# سخف (س-خ-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - خ - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والفاء معهما
خ س ف، خ ف س، س خ ف، ف س خ مستعملات
خسف:
الخَسْفُ: سُؤُوخُ الأرض بما عليها من الأشياء... انْخَسَفَتْ به الأرض، وخسفها الله به.
وعين خاسفة: فقئت، وغابت حدقتها. وبئر خسيفٌ مخسوفة، أي: نقب جبلها عن عيلم الماء فلا تنزف أبداً، وهن الأخسفة. وناقة خسيفٌ: غزيرة سريعة الإنقطاع من اللبن في الشتاء.
والخَسيفُ من السحاب: ما نشأ من قبل العين، أي: من قبل المغرب الأقصى عن يمين القبلة، وفيه ماء كثير... وخَسَفْناه خَسْفاً.
وخسوفُ الشمسِ: يوم القيامة: دخولها في السَّماء، كأنها تكورت في جحر.
والخَسْفُ: تحميلك إنساناً ما يكره. والخَسْفُ: الجور، بلغة الشحر، خفس: يقال للرجل: خَفَسْتَ يا هذا، وأَخْفَسْتَ وهو من سوء القول - إذا قلت لصاحبك: أقبح ما تقدر عليه.
وشراب مُخْفِسٌ: سريع الإسكار، وهو من القبح، لأنك تخرج منه إلى قبح القول والفعل.
سخف: السُّخْفُ: رقة العقل. وفي حديث أبي ذر: "أنه لبث أياماً فما وجد سَخْفَةَ الجوع"، أي: رقته وهزاله. ورجلٌ سَخيفٌ، بين السُّخْفِ. وهذا من سَخْفَةِ عقلهِ، وسَخافَةِ عقلهِ.
وثوبٌ سخيفٌ: رقيق النسج، بين السَّخافة، ولا يكادون يقولون: السُّخْف، إلا في العقل خاصة، والسَّخافةُ عام في كل شيء.
فسخ: الفَسْخُ: زوال المفصل عن موضعه.. وقع فانفَسَخَتْ قدمه، وفَسَخْته أنا. وفَسَخْتُ البيع بينهما فانْفَسَخَ، أي: نقضته فانتقض.
والفَسِيخُ: الضعيف المُتَفَسِّخ عند الشدة.
والفَسْخُ: حل العمامة، تقول: أفْسَخْ عمامتك، أي: حلها. وانفسخ اللحم، أي: أصل وتفسخ عن العظم. وانْفَسَخَ الشعر عن الجلد، ولا يقال إلا لشعر الميت وجلده.
ورجل فَسِيخٌ: لا يظفر بحاجته.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**السين** و**الفاء** معهما
**خ س ف**، **خ ف س**، **س خ ف**، **ف س خ** مستعملات

**خسف**:
**الخَسْفُ**: Üzerinde bulunan şeylerle birlikte yerin çökmesi... Yer onunla çöktü; Allah onu onunla çökertti.
Ve **عين خاسفة**: patlatıldı ve göz çukuru kayboldu. Ve **بئر خسيفٌ مخسوفة**; yani: dağın su kaynağı üzerindeki kısmı delindi de asla suyu tükenmez; bunlar **الأخسفة**’dir. Ve **ناقة خسيفٌ**: kışın sütü bol, çabuk kesilen.
Ve buluttan **الخَسيفُ**: göz tarafından, yani: kıblenin sağında en uzak batı tarafından meydana gelen; onda çok su vardır... Ve onu **خَسَفْناه خَسْفاً** (çökerttik).
Ve **خسوفُ الشمسِ**: kıyamet günü: onun göğe girmesi; sanki bir deliğe dürülmüş gibi.
Ve **الخَسْفُ**: bir insana hoşlanmadığı şeyi yüklemen. Ve **الخَسْفُ**: zulüm; Şihr diliyle. **خفس**: erkeğe şöyle denir: **خَفَسْتَ** ey şu, ve **أَخْفَسْتَ**; bu kötü sözden (olandır) — arkadaşına: gücünün yettiği en çirkini söylediğin zaman.
Ve **شراب مُخْفِسٌ**: çabuk sarhoş eden; bu çirkinliktendir; çünkü ondan, söz ve fiilin çirkinliğine çıkarsın.

**سخف**: **السُّخْفُ**: aklın inceliği. Ebû Zerr hadîsinde: “Onun günlerce kaldığı, sonra açlığın **سَخْفَةَ**sini bulmadığı”; yani: onun inceliği ve zayıflığı. Ve **رجلٌ سَخيفٌ**; **السُّخْفِ**i açık. Ve bu, onun aklının **سَخْفَةِ**sindendir ve aklının **سَخافَةِ**sindendir.
Ve **ثوبٌ سخيفٌ**: dokuması ince; **السَّخافة**si açık. Neredeyse **السُّخْف** demezler; ancak özellikle akılda. **السَّخافةُ** ise her şeyde geneldir.

**فسخ**: **الفَسْخُ**: eklemin yerinden yok olması.. Düştü de ayağı çözüldü; ben onu çözdüm. Ve aralarındaki satımı **فَسَخْتُ** da **انْفَسَخَ**; yani: onu bozdum da bozuldu.
Ve **الفَسِيخُ**: şiddet anında gevşeyip dağılan zayıf.
Ve **الفَسْخُ**: sarığı çözmek; dersin ki: sarığını **أفْسَخْ**; yani: onu çöz. Ve et **انفسخ**; yani: gevşedi ve kemikten dağıldı. Ve saç deriden **انْفَسَخَ**; yalnızca ölünün saçı ve derisi için söylenir.
Ve **رجل فَسِيخٌ**: ihtiyacına erişemez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَُخْفَةُ الجوعِ رقَّتُهُ وهُزالُهُ. يقال به: سَخْفَةٌ من جوع. والسُخْفُ بالضم: رقّةُ العَقلِ. وقد سَخُف الرجل بالضم سَخافةً فهو سَخيفٌ. وساخَفْتُهُ مثل حامَقْتُهُ.

