# سخر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سخر

سَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم، وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به؛ ويروى بيت أَعشى باهلة على وجهين:
إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها،
مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ
ويروى: ولا سَخَرُ، قال ذلك لما بلغه خبر مقتل أَخيه المنتشر، والتأْنيث للكلمة. قال الأَزهري: وقد يكون نعتاً كقولهم: هُم لك سُِخْرِيٌّ وسُِخْرِيَّةٌ، من ذكَّر قال سُِخْرِيّاً، ومن أَنث قال سُخْرِيَّةً. الفراء: يقال سَخِرْتُ منه، ولا يقال سَخِرْتُ به. قال الله تعالى: لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ. وسَخِرْتُ من فلان هي اللغة الفصيحةُ. وقال تعالى: فيَسْخَرُونَ منهم سَخِرَ اللهُ منهم، وقال: إِن تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ منكم؛ وقال الراعي:
تَغَيَّرَ قَوْمِي ولا أَسْخَرُ،
وما حُمَّ مِنْ قَدَرٍ يُقْدَرُ
قوله أَسخَرُ أَي لا أَسخَرُ منهم. وقال بعضهم: لو سَخِرْتُ من راضع لخشيت أَن يجوز بي فعله. الجوهري: حكى أَبو زيد سَخِرْتُ به، وهو أَرْدَأُ اللغتين. وقال الأَخفش: سَخِرْتُ منه وسَخِرْتُ به، وضَحِكْتُ منه وضحكت به، وهَزِئْتُ منه وهَزِئْتُ به؛ كلٌّ يقال، والاسم السُّخْرِيَّةُ والسُّخْرِيُّ والسَّخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: لِيَتَّخِذَ بعضُهم بعضاً سُخْرِيّاً. وفي الحديث: أَتسخَرُ مني وأَنا الملِك
(* قوله: مني وأنا
الملك» كذا بالأَصل. وفي النهاية: بي وأنت).؟ أَي أَتَسْتَهْزِئُ بي، وإِطلاق ظاهره على الله لا يجوز، وإِنما هو مجاز بمعنى: أَتَضَعُني فيما لا أَراه من حقي؟ فكأَنها صورة السخْريَّة. وقوله تعالى: وإِذا رأَوا آية يَسْتَسْخِرُونَ؛ قال ابن الرُّمَّانِي: معناه يدعو بعضُهم بعضاً إِلى أَن يَسْخَرَ، كَيَسْخَرُون، كعلا قِرْنَه واستعلاه. وقوله تعالى: يُسْتَسُخِرُون؛ أَي يَسْخَرون ويستهزئون، كما تقول: عَجِبَ وتَعَجَّبَ واسْتَعْجَبَ بمعنى واحد.
والسُّخْرَةُ: الضُّحْكَةُ. ورجل سُخَرَةٌ: يَسْخَرُ بالناس، وفي التهذيب: يسخَرُ من الناس. وسُخْرَةٌ: يُسْخَرُ منه، وكذلك سُخْرِيّ وسُخْرِيَّة؛ من ذكَّره كسر السين، ومن أَنثه ضمها، وقرئ بهما قوله تعالى: ليتخذ بعضهم بعضاً سخرياً.
والسُّخْرَةُ: ما تسَخَّرْتَ من دابَّة أَو خادم بلا أَجر ولا ثمن. ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قَهَرْتُه وذللته. قال الله تعالى: وسخر لكم الشمس والقمر؛ أَي ذللهما، والشمسُ والقمرُ مُسَخَّران يجريان مجاريهما أَي سُخِّرا جاريين عليهما. والنجومُ مُسخَّرات، قال الأَزهري: جارياتٌ مجاريَهُنَّ. وسَخَّرَهُ تسخيراً: كلفه عملاً بلا أُجرة، وكذلك تَسَخَّرَه. وسخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه: كلفه ما لا يريد وقهره. وكل مقهور مُدَبَّرٍ لا يملك لنفسه ما يخلصه من القهر، فذلك مسخَّر. وقوله عز وجل: أَلم تروا أَن الله سخَّر لكم ما في السموات وما في الأَرض؛ قال الزجاج: تسخير ما في السموات تسخير الشمس والقمر والنجوم للآدميين، وهو الانتفاعُ بها في بلوغِ مَنابِتِهم والاقتداءُ بها في مسالكهم، وتسخيرُ ما في الأَرض تسخيرُ بِحارِها وأَنهارها ودوابِّها وجميعِ منافِعِها؛ وهو سُخْرَةٌ لي وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ، وقيل: السُّخريُّ، بالضم، من التسخير والسِّخريّ، بالكسر، من الهُزْء. وقد يقال في الهزء: سُخري وسِخري، وأَما من السُّخْرَة فواحده مضموم. وقوله تعالى: فاتخذتموهم سُِخْرِيّاً حتى أَنسوكم ذكري، فهو سُخريّاً وسِخريّاً، والضم أَجود. أَبو زيد: سِخْريّاً من سَخِر إِذا استهزأَ، والذي في الزخرف: ليتخذ بعضهم بعضاً سُخْرِيّاً، عبيداً وإِماء وأُجراء. وقال: خادمٌ سُخْرة، ورجلٌ سُخْرة أَيضاً: يُسْخَر منه، وسُخَرَةٌ، بفتح الخاء، يسخر من الناس. وتسخَّرت دابة لفلان أَي ركبتها بغير أَجر؛ وأَنشد:
سَواخِرٌ في سَواءٍ اليَمِّ تَحْتَفِزُ
ويقال: سَخَرْتُه بمعنى سَخَّرْتُه أَي قهرته. ورجل سُخْرَة: يُسَخَّرُ في الأَعمال ويَتَسَخَّرُه من قَهَره. وسَخَرَتِ السفينةُ: أَطاعت وجرت وطاب لها السيرُ، والله سخَّرَها تسخِيراً. والتسخيرُ: التذليلُ. وسفُنٌ سواخِرُ إِذا أَطاعت وطاب لها الريح. وكل ما ذل وانقاد أَو تهيأَ لك على ما تريد، فقد سُخِّرَ لك. والسُّخَّرُ: السَيْكَرانُ؛ عن أَبي حنيفة.

