# سخم (س-خ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - خ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والميم معهما
خ م س، س خ م، س م خ، م س خ مستعملات خمس: الخُماسيِّ والخُماسِيَّةُ من الوصائف: ما كان طوله خَمْسَة أشبارٍ، ولا يقال: سُداسيٌّ ولا سُباعيٌّ في هذا، وفي غير ذلك: الخماسيّ: ما بلغ خَمْسَةً، وكذلك السُّداسيُّ والعُشارِيُّ.
والخميسيُّ والمَخْمُوسُ من الثوب: الذي طوله خَمْسُ أذرع، ويقال: بل الخمِيسيُّ: ثوبٌ منسوبٌ إلى ملكٍ من ملوك اليمن كان أمر بعملِ هذه الثياب، فنسبت إليه.
والخَمْسُ: تأنيث الخَمْسة. والخَمْسُ: أخذك واحداً من خَمْسةٍ، تقول: خَمَسْتُ مال فلانٍ، وتقول: هذا خامِسُ خَمْسةٍ، أي: واحد من خمسة. والخُمْسُ: جزء من خَمْسة، وخَمَسْتُ القوم، أي: تموا بي خَمْسة.
والخِمْسُ: شرب الإبل يوم الرابع من يوم صدرت، لأنهم يَحْسِبُون يوم الصدر فيه.
والخَمِيسُ: الجيشُ. والخَمِيسُ: الخُمْسُ، كالعشير من العشر.
والأَخْماس: برودٌ من برود اليمن.
والمُخامِسُ: الذي يقاسمك الخُمْسَ وتقاسمهُ.
سخم: السُّخامُ: دخان القدر معروف. والسُّخام: الشيء اللين.
والسَّخِيمةُ: الموجدة في النفس، والسَّخْمُ: مصدره... وقد سَخِمْتُ بصدره، أي: أغضبته، وسَلَلْت سَخِيمتَهُ بقولٍ طيب، وجمعها: سَخائِمُ.
وشعر سُخامٌ، أسود لين. وخمر سُخاميَة: لون يضرب إلى السواد، قال:
فبتُّ كأني شارب بعد هَجْعَةٍ		سُخامِيَّةً حَمْراءَ تُحْسَبُ عَنْدَما
وسَخَّمْتُ وَجْهَهُ: سَوَّدْتُهُ.
والسُّخام: الريش اللين يكون تحت ريش الطائر، الواحدة بالهاء سمخ: السَّماخُ: لغة في الصماخ، وهو والج الأذن عند الدماغ. وسَمَخْتُه أَسْمَخُهُ، إذا أصبت سِماخَهُ فعقرتهُ. وسَمَخَني لشدة صوته وكثرة كلامه. ولغة تميم: الصَّمْخُ والصِّماخ.
مسخ: المَسْخُ: تحويل خلقٍ عن صورته، وكذلك المشوه الخلقِ.
والمَسِيخُ من الناس: الذي لا ملاحة له، ومن الطعام: الذي لا ملح فيه. ومن الفواكه: الذي لا طعم له. وقد مَسُخَ مَساخَةً. قال:
وأنت مَسِيخٌ كلحمِ الحُوار		فلا أنتَ حُلْوٌ ولا أنْتَ مُرَ
والماسِخِيُّ: القَوَاس، ويقالُ: بل القِسِيّ تُنْسَبُ إلى ما سِخةٍ، وهو حي من الأزد، ويقال: بل نُسِبَتْ إلى الذي مَسَخَها.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte

**خ م س**، **س خ م**، **س م خ**، **م س خ** kullanılmış beştir: **الخُماسيِّ** ve **الخُماسِيَّةُ** vasıflardan: uzunluğu beş karış olan şey; ve bunda “altılı” denilmez ve “yedili” de denilmez; ve bunun dışında: **الخماسيّ**: beşe ulaşan şey, ve كذلك **السُّداسيُّ** ve **العُشارِيُّ**.

Ve **الخميسيُّ** ve **المَخْمُوسُ** elbiseden: uzunluğu beş arşın olan; ve denilir: bilakis **الخمِيسيُّ**: Yemen krallarından bir krala nispet edilen bir elbisedir; bu elbiselerin yapılmasını emretmişti, ona nispet edildi.