##### Türkçe

**سَُخْفَةُ الجوعِ**: onun inceliği ve zayıflığıdır. Onunla şöyle denir: **سَخْفَةٌ من جوع**. **والسُخْفُ** (ضم ile): aklın inceliğidir. Ve adam (ضم ile) **سَخُف**; **سَخافةً** (olarak), artık o **سَخيفٌ**’dir. Ve **ساخَفْتُهُ**: **حامَقْتُهُ** gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ف
خسف ، خفس ، سخف ، فسخ : مستعملة .
خسف : أبو عُبيد _ عن الأصمعي _ الْخَسْفُ :
النُّقْصان .
أبو عبيد : قال : الْخَاسِفُ : المَهْزُول .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الهيثم _ أنه
قال : الْخَسْفُ : الْجُوعُ .
والْخَاسِفُ : الجَائِعُ .
وأنشد قَوْلَ أَوْسٍ :
أَخُو قُتُراتٍ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ
إذَا لَمْ يُصِبْ لَحْماً مِنَ الوَحْشِ خَاسِفُ
قال : وخَسَفَتِ الشَّمْسُ وكَسَفَتْ : بمعنىً
واحد .
قال : وخُسِفَ بالرَّجُل _ وبالقوم _ إذا
أَخَذَتْه الأرضُ فدخل فيها .
قال الله جلّ وعزّ : ( لولا أن من الله علينا لخسف بنا ( [ القصص : 82 ] .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَسْفُ
إلْحاق الأرض الأُولَى بالثانية . والْخَسْفُ
أن يَبْلُغَ الحافِرُ إلى ماءٍ عِدٍّ : والْخَسْفُ :
الْجَوْزُ الذي يُؤْكَلُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ الْخَسِيفُ البِئْرُ
التي تُحْفَر في الحجارة ، فلا ينقَطِع ماؤُها
كَثْرَةً .
وأنشد غيره :
قَدْ نَزَحَتْ إنْ لَمْ تَكُنْ خَسِيفاَ
أَوْ يَكُنِ الْبِحْرُ لَهَا حَلِيفَا
وقال ابن بُزُرْج : ما كانت البِئْرُ خَسيفاً ،
ولقد خُسِفَتْ .
وقال الليث : الْخَسْفُ سُؤُوخُ الأرض بما
عليها .
تقول : انْخَسَفَ به الأرضُ ، وخَسَفَ الله به
الأرضَ ، وعَيْنٌ خَاسِفَةٌ وهي التي فُقِئَتْ
حتَّى غابَتْ حَدَقَتُها في الرَّأْس ، وبِئرٌ
خَسيفٌ _ إذا نُقِبَ جَبَلُها عن عَيْلَمِ الماء
فلا تَنْزَحُ أبداً .
والْخَسِيفُ من السحاب ما نشأ مِنْ قِبَلِ
العَيْنِ حَامِلَ ماءٍ كثيرٍ ، والعَيْنُ عن يمين
القِبْلَة .
والشمسُ تَخْسِفُ يوم القيامة خُسُوفاً وهو
دُخُولُها في السماء ، كأنها تكَوَّرَتْ في
جُحْرٍ .
والْخَسْفُ أن يُحَمِّلَكَ إنْسَانٌ ما تَكْرَهُ .
أبو زيد والأصمعيُّ : خَسَفَ المكانُ
يَخْسِفُ ، وخَسَفَهُ الله ، رواه عنهما أبو
عبيد .
وقال الفرَّاءُ : عَيْنٌ خَاسِفٌ _ إذا غارتْ
والبِئْرُ خَسِيفٌ لا غَيْرُ ، وناقةٌ خَسِيفٌ :
غَزِيرَةٌ سريعةُ القَطْعِ في الشتاء .
وقد خَسَفْنَاها خَسْفاً .
والْخَسْفُ الْجَوْزُ _ بِلُغَةِ الشِّحْر .
أبو عمرو : الْخَسْفُ الذُّلُّ . والْخَسْفُ
الجُوعُ ، والْخَسْفُ غُؤُورُ العَيْن ، والْخُسُفُ
النُّقَّةُ من الرِّجَال .
ويقال في الجَوْزِ والذُّلِّ : خُسْفٌ أيضاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ يقالُ للغلام
الخفيف النَّشِيط : خَاسِفٌ وخَاشِفٌ ،
ومِزاقٌ وقَضِيبٌ ، ومُنْهَمكٌ .
خفس : قال ابن المُظَفِّرِ : يقال للرَّجُلِ :
خَفَسْتَ يا هذا وأَخْفَسْتَ ، وهو من سُوء
القول _ إذا قُلْتَ لصاحبك أَقْبَحَ ما تَقْدِرُ
عليه .
قال : والشَّرَابُ الْمُخْفِسُ : السَّرِيعُ
الإسْكَارِ ، واشْتِقَاقُه من الْقُبْح ، ألا ترى
أنه يَخْرُجُ من سُكْره إلى قُبْحِ القوْل
والفِعْل ؟ .
وقال الفرَّاء _ في كتاب ) ( المَصَادِرِ ) ( يقال :
أَخْفِسْ _ أي : أقِلَّ المَاءَ ، وأَكْثِر النَّبِيذَ ،
وكذلك : أَعْرِقْ .
ورَوَى أبو العباس _ عن عمروٍ عن أبيه _
أنه قال : الْخَفِيسُ : الشَّرَاب الكَثيرُ
المِزَاج .
قال : وشَرَابُ مُخْفَسٌ _ إذا أُكْثِرَ ماؤُه ،
وهذا ضدُّ ما قاله الفرَّاء .
وقال أبو عمرو : الْخَفْسُ : الاستهزاء
والْخَفْسُ : الأكْلُ القَلِيل .
وكان أبو الهَيْثم _ فيما أخبرني المنذِرِيُّ
عنه _ يُنْكِرُ قولَ الفرَّاء _ في الشراب
الْمُخْفَسِ _ إنَّه الَّذي أُكْثِرَ نَبِيذُه وأُقِلَّ ماؤُه .
سخف : قال الليث : السُّخْفُ رِقَّةُ الْعَقْل ،
ورجُلٌ سَخِيفُ العَقْل : بَيِّنُ السُّخْفِ وهذا
من سَخْفَةِ عَقْلِك ، وسَخَافَةِ عقلك ، وثوبٌ
سَخِيفٌ : رقِيقُ النَّسج ، بَيِّنُ السَّخَافَة
لا يكادون يقولون : ) ( السُّخْفُ ) ( إلا في
العقل خاصَّةً ، والسَّخَافَةُ عامٌّ في كل شيء
نَحْوُ السحاب والسِّقَاءَ _ إذا تغَيَّر وبَلِيَ _
والعُشْبِ السَّخِيفِ ، والرجُلِ السَّخِيفِ .
وفي حديث أبي ذَرٍّ : ) ( أَنَّهُ لَبِثَ أَيَّاماً فَمَا
وَجَدَ سَخْفَةَ الّجُوعِ _ أَيْ : رِقَّتَهُ وَهُزَالَهُ ) ( .
عمرو _ عن أبيه _ قال : السَّخْفُ رِقَّةُ
العَيش ، والسَّخْفُ ضعف العقل .
ابن شميل : أرضٌ مُسْخِفَةٌ : قَلِيلَةُ الكَلأ _
أُخِذَ من الثوب السَّخِيفِ .
فسخ : قال الليث : الْفَسْخُ زوالُ المَفْصِلِ عن
موضعه .
يقال : وَقَعَ ، فانْفَسَخَتْ قَدَمُه وفَسَخْتُهُ أنا .
ويقال : فَسَخْتُ البيع بين البَيِّعَيْنِ فانْفَسَخَ
البيعُ _ أي : نَقَضْتُهُ فانتقض .
والْفَسِيخُ : الضَّعِيفُ المُتَفَسِّخُ عند الشِّدَّة ،
واللحمُ إذا أَصَلَّ ألْفَسَخَ وَتَفَسَّخَ عن
الْعَظْم ، وكذلك تَفَسُّخُ الْجِلْدِ عن العظم .
ويَتَفَسَّخَ الشَّعْرُ عن الْجِلْدِ ، ولا يقالُ إلا
لشَعَر الْمَيْتَةِ وجِلْدِها ، ورجلٌ فَسِيخٌ :
لا يَظْفَرُ بحاجته .
أبو عبيد _ عن الكِسائيِّ _ أَفْسَخْتُ الْقُرْآنَ :
نَسِيتُهُ .
قال . وقال غيره : فَسَخْتُ الشيء _ إذا
فرَّقْتُهُ ، وفَسَخْت يَدَه فَسْخاً _ بغير ألف .

