم كما تَسْخَرونَ " أي: إن تَسْتَجْهِلونَا، فإِنَّا نَسْتَجْهِلُكُمْ، كما تَسْتَجْهِلونَنَا. وكسُكَّرٍ: بَقْلَةٌ بِخُراسانَ. وسَخَّرَهُ تَسْخِيراً: ذَلَّلَهُ، وكَلَّفَهُ عَمَلاً بلا أجْرَةٍ. كتَسَخَّرَه.
تاج العروس:
س خ ر
سَخِر منه هذه هي اللُّغَة الفَصِيحَة وبها وَرَدَ القرآن . قال الله تعالى . " فيَسْخَرُونِ مِنْهُم سَخِرَ الله مِنْهُم " وقال : " إنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فإنَّا نَسْخَرُ مِنْكُم " وقال بعضهم : لو سَخِرْتُ من راضِع لخَشِيتُ أَن يَجْوزَ بي فِعْلُه . وقال الجَوْهَرِيّ : حكَى أَبو زَيْد . سَخِرْت به وهو أَردَأُ اللُّغَتَيْن ونقلَ الأزهريّ عن الفَرّاءُ : يقال : سَخِرْت منه ولا يقال : سَخِرْت به وكأَنَّ المصنِّفَ تَبِعَ الأخفَشَ فإنه أجازَهما قال : سَخِرْت منه وسَخِرْت به كلاهما كفَرِح - وكذلك ضَحِكْت منه وضَحِكْت به وهَزِئْت منه وهَزِئْت به كُلٌّ يقال . ونَقَل شيخُنَا عن النَّوَوِىّ : الأفصحُ الأشْهَرُ : سَخِرَ منه وإنما جاءَ سَخِرَ به لتَضَمُّنه معنَى هَزِيءَ - سَخْراً بفتح فسكون وسَخَراً محرَّكةً وسُخْرَةً بالضَّمّ ومَسْخَراً بالفتح وسُخْراً بضم فسكون وسُخُراً بضَمَّتَيْن : هَزِىءَ به ويُرْوَى بَيتُ أعْشَى باهِلَةَ بالوَجْهَيْن :
إنِّي أَتَتْنِى لِسَانٌ لا أُسَرُّ بها ... من عَلْوَ لا عَجَبٌ منها ولا سُخُرُ
بضَمَّتَيْن وبالتَّحْرِيك كاستَسْخَر وفي الكِتَاب العَزِيز " وإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُون " قال ابن الرُّمَّانَّيّ : يَدعُو بعضُهم بعضاً إِلى أَن يَسْخَر كَيسْخَرون كعَلاَ قِرْنَهُ واستَعْلاه . قال غيره : كما تقول : عَجِبَ وتَعجَّبَ واستَعْجَبَ بِمَعْنىً واحدٍ . والاسمُ السُّخْرِيَةُ والسُّخْرِيُّ بالضَّمّ ويُكْسَرُ . قال الأَزْهَرِيّ : وقد يكون نَعْتاً كقَوْلِك : هم لك سُخْرِيّ وسُخْرِيّةٌ . مَنْ ذَكَّرَ قال : سُخْرِيّاً ومن أَنَّثَ قال : سُخْرِيَّة وقُرِئ بالضَّمّ والكَسْر قوله تعالى " لِيَتَّخِذَ بعضُهُم بَعْضاً سُخْرِياً " وسَخَرَه كمَنَعَه يَسْخَره سُخْرِيّاً بالكَسْرِ ويُضَمّ وسَخَّره تَسْخِيراً : كَلَّفَه مالا يُرِيد وقَهَرَه وكُلُّ مَقْهُورٍ مُدَبَّرٍ لا يَملِكُ لِنَفْسِهِ ما يُخَلِّصه من القَهْرِ فذلك مُسَخَّر قال اللّه تعالى " وسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ والْقَمَرَ " أَي ذَلَّلهما " والنُّجومُ مُسخَّراتٌ بأّمْرِه " قال الأَزْهَرِيّ : جارياتٌ مَجَارِيَهُنَّ . وهو سُخْرَةٌ لِي وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ بالضَّمّ والكَسْر وقيل : السُّخْرِيّ بالضَّمّ : من التَّسْخِير : والسِّخْرِيّ بالكَسْر من الهُزْءِ وقد يقال في الهُزْءِ سُخْرِيّ وسِخْرِيّ وأَمّا من السُّخْرَة فواحِده مَضْمُوم وقوله تعالى " فاتَّخَذْتُمُوهم سِخْرِيّاً " بِالوَجْهَيْن والضَّمّ أَجْوَدُ . ورجُلٌ سُخَرَةٌ وضُحَكَةٌ كهُمَزَةٍ يَسْخَر بالنّاس . وفي التهذيب : يَسْخَرُ من النَّاس . وكبُسْرَةٍ : مَنْ يُسْخَر مِنْه . والسُّخْرَة أَيضاً : مَنْ يُسَخَّر في الأَعْمال ويَتَسَخَّر كُلَّ مَنْ قَهَرَه وذَلَّله من دابَّة أَو خادِمٍ بلا أَجْرٍ ولا ثَمَنٍ . ومن المَجَاز سَخَرَت السَّفِينَةُ كمَنَعَ : أطاعَت وجَرَتْ وطَابَ لها الرِّيُح والسَّيْرُ واللّه سَخَّرَها تَسْخِيرا والتَّسْخِيرُ : التَّذليل وسُفُنٌ سَواخِرُ مَوَاخِرُ من ذلك . وكُلُّ ما ذَلَّ وانْقادَ أَو تَهَيَّأَ لَك على ما تُرِيد فقد سُخِّرَ لك . وقوله تعالى : " إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُم كَمَا تَسْخَرُون " أَي إِن تَسْتَجْهِلُونَا أَي تَحمِلُونا على الجَهْل على سَبِيلِ الهُزْءِ فإِنّا نَسْتَجْهِلُكم كما تَسْتَجهِلُونَنَا وإِنما فَسَّرَه بالاستجهال هَرَباً من إِطلاق الاسْتِهْزَاءِ عليه تَعالَى شَأْنُه مع أَنه واردٌ على سَبِيل المُشاكَلة في آيات كَثِيرة غيرِهَا . وفي الحَدِيث أَيضاً " أَتَسْخَرُ بي وأَنَا المَلِك " قالُوا : أَي أَتَسْتَهزِئ بِي ؛ وقالوا : هو مَجَازٌ ومعناه أَتَضَعُني فيما لا أَراه من حَقِّي فكَأَنَّها صُورَة السُّخْرِيَة فتأَمَّلْ . وسُخَّرٌ كسُكَّرٍ : بَقْلَةٌ بخُرَاسَانَ ولم يَزِد الصَّاغَانِيّ على قوله : بَقْلَةٌ . وقال أَبو حَنِيفَةَ : هي السَّيْكَرَانُ . وسَخَّرَه تَسْخِيراً : ذَلَّله وكَلَّفَه ما لاَ يُرِيدُ وقَهَرَه عَمَلاً بلا أُجْرَةٍ ولا ثَمَن خادِماً أو دَابَّةً كتَسَخَّرَه يقال : تَسخَّرْتُ دابَّةً لفُلان أَي رَكِبْتها بغَير أَجْرٍ . ويقال : هو مَسْخَرَةٌ مَن المَسَاخِر . وتقول : رُبَّ مَسَاخِرَ يَعْدُّهَا النَّاسُ مفاخِرَ . وأَمَّا ما جَاءَ في الحَدِيث : " أَنا أَقُولُ كذا ولا أَسْخَرُ " أَي لا أَقول إلا مَا هُو حَقٌّ وتقديره : ولا أَسخَرُ منه . وعليه قَولُ الراعي :
تَغَيَّر قَوْمِي ولا أَسْخَرُ ... ومَا حُمَّ مِن قَدَرٍ يُقْدَرُ أَي لا أَسْخَرُ منهم . وسُخْرُورُ بنُ مالِكٍ الحَضْرَمِيّ بالضَّمّ له صُحْبَةٌ شَهِدَ فَتْحَ مِصْر ذكره ابنُ يُونُس

##### Türkçe

سخر
**سَخَرَ - يَسْخَرُ - سُخْر- سُخْرِيّ - سُخْرِيَّّا - سَخَّرَ - يُسَخِّرُ - مُسَخَّر- مُسَخَّرة - مُسَخَّرات**
**سَخَرَ - يَسْخَرُ** + varlık + **لـِ** varlık: başka bir varlığın menfaati için, işi ve gayretiyle zorla boyun eğdi
**اتخذ** + varlık + başka bir varlığı + **سُخْرِيَّاَ**: ötekini iradesine boyun eğdirdi; böylece onun bütün imkânlarından kendi menfaati için yararlanır oldu
**سُخْر**: fiil adı “ **سَخَرَ - يَسْخَرُ** ”
**سُخْرِي**: “ **سُخْر** ”dan nisbet adı
**سُخْرِيّا**: “ **سُخْرِيّ** ”den hâl: içinde **سُخْر** ve **سُخْرَة** bulunan bir biçimde
﴿وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا﴾
**سَخَّرَ - يُسَخِّرُ**: “ **فَعَّل** ” vezninde, “ **سَخَرَ - يَسْخَرُ** ”dan: onu, tekrar ve şiddet yönüyle “ **يَسْخَرُ** ” kıldı: onu, işi ve imkânlarıyla başkasına tam bir biçimde boyun eğer kıldı; böylece yalnızca ötekinin menfaati için çalışır
**مُسَخَّر**: “ **سَخَّرَ - يُسَخِّرُ** ”den ism-i mef‘ûl: işi ve imkânlarıyla başkasına tam bir biçimde boyun eğen; böylece yalnızca ötekinin menfaati için çalışan
**مُسَخَّرة**: “ **مُسَخَّر** ”ın müennesi
**مُسَخَّرات**: “ **مُسَخَّرة** ”nin çoğulu
Ve lafız, “zorla, kahren, ikna olmasa bile boyun eğme, teslim olma ve itaat” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَخَرَ - يَسْخَرُ**، **عَنَا - يَعْنُوْ**، **خَضَعَ - يَخْضَعُ**، **دَخَرَ - يَدْخَرُ** (**دَخِرَ - يَدْخَرُ**)، **طَاعَ - يَطُوْعُ**، **ذَعِنَ - يَذْعَنُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**سَخِرَ - يَسْخَرُ** (**سِخْرِيّّا**) + varlık + **من** varlık: bir başkasından bir şeyi, üstünlenme ve alay ile yadırgar ve inkâr eder
**سَخَرَ - يَسْخَرُ** (**سُخْرِيَّّا**) (**سَخَّرَ - يُسَخِّرُ**) + varlık + **لـِ** varlık: başka bir varlığın menfaati için, işi ve gayretiyle zorla boyun eğdi

**سُخْرِيًّا**
	﴿أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ(32)﴾ الزخرف
**سَخَّر**
﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين وسخر لكم الليل والنهار (33)﴾ ابراهيم ﴿وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(12)﴾ النحل
	﴿الله الذي رفع السماوات بغير عمد ترونها ثم استوى على العرش وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى يدبر الأمر يفصل الآيات لعلكم بلقاء ربكم توقنون(2)﴾ الرعد
	﴿ألم ترى أن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري إلى أجل مسمى وأن الله بما تعملون خبير(29)﴾ لقمان ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ذلكم الله ربكم له الملك والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير(13)﴾ فاطر ﴿خلق السماوات والأرض بالحق يكور الليل على النهار ويكور النهار على الليلوسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ألا هو العزيز الغفار(5)﴾ الزمر