Ve **الخَمْسُ**: **الخَمْسة**’nin müennesi. Ve **الخَمْسُ**: beşten birini almandır; dersin: **خَمَسْتُ** falanın malını; ve dersin: bu, beşin beşincisidir; yani: beşten bir. Ve **الخُمْسُ**: beşten bir parçadır; ve **خَمَسْتُ** kavmi, yani: benimle beş tamam oldular.

Ve **الخِمْسُ**: develerin, döndükleri günden dördüncü gün içmesi; çünkü onlar dönüş gününü onun içinde sayarlar.

Ve **الخَمِيسُ**: ordudur. Ve **الخَمِيسُ**: **الخُمْسُ**tur; **العشير**’in **العشر**’den olması gibi.

Ve **الأَخْماس**: Yemen bürdelerinden bürdelerdir.

Ve **المُخامِسُ**: seninle **الخُمْسَ**ü paylaşan ve onunla paylaştığın kimsedir.

**سخم**: **السُّخامُ**: tencerenin dumanı, bilinen. Ve **السُّخام**: yumuşak şey.

Ve **السَّخِيمةُ**: nefisteki kin/öfkelenme. Ve **السَّخْمُ**: onun masdarıdır... ve **سَخِمْتُ** onun göğsüyle, yani: onu öfkelendirdim; ve **سَلَلْت** onun **سَخِيمتَهُ**nu güzel bir sözle; ve onun çoğulu: **سَخائِمُ**.

Ve **سُخامٌ** saç: siyah, yumuşak. Ve **سُخاميَة** şarap: siyahlığa çalan bir renk. Dedi ki:
فبتُّ كأني شارب بعد هَجْعَةٍ		سُخامِيَّةً حَمْراءَ تُحْسَبُ عَنْدَما

Ve **سَخَّمْتُ** onun yüzünü: onu kararttım.

Ve **السُّخام**: kuşun tüyünün altında bulunan yumuşak tüylerdir; bir tanesi **الهاء** ile.

**سمخ**: **السَّماخُ**: **الصماخ** hakkında bir lugattır; ve o, beynin yanında kulağın iç boşluğudur. Ve **سَمَخْتُه** **أَسْمَخُهُ**, onun **سِماخَهُ**unu vurup da onu yaraladığın zaman. Ve şiddetli sesi ve çok konuşması sebebiyle beni **سَمَخَ**. Ve Temîm’in lugatı: **الصَّمْخُ** ve **الصِّماخ**.

**مسخ**: **المَسْخُ**: bir yaratılışı suretinden çevirmektir; ve كذلك yaratılışı çirkin olan.

Ve insanlardan **المَسِيخُ**: güzelliği olmayan; ve yiyecekten: tuzu olmayan; ve meyvelerden: tadı olmayan. Ve **مَسُخَ** **مَساخَةً**. Dedi ki:
وأنت مَسِيخٌ كلحمِ الحُوار		فلا أنتَ حُلْوٌ ولا أنْتَ مُرَ

Ve **الماسِخِيُّ**: yaylardır; ve denilir: bilakis yaylar **ما سِخةٍ**’ye nispet edilir; ve o, Ezd’den bir kabiledir; ve denilir: bilakis onu **مَسَخَ** edene nispet edilmiştir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السُخْمَةُ: السوادُ. والأَسْخَمُ: الأسود. والسُخامُ، بالضم: سَواد القِدر. وسَخَّمَ الله وجهَه، أي سوَّده. ويقال: هذا ثوبٌ سُخامُ المَسِّ، إذا كان ليِّن المسّ مثل الخزّ. وريشٌ سُخامٌ، أي ليِّن المسّ رقيقٌ. وقطنٌ سُخامٌ، وهو من السَواد. وقال يصف سراباً:
كأنَّه بالصَحْصَحانِ الأَنْجَلأِ
قُطْنٌ سُخامٌ بأيادي غُزَّلِ
ومنه قيل للخمر سُخامٌ وسُخامِيَّةٌ، إذا كانت ليِّنَةً سلسةً. والسَخيمَةُ: الضغينةُ والموجِدةُ في النفس.