##### Türkçe

خ س ف
**خسف** ، **خفس** ، **سخف** ، **فسخ** : kullanımdadır.
**خسف** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _ **الْخَسْفُ** :
eksilme.
Ebû Ubeyd : dedi: **الْخَاسِفُ** : zayıf düşmüş (cılız).
Ve bana el-Münzirî _ Ebû’l-Heysem’den _ onun
dediğini haber verdi: **الْخَسْفُ** : açlık.
Ve **الْخَاسِفُ** : aç olan.
Ve Evs’in sözünü inşâd etti:
أَخُو قُتُراتٍ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ
إذَا لَمْ يُصِبْ لَحْماً مِنَ الوَحْشِ خَاسِفُ
dedi: ve **خَسَفَتِ الشَّمْسُ** ve **كَسَفَتْ** : bir tek
mânâdadır.
dedi: ve **خُسِفَ بالرَّجُل** _ ve kavimle _ ne zaman ki
yer onu aldı da onun içine girdi.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( لولا أن من الله علينا لخسف بنا ( [ القصص : 82 ] .
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi: **الْخَسْفُ** :
birinci yerin ikinciye ilhak edilmesi. Ve **الْخَسْفُ** :
kazanın, çok suya ulaşmasıdır: ve **الْخَسْفُ** :
yenilen cevizdir.
Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _ **الْخَسِيفُ** : kuyu;
taşlarda kazılır, suyu kesilmez,
çokluk sebebiyle.
Ve başkası inşâd etti:
قَدْ نَزَحَتْ إنْ لَمْ تَكُنْ خَسِيفاَ
أَوْ يَكُنِ الْبِحْرُ لَهَا حَلِيفَا
İbn Büzürc dedi: kuyu **خَسِيفاً** olmadı,
hâlbuki gerçekten **خُسِفَتْ**.
Leys dedi: **الْخَسْفُ** : yerin, üzerindekilerle birlikte çökmesidir.
dersin ki: **انْخَسَفَ به الأرضُ** , ve Allah onunla
yeri çökertti; ve **عَيْنٌ خَاسِفَةٌ** : o,
patlatılıp da gözbebeği başın içinde kayboluncaya kadar (içe) giden gözdür; ve
**بِئرٌ خَسيفٌ** _ eğer dağının (içi) suyun çokluğu sebebiyle yarılıp delinirse
artık asla suyu çekilip bitmez.
Ve buluttan **الْخَسِيفُ** : **العَيْنِ** tarafınca doğan,
çok su taşıyan (bulut)tur; ve **العَيْنُ** kıblenin sağ tarafındadır.
Ve güneş kıyamet günü **خُسُوفاً** ile **تَخْسِفُ**; bu,
onun göğe girmesidir; sanki o,
bir deliğin içinde dürülüp toplanmış gibidir.
Ve **الْخَسْفُ** : bir insanın sana hoşlanmadığın şeyi yükletmesidir.
Ebû Zeyd ve el-Asmaî: **خَسَفَ المكانُ**
**يَخْسِفُ** , ve Allah onu **خَسَفَهُ**; ikisinden de Ebû
Ubeyd rivayet etti.
Ferrâ dedi: **عَيْنٌ خَاسِفٌ** _ eğer çökerse;
ve kuyu **خَسِيفٌ** başka değil; ve deve **خَسِيفٌ** :
kışın bol (sütlü) ve kesimi (yürüyüşü) hızlı.
Ve onu **خَسْفاً** ile **خَسَفْنَاها**.
Ve **الْخَسْفُ** cevizdir _ **الشِّحْر** lehçesinde.
Ebû Amr: **الْخَسْفُ** : zillet. Ve **الْخَسْفُ** :
açlık; ve **الْخَسْفُ** : gözün çökmesi; ve **الْخُسُفُ** :
erkeklerden zayıf olan (cılız) kimse.
Ve ceviz ve zillet hakkında: **خُسْفٌ** da denir.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ hafif,
çevik oğlana denir: **خَاسِفٌ** ve **خَاشِفٌ** ,
ve **مِزاقٌ** ve **قَضِيبٌ** , ve **مُنْهَمكٌ**.

**خفس** : İbnü’l-Muzaffir dedi: erkeğe denir:
**خَفَسْتَ** ey şu, ve **أَخْفَسْتَ**; bu, kötü
sözdendir _ arkadaşına gücünün yettiği en çirkin şeyi söylediğin zaman.
dedi: ve **الشَّرَابُ الْمُخْفِسُ** : çabuk
sarhoş eden (içki)dir; onun اشتقاق’ı çirkinliktendir; görmez misin ki
sarhoşluğundan, söz ve fiilin çirkinliğine çıkar?
Ferrâ _ **( المَصَادِرِ )** kitabında _ dedi: denir:
**أَخْفِسْ** _ yani: suyu azalt, nebîzi çoğalt;
ve aynı şekilde: **أَعْرِقْ**.
Ebû’l-Abbâs rivayet etti _ Amr’dan, babasından _
onun dediğini: **الْخَفِيسُ** : karışımı çok olan
içkidir.
dedi: ve **شَرَابُ مُخْفَسٌ** _ eğer suyu çoğaltılırsa;
bu, Ferrâ’nın dediğinin zıddıdır.
Ebû Amr dedi: **الْخَفْسُ** : alay etme.
Ve **الْخَفْسُ** : az yeme.
Ebû’l-Heysem _ el-Münzirî’nin bana ondan haber verdiğine göre _
Ferrâ’nın sözünü _ **الْمُخْفَسِ** içki hakkında _ inkâr ederdi:
onun, nebîzi çoğaltılıp suyu azaltılan şey olduğunu.

**سخف** : Leys dedi: **السُّخْفُ** aklın inceliğidir;
ve **رَجُلٌ سَخِيفُ العَقْل** : **السُّخْفِ**’ü açık olan; ve bu,
senin aklının **سَخْفَةِ**’sindendir ve aklının **سَخَافَةِ**’sindendir; ve elbise
**سَخِيفٌ** : dokuması ince; **السَّخَافَة**’si açık;
neredeyse **( السُّخْفُ )** demezler, ancak
özellikle akılda; **السَّخَافَةُ** ise her şeyde geneldir;
bulut ve kırba gibi _ değiştiği ve eskidiği zaman _
ve **العُشْبِ السَّخِيفِ** ve **الرَّجُلِ السَّخِيفِ** gibi.
Ebû Zerr hadîsinde: **( أَنَّهُ لَبِثَ أَيَّاماً فَمَا وَجَدَ سَخْفَةَ الّجُوعِ _ أَيْ : رِقَّتَهُ وَهُزَالَهُ )**.
Amr _ babasından _ dedi: **السَّخْفُ** geçimin inceliğidir;
ve **السَّخْفُ** aklın zayıflığıdır.
İbn Şümeyl: **أرضٌ مُسْخِفَةٌ** : otu az olan (yer) _
**الثوب السَّخِيفِ**’ten alınmıştır.