### Türkçe

**سَخِرَ** ondan ve onunla **سَخْراً** ve **سَخَراً** ve **مَسْخَراً** ve **سُخْراً** (ötre ile), ve **سُخْرَةً** ve **سِخْرِيّاً** ve **سُخْرِيّاً** ve **سُخْرِيَّة**: onunla alay etti; ve A‘şâ Bahile’nin beyti iki vecih üzere rivayet olunur:

İnni etetnî lisânun, lâ userru bihâ,
Min ‘alvin, lâ ‘acebun minhâ velâ suḫru

Ve “**ولا سَخَرُ**” diye rivayet olunur. Bunu, kardeşi el-Munteşir’in öldürülmesi haberini kendisine ulaştığında söyledi; ve kelime için müenneslik (vardır). el-Ezherî dedi: Ve niteleme de olabilir; onların “Onlar senin için **سُِخْرِيٌّ** ve **سُِخْرِيَّةٌ**” demeleri gibi. Müzekker yapan **سُِخْرِيّاً** dedi; müennes yapan **سُخْرِيَّةً** dedi. el-Ferrâ: “**سَخِرْتُ منه**” denir; “**سَخِرْتُ به**” denmez. Allah Teâlâ dedi: “**لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ**”. Ve “**سَخِرْتُ من فلان**” fasih dildir. Ve Teâlâ dedi: “**فيَسْخَرُونَ منهم سَخِرَ اللهُ منهم**”; ve dedi: “**إِن تَسْخَرُوا مِنَّا فإِنَّا نَسْخَرُ منكم**”; ve er-Râ‘î dedi:

Teğayyer kavmî velâ esḫaru,
Ve mâ ḥumme min ḳaderin yuḳderu

Onun “**أَسْخَرُ**” sözü: yani onlardan alay etmem. Ve bazısı dedi: “Eğer bir emzirenden **سَخِرْتُ** etseydim, fiilinin bana geçmesinden korkardım.” el-Cevherî: Ebû Zeyd “**سَخِرْتُ به**”yi nakletti; o iki dilin daha kötüsüdür. el-Ahfeş dedi: “**سَخِرْتُ منه**” ve “**سَخِرْتُ به**”, ve “**ضَحِكْتُ منه**” ve “**ضحكت به**”, ve “**هَزِئْتُ منه**” ve “**هَزِئْتُ به**”; hepsi söylenir. İsim **السُّخْرِيَّةُ** ve **السُّخْرِيُّ** ve **السَّخْرِيُّ**’dir; ve Teâlâ’nın şu sözü ikisiyle de okunmuştur: “**لِيَتَّخِذَ بعضُهم بعضاً سُخْرِيّاً**”. Hadiste: “**أَتسخَرُ مني وأَنا الملِك**” (* “**قوله: مني وأنا الملك**” asılda böyledir. Nihâye’de: “**بي وأنت**”).? Yani: “Benimle alay mı ediyorsun?”; onun zahirinin Allah’a ıtlakı caiz değildir; ancak o, “Hakkımdan gördüğüm şeyde beni aşağı mı koyuyorsun?” manasında mecazdır; sanki o, **السخْريَّة** sûretidir. Ve Teâlâ’nın sözü: “**وإِذا رأَوا آية يَسْتَسْخِرُونَ**”; İbn er-Rummânî dedi: manası, bazılarının bazısını **يَسْخَرَ** etmeye çağırmasıdır; “**كَيَسْخَرُون**” gibi; “karnını aştı ve ona üstün geldi” gibi. Ve Teâlâ’nın sözü: “**يُسْتَسُخِرُون**”; yani alay ederler ve istihzâ ederler; senin “**عَجِبَ**” ve “**تَعَجَّبَ**” ve “**اسْتَعْجَبَ**”i bir mana üzere söylemen gibi.