##### Türkçe

**السُخْمَةُ**: siyahlık. Ve **الأَسْخَمُ**: siyah. Ve **السُخامُ**, (başındaki harf) ötre ile: tencerenin siyahlığı. Ve “**سَخَّمَ الله وجهَه**”, yani onu siyahlaştırdı. Ve denilir: “bu, dokunuşu **سُخامُ المَسِّ** olan bir elbisedir”; eğer dokunuşu kadife gibi yumuşak ise. Ve **ريشٌ سُخامٌ**, yani dokunuşu yumuşak, ince(ce)dir. Ve **قطنٌ سُخامٌ**, o da siyahlıktandır. Ve bir serabı vasfederken dedi ki:
Sanki o, geniş düzlükte, açık(ça)
Eğiricilerin ellerinde **قطنٌ سُخامٌ**(dur)
Ve bundan dolayı şaraba **سُخامٌ** ve **سُخامِيَّةٌ** denildi; eğer yumuşak, akıcı ise. Ve **السَخيمَةُ**: kin ve nefisteki öfke/rahatsızlık.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س م
خمس ، سخم ، سمخ ، مسخ : مستعملة .
خمس : قال ابن شميل : يقال : غُلاَمٌ خُمَاسِيٌّ
ورُباعِيٌّ .
قال : خَمْسةُ أَشْبارٍ ، وأَرْبَعَةُ أَشْبَارٍ وإِنَّمَا
يقال : خُمَاسِيٌّ ورُباعِيٌّ فيمنْ يَزْدادُ طُولاً .
ويقال في الثوب : سُباعِيٌّ .
وقال الليث : الخُماسِيٌّ والْخُمَاسِيَّةُ من
الوَصائِفِ ما كان طولُه خمسةَ أَشْبَارٍ .
قال : ولا يقال : سُداسِيٌّ ولا سُباعيٌّ . .
إذا بلغ ستَّة أَشبار وسبعة أشبار .
قال : وفي غير ذلك : الخُماسِيُّ : ما بلغ
خمسةً . وكذلك السُدَاسيُّ والعُشاريُّ
والْخَمْسُ تأنيثُ خَمْسةٍ ، والخمْسُ أَخْذُك
واحِداً من خَمْسةٍ ، تقول : خَمَسْتُ مال
فلان ، وخَمَسْتُ القومَ _ أي تَمُّوا بِيَ
خمسةً ، والخُمسُ جُزْءٌ من خمسة ،
والْخِمْسُ شُرْبُ الإبل يَوْمِ الرَّابع من يوم
صَدَرَتْ _ لأنهم يحْسُبُونَ يومض الصدَرِ فيه .
قلتُ : هذا غَلطٌ . . لا يُحْسَبُ يومُ الصدَر
في وِرْدِ النَّعَمِ ، والْخِمْسُ أن تشْرَبَ يومَ
وِرْدِها ، وتَصدُرَ يَوْمَهَا ذلك ، وتَظَلَّ بعد
ذلك اليوم في المرعَى ثلاثةَ أيام سوى يوم
الصَّدَر ، وترِدَ اليَوْمَ الرَّابعَ ، فذلك
الْخِمْسُ .
وإبِلٌ خَامِسَةٌ وخوَامِسُ ، ويقال : فَلاَةٌ
خِمسٌ _ إذا انْتَاط ماؤها حتى يَكُون وِرْدُ
النَّعم في اليوم الرَّابع ، سِوَى اليوم الذي
شَرِبَتْ فيه وَصَدَرت .
وَيقال : خِمْسٌ بَصْبَاصٌ ، وَقَعْقَاعٌ _ إذا لم
يكن في سَيرِها إلى الماء وتِيرَةٌ ، وَلا فُتُورٌ
لبُعْدِه .
وقال ابن السِّكِّيتِ : يقال في مَثل : ) ( لَيْتَنَا
في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ ) ( _ أي : ليتنا تَقَارَبْنَا .
ويُرَاد ) ( بأَخماس ) ( أَنَّ طُولَها خَمْسةُ أشبار .
والبُرْدَةُ شِمْلَةٌ من صُوفٍ مُخَطَّطَةٌ ، وجمْعُهَا
الْبُرَدُ .
وقال ابنُ السِّكِّيتِ في قول الشاعر :
وَذَلِكَ ضَرْبُ أَخْماسٍ أُرِيدَتْ
لأسْدَاسٍ عَسَى أَلاَّ تكُونَا
قال : وقال أبو عمرو : هذا كقولك :
) ( شَشْ بَنْج ) ( ، وهو أن يُظْهِرَ خَمْسةً يُريدُ
ستَّةً .
وقال أبو عُبَيْدَة : قالوا : ضَرْبُ أَخْمَاسٍ