**فسخ** : Leys dedi: **الْفَسْخُ** eklemin,
yerinden ayrılmasıdır.
denir: düştü de ayağı **انْفَسَخَتْ**; ve ben onu **فَسَخْتُهُ**.
Ve denir: iki satıcı arasında satışı **فَسَخْتُ** da satış **انْفَسَخَ**;
yani: onu bozdum da bozuldu.
Ve **الْفَسِيخُ** : şiddet anında gevşeyip dağılan zayıf (şey)dir;
ve et, eğer gevşerse, **أَلْفَسَخَ** ve kemikten
**تَفَسَّخَ**; ve aynı şekilde derinin kemikten **تَفَسُّخُ**’u.
Ve saç deriden **يَتَفَسَّخَ**; ancak
leşin saçı ve derisi için söylenir; ve adam **فَسِيخٌ** :
ihtiyacına erişemez.
Ebû Ubeyd _ el-Kisâî’den _ **أَفْسَخْتُ الْقُرْآنَ** :
onu unuttum.
dedi. Ve başkası dedi: **فَسَخْتُ** şeyi _ eğer
onu ayırıp dağıttıysan; ve elini **فَسَخْتُ** **فَسْخاً** _ ألف’sız.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد الورَم، وهو ذلك القياس.
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(سخف) السين والخاء والفاء أصلٌ مطَّرد يدلُّ على خفّة. قالوا: السُّخْفُ: الخفّة في كلِّ شيء، حتّى في السَّحاب. قال الخليل: السُّخْف في العقل خاصة، والسَّخافة عامّةٌ في كلِّ شيء. ويقال وجدت سَخْفَة من جوع، وهي خِفّـةٌ تعتري الإنسانَ إذا جاعَ.
(سخل) السين والخاء واللام أصلٌ مطرد صحيح ينقاس، يدلُّ على حَقَارة وضَعف. من ذلك السَّخْل من ولد الضّأن، وهو الصّغير الضَّعيف، والأنثى سَخلة. ومنه سَخّلتِ النَّخلة([2])، إذا كانت ذاتَ شِيص، وهو التَّمر الذي لا يشتدُّ نواه. والسُّخَّل: الرّجال الأراذل، لا واحد لـه من لفظه. ويقال كواكبُ مَسخُولة، إذا كانت مجهولة. وهو قول القائل:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])وذكر بعضُهم أنَّ هذيلاً تقول: سخَلْت الرجلَ، إذا عبتَه.
(سخم) السين والخاء والميم أصلٌ مطَّرد مستقيم، يدلُّ على اللِّين والسواد. يقال شَعرٌ سُخَاميّ: أسود لَيِّن. كذا حُدِّثنا به عن الخليل. وحدّثني عليّ بن إبراهيم القطَّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، قال: قال الأصمعي: وأما الشَّعر السُّخام، فهو الليِّن الحَسن، وليس هو من السَّواد. ويقال للخمر سُخامِيَّة إذا كانت ليِّنة سَلِسَة. قال ابن السكِّيت: ثوب سُخَامٌ: ليِّن. وقطنٌ سُخامٌ([4]). قال:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّخيمة، وهي الموجدة في النَّفس. ويقال سَخَّم الله وجهه، وهو من السُّخام، وهو سواد القِدْر.
(سخن) السين والخاء والنون أصل صحيح مطَّرد منقاس، يدل على حرارةٍ في الشيء. من ذلك سخّنت الماء. وماءٌ سُخْن وسَخِينٌ. وتقول: يوم سُخْنٌ وساخن وسَُخْنانٌ، وليلة سُخْنة وسَُخْنَانة. وقد سَخُن يومُنا. وسخِنَتْ عينهُ بالكسر تَسخَن. وأسخن الله عينَه. ويقولون إنَّ دَمعة الغَمِّ تكون حارّة. واحتُجَّ بقولهم: أقرّ الله عينَه. وهذا كلامٌ لا بأس به. والمِسْخَنة: قُدَيرةٌ كأنَّهَا تَوْر. والسَّخينة: حَسَاءٌ يُتّخَذُ من دقيق. وقال: قريشٌ([6]) يعيَّرُون بأكل السَّخينة، ويُسَمَّون بذلك، وهو قولهم:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])والتَّساخين: الخِفَاف([8]). وممكنٌ أن تكون سمِّيَت  بذلك لأنها تُسَخِّن على لُبسها القَدَم. وليس ببعيد.
(سخي) السين والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على اتّساعٍ في شيءٍ وانفراج. الأصل فيه قولهم: سَخَيْتُ القِدر وسَخَوتُها، إذا جعلتَ لِلنارِ تحتها مَذْهباً.
ومن الباب: سَخَاوِيُّ الأرض، قال قوم: السَّخاويّ: سعة المفازة. وقول بعضهم "سَخَاوَِى الفلا"([9])، قال ابن الأعرابيّ: واحدةُ السخاوَِى سَخْواةٌ. وقال أيضاً: السَّخْواءُ([10]) الأرض السَّهلة. قال أهل اللغة: ومن هذا القياس: السّخاء:  الجُود؛ يقال سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء، يمدّ ويقصر. * والسَّخِيّ: الجواد.
ومما شذَّ عن الباب: السَّخا، مقصورٌ: ظَلْع يكون من أن يثِبَ البعيرُ بالحِمْل فتعترض ريحٌ بين جِلْدِهِ وكَتِفه، فيقال بعيرٌ سَخٍ.
(سخب) السين والخاء والباء كلمةٌ لا يقاس عليها. يقولون: السِّخاب: قِلاَدَةٌ من قَرنفُلٍ أو غيره، وليس فيها من الجواهر شيء، والجمع سُخُب.
(سخت) السين والخاء والتاء ليس أصلاً، وما أحسَِب الكلام الذي فيه من محض اللغة. يقولون للشيء الصُّلب سَخْتٌ وسِخْتيتٌ. ثم يقولون أمرٌ مِسخاتٌ([11]) إذا ضعُف وذهب. وهذان مختلفانِ، ولذلك قُلْنا إنَّ البابَ في نفسه ليس بأصل. على أنَّهم حكوا عن أبي زيد: اسْخَاتّ الجُرح: ذهب ورَمُه. فأمّا السُّخْت الذي ذكرناه عن ثعلب في آخر كتابه، فقد قيل إنَّه السُّخْد([12]). وهو على ذلك من المشكوك فيه.
--------------ـــــ
([1]) نص ثعلب في آخر كتاب الفصيح 98: "ويقال له من ذوات الخف السخت والسخد".
([2]) في  الأصل: "الناقة"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "الراكب"، صوابه من المجمل واللسان وما يقتضيه السياق.
([4]) البيتان سبق إنشادهما في (2: 182) في مادة (خسل) على أنه يقال: "كواكب مخسولة".
([5]) كذا ورد إنشاده، وفي اللسان (سخم) مع نسبته إلى جندل بن المثنى الطهوي:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6])  في الأصل: "قوم".
([7]) البيت لخداش بن زهير العامري كما في العمدة : (1: 46)، وحماسة ابن الشجري 31. وهو أول من لقب قريشاً "سخينة".
([8]) ذكر في اللسان أن مفردها "التسخان" بالفتح، وأنه معرب من "تَشْكَنْ" الفارسية. وهو اسم غطاء من أغطية الرأس كان العلماء والموابذة  يأخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، وأنَّ اللغويين من العرب أخطؤوا  في تفسيره بالخف.
([9]) في المجمل: "الفلاة".
([10]) في الأصل: "السخوة"، صوابه من المجمل.
([11]) هذه الكلمة لم أجدها في غير المقاييس.
([12]) السخت، بالضم، والسخد كذلك: الماء الذي يكون على رأس الولد.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الخاء** وما يثلثهما )
(**سخد**) **السين** ve**الخاء** ve**الدال** bir asıldır. Onda **السَّخْد** vardır; o, çocukla birlikte çıkan sudur. Bundan dolayı denir: “Falanca **مُسْخَداً** olarak sabahladı”; yani, nefsi pıhtılaşmış, ağır olarak sabahladı. Ve bazen, doğanın karnından, yemeden önce çıkan şeye: **السُّخْد** dediler. Bu, hakkında ihtilaf edilmiştir: onlardan kimi **سُخْد** der, onlardan kimi **التاء** ile **سُخْت** der. Bize, **ثَعْلب**’den, **الفصيح** diye adlandırdığı kitabının sonunda, bununla böyle rivayet edildi([1]). Dil ehlinden bazıları dedi: Şüphesiz **السُّخْد** şişliktir; ve o, o kıyastır.

(**سخر**) **السين** ve**الخاء** ve**الراء** düzgün, istikrarlı bir asıldır; hakir görmeye ve zelil kılmaya delâlet eder. Bundan, bizim sözümüz: “Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّر** etti”; bu, onu emrine ve iradesine boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿**وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ**﴾ [الجاثية 13]. Ve denir: adam **سُخْرةُ**; işte çalıştırılır, ve **سُخْرةٌ** da (denir), eğer kendisiyle alay ediliyorsa. Eğer o bunu yapıyorsa, **سُخَرَة** dersin; **الخاء** ve**الراء**’yı fetha ile. Ve denir: gemiler **سواخِرُ مَوَاخِرُ**. **السَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş olanlardır. **المواخر**: suyu yaran, onu delenlerdir. باب’dan: “Ondan **سَخِرت** ettim”; yani onunla alay ettim. Ve hâlâ derler: “Onunla **سخِرت** ettim”; ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون**﴾ [هود 38].

(**سخف**) **السين** ve**الخاء** ve**الفاء** düzgün bir asıldır; hafifliğe delâlet eder. Dediler: **السُّخْفُ**: her şeyde hafifliktir; hatta bulutta bile. **الخليل** dedi: **السُّخْف** özellikle akıldadır; **السَّخافة** ise her şeyde geneldir. Ve denir: “Açlıktan bir **سَخْفَة** buldum”; o, insan acıktığında ona arız olan bir hafifliktir.

(**سخل**) **السين** ve**الخاء** ve**اللام** ölçüye vurulan, sahih, düzgün bir asıldır; hakirlik ve zayıflığa delâlet eder. Bundan: koyun yavrusundan **السَّخْل**; o, küçük zayıftır; dişisi **سَخلة**’dir. Ondan: “Hurma ağacı **سَخّلتِ**”([2]); yani **شِيص** sahibi oldu; o, çekirdeği sertleşmeyen hurmadır. **السُّخَّل**: rezil erkeklerdir; onun lafzından tekili yoktur. Ve denir: yıldızlar **مَسخُولة**; eğer meçhul iseler. Bu, söyleyenin sözüdür:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])Bazıları zikretti ki **هذيل** şöyle der: “Adamı **سخَلْت** ettim”; yani onu ayıpladım.