	﴿ولئن سألتهم من خلق السماوات والأرض وسخر الشمس والقمر ليقولن الله فأنا يؤفكون (61)﴾ العنكبوت
	﴿ألم ترى أن الله سخر لكم ما في الأرض والفلك تجري في البحر بأمره ويمسك السماء أن تقع على الأرض إلا بإذنه إن الله بالناس لرءوف رحيم(65)﴾ الحج ﴿ألم تروا أن الله سخر لكم ما في السماوات وما في الأرض وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير(20)﴾ لقمان
	﴿ألم تروا أن الله سخر لكم ما في السماوات وما في الأرض وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير(20)﴾ لقمان ﴿وسخر لكم ما في السماوات وما في الأرض جميعا منه إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون(13)﴾ الجاثية
	﴿الله الذي خلق السماوات والأرض وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم وسخر لكم الفلك لتجري في البحر بأمره وسخر لكم الأنهار (32)﴾ ابراهيم ﴿ألم ترى أن الله سخر لكم ما في الأرض والفلك تجري في البحر بأمره ويمسك السماء أن تقع على الأرض إلا بإذنه إن الله بالناس لرءوف رحيم(65)﴾ الحج
	﴿وهو الذي سخر البحر لتأكلوا منه لحما طريا وتستخرجوا منه حلية تلبسونها وترى الفلك مواخر فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(14)﴾ النحل ﴿الله الذي سخر لكم البحر لتجري الفلك فيه بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ الجاثية
	﴿والبدن جعلناها لكم من شعائر الله لكم فيها خير فاذكروا اسم الله عليها صواف فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها وأطعموا القانع والمعتر كذلك سخرناها لكم لعلكم تشكرون(36)﴾ الحج ﴿لن ينال الله لحومها ولا دماؤها ولكن يناله التقوى منكم كذلك سخرها لكم لتكبروا الله على ما هداكم وبشر المحسنين(37)﴾ الحج
	﴿لتستووا على ظهوره ثم تذكروا نعمة ربكم إذا استويتم عليه وتقولوا سبحان الذي سخر لنا هذا وما كنا له مقرنين (13)﴾ الزخرف
	﴿ففهمناها سليمان وكلا آتينا حكما وعلما وسخرنا مع داوود الجبال يسبحن والطير وكنا فاعلين(79)﴾ الأنبياء ﴿إنا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشي والإشراق (18)﴾ ص
	﴿فسخرنا له الريح تجري بأمره رخاء حيث أصاب (36)﴾ ص
	﴿سخرها عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية(7)﴾ الحاقة
**مسخر - مسخرات**
Ve güneş, ay ve yıldızlar, onun emriyle **مسخرات**tır ﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يغشي الليل النهار يطلبه حثيثا والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره ألا له الخلق والأمر تبارك الله رب العالمين(54)﴾ الأعراف ﴿وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(12)﴾ النحل
	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون(164)﴾ البقرة
	﴿ألم يروا إلى الطير مسخرات في جو السماء ما يمسكهن إلا الله إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون(79)﴾ النحل
Muhtâr es-Sıhâh
● [**سخر**] س خ ر: **سَخِرَ** ondan, **طرب** bâbından; ve **سُخُراً** (iki damme ile) ve **مَسْخَرَاً** ( **مذهب** vezninde). Ebû Zeyd, **سَخِرَ به**’yi nakletti; o, iki dilin daha kötüsüdür. Ahfeş dedi ki: **سخر منه وبه** ve **وضحك منه وبه** ve **هزئ منه وبه**; hepsi söylenir. İsim: **السُّخْرِيَّةُ** ( **العشرية** vezninde) ve **السُّخْرِيُّ** (sînin dammesiyle ve kesresiyle). Şu sözü, ikisiyle de okunmuştur: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا **سُخريَّا**﴾. Ve **سَخَّرَهُ تَسخِيرا**: onu, ücret olmaksızın bir işe yükümlü kıldı; aynı şekilde **تَسَخَّرهُ**. Ve **التَّسْخِيرُ** ayrıca boyun eğdirme/teshîl etmedir. Ve bir adam **سُخْرَةٌ** ( **سفرة** gibi): ondan alay edilir. Ve **سُخَرَةٌ** ( **همزة** gibi): insanlardan ona alay edilir.