Ve **السُّخْرَةُ**: gülüştür. Ve **رجل سُخَرَةٌ**: insanlarla alay eder; ve Tehzîb’de: insanlardan alay eder. Ve **سُخْرَةٌ**: kendisiyle alay olunur; ve bunun gibi **سُخْرِيّ** ve **سُخْرِيَّة**; onu müzekker yapan sîni kesreler, onu müennes yapan onu ötreler; ve Teâlâ’nın şu sözü ikisiyle de okunmuştur: “**ليتخذ بعضهم بعضاً سخرياً**”.

Ve **السُّخْرَةُ**: ücret ve bedel olmaksızın bir binek hayvandan yahut hizmetçiden kendine boyun eğdirdiğin şeydir. Ve denir: “**سَخَرْتُه**” manasıyla “**سَخَّرْتُه**”, yani onu kahrettim ve zelil kıldım. Allah Teâlâ dedi: “**وسخر لكم الشمس والقمر**”; yani ikisini zelil kıldı; ve güneş ve ay **مُسَخَّران**dır, mecralarında akarlar; yani üzerlerine cari olarak akıcı kılınmışlardır. Ve yıldızlar **مُسخَّرات**tır. el-Ezherî dedi: onların mecralarında akıcıdırlar. Ve “**سَخَّرَهُ تسخيراً**”: ona ücret olmaksızın bir iş yükledi; ve bunun gibi “**تَسَخَّرَه**”. Ve “**سخَّره يُسَخِّرُه سِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسَخَرَه**”: ona istemediği şeyi yükledi ve onu kahretti. Ve her kahredilmiş, tedbir olunan, kendisi için kahri giderecek şeyi kendisine malik olmayan kimse, işte o **مسخَّر**dır. Ve Azze ve Celle’nin sözü: “**أَلم تروا أَن الله سخَّر لكم ما في السموات وما في الأَرض**”; ez-Zeccâc dedi: göklerde olanın teskhîri, güneşin, ayın ve yıldızların Âdemoğulları için teskhîridir; o da, menâbitlerine ulaşmada onlarla faydalanmak ve yollarında onlarla yol bulmaktır. Ve yerde olanın teskhîri, denizlerinin, ırmaklarının, bineklerinin ve bütün menfaatlerinin teskhîridir. Ve o, benim için **سُخْرَةٌ** ve **سُخْرِيٌّ** ve **سِخْرِيٌّ**’dir. Ve denildi: **السُّخريُّ** (ötre ile) teskhîrdendir; **السِّخريّ** (kesre ile) alaydandır. Ve alayda denebilir: **سُخري** ve **سِخري**. أما **السُّخْرَة**’den ise onun birili ötrelidir. Ve Teâlâ’nın sözü: “**فاتخذتموهم سُِخْرِيّاً حتى أَنسوكم ذكري**”; o, **سُخريّاً** ve **سِخريّاً**dır; ötre daha iyidir. Ebû Zeyd: “**سِخْريّاً**”, alay ettiğinde **سَخِر**’dendir. Ve Zuhruf’ta olan: “**ليتخذ بعضهم بعضاً سُخْرِيّاً**”: köleler, cariyeler ve ücretliler (manasında). Ve dedi: “**خادمٌ سُخْرة**”; ve “**رجلٌ سُخْرة**” da: kendisiyle alay olunur. Ve **سُخَرَةٌ** (hâ’nın fethiyle): insanlarla alay eder. Ve “**تسخَّرت دابة لفلان**”: yani onu ücret olmaksızın bindim. Ve şu beyit okunmuştur:

Sewâḫiru fî sewâ’i’l-yemmi taḥtefizu

Ve denir: “**سَخَرْتُه**” manasıyla “**سَخَّرْتُه**”, yani onu kahrettim. Ve **رجل سُخْرَة**: işlerde çalıştırılır; ve onu kahreden kimse onu **يَتَسَخَّرُه**. Ve “**سَخَرَتِ السفينةُ**”: itaat etti ve yürüdü ve ona seyr hoş geldi; ve Allah onu **سخَّرَها تسخِيراً**. Ve **التسخيرُ**: zelil kılmadır. Ve **سفُنٌ سواخِرُ**: itaat ettiğinde ve rüzgâr ona hoş geldiğinde. Ve her ne zelil olur ve boyun eğer yahut senin istediğin üzere sana hazır hale gelirse, sana **سُخِّرَ** kılınmıştır. Ve **السُّخَّرُ**: sarhoşlar; Ebû Hanîfe’den.