(**سخم**) **السين** ve**الخاء** ve**الميم** düzgün, istikrarlı bir asıldır; yumuşaklığa ve siyahlığa delâlet eder. Denir: **شَعرٌ سُخَاميّ**: siyah, yumuşak. Bize **الخليل**’den bununla böyle rivayet edildi. Ve bana **عليّ بن إبراهيم القطَّان**, **علي بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den rivayet etti; dedi ki: **الأصمعي** dedi: “Ama **الشَّعر السُّخام**, o yumuşak, güzel olandır; o, siyahlıktan değildir.” Ve şaraba **سُخامِيَّة** denir; eğer yumuşak, akıcı ise. **ابن السكِّيت** dedi: elbise **سُخَامٌ**: yumuşak. Ve pamuk **سُخامٌ**([4]). Dedi:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
Bu asıldan şâz olan şeylerden: **السَّخيمة**; o, nefisteki kin/öfkedir. Ve denir: “Allah onun yüzünü **سَخَّم** etsin”; o, **السُّخام**’dandır; o da tencerenin karasıdır.

(**سخن**) **السين** ve**الخاء** ve**النون** sahih, istikrarlı, ölçüye vurulan bir asıldır; şeyde bir hararete delâlet eder. Bundan: suyu **سخّنت** ettim. Ve su **سُخْن** ve **سَخِينٌ**’dir. Ve dersin: gün **سُخْنٌ** ve **ساخن** ve **سَُخْنانٌ**; gece **سُخْنة** ve **سَُخْنَانة**. Ve günümüz **سَخُن** oldu. Ve gözü, kesre ile, **سخِنَتْ**; **تَسخَن**. Ve Allah onun gözünü **أسخن** etsin. Ve derler ki: kederin gözyaşı sıcak olur. Ve onların sözüyle delil getirildi: “Allah onun gözünü **أقرّ** etsin.” Bu, sakıncası olmayan bir sözdür. **المِسْخَنة**: küçük bir tencere; sanki o bir leğendir. **السَّخينة**: undan yapılan bir çorbadır. Ve dedi: **قريشٌ**([6]) **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanır ve bununla adlandırılırlardı; bu, onların sözüdür:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])**التَّساخين**: mestlerdir([8]). Ve mümkündür ki, ayağı giymesi üzerine ısıttığı için bununla adlandırılmıştır. Uzak değildir.

(**سخي**) **السين** ve**الخاء** ve illetli harf bir tek asıldır; bir şeyde genişliğe ve açılmaya delâlet eder. Aslı, onların sözü: “Tencereyi **سَخَيْتُ** ettim ve onu **سَخَوتُ** ettim”; yani altındaki ateş için bir geçit yaptın.
Ve باب’dan: yerin **سَخَاوِيُّ**’si. Bir kavim dedi: **السَّخاويّ**: çölün genişliğidir. Bazılarının sözü: “**سَخَاوَِى الفلا**”([9]). **ابن الأعرابيّ** dedi: **السخاوَِى**’nin bir tanesi **سَخْواةٌ**’dır. Ve yine dedi: **السَّخْواءُ**([10]) yer, düz/kolay yerdir. Dil ehli dedi: Ve bu kıyastandır: **السّخاء**: cömertlik; denir: **سخا** **يسخُو** **سَخَاوةً** ve **سَخَاء**; uzatır ve kısaltır. * Ve **السَّخِيّ**: cömerttir.
Ve باب’dan şâz olan şeylerden: **السَّخا**, maksûr: deve yükle sıçradığında, derisi ile küreği arasına bir rüzgâr girip araya girdiğinden olan bir topallıktır; bu sebeple “deve **سَخٍ**” denir.

(**سخب**) **السين** ve**الخاء** ve**الباء** kıyas olunmayan bir kelimedir. Derler: **السِّخاب**: karanfilden veya başkasından bir gerdanlıktır; onda mücevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُب**’dur.

(**سخت**) **السين** ve**الخاء** ve**التاء** bir asıl değildir; ve onda olan sözün, sırf dilden olduğunu sanmıyorum. Katı şeye **سَخْتٌ** ve **سِخْتيتٌ** derler. Sonra derler: iş **مِسخاتٌ**([11]); eğer zayıfladı ve gitti ise. Bu ikisi farklıdır; bundan dolayı dedik ki: باب kendi içinde bir asıl değildir. Şu var ki, **أبي زيد**’den naklettiler: yara **اسْخَاتّ** etti; şişliği gitti. Ama **ثعلب**’den kitabının sonunda zikrettiğimiz **السُّخْت**’a gelince: onun **السُّخْد** olduğu söylenmiştir([12]). O da buna göre şüpheli olandandır.

--------------ـــــ
([1]) **ثعلب**’in **الفصيح** kitabının sonunda (98) metni: “Ve ona, çift tırnaklılardan **السخت** ve **السخد** denir.”
([2]) Asılda: “**الناقة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) Asılda: “**الراكب**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır ve bağlamın gerektirdiğidir.
([4]) İki beyit daha önce (2: 182)’de (**خسل**) maddesinde, “**كواكب مخسولة** denir” diye okunmuştu.
([5]) Böyle okunarak gelmiştir; **اللسان** (**سخم**)’de, **جندل بن المثنى الطهوي**’ye nispetiyle:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6]) Asılda: “**قوم**”.
([7]) Beyit, **خداش بن زهير العامري**’nindir; **العمدة**: (1: 46) ve **حماسة ابن الشجري** 31’de olduğu üzere. **قريش**’e “**سخينة**” lakabını ilk takan odur.
([8]) **اللسان**’da, onun müfredinin fetha ile “**التسخان**” olduğu ve Farsça “**تَشْكَنْ**”den muarreb olduğu zikredildi. O, baş örtülerinden bir örtünün adıdır; âlimler ve mecûsî din adamları onu, başkaları dışında özellikle başlarına alırlardı; ve Araplardan lugatçılar, onu mest diye tefsir etmekte hata ettiler.
([9]) **المجمل**’de: “**الفلاة**”.
([10]) Asılda: “**السخوة**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([11]) Bu kelimeyi, **المقاييس**’ten başka bir yerde bulmadım.
([12]) **السخت**, damme ile, ve **السخد** de böyledir: çocuğun başı üzerinde bulunan sudur.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س خ ف
فيه سخف وهو سخيف العقل‏:‏ ناقصه‏.‏
قال‏:‏ وأمـك حيـن تذكر أم صدق ولكن ابنها طبع سخيف وقد سخف الثوب سخافة وهو سخيف النسج‏.‏
وأجد على كبدي سخفة من جوع وهي رقة الكبد وخفة تعتري الجائع وسخفني الجوع تسخيفاً‏.‏

##### Türkçe

س خ ف
Onda **سخف** vardır; ve o, akılca **سخيف**tir: onun noksanıdır.
Dedi: “Ve annen, anneyi andığın vakit, doğru bir annedir; fakat onun oğlu tabiatça **سخيف**tir.” Ve elbise **سخف** oldu, **سخافة** olarak; ve o, dokuması bakımından **سخيف**tir.
Ve ciğerimde açlıktan bir **سخفة** bulurum; o, ciğerin inceliğidir ve aç olana arız olan hafifliktir. Ve açlık beni **سخفني** etti, **تسخيفاً**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السخْفُ والسَّخْفُ والسَّخافةُ: رِقَّةُ العقل. سَخُفَ، بالضم، سَخافةً، فهو سَخِيفٌ، ورجل سَخِيف العَقلِ بَيِّنُ السَّخْفِ، وهذا من سُخْفةِ عَقْلِك. والسَّخْفُ: ضَعْف العقل، وقالوا: ما أَسْخَفَه قال سيبويه: وقع التعجب فيه ما أَفْعَلَه وإن كان كالخُلُق لأَنه ليس بِلَوْنٍ ولا بِخِلْقةٍ فيه، وإنما هو من نُقْصانِ العقل، وقد ذكر ذلك في باب الحُمْق. وساخَفْتُه: مثل حامَقْته، وسَخُفَ السِّقاءُ سُخْفاً: وهَى. وثَوْبٌ سَخِيفٌ: رقيق النسْج بَيِّنُ السَّخافةِ، والسَّخافة عامٌ في كل شيء نحو السَّحاب والسَّقاء إذا تَغَيَّرَ وبَليَ، والعُشْبِ السَّخيفِ، والرجلِ السخِيفِ. وسَحاب سَخيف: رقيق، وكلُّ ما رَقَّ، فقد سَخُفَ. ولا يكادون يستعملون السُّخْفَ إِلا في رِقة العقل خاصّة. وسَخْفة الجوعِ: رِقَّتُه وهُزالُه. وفي حديث إسلام أَبي ذر: أَنه لَبِثَ أَياماً فما وجد سَخْفةَ الجوع أَي رقته وهزاله. ويقال: به سخفة من جوع. أَبو عمرو: السخف، بالفتح، رِقَّةُ العيش، وبالضم رقة العقل، وقيل: هي الخفَّة التي تعتري الإنسان إذا جاع من السخف، وهي الخفة في العقل وغيره. وأَرض مَسْخَفةٌ: قليلة الكلإِ، أُخِذ من الثوب السَّخِيفِ. وأَسْخَفَ الرجلُ: رَقَّ مالُه وقَلَّ؛ قال رؤبة:
وإن تَشَكَّيْت من الإسْخاف
ونَصْل سَخِيفٌ: طويل عَريض؛ عن أَبي حنيفة. والسَّخْفُ: موضع.