لأَسْدَاسٍ .
يقال للذي يقَدِّم الأمر ، يُرِيدُ به غيره فَيَأْتِيه
من أوَّله ، فَيَعْمَلُ فيه رُوَيداً رُوَيداً .
قال : والْخِمْسُ : الْوِرْدُ يومَ الخامس من
يوم صَدرِها ، والسِّدْسُ : الوِرْدُ يومَ
السادس .
وقال محمد بنُ سَهل _ رَاوِيةُ الكُمَيتِ _ :
إذا أراد الرجلُ سَفَراً بعيداً عوَّدَ إِبِلَه أن
تشرَبَ خِمساً ثم سِدْساً حتى إذا رُفعتْ في
السقيْ صَبَرْت .
ويقال لصاحب الإبل التي تَرِدُ خِمْساً :
مُخْمِسٌ :
وأنشد أبو عمرو بْنُ العَلاَء :
يُثِيرُ وَيُذْرِي تُرْبَهَا وَيُهِيلُهُ
إثَارَةَ نَبَّاثِ الْهَوَاجِرِ مُخْمِسِ
وقال ابن السِّكِّيت : خَمَسْتُ القومَ
أَخْمُسُهُمْ خَمساً _ إذا أَخَذْتُ خُمْسَ
أموالهم ، أو كُنْتَ لهم خامِساً والْخِمْسُ
من أَظماء الإبل .
وَقال الليث : الخَميسُ : الْجَيْشُ ،
والخميس : يوم من أَيَّام الأُسْبُوع ، وثلاثة
أَخْمِسَةٍ وخُمَاسَ ومَخْمَسَ ، كما يقال : ثُنَاءَ
وَمَثْنَى ورُبَاعَ ومَرْبَعَ .
قال : والخَميسُ ، والمَخْمُوسُ _ من
الثَّوْب _ : الذي طُولهُ خَمْسُ أَذْرُع .
ويقال : بل الخَميسُ ثَوْبٌ منسوبٌ إلى
مَلِكٍ من مُلوُك اليمنِ ، كان أَمَرَ بعمل هذه
الثِّياب ، فنُسِبَتْ إليه .
وفي حديث مُعَاذٍ : ) ( أَنَّه كانَ يَقُول بِالْيَمَنِ :
ائْتُوني بِخَميسٍ أَوْ لَبيسٍ آخذُهُ مِنْكُمْ في
الصَّدَقَةِ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الخَميسُ
الثّوْبُ الذي طُولُه خَمْسُ أَذْرُعٍ .
قال أبو عُبَيدٍ : ويقال له : مَخْمُوسٌ .
وأنشد قول عَبِيدٍ :
هاتِيك تَحْملُني وَأَبْيَضَ صَارِماً
وَمُذَرَّباً في مَارِنٍ مَخْمُوسِ
قال وكان أبو عَمْرو بنُ العلاء يقول : إنما
قيل للثَّوْبِ : خَمِيسٌ _ لأن أولَ مَن عَمِله
ملِكٌ باليمن يقال له : الخِمْسُ أمر بعمل
هذه الثياب ، فنُسِبَتْ إليه _ وأنشَد قول
الأَعْشَى :
يَوماً تَراها كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الخِمْسِ
وَيَوْماً أَدِيمَها نَغِلا
ويقال : هما في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ _ إذا تقاربا
واجْتَمَعا ، واصطلحا .
وأنشد ابن السِّكِّيت :
صَيَّرَني جُودُ يَدَيهِ وَمَن
أَهوَاهُ في بُرْدَةِ أخمَاسِ
كأنه اشتَرَى له جاريةً ، أو ساق مَهْرَ امرأته
عنه .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هما في بُرْدةٍ
أخماسٍ _ أي : يفعلان فعلا واحداً كأنهما
في ثوبٍ واحدٍ ، لاشتباههما .
سمخ : قال الليث : السِّمَاخُ لُغَةٌ في الصِّماخ ،
وهو وَالِجُ الأُذُنِ عند الدِّماغ ، وسَمَخْتُه
أَسْمَخُه إذا أَصَبتُ سِماخَهُ فعقَرْتَه .
ويقال : سَمَخَنِي ، لشدَّة صوته وكثرةِ
كلامِه ، ولُغة تميم : الصَّمْخُ .
ويقال : فلانٌ يَضْرِبُ أخماساً لأَسْدَاسٍ
_ إذا كان يُخَادِع ويَحتالُ يُظْهِرُ خمسةً وهو
يريدُ سِتَّةً .
وأخبرني المنذريُّ _ عن ثعلب عن ابن
الأعرابي _ : ضَرْبُ أخماس لأسْدَاسٍ أي :
يُظْهِرُ غيرَ ما يُضْمِرُ .