Râgıb
**سخر**
- **التسخير**: onu, özel maksada doğru zorla sevk etmesidir; Yüce Allah dedi ki: }وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض{ [الجاثية/13]،

﴿**وسخر لكم الشمس والقمر دائبين**﴾ [İbrahim/33] ve ﴿**وسخر لكم الليل والنهار**﴾ [İbrahim/33] ve ﴿**وسخر لكم الفلك**﴾ [İbrahim/32]; onun sözü gibi: ﴿**وسخرناها لكم لعلكم تشكرون**﴾ [el-Hacc/36], ﴿**سبحان الذي سخر لنا هذا**﴾ [ez-Zuhruf/13]. O hâlde **المسخر** fiil için hazırlanmış olandır; **السخري** ise, iradesiyle boyun eğdirilip kendisine hizmet ettirilen kimsedir. Dedi ki: ﴿**ليتخذ بعضهم بعضا سخريا**﴾ [ez-Zuhruf/32]. Ve “ondan alay ettim”; ve “onu alaya almak için onu alaya sevk ettim”. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون فسوف تعلمون**﴾ [Hûd/38], ﴿**بل عجبت ويسخرون**﴾ [es-Sâffât/12]. Ve denildi: **رجل سخرة**: alay eden kimse için; ve **سخرة**: kendisiyle alay edilen kimse için (haşiyede (برم) maddesine bak). Ve **السخرية** ve **السخرية**: alay edenin fiili içindir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فاتخذتموهم سخريا**﴾ [el-Mü’minûn/110]; ve **سخريا**’yı Nâfi‘, Hamza, el-Kisâî, Ebû Ca‘fer ve Halef **السين**’i ötreli okuyarak okudular; geri kalanlar onu kesreli okudular. (el-İthâf 321). Böylece iki vecih üzere **التسخير**’e hamledildi; ve **السخرية** üzere Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وقالوا مالنا لا نرى رجالا كنا نعدهم من الأشرار \*\*\* أتخذناهم سخريا**﴾ [Sâd/62-63]. Ve ikinci veche delâlet eder, ardından gelen sözü: ﴿**وكنتم منهم تضحكون**﴾ [el-Mü’minûn/110].

ملخص اللسان
1. **سَخِرَ** ondan ve onunla **سَخْراً** ve **سَخَراً** ve **مَسْخَراً** ve **سُخْراً** (ötre ile) ve **سُخْرَةً** ve **سِخْرِيّاً** ve **سُخْرِيّاً** ve **سُخْرِيَّة**: onunla alay etti.
2. Denir: **سَخِرْتُ منه**; ve denmez: **سَخِرْتُ به**. Allah Teâlâ dedi: **لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ**.
3. **سَخِرْتُ منه** ve **سَخِرْتُ به**; ve **ضَحِكْتُ منه** ve **ضحكت به**; ve **هَزِئْتُ منه** ve **هَزِئْتُ به**; her biri denir.
4. Ve **السُّخْرَةُ**: gülüştür. Ve **رجل سُخَرَةٌ**: insanlarla alay eder.
5. **سَخَرْتُه** “**سَخَّرْتُه**” mânâsınadır; yani onu kahrettim ve zelil kıldım. Ve **سخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه**: istemediği şeyi ona yükledi ve onu kahretti.
6. Ve denir: **سَخَرْتُه** “**سَخَّرْتُه**” mânâsınadır; yani onu kahrettim.
7. Ve **سَخَرَتِ السفينةُ**: itaat etti ve yürüdü ve seyr ona hoş geldi; ve Allah onu bir **تسخِيراً** ile boyun eğdirdi. Ve **التسخيرُ**: zelil kılmadır. Ve **وسفُنٌ سواخِرُ**: itaat ettiğinde ve rüzgâr ona hoş geldiğinde. Ve zelil olup boyun eğen yahut senin istediğin üzere sana hazır hâle gelen her şey, sana boyun eğdirilmiştir.