##### Türkçe

**السخْفُ** ve **السَّخْفُ** ve **السَّخافةُ**: aklın inceliği. **سَخُفَ**, ötre ile, **سَخافةً**, o hâlde o **سَخِيفٌ**’dir; ve aklı **سَخِيفٌ** olan adam, **السَّخْفِ**i apaçık olan (kimsedir); ve bu, senin aklının **سُخْفةِ**sindendir. Ve **السَّخْفُ**: aklın zayıflığıdır. Ve dediler: “Onu ne kadar **أَسْخَفَه**!”; Sîbeveyh dedi: onda taaccüb, **ما أَفْعَلَه** (kalıbı) üzere vâki olmuştur; her ne kadar huy gibi ise de; çünkü o, bir renk ile de değildir, onda bir yaratılış ile de değildir; ancak o, aklın eksikliğindendir; bunu **الحُمْق** bâbında zikretmiştir. Ve **ساخَفْتُه**: **حامَقْته** gibidir. Ve **سَخُفَ السِّقاءُ سُخْفاً**: gevşedi. Ve **ثَوْبٌ سَخِيفٌ**: dokuması ince, **السَّخافةِ**si apaçık (olan). Ve **السَّخافة** her şeyde geneldir; **السَّحاب** ve **السَّقاء** gibi, değiştiği ve eskidiği zaman; ve **العُشْبِ السَّخيفِ**; ve **الرجلِ السخِيفِ**. Ve **سَحاب سَخيف**: ince. Ve her ne ince olduysa, muhakkak **سَخُفَ**. Ve neredeyse **السُّخْفَ**ı ancak aklın inceliğinde, özellikle, kullanırlar. Ve **سَخْفة الجوعِ**: onun inceliği ve zayıflığıdır. Ve Ebû Zerr’in İslâmı hadîsinde: onun günlerce kaldığı, sonra **سَخْفةَ الجوع**u bulmadığı; yani onun inceliğini ve zayıflığını (bulmadığı). Ve denir: onda açlıktan bir **سخفة** vardır. Ebû Amr: **السخف**, fetha ile, geçimin inceliğidir; ve ötre ile aklın inceliğidir. Ve denildi: o, insanın acıktığı zaman **السخف**ten kendisine arız olan hafifliktir; ve o, akılda ve başkasında hafifliktir. Ve **أَرض مَسْخَفةٌ**: otu az (olan); **الثوب السَّخِيفِ**ten alınmıştır. Ve **أَسْخَفَ الرجلُ**: malı inceldi ve azaldı; Rü’be dedi:
وإن تَشَكَّيْت من الإسْخاف
Ve **نَصْل سَخِيفٌ**: uzun, geniş; Ebû Hanîfe’den. Ve **السَّخْفُ**: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س خ ف * * السُّخْفُ * بوزن القفل رقة العقل وبابه طرب فهو * سَخِيفٌ

##### Türkçe

* س خ ف * * **السُّخْفُ** * **القفل** vezninde: aklın inceliği; ve onun bâbı **طرب**’dır; o hâlde o, **سَخِيفٌ**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السخف، بالفتح: رقة العيش، عن أبي عمرو. السخف، بالضم، عنه أيضا، والفتح، عن غيره. السخفة: كقرصة، والسخافة، مثل سحابة: رقة العقل، وغيره، وقيل: هي الخفة التي تعتري الإنسان إذا جاع.
 وقد سخف الرجل، ككرم، سخافة: فهو سخيف، ويقال: السخفة: ضعف العقل، وقيل: نقصانه. وسخفة الجوع، بالفتح، ويضم: رقته وهزاله، يقال: به سخفة من جوع، وبه فسر حديث أبي ذر الغفاري، رضي الله عنه، أنه قال:) دخلت بين الكعبة وأستارها، فلبثت بها ثلاثين من بين يوم وليلة، ومالى بها طعام إلا ماء زمزم، فسمنت حتى تكسرت عكن بطني، وما وجدت على كبدي سخفة جوع(.
 وثوب سخيف: قليل الغزل وقيل: رقيق النسج، بين السخافة.
 ورجل سخيف العقل: نزق خفيف، قال المغيرة بن جبناء يهجو أخاه صخرا:
  وأمك حين تنسب أم صدق                      ولكن ابنها طبع سخـيف

  أو كل مارق فقد سخف، ولا يكادون يستعملون السخف بالضم، إلا في رقة العقل خاصة والسخافة في كل شيء، كالسحاب، والسقاء، والعشب، والثوب، وغيرها، قال ابن شميل: أرض مسخفة، كمحسنة: قليلة الكلإ، أخذ من الثوب السخيف.
 وساخفه، مساخفة: مثل حامقه.
 والسخف: ع، عن ابن دريد، وقد صحفه المصنف، فذكره في الجيم أيضا.
 وسخف السقاء، ككرم، سخفا، بالضم: إذا وهي وتغير وبلى: وقد مر قريبا من قول الليث: إن السخف مخصوص في العقل، والسخافة عام في كل شيء، فالمناسب أن يكون مصدر سخف السقاء سخافة، ككرامة، فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: أسخف الرجل: قل ماله ورق، قال رؤبة:
  إن تشكيت من الإسخاف وقالوا: ما أسخفه، قال سيبويه: وقع التعجب فيه ما أفعله، وإن كان كالخلق، لأنه ليس بلون ولا بخلقة فيه، وإنما هو من نقصان العقل وقد ذكر ذلك في باب الحمق.
 وسحاب سخيف: رقيق، وعشب سخيف، كذلك.
 ونصل سخيف: طويل عريض، عن أبي حنيفة.
 وسخفه الجوع، تسخيفا، كما في الأساس.

##### Türkçe

**السخف**, fetih ile: geçimin inceliği, Ebû Amr’dan. **السخف**, damme ile, ondan da; fetih (ile) ise başkasından. **السخفة**: **قرصة** gibi; ve **السخافة**, **سحابة** misali: aklın inceliği, ve başkası; ve denildi ki: o, insan acıkınca ona arız olan hafifliktir.

Ve adam **سخف** etti, **كرم** gibi, **سخافة** (olarak): artık o **سخيف**tir; ve denilir: **السخفة**: aklın zayıflığıdır; ve denildi ki: onun eksilmesidir. Ve açlığın **سخفة**si, fetih ile, ve damme de edilir: onun inceliği ve zayıflığıdır; denilir: onda açlıktan bir **سخفة** vardır; ve bununla Ebû Zer el-Gıfârî’nin, Allah ondan razı olsun, hadisi tefsir edilmiştir; onun dediği (şudur): “**الكعبة** ile onun örtüleri arasına girdim; onda, bir gün ve geceden otuz (gün) arasında kaldım; ve orada benim için **زمزم** suyundan başka yiyecek yoktu; şişmanladım, ta ki karnımın kıvrımları kırılıp parçalandı; ve ciğerim üzerinde açlık **سخفة**si bulmadım.”

Ve **سخيف** elbise: ipliği az; ve denildi ki: dokuması ince; **السخافة**si açık.

Ve aklı **سخيف** adam: atılgan, hafif; el-Muğîre b. Cebnâ, kardeşi Sahr’ı hicvederek dedi ki:
  Annen, nisbet edildiğinde, doğru bir annedir;                      fakat onun oğlu tabiatça **سخيف**tir

Ve her **مارق** mutlaka **سخف** etmiştir; ve onlar, damme ile **السخف**i, ancak aklın inceliğinde özellikle, neredeyse kullanmazlar; **السخافة** ise her şeyde (kullanılır): bulut gibi, kırba gibi, ot gibi, elbise gibi ve başkaları. İbn Şümeyl dedi ki: **مسخفة** yer, **محسنة** gibi: otu az; **سخيف** elbiseden alınmıştır.

Ve onunla **ساخفه**, **مساخفة** (olarak): **حامقه** gibi.

Ve **السخف**: bir yer adıdır, İbn Düreyd’den; ve musannif onu tashîf etti de onu **الجيم**de de zikretti.

Ve kırbanın **سخف**i, **كرم** gibi, **سخفا** (olarak), damme ile: gevşediği, değiştiği ve eskidiği zaman; ve Leys’in sözünden az önce geçti: “**السخف** akılda tahsis edilmiştir, **السخافة** ise her şeyde geneldir”; öyleyse uygun olan, kırbanın **سخف**inin masdarı **سخافة**, **كرامة** gibi, olmasıdır; öyleyse düşün.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: adam **أسخف** etti: malı azaldı ve inceldi; Rü’be dedi ki:
  Eğer **الإسخاف**tan şikâyet ettiysen ve “Onu ne kadar **أسخف**!” dedilerse, Sîbeveyh dedi ki: onda taaccüb, **ما أفعله** (kalıbı) ile vâki olmuştur; her ne kadar **الخلق** gibi ise de; çünkü o ne bir renktir ne de onda bir yaratılıştır; ancak o, aklın eksilmesindendir; bunu **الحمق** bâbında zikretmiştir.

**سخيف** bulut: ince; ve **سخيف** ot, aynı şekilde.

**سخيف** ok ucu: uzun, geniş; Ebû Hanîfe’den.

Ve açlık onu **سخفه** etti, **تسخيفا** (olarak), **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَخُفَ
1 سَخُفَ ذ , [aor. سَخُفَ ,] inf. n. سَخَافَةٌ (Mgh, Msb, TA) and سُخْفٌ, or, accord. to Kh, the former only, (Msb,) said of a garment, or piece of cloth, (Mgh, Msb, TA,) It was, or became, thin, flimsy, or unsubstantial; (Msb;) scanty in the yarn; (Mgh, Msb;) or thin in texture. (TA.) And سَخُفَ, (TA,) inf. n. سَخَافَةٌ, said of anything, It was, or became, thin, slender, or unsubstantial. (Msb, * TA. [See سَخَافَةٌ below, voce سُخْفٌ.]) And سَخُفَ, inf. n. سُخْفٌ, (K,) or rather سَخَافَةٌ, accord. to what is said below of a distinction between these two ns., (TA,) said of a skin for water or milk, It was, or became, unsound, (K, TA,) altered for the worse, old, and worn out. (TA.) ― -b2- سَخُفَ, aor. سَخَافَةٌ, [or سُخْفٌ, q. v. infrà,] is also said of a man, meaning He was, or became, slender, or shallow, or weak, in intellect. (S, K. *) And it is also said of the intellect, meaning It was, or became, slender, &c. (K, * TK.)

سخّفهُ
2 سخّفهُ ذ , inf. n. تَسْخِيفٌ, [It rendered him thin, lean, or emaciated,] said of hunger. (A, TA.)

ساخفهُ
3 ساخفهُ ذ , (S, K,) inf. n. مُسَاخَفَةٌ, (TA,) i. q. حَامَقَهُ [He aided him in his foolishness, or stupidity]. (S, K.) -A2- مُسَاخَفَةٌ signifies [also] The showing, or making a show of, foolishness or stupidity. (KL.)

اسخف
4 اسخف ذ , inf. n. اـِسْخَافٌ, said of a man, His property became little, or scanty. (TA.) -A2- مَا أَسْخَفَهُ How [slender, shallow, weak,] deficient, or defective, is he in intellect! (Sb, TA.)

استسخفهُ
10 استسخفهُ ذ He deemed him slender, shallow, or weak, in intellect: but this is perhaps postclassical.]

سَخْفٌ
سَخْفٌ ذ Slenderness of the means of subsistence. (AA, K.) ― -b2- See also the next paragraph.

سُخْفٌ
سُخْفٌ ذ (AA, JK, S, Mgh, Msb, K) and ↓ سَخْفٌ (JK, K) and ↓ سُخْفَةٌ and ↓ سَخَافَةٌ (K) Slenderness, shallowness, or weakness, of intellect, (AA, JK, S, Mgh, Msb, K,) &c.: (K:) or, as some say, a lightness [of body] incident to a man when he is hungry: [but it is not clearly shown whether this refer to all of the foregoing words or only to the last, or last two, of them: (see سَخْفَة, below:)] and some say that ↓ سُخْفَةٌ signifies weakness of intellect; or deficiency thereof: (TA:) or سُخْفٌ is in the intellect; and ↓ سَخَافَةٌ is [thinness, &c., (see 1,)] in everything; (Kh, Msb, K, TA;) as, for instance, in clouds, and in a skin for water or milk, and in herbage, and in a garment, or piece of cloth, &c. (TA.)

سَخْفَةُ الجُوعِ
سَخْفَةُ الجُوعِ ذ , (S, K,) and ↓ سُخْفَتُهُ, (JK, K,) The thinness, and leanness, or emaciation, consequent upon hunger. (JK, S, K.) One says, بِهِ سَخْفَةٌ مِنَ الجَوعِ In him is thinness, &c., consequent upon hunger. (S, TA.)

سُخْفَةٌ
سُخْفَةٌ ذ : see سُخْفٌ, in two places: ― -b2- and see the paragraph here next preceding.

سَخِيفٌ
سَخِيفٌ ذ , applied to a garment, or piece of cloth, (JK, Mgh, Msb, K, TA,) Thin, flimsy, or unsubstantial; (Msb;) scanty in the yarn; (Mgh, Msb;) or thin in texture. (JK, TA.) It is also applied to anything, as, for instance, clouds (سَحَاب), and herbage, (JK,) in both of these cases meaning Thin; (TA;) and to a skin for water or milk [as meaning unsound, altered for the worse, old, and worn out; see 1]: (JK:) and to the iron head or blade of an arrow or a spear or the like as meaning long and broad [and app. thin]. (AHn, TA.) ― -b2- Also, applied to a man, Slender, or shallow, or weak, in intellect: (JK, S, Mgh, Msb, K: *) and, thus applied, (K,) or سَخِيفُ العَقْلِ, (TA,) lightwitted; or light, or unsteady, in intellect: (K, TA:) from the same epithet applied to a garment, or piece of cloth. (Mgh, Msb.)

سَخَافَةٌ
سَخَافَةٌ ذ : see سُخْفٌ, in two places. [And see also 1, of which it is an inf. n.]

أَرْضٌ مُسْخِفَةٌ
أَرْضٌ مُسْخِفَةٌ ذ A land in which is little herbage: (ISh, K:) from سَخِيفٌ as an epithet applied to a garment, or piece of cloth. (TA.) [See also ارض مُسْحَفَةٌ, in art. سحف.]