قال : والخَميسُ : الجَيْشُ الجَرَّارُ .
وقال أبو عمرٍ و : الخَمِيسُ : الجَيش
الخَشِنُ .
وقال ابن السِّكِّيت : يُقال : صُمْنا خَمْساً
من الشَّهْر ، فيُغَلِّبُون اللّيالِيَ عَلَى الأيَّام ،
وإنما يَقعُ الصِّيام عَلَى الأيام ، لأنَّ ليلَةَ
كلِّ يومٍ قَبْلَهُ ، فإذا أظهروا الأيام قالوا :
صُمنا خمْسَة أيام ، وكذلك أقمنا عنده عَشْراً بين يومٍ وليلة غلَّبوا التَّأْنيثَ _ كما
قال النَّابغةُ الْجَعْدِيُّ :
أقَامَتْ ثلاثاً بَيْنَ يوْمٍ وَلَيْلةٍ
يَكُونُ النّكيرُ أنْ تُضِيفَ وتَجْأَرَا
ويقال : له خَمْسٌ من الإبل ، وإن عَنَيْتَ
أجْمَالاً _ لأن الإبل مؤنَّثةٌ ، وكذلك : له
خَمْسٌ من الغنم ، وإن عَنيْتَ أَكْبُشاً _ لأن
الغنمَ مُؤنَّثةٌ .
سخم : أبو عبيد _ عن الأمويِّ : السُّخَامُ :
سَوادُ الْقِدْرِ _ يقال منه سَخَّمْتُ وَجْهَهُ .
قال : وقال الأصمعي : وأَما الشَّعْرُ السُّخامُ
فهو اللَّينُ الْحَسَنُ ، وليس هو من السَّوادِ .
ويقال للخمر : سُخامٌ _ إذا كانت ليِّنَةً
سَلِسَةً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ سَخَّمتُ الماءَ
وأَوْغَرْتُه _ إذا سَخَّنْتُهُ .
وقال الليث : السَّخْمُ مصدرُ السَّخيمَةِ وهي
الموْجِدَةُ _ في النّفس _ والْحِقْدُ ، وقد
سَخِمْتُ بصَدْرِ فُلانٍ _ إذا أَغْضبْتُهُ وَسَلَلْتُ
سَخِيمتَهُ بالْقَوْلِ اللطيف والتَّرَضِّي .
قال : والسُّخَاميُّ _ من الخمرِ _ لَوْنٌ
يَضربُ إلى السَّوادِ ، وَالسُّخَامُ : الرِّيشُ
اللَّينُ الذي تحتَ الرِّيش من الطَّيرِ ،
والواحِدَةُ بالهاء .
وقال في الشَّعْرِ السُّخَامِ : إنَّه اللَّين .
مسخ : قال الليث : المَسْخُ تحويلُ خَلْقٍ إلى
صُورَةٍ أخرى ، وكذلك المُشوُّهُ الْخلْقِ .
قال : والمسيخُ من الناسِ : الذي لا مَلاَحةَ
له ، ومِنَ الطعامِ : الذي لا مِلْحَ فيه ، ومن
الْفَواكِهِ ، مَالاَ طَعْمَ لهُ .
وقد مَسُخَ مَسَاخَةً .
أبو عبيد : مَسَخْتُ النَّاقَةَ أَمْسَخُهَا مَسْخاً
_ إذا هَزَلْتُهاَ وَأَدْبَرْتُهَا .
وقال الكُمَيْتُ _ يَذْكُرُ نَاقَةً :
لَمْ يَقْتَعِدْها الْمُعَجِّلُونَ وَلَمْ
يَمْسَخْ مَطَاهَا الْوُسُوقُ والْقَتَبُ
قال : وَمَسَحْتُ النَّاقَةَ بالْحَاءِ إذا هَزَلْتهَا . . .
يقال بالْحَاءِ وَالْخَاءِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي : مَسَخْتُ
النّاقَةَ . . . بِالْخَاءِ .
أبو عبيد _ عن ابن الكَلْبِيِّ _ قال : أَوَّلُ مَنْ
عَمِلَ الْقِسِيَّ المَاسِخِيَّةَ من العرب _ :
ماسِخَةُ ، وهو رجلٌ من الأَزْدِ ، فلذلك قيل
لِلْقِسِيِّ : مَاسِخِيَّةٌ ، وَأَنشد غيرُه :
كَقوْسِ الْمَاسِخيِّ أَرَنَّ فِيهَا
مِنَ الشِّرَعِيِّ مربوعٌ مَتِينُ
وقال النَّضْرُ : الطعامُ الْمَسِيخُ : الذي لا مِلْحَ
فيه ، ولا طَعْمَ لهُ ، ولا لون .
وقال مُدْرِكٌ الْقَيْسِيُّ : هو الْمَلِيخُ أيضاً .
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
توكلت على الله