8. Ve **السُّخْرَةُ**: ücret ve bedel olmaksızın bir binek hayvanından yahut hizmetçiden kendine hizmet ettirdiğin şeydir.
9. Ve güneş ile ay **مُسَخَّران**dır; kendi mecralarında akarlar; yani üzerlerinde akıcı olarak boyun eğdirildiler.
10. Göklerde olanın boyun eğdirilmesi: güneşin, ayın ve yıldızların Âdemoğulları için boyun eğdirilmesidir; ve bu, onlarınla menzillerine ulaşmada faydalanmak ve yollarında onlarla yol bulmaktır.
11. Ve **تسخَّرت** bir binek hayvanını falan kimse için: yani onu ücret olmaksızın bindin.

لسان العرب
● - **سخر**: **سَخِرَ** ondan ve onunla **سَخْراً** ve **سَخَراً** ve **مَسْخَراً** ve **سُخْراً** (ötre ile) ve **سُخْرَةً** ve **سِخْرِيّاً** ve **سُخْرِيّاً** ve **سُخْرِيَّة**: onunla alay etti; ve A‘şâ Bâhile’nin beyti iki vecih üzere rivayet olunur:
إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها،
مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ
Ve “**ولا سَخَرُ**” diye de rivayet olunur. Bunu, kardeşi el-Munteşir’in öldürülmesi haberini kendisine ulaştığında söyledi; ve kelime için müenneslik vardır. el-Ezherî dedi: Ve niteleme de olabilir; onların “Onlar senin için **سُِخْرِيٌّ** ve **سُِخْرِيَّةٌ**” demeleri gibi. Müzekker yapan **سُِخْرِيّاً** der; müennes yapan **سُخْرِيَّةً** der. el-Ferrâ: Denir: **سَخِرْتُ منه**; ve denmez: **سَخِرْتُ به**. Allah Teâlâ dedi: **لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ**. Ve **سَخِرْتُ من فلان** fasih dildir. Ve Teâlâ dedi: **فيَسْخَرُونَ منهم سَخِرَ اللهُ منهم**; ve dedi: **إِن تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ منكم**. Ve er-Râ‘î dedi:
تَغَيَّرَ قَوْمِي ولا أَسْخَرُ،
وما حُمَّ مِنْ قَدَرٍ يُقْدَرُ
Onun “**أَسخَرُ**” sözü: yani onlardan alay etmem. Ve bazısı dedi: Eğer bir emzikliden alay etseydim, onun fiilinin bana geçmesinden korkardım. el-Cevherî: Ebû Zeyd **سَخِرْتُ به**’yi nakletti; ve o iki dilin daha kötüsüdür. el-Ahfeş dedi: **سَخِرْتُ منه** ve **سَخِرْتُ به**; ve **ضَحِكْتُ منه** ve **ضحكت به**; ve **هَزِئْتُ منه** ve **هَزِئْتُ به**; her biri denir. İsim **السُّخْرِيَّةُ** ve **السُّخْرِيُّ** ve **السَّخْرِيُّ**’dir; ve onunla Yüce Allah’ın sözü okunmuştur: **لِيَتَّخِذَ بعضُهم بعضاً سُخْرِيّاً**. Ve hadiste: “**أَتسخَرُ مني وأَنا الملِك** (*Onun sözü: **مني وأنا الملك**; asılda böyledir. Nihâyede: **بي وأنت**.)?” yani: “Benimle alay mı ediyorsun?”; ve onun zahirinin Allah’a ıtlakı câiz değildir; ancak bu, “Hakkımdan gördüğüm şeyi görmediğim bir şeyde beni aşağılıyor musun?” mânâsıyla mecazdır; sanki o, **السخْريَّة** sûretidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وإِذا رأَوا آية يَسْتَسْخِرُونَ**; İbn er-Rummânî dedi: mânâsı, bazılarının bazısını alay etmeye çağırmasıdır; **كَيَسْخَرُون** gibi; **كعلا قِرْنَه واستعلاه** gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: **يُسْتَسُخِرُون**: yani alay ederler ve istihzâ ederler; “**عَجِبَ** ve **تَعَجَّبَ** ve **اسْتَعْجَبَ**”ın tek mânâda olması gibi. Ve **السُّخْرَةُ**: gülüştür. Ve **رجل سُخَرَةٌ**: insanlarla alay eder; ve et-Tehzîb’de: insanlardan alay eder. Ve **سُخْرَةٌ**: kendisiyle alay edilendir; ve bunun gibi **سُخْرِيّ** ve **سُخْرِيَّة**; onu müzekker yapan **السين**’i kesreler; onu müennes yapan onu ötreler; ve onunla Yüce Allah’ın sözü okunmuştur: **ليتخذ بعضهم بعضاً سخرياً**. Ve **السُّخْرَةُ**: ücret ve bedel olmaksızın bir binek hayvanından yahut hizmetçiden kendine hizmet ettirdiğin şeydir. Ve denir: **سَخَرْتُه** “**سَخَّرْتُه**” mânâsınadır; yani