# سخر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سخر

سخر منه، هذه هي اللغة الفصيحة، وبها ورد القرآن. قال الله تعالى.  فيسخرون منهم سخر الله منهم  وقال:  إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم  وقال بعضهم: لو سخرت من راضع لخشيت أن يجوز بي فعله. وقال الجوهري: حكى أبو زيد. سخرت به، وهو أردأ اللغتين، ونقل الأزهري عن الفراء: يقال: سخرت منه، ولا يقال: سخرت به، وكأن المصنف تبع الأخفش، فإنه أجازهما، قال: سخرت منه وسخرت به، كلاهما كفرح - وكذلك ضحكت منه وضحكت به، وهزئت منه وهزئت به، كل يقال. ونقل شيخنا عن النووى: الأفصح الأشهر: سخر منه، وإنما جاء سخر به لتضمنه معنى هزيء - سخرا، بفتح فسكون، وسخرا محركة، وسخرة، بالضم، ومسخرا، بالفتح، وسخرا، بضم فسكون، وسخرا، بضمتين: هزىء به، ويروى بيت أعشى باهلة بالوجهين:
  إني أتتنى لسان لا أسـر بـهـا                      من علو لا عجب منها ولا سخر

  بضمتين، وبالتحريك، كاستسخر وفي الكتاب العزيز  وإذا رأوا آية يستسخرون  قال ابن الرماني: يدعو بعضهم بعضا إلى أن يسخر، كيسخرون، كعلا قرنه واستعلاه. قال غيره: كما تقول: عجب وتعجب واستعجب، بمعنى واحد. والاسم السخرية والسخري، بالضم، ويكسر. قال الأزهري: وقد يكون نعتا، كقولك: هم لك سخري وسخرية. من ذكر قال: سخريا، ومن أنث قال: سخرية، وقرئ بالضم والكسر قوله تعالى  ليتخذ بعضهم بعضا سخريا  وسخره، كمنعه، يسخره سخريا، بالكسر ويضم، وسخره تسخيرا: كلفه مالا يريد وقهره، وكل مقهور مدبر لا يملك لنفسه ما يخلصه من القهر فذلك مسخر، قال الله تعالى  وسخر لكم الشمس والقمر  أي ذللهما  والنجوم مسخرات بأمره  قال الأزهري: جاريات مجاريهن. وهو سخرة لي وسخري وسخري بالضم والكسر، وقيل: السخري بالضم: من التسخير: والسخري، بالكسر، من الهزء، وقد يقال في الهزء سخري وسخري، وأما من السخرة فواحده مضموم، وقوله تعالى  فاتخذتموهم سخريا  بالوجهين، والضم أجود. ورجل سخرة وضحكة، كهمزة يسخر بالناس. وفي التهذيب: يسخر من الناس. وكبسرة: من يسخر منه. والسخرة أيضا: من يسخر في الأعمال ويتسخر كل من قهره وذلله من دابة أو خادم بلا أجر ولا ثمن. ومن المجاز سخرت السفينة، كمنع: أطاعت وجرت وطاب لها الريح والسير، والله سخرها تسخيرا، والتسخير: التذليل، وسفن سواخر مواخر، من ذلك. وكل ما ذل وانقاد أو تهيأ لك على ما تريد فقد سخر لك. وقوله تعالى:  إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون  أي إن تستجهلونا، أي تحملونا على الجهل على سبيل الهزء فإنا نستجهلكم كما تستجهلوننا، وإنما فسره بالاستجهال هربا من إطلاق الاستهزاء عليه تعالى شأنه، مع أنه وارد على سبيل المشاكلة في آيات كثيرة غيرها. وفي الحديث أيضا  أتسخر بي وأنا الملك  قالوا: أي أتستهزئ بي ؛ وقالوا: هو مجاز ومعناه أتضعني فيما لا أراه من حقي، فكأنها صورة السخرية، فتأمل. وسخر، كسكر: بقلة بخراسان، ولم يزد الصاغاني على قوله: بقلة. وقال أبو حنيفة: هي السيكران. وسخره تسخيرا: ذلله وكلفه ما لا يريد وقهره، عملا بلا أجرة، ولا ثمن، خادما أو دابة، كتسخره، يقال: تسخرت دابة لفلان، أي ركبتها بغير أجر. ويقال: هو مسخرة من المساخر. وتقول: رب مساخر يعدها الناس مفاخر. وأما ما جاء في الحديث:  أنا أقول كذا ولا أسخر  أي لا أقول إلا ما هو حق، وتقديره: ولا أسخر منه. وعليه قول الراعي:
  تغير قومي ولا أسخر                      وما حم من قدر يقدر أي لا أسخر منهم. وسخرور بن مالك الحضرمي، بالضم، له صحبة، شهد فتح مصر، ذكره ابن يونس.

### Türkçe

**سخر** ondan; bu fasih dildir ve onunla Kur’ân vârid olmuştur. Allah Teâlâ dedi: **فيسخرون منهم سخر الله منهم** ve dedi: **إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم**. Bazıları dedi: “Eğer bir emzikliden **سخرت** etseydim, onun fiilinin benim hakkımda câiz olmasından korkardım.” Cevherî dedi: Ebû Zeyd nakletti: **سخرت به**; o iki dilin daha kötüsüdür. Ezherî Ferrâ’dan nakletti: “**سخرت منه** denir, **سخرت به** denmez.” Sanki musannif Ahfeş’e tâbi oldu; çünkü o ikisini de câiz gördü. Dedi: **سخرت منه** ve **سخرت به**; ikisi de **كفرح** gibidir. — Aynı şekilde **ضحكت منه** ve **ضحكت به**; ve **هزئت منه** ve **هزئت به**; hepsi söylenir. Şeyhimiz Nevevî’den nakletti: en fasih, en meşhur: **سخر منه**’dir; ancak **سخر به**, içinde **هزيء** mânâsını tazammun etmesi sebebiyle gelmiştir. — **سخرا** fetha ile sonra sükûn; ve **سخرا** harekeli; ve **سخرة** damme ile; ve **مسخرا** fetha ile; ve **سخرا** damme ile sonra sükûn; ve **سخرا** iki damme ile: onunla alay etti. A‘şâ Bâhile’nin beyti iki vecihle rivayet olunur:
  إني أتتنى لسان لا أسـر بـهـا                      من علو لا عجب منها ولا سخر

İki damme ile ve hareke ile; **كاستسخر** gibi. Aziz Kitap’ta: **وإذا رأوا آية يستسخرون**. İbnü’r-Rummânî dedi: Bazıları bazılarını **يسخر** etmeye çağırır; **كيسخرون** gibi; **كعلا قرنه واستعلاه** gibi. Başkası dedi: “Nasıl ki: **عجب** ve **تعجب** ve **استعجب** bir mânâdadır.” İsim: **السخرية** ve **السخري**; damme iledir, ve kesrelenir. Ezherî dedi: Niteleme de olabilir; senin “Onlar sana **سخري** ve **سخرية**’dir” demen gibi. Müzekker zikreden **سخريا** dedi; müennes zikreden **سخرية** dedi. Şu kavli Teâlâ damme ve kesre ile okunmuştur: **ليتخذ بعضهم بعضا سخريا**. Ve **سخره**; **كمنعه**; onu **سخريا** (kesre ile ve damme ile) **يسخره**; ve onu **تسخيرا** **سخره**: istemediği bir şeyi ona yükledi ve onu kahretti. Her kahrolunmuş, idare olunan, kendisi için kahri defedecek şeyi mülk edinmeyen kimse; işte o **مسخر**’dir. Allah Teâlâ dedi: **وسخر لكم الشمس والقمر** yani ikisini zelîl kıldı; ve **والنجوم مسخرات بأمره**. Ezherî dedi: kendi mecralarında akıp gidenlerdir. Ve o benim için **سخرة**’dir ve **سخري**’dir ve **سخري** (damme ve kesre ile). Denildi ki: **السخري** damme ile: **التسخير**dendir; ve **السخري** kesre ile: alaydandır. Alayda da **سخري** ve **سخري** denebilir. **السخرة**’dan olana gelince, onun bir teki dammelidir. Ve şu kavli Teâlâ: **فاتخذتموهم سخريا** iki vecihle; damme daha iyidir. Ve **رجل سخرة وضحكة**; **كهمزة** gibi: insanlarla alay eder. **التهذيب**’de: insanlardan alay eder. Ve **كبسرة**: kendisiyle alay edilen kimse. **السخرة** ayrıca: işlerde alay edilen; ve her kim onu kahreder ve zelîl kılarsa, ücret ve bedel olmaksızın bir binek hayvanı veya hizmetçi olarak, o ona **يتسخر**. Mecazdan: **سخرت السفينة**; **كمنع**: itaat etti ve yürüdü; rüzgâr ve gidiş ona hoş geldi. Allah onu **تسخيرا** **سخرها**; ve **التسخير**: zelîl kılmadır. **سفن سواخر مواخر**; bundan. Her ne zelîl olur ve boyun eğer yahut senin istediğin üzere sana hazırlanırsa, sana **سخر** olmuştur. Ve şu kavli Teâlâ: **إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون** yani eğer bizi cahil yerine koyarsanız; yani alay yoluyla bizi cehalete sevk ederseniz, biz de sizi, bizi cahil yerine koyduğunuz gibi cahil yerine koyarız. Onu **الاستجهال** ile tefsir etti; Allah Teâlâ’nın şânı hakkında istihzânın ıtlâkından kaçmak için; hâlbuki o, başka birçok âyette müşâkele yoluyla vârid olmuştur. Hadiste de: **أتسخر بي وأنا الملك**. Dediler: yani “Benimle alay mı ediyorsun?” Dediler: o mecazdır; mânâsı: “Beni, hakkım olarak görmediğim bir şeyde aşağılıyor musun?” sanki o, alay sûretidir; öyleyse düşün. Ve **سخر**; **كسكر**: Horasan’da bir ottur. Sâgânî, “bir ot” sözünden fazlasını artırmadı. Ebû Hanîfe dedi: o **السيكران**’dır. Ve onu **تسخيرا** **سخره**: onu zelîl kıldı ve istemediği şeyi ona yükledi ve onu kahretti; ücret ve bedel olmaksızın bir iş olarak; hizmetçi yahut binek hayvanı olarak; **كتسخره** gibi. Denir: “Falan için bir binek hayvanını **تسخرت**”; yani onu ücret olmaksızın bindim. Ve denir: o, alaylardan bir **مسخرة**’dir. Ve dersin: “Nice **مساخر** vardır ki insanlar onları **مفاخر** sayarlar.” Hadiste gelen şeye gelince: **أنا أقول كذا ولا أسخر** yani ben ancak hak olanı söylerim; takdiri: “ve ondan alay etmem.” Bunun üzerine râ‘înin sözü:
  تغير قومي ولا أسخر                      وما حم من قدر يقدر

yani onlardan alay etmem. Ve **سخرور بن مالك الحضرمي**; damme ile; onun sohbeti vardır; Mısır’ın fethine şahit oldu; İbn Yûnus onu zikretti.