##### Türkçe

خ س م
**خمس** , **سخم** , **سمخ** , **مسخ** : kullanımdadır.

**خمس** : İbn Şümeyl dedi: “**غُلاَمٌ خُمَاسِيٌّ** ve **ورُباعِيٌّ**” denir.
Dedi: **خَمْسةُ أَشْبارٍ** ve **أَرْبَعَةُ أَشْبَارٍ**; ancak **خُمَاسِيٌّ** ve **رُباعِيٌّ** ancak boyca uzayan kimse hakkında söylenir.
Ve elbise hakkında: **سُباعِيٌّ** denir.
Leys dedi: **الخُماسِيٌّ** ve **الْخُمَاسِيَّةُ** vasıflardandır; uzunluğu **خمسةَ أَشْبَارٍ** olan şeydir.
Dedi: Altı arşın ve yedi arşın olunca **سُداسِيٌّ** da denmez, **سُباعيٌّ** de denmez. . .
Dedi: Bunun dışında: **الخُماسِيُّ**: beşe ulaşan şeydir. Aynı şekilde **السُدَاسيُّ** ve **العُشاريُّ**.
Ve **الْخَمْسُ** , **خَمْسةٍ**’nin müennesi; **والخمْسُ** beşten birini almandır; “Falanın malını **خَمَسْتُ**” dersin; ve “kavmi **خَمَسْتُ**” (yani benimle beş oldular) dersin.
Ve **الخُمسُ** beşten bir parçadır.
Ve **الْخِمْسُ** develerin, döndükleri günden itibaren dördüncü gün içmesidir; çünkü onlar dönüş gününü onun içinde sayarlar.
Ben dedim: Bu bir yanlıştır. . . Dönüş günü, hayvanların suya gelişinde sayılmaz. **والْخِمْسُ**: suya geliş gününde içmen, o gününde dönmen, sonra o günden sonra otlakta dönüş günü dışında üç gün kalman ve dördüncü gün suya gelmendir; işte bu **الْخِمْسُ**’tür.
Ve **إبِلٌ خَامِسَةٌ** ve **خوَامِسُ**.
Ve “**فَلاَةٌ خِمسٌ**” denir: suyu çekilip de hayvanların suya gelişi, içip döndüğü gün dışında dördüncü günde oluncaya kadar.
Ve “**خِمْسٌ بَصْبَاصٌ** , **وَقَعْقَاعٌ**” denir: suyun uzaklığından dolayı suya gidişinde ne bir tempo düşüklüğü ne de bir gevşeklik olmadığında.
İbnü’s-Sikkît dedi: Meselde şöyle denir: “**لَيْتَنَا في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ**” — yani: keşke birbirimize yaklaşsaydık.
Ve **بأَخماس** ile murad: onun uzunluğunun **خَمْسةُ أشبار** olmasıdır.
Ve **والبُرْدَةُ** çizgili yünden bir örtüdür; çoğulu **الْبُرَدُ**’dur.
İbnü’s-Sikkît şairin sözünde dedi:
وَذَلِكَ ضَرْبُ أَخْماسٍ أُرِيدَتْ
لأسْدَاسٍ عَسَى أَلاَّ تكُونَا
Dedi: Ebû Amr dedi: Bu, senin “**شَشْ بَنْج**” demen gibidir; o, altıyı istediği hâlde beşi ortaya koymasıdır.
Ebû Ubeyde dedi: “**ضَرْبُ أَخْمَاسٍ لأَسْدَاسٍ**” dediler.
Bir işi öne alan kimseye denir; onunla başka bir şeyi ister de ona başından gelir; onda yavaş yavaş iş görür.