##### Türkçe

سَخُفَ
1 **سَخُفَ** **ذ** , [muzâri‘ **سَخُفَ** ,] mastar ismi **سَخَافَةٌ** (Mgh, Msb, TA) ve **سُخْفٌ**, yahut Kh’ye göre birincisi yalnızca, (Msb,) bir elbise yahut bir kumaş parçası hakkında söylenir, (Mgh, Msb, TA,) İnce, gevşek/dökük, yahut dayanıksız oldu; (Msb;) ipliği az oldu; (Mgh, Msb;) yahut dokusu ince oldu. (TA.) Ve **سَخُفَ**, (TA,) mastar ismi **سَخَافَةٌ**, herhangi bir şey hakkında söylenir, İnce, narin, yahut dayanıksız oldu. (Msb, * TA. [Aşağıda, **سُخْفٌ** maddesinde **سَخَافَةٌ**’ye bak.]) Ve **سَخُفَ**, mastar ismi **سُخْفٌ**, (K,) yahut daha doğrusu **سَخَافَةٌ**, bu iki mastar arasında bir ayırım bulunduğuna dair aşağıda söylenene göre, (TA,) su yahut süt için bir tulum hakkında söylenir, Sağlam olmadı, (K, TA,) daha kötüye değişti, eskidi ve yıprandı. (TA.) ― -b2- **سَخُفَ**, muzâri‘ **سَخَافَةٌ**, [yahut **سُخْفٌ**, aşağıda bk.,] bir adam hakkında da söylenir; mânâsı: Akılda ince, yahut sığ, yahut zayıf oldu. (S, K. *) Ve akıl hakkında da söylenir; mânâsı: İnce oldu, vb. (K, * TK.)

سخّفهُ
2 **سخّفهُ** **ذ** , mastar ismi **تَسْخِيفٌ**, [Onu ince, zayıf, yahut erimiş kıldı,] açlık hakkında söylenir. (A, TA.)

ساخفهُ
3 **ساخفهُ** **ذ** , (S, K,) mastar ismi **مُسَاخَفَةٌ**, (TA,) **حَامَقَهُ** ile aynı mânâdadır [Onun ahmaklığında yahut budalalığında ona yardım etti]. (S, K.) -A2- **مُسَاخَفَةٌ** [ayrıca] ahmaklığı yahut budalalığı göstermek, yahut gösterişini yapmak, mânâsına gelir. (KL.)

اسخف
4 **اسخف** **ذ** , mastar ismi **اـِسْخَافٌ**, bir adam hakkında söylenir: Malı az oldu, yahut kıt oldu. (TA.) -A2- **مَا أَسْخَفَهُ** Akılda ne kadar [ince, sığ, zayıf,] eksik yahut kusurludur! (Sb, TA.)

استسخفهُ
10 **استسخفهُ** **ذ** Onu akılda ince, sığ, yahut zayıf saydı: fakat bu belki klasik sonrasıdandır.]

سَخْفٌ
**سَخْفٌ** **ذ** Geçim vasıtalarının inceliği/azlığı. (AA, K.) ― -b2- Sonraki paragrafa da bak.

سُخْفٌ
**سُخْفٌ** **ذ** (AA, JK, S, Mgh, Msb, K) ve ↓ **سَخْفٌ** (JK, K) ve ↓ **سُخْفَةٌ** ve ↓ **سَخَافَةٌ** (K) Akılda incelik, sığlık, yahut zayıflık, (AA, JK, S, Mgh, Msb, K,) vb.: (K:) yahut bazılarının dediğine göre, aç olduğu zaman bir adama arız olan bir hafiflik [bedende]: [fakat bunun, yukarıdaki lafızların hepsine mi yoksa yalnız sonuncuya yahut son ikiye mi râci olduğu açıkça gösterilmemiştir: (aşağıda **سَخْفَة**’ye bak:)] ve bazıları der ki ↓ **سُخْفَةٌ** aklın zayıflığına; yahut onun eksikliğine delâlet eder: (TA:) yahut **سُخْفٌ** akıldadır; ve ↓ **سَخَافَةٌ** [incelik, vb., (1’e bak,)] her şeydedir; (Kh, Msb, K, TA;) meselâ bulutlarda, ve su yahut süt için bir tulumda, ve ottalarda, ve bir elbisede yahut bir kumaş parçasında, vb. (TA.)

سَخْفَةُ الجُوعِ
**سَخْفَةُ الجُوعِ** **ذ** , (S, K,) ve ↓ **سُخْفَتُهُ**, (JK, K,) Açlığın sonucu olan incelik, ve zayıflık, yahut erime. (JK, S, K.) Şöyle denir: **بِهِ سَخْفَةٌ مِنَ الجَوعِ** Onda açlığın sonucu olan incelik, vb. vardır. (S, TA.)

سُخْفَةٌ
**سُخْفَةٌ** **ذ** : iki yerde **سُخْفٌ**’e bak: ― -b2- ve burada bir önceki paragrafa da bak.

سَخِيفٌ
**سَخِيفٌ** **ذ** , bir elbiseye yahut bir kumaş parçasına nisbetle, (JK, Mgh, Msb, K, TA,) İnce, gevşek/dökük, yahut dayanıksız; (Msb;) ipliği az; (Mgh, Msb;) yahut dokusu ince. (JK, TA.) Herhangi bir şeye de nisbet edilir; meselâ bulutlar (**سَحَاب**), ve otlar, (JK,) bu ikisinin her birinde mânâ: İnce; (TA;) ve su yahut süt için bir tuluma [mânâ: sağlam olmayan, daha kötüye değişmiş, eski ve yıpranmış; 1’e bak]: (JK:) ve bir okun yahut bir mızrağın yahut benzerinin demir başına yahut ağzına, mânâ: uzun ve geniş [ve görünüşe göre ince]. (AHn, TA.) ― -b2- Yine, bir adama nisbetle: Akılda ince, yahut sığ, yahut zayıf: (JK, S, Mgh, Msb, K: *) ve böyle nisbet edildiğinde, (K,) yahut **سَخِيفُ العَقْلِ**, (TA,) aklı hafif; yahut akılda hafif, yahut dengesiz: (K, TA:) bir elbiseye yahut bir kumaş parçasına nisbet edilen aynı sıfattan. (Mgh, Msb.)

سَخَافَةٌ
**سَخَافَةٌ** **ذ** : iki yerde **سُخْفٌ**’e bak. [Ve ayrıca 1’e de bak; onun mastar ismidir.]

أَرْضٌ مُسْخِفَةٌ
**أَرْضٌ مُسْخِفَةٌ** **ذ** Otu az olan bir arazi: (ISh, K:) bir elbiseye yahut bir kumaş parçasına nisbetle bir sıfat olarak **سَخِيفٌ**’den. (TA.) [Ayrıca **سحف** maddesinde **ارض مُسْحَفَةٌ**’ye de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخُفَ
سَخُفَ U ( n. ac. سَخَاْفَة 22t ),
a.  Was thin, flimsy; was scanty.

b.  Was weak-minded, empty-headed, shallow.

سَخْف
سَخْف 1 ,
a.  Weakness of mind, shallowness, feebleness.

b.  Scantiness, scarcity.

سَخْفَة
سَخْفَة 1t ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

c.  Thinness.

سُخْف
سُخْف 3 ,
a.  see 1 .

سُخْفَة
سُخْفَة 3t ,  سَخَاْفَة 22t ,
a.  Thinness.

سَخِيْف
سَخِيْف 25 ,
a.  Thin, flimsy.

b.  Weak-minded, shallow, weak, feeble.

##### Türkçe

**سَخُفَ**
**سَخُفَ** U ( n. ac. **سَخَاْفَة** 22t ),
a. İnce idi, dayanıksız idi; kıt idi.

b. Zihni zayıf idi, boş kafalı idi, sığ idi.

**سَخْف**
**سَخْف** 1 ,
a. Zihin zayıflığı, sığlık, güçsüzlük.

b. Kıtlık, azlık.

**سَخْفَة**
**سَخْفَة** 1t ,
a. 1 (a), (b)’ye bak.

c. İncelik.

**سُخْف**
**سُخْف** 3 ,
a. 1’e bak.

**سُخْفَة**
**سُخْفَة** 3t ,  **سَخَاْفَة** 22t ,
a. İncelik.

**سَخِيْف**
**سَخِيْف** 25 ,
a. İnce, dayanıksız.

b. Zihni zayıf, sığ, zayıf, güçsüz.