onu kahrettim ve zelil kıldım. Allah Teâlâ dedi: **وسخر لكم الشمس والقمر**; yani ikisini zelil kıldı. Ve güneş ile ay **مُسَخَّران**dır; kendi mecralarında akarlar; yani üzerlerinde akıcı olarak boyun eğdirildiler. Ve yıldızlar **مُسخَّرات**tır. el-Ezherî dedi: onların mecralarında akıcıdırlar. Ve **سَخَّرَهُ تسخيراً**: ona ücret olmaksızın bir iş yükledi; ve bunun gibi **تَسَخَّرَه**. Ve **سخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه**: istemediği şeyi ona yükledi ve onu kahretti. Ve her kahredilmiş, tedbir olunan, kendisinden kahri giderecek şeyi kendisi için sahip olmayan, işte o **مسخَّر**dır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **أَلم تروا أَن الله سخَّر لكم ما في السموات وما في الأَرض**; ez-Zeccâc dedi: göklerde olanın boyun eğdirilmesi, güneşin, ayın ve yıldızların Âdemoğulları için boyun eğdirilmesidir; ve bu, onlarınla menzillerine ulaşmada faydalanmak ve yollarında onlarla yol bulmaktır. Ve yerde olanın boyun eğdirilmesi, denizlerinin, ırmaklarının, binek hayvanlarının ve bütün menfaatlerinin boyun eğdirilmesidir. Ve o, benim için **سُخْرَةٌ** ve **سُخْرِيٌّ** ve **سِخْرِيٌّ**’dir. Ve denildi: **السُّخريُّ** (ötre ile) boyun eğdirme’dendir; ve **السِّخريّ** (kesre ile) alay’dandır. Ve alayda da denebilir: **سُخري** ve **سِخري**. Ama **السُّخْرَة**’den olanın birliği ötrelidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فاتخذتموهم سُِخْرِيّاً حتى أَنسوكم ذكري**; o, **سُخريّاً** ve **سِخريّاً**dır; ve ötre daha iyidir. Ebû Zeyd: **سِخْريّاً**; **سَخِر** alay ettiğinde. Ve Zuhruf’taki: **ليتخذ بعضهم بعضاً سُخْرِيّاً**: köleler, cariyeler ve ücretliler. Ve dedi: **خادمٌ سُخْرة**; ve **رجلٌ سُخْرة** da: kendisiyle alay edilendir. Ve **سُخَرَةٌ** (hâ’nın fethiyle): insanlardan alay eder. Ve **تسخَّرت** bir binek hayvanını falan kimse için: yani onu ücret olmaksızın bindin. Ve şu beyit okundu:
سَواخِرٌ في سَواءٍ اليَمِّ تَحْتَفِزُ
Ve denir: **سَخَرْتُه** “**سَخَّرْتُه**” mânâsınadır; yani onu kahrettim. Ve **رجل سُخْرَة**: işlerde hizmet ettirilir; ve onu kahreden kimse onu hizmet ettirir. Ve **سَخَرَتِ السفينةُ**: itaat etti ve yürüdü ve seyr ona hoş geldi; ve Allah onu bir **تسخِيراً** ile boyun eğdirdi. Ve **التسخيرُ**: zelil kılmadır.

Ve gemiler **سواخِرُ**dur; rüzgâr ona itaat edip ona hoş geldiği zaman. Ve her ne zelil olup boyun eğdi yahut senin için istediğin üzere hazırlanıp elverişli olduysa, artık sana **سُخِّرَ** edilmiştir. Ve **السُّخَّرُ**: **السَيْكَرانُ**dur; Ebû Hanîfe’den.

**مقاييس اللغة**:
(**سخر**) **السين** ve **الخاء** ve **الراء**; düzgün, istikrarlı bir asıldır; bir küçümseme ve aşağılatmaya delâlet eder. Bundan, bizim “Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّر** etti” sözümüzdür; bu, onu emrine ve iradesine boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi ki: ﴿**وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ**﴾ [الجاثية 13]. Ve “adam **سُخْرةُ**” denir: işte çalıştırılır; ve yine **سُخْرةٌ** (denir), kendisiyle alay ediliyorsa. Şayet bunu yapan o ise, **سُخَرَة** dersin; **الخاء** ve **الراء**’yı fetha ile. Ve “gemiler **سواخِرُ** **مَوَاخِرُ**” denir. Artık **السَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş olanlardır. Ve **المواخر**: suyu yaran, onu yaranlardır. Babdandır: ondan **سَخِرت** ettim; onunla alay ettiğin zaman. Ve hâlâ “onunla **سخِرت** ettim” derler; ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون**﴾ [هود 38].