Dedi: **والْخِمْسُ**: döndüğü günden itibaren beşinci gün suya geliştir; **والسِّدْسُ**: altıncı gün suya geliştir.
Muhammed b. Sehl — Kümeyt’in râvisi — dedi: Adam uzak bir yolculuk istediğinde develerini **خِمساً** sonra **سِدْساً** içmeye alıştırır; nihayet sulamada azaltılınca sabreder.
Ve **خِمْساً** suya gelen develerin sahibine: **مُخْمِسٌ** denir.
Ebû Amr b. el-Alâ’ şu beyti okudu:
يُثِيرُ وَيُذْرِي تُرْبَهَا وَيُهِيلُهُ
إثَارَةَ نَبَّاثِ الْهَوَاجِرِ مُخْمِسِ
İbnü’s-Sikkît dedi: “Kavmi **خَمَسْتُ** , onları **أَخْمُسُهُمْ** **خَمساً**” denir: mallarının **خُمْسَ**’ini aldığımda; yahut onlara beşinci olduğunda.
Ve **الْخِمْسُ** develerin susuzluk paylarındandır.
Leys dedi: **الخَميسُ**: ordudur.
Ve **الخميس**: haftanın günlerinden bir gündür.
Ve **ثلاثة أَخْمِسَةٍ** ve **خُمَاسَ** ve **مَخْمَسَ**; nasıl ki **ثُنَاءَ** ve **وَمَثْنَى** ve **رُبَاعَ** ve **مَرْبَعَ** denir.
Dedi: **الخَميسُ** ve **المَخْمُوسُ** — elbiseden — uzunluğu **خَمْسُ أَذْرُع** olan şeydir.
Ve denir ki: bilakis **الخَميسُ** Yemen krallarından bir krala nispet edilen bir elbisedir; bu elbiselerin yapılmasını emretmişti de ona nispet edildi.
Muâz’ın hadisinde: “Yemen’de şöyle derdi: ‘Bana **بَخَميسٍ** yahut **لَبيسٍ** getirin; onu sizden sadakada alayım’.”
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الخَميسُ** uzunluğu **خَمْسُ أَذْرُع** olan elbisedir.
Ebû Ubeyd dedi: Ona **مَخْمُوسٌ** da denir.
Ubeyd’in sözünü okudu:
هاتِيك تَحْملُني وَأَبْيَضَ صَارِماً
وَمُذَرَّباً في مَارِنٍ مَخْمُوسِ
Dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ şöyle derdi: Elbiseye **خَمِيسٌ** denmesi ancak şundandır: onu ilk yapan Yemen’de **الخِمْسُ** denilen bir kraldı; bu elbiselerin yapılmasını emretti de ona nispet edildi.
A‘şâ’nın sözünü okudu:
يَوماً تَراها كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الخِمْسِ
وَيَوْماً أَدِيمَها نَغِلا
Ve “Onlar **في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ**” denir: yaklaştıklarında, toplandıklarında ve barıştıklarında.
İbnü’s-Sikkît okudu:
صَيَّرَني جُودُ يَدَيهِ وَمَن
أَهوَاهُ في بُرْدَةِ أخمَاسِ
Sanki onun için bir cariye satın almış, yahut karısının mehrini onun üzerinden sevk etmiş gibidir.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: “Onlar **في بُرْدةٍ أخماسٍ**” — yani: tek bir fiil yaparlar; sanki tek bir elbise içindelermiş gibi; benzeşmelerinden dolayı.