**القاموس المحيط**:
Ondan ve onunla **سَخِرَ** etti; **فَرِحَ** gibi; **سَخْراً** ve **سَخَراً** ve **سُخْرَةً** ve **مَسْخَراً** ve **سُخْراً** ve **سُخُراً**: alay etti; **اسْتَسْخَرَ** gibi. İsim **السُّخْرِيَةُ** ve **السُّخْرِيُّ**dür; ve kesrelenir. Ve onu **سَخَرَهُ**; **منعه** gibi; **سِخْريّاً**; kesre ile, ve damme ile de (gelir): ona istemediği şeyi yükledi ve onu kahretti. Ve o, benim için **سُخْرَةٌ**dur; ve **سُخْرِيٌّ** ve **سِخْرِيٌّ**dir. Ve bir adam **سُخَرَةٌ**dur; **هُمَزَةٍ** gibi: insanlarla alay eder. Ve **بُسْرَةٍ** gibi: kendisiyle alay edilendir; ve kendisini, kahrettiği herkes için **يَتَسَخَّرُ** edendir. Ve gemi **سَخَرَتِ**; **منع** gibi: rüzgâr ve yürüyüş ona hoş geldi.

Ve “ **إن تَسْخَرُوا منَّا، فإِنَّا نَسْخَرُ منكم كما تَسْخَرونَ** ” yani: eğer bizi **تَسْتَجْهِلونَا** ederseniz, biz de sizi **نَسْتَجْهِلُكُمْ** ederiz; bizi **تَسْتَجْهِلونَنَا** ettiğiniz gibi. Ve **سُكَّرٍ** gibi: Horasan’da bir ot. Ve onu **سَخَّرَهُ تَسْخِيراً**: onu boyun eğdirdi ve onu ücret olmaksızın bir işe yükledi; **تَسَخَّرَه** gibi.

**تاج العروس**:
س خ ر
Ondan **سَخِر** etti: bu, fasih dildir ve Kur’an onunla vârid olmuştur. Allah تعالى dedi: “ **فيَسْخَرُونِ مِنْهُم سَخِرَ الله مِنْهُم** ” ve dedi: “ **إنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فإنَّا نَسْخَرُ مِنْكُم** ”. Ve bazısı dedi: “Eğer emen bir çocuktan **سَخِرْتُ** etseydim, onun fiilinin bana geçmesinden korkardım.” Ve **الجَوْهَرِيّ** dedi: Ebû Zeyd hikâye etti: “Onunla **سَخِرْت** ettim” ve o, iki dilden daha kötüsüdür. Ve **الأزهريّ**, **الفَرّاءُ**’dan nakletti: “Ondan **سَخِرْت** denir, onunla **سَخِرْت** denmez.” Sanki musannif **الأخفَشَ**’a tâbi oldu; çünkü ikisini de câiz gördü. Dedi: “Ondan **سَخِرْت** ve onunla **سَخِرْت**; ikisi de **فَرِحَ** gibi.” — Ve yine: ondan güldüm ve onunla güldüm; ondan alay ettim ve onunla alay ettim; hepsi söylenir. Ve şeyhimiz **النَّوَوِىّ**’den nakletti: en fasih, en meşhur olan: ondan **سَخِرَ** etti; ancak onunla **سَخِرَ** geldi; çünkü **هَزِيءَ** mânâsını tazammun etmiştir. — **سَخْراً** fetha sonra sükûn ile; ve **سَخَراً** harekeli; ve **سُخْرَةً** damme ile; ve **مَسْخَراً** fetha ile; ve **سُخْراً** damme sonra sükûn ile; ve **سُخُراً** iki damme ile: onunla alay etti. Ve **أعْشَى باهِلَةَ**’nin beyti iki vecihle rivayet olunur:
إنِّي أَتَتْنِى لِسَانٌ لا أُسَرُّ بها ... من عَلْوَ لا عَجَبٌ منها ولا سُخُرُ
İki damme ile ve tahrîk ile; **استَسْخَر** gibi. Ve **الكِتَاب العَزِيز**’de: “ **وإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُون** ”. İbn er-Rummânî dedi: “Bazıları bazılarını, onların alay ettikleri gibi alay etmeye çağırır; tıpkı ‘boynuzunu yükseltti’ ve ‘ona üstün geldi’ gibi.” Başkası dedi: “Tıpkı ‘şaşırdı’ ve ‘şaşırdı’ ve ‘şaşırdı’ (fiilleri) bir mânâda olduğu gibi.” Ve isim **السُّخْرِيَةُ** ve **السُّخْرِيُّ**dür; damme ile; ve kesrelenir. **الأَزْهَرِيّ** dedi: “Niteleme de olabilir; senin ‘onlar senin için **سُخْرِيّ** ve **سُخْرِيّةٌ**’ sözün gibi. Müzekker yapan **سُخْرِيّاً** dedi; müennes yapan **سُخْرِيَّة** dedi.” Ve şu âyetin kıraati damme ve kesre ile gelmiştir: “ **لِيَتَّخِذَ بعضُهُم بَعْضاً سُخْرِياً** ”. Ve onu **سَخَرَه**; **مَنَعَه** gibi; onu **يَسْخَره**; **سُخْرِيّاً**: kesre ile; ve damme ile de (gelir). Ve onu **سَخَّره تَسْخِيراً**: ona istemediğini yükledi ve onu kahretti. Ve her kahredilmiş, tedbir altına alınmış, kendisi için onu kahirlikten kurtaracak şeyi elinde bulundurmayan kimse; işte o **مُسَخَّر**dır. Allah تعالى dedi: “ **وسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ والْقَمَرَ** ” yani ikisini boyun eğdirdi; “ **والنُّجومُ مُسخَّراتٌ بأّمْرِه** ”. **الأَزْهَرِيّ** dedi: “Kendi mecralarında akıp gidenlerdir.” Ve o, benim için **سُخْرَةٌ**dur; ve **سُخْرِيٌّ** ve **سِخْرِيٌّ**dir; damme ve kesre ile. Ve denildi ki: damme ile **السُّخْرِيّ**: **التَّسْخِير**dendir; kesre ile **السِّخْرِيّ**: alaydandır. Ve alayda **سُخْرِيّ** ve **سِخْرِيّ** de denebilir. Ama **السُّخْرَة**’dan olanın vâhidi dammelidir. Ve şu âyet: “ **فاتَّخَذْتُمُوهم سِخْرِيّاً** ” iki vecihle (okunur); damme daha iyidir. Ve bir adam **سُخَرَةٌ** ve **ضُحَكَةٌ**dır; **هُمَزَةٍ** gibi: insanlarla alay eder. Ve **التهذيب**’de: insanlardan alay eder. Ve **بُسْرَةٍ** gibi: kendisiyle alay edilendir. Ve **السُّخْرَة** ayrıca: işlerde çalıştırılan ve kendisini, kahredip boyun eğdirdiği her binek yahut hizmetçi için, ücret ve bedel olmaksızın **يَتَسَخَّر** edendir. Ve mecazdandır: gemi **سَخَرَت**; **مَنَعَ** gibi: itaat etti ve yürüdü; rüzgâr ve yürüyüş ona hoş geldi. Ve Allah onu **سَخَّرَها تَسْخِيرا** etti. Ve **التَّسْخِيرُ**: boyun eğdirmedir. Ve “gemiler **سَواخِرُ مَوَاخِرُ**” bundandır. Ve her ne zelil olup boyun eğdi yahut senin için istediğin üzere hazırlanıp elverişli olduysa, artık sana **سُخِّرَ** edilmiştir. Ve şu âyet: “ **إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُم كَمَا تَسْخَرُون** ” yani: eğer bizi **تَسْتَجْهِلُونَا** ederseniz; yani alay yoluyla bizi cehalete sevk ederseniz; biz de sizi **نَسْتَجْهِلُكم** ederiz; bizi **تَسْتَجهِلُونَنَا** ettiğiniz gibi. Onu **الاستجهال** ile tefsir etti; O’nun yüce şânına **الاسْتِهْزَاءِ**’nı mutlak olarak isnat etmekten kaçınmak için; hâlbuki o, birçok âyette başkası gibi, müşâkele yoluyla vârid olmuştur. Ve hadiste de: “ **أَتَسْخَرُ بي وأَنَا المَلِك** ”; dediler ki: yani “Bana alay mı ediyorsun?”; ve dediler ki: o mecazdır; mânâsı: “Hakkım olarak görmediğim bir şeyde beni aşağı mı koyuyorsun?”; sanki o, **السُّخْرِيَة** sûretidir; öyleyse düşün. Ve **سُخَّرٌ**; **سُكَّرٍ** gibi: Horasan’da bir ot; **الصَّاغَانِيّ** “bir ot” sözünden fazlasını artırmadı. Ebû Hanîfe dedi: o **السَّيْكَرَانُ**dır. Ve onu **سَخَّرَه تَسْخِيراً**: onu boyun eğdirdi ve ona istemediğini yükledi ve onu kahretti; ücret ve bedel olmaksızın bir hizmetçi yahut bir binek olarak; **تَسَخَّرَه** gibi. Denir ki: “Falân için bir binek **تَسخَّرْتُ**”; yani onu ücret olmaksızın bindim. Ve denir ki: o, **مَسْخَرَةٌ**dır; **المَسَاخِر**den. Ve dersin ki: nice **مَسَاخِرَ** vardır ki insanlar onları övünçler sayar. Ve hadiste gelen şeye gelince: “ **أَنا أَقُولُ كذا ولا أَسْخَرُ** ” yani: ancak hak olanı söylerim; takdiri: “ve ondan alay etmem.” Ve bunun üzerine **الراعي**’nin sözü:
تَغَيَّر قَوْمِي ولا أَسْخَرُ ... ومَا حُمَّ مِن قَدَرٍ يُقْدَرُ
yani: onlardan alay etmem. Ve **سُخْرُورُ** b. Mâlik el-Hadramî; damme ile; onun sohbeti vardır; Mısır’ın fethine şahit oldu; İbn Yûnus onu zikretti.