**سمخ** : Leys dedi: **السِّمَاخُ** , **الصِّماخ**’ta bir dildir; o, beynin yanında kulağın iç deliğidir.
Ve “Onu **سَمَخْتُه أَسْمَخُه**” denir: **سِماخَهُ**’ini vurup da onu yaraladığımda.
Ve “Bana **سَمَخَنِي**” denir: sesinin şiddetinden ve sözünün çokluğundan dolayı.
Ve Temîm’in dili: **الصَّمْخُ**.
Ve “Falan **يَضْرِبُ أخماساً لأَسْدَاسٍ**” denir: aldatır ve hile yapar; beşi ortaya koyar, hâlbuki altıyı ister.
Münzirî bana haber verdi — Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den —: **ضَرْبُ أخماس لأسْدَاسٍ** yani: içinde gizlediğinin başka bir şeyini ortaya koyar.
Dedi: **الخَميسُ**: çok büyük ordudur.
Ebû Amr dedi: **الخَمِيسُ**: sert ordu.
İbnü’s-Sikkît dedi: “Ayın **خَمْساً**’ını oruç tuttuk” denir; geceleri günlere galip kılarlar; hâlbuki oruç günlere vâki olur. Çünkü her günün gecesi ondan öncedir. Günleri açıkça söylediklerinde “Beş gün oruç tuttuk” derler.
Aynı şekilde “Onun yanında **عَشْراً** bir gün ve bir gece arasında kaldık” (derler); müennesi galip kıldılar; Nâbiga el-Ca‘dî’nin dediği gibi:
أقَامَتْ ثلاثاً بَيْنَ يوْمٍ وَلَيْلةٍ
يَكُونُ النّكيرُ أنْ تُضِيفَ وتَجْأَرَا
Ve “Onun deveden **خَمْسٌ**’i var” denir; her ne kadar erkek develeri kastetsen de; çünkü **الإبل** müennestir.
Aynı şekilde: “Onun koyundan **خَمْسٌ**’i var”; her ne kadar koçu kastetsen de; çünkü **الغنم** müennestir.

**سخم** : Ebû Ubeyd — Emevî’den —: **السُّخَامُ**: tencerenin karasıdır; ondan “yüzünü **سَخَّمْتُ**” denir.
Dedi: Asmaî dedi: **الشَّعْرُ السُّخامُ** ise yumuşak güzel olandır; siyahlıktan değildir.
Ve şaraba **سُخامٌ** denir: yumuşak, akıcı olduğunda.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: suyu **سَخَّمتُ** ve onu **أَوْغَرْتُه**: onu ısıttığımda.
Leys dedi: **السَّخْمُ** , **السَّخيمَةِ**’nin masdarıdır; o da — nefiste — öfke/kin tutmadır ve kindir.
Ve “Falanın göğsüyle **سَخِمْتُ**” denir: onu öfkelendirdiğimde ve latif söz ve hoşnut etme ile onun **سَخِيمتَهُ**’ini çekip çıkardığımda.
Dedi: **السُّخَاميُّ** — şaraptan — siyahlığa çalan bir renktir.
Ve **السُّخَامُ**: kuşun tüyünün altında bulunan yumuşak tüydür; tekili **بالهاء** iledir.
Ve **الشَّعْرِ السُّخَامِ** hakkında dedi: o, yumuşak olandır.

**مسخ** : Leys dedi: **المَسْخُ** bir yaratılışı başka bir surete çevirmektir; aynı şekilde yaratılışı çirkin olan.
Dedi: İnsanlardan **المسيخُ**: güzelliği olmayan kimsedir.
Ve yemekten: tuzu olmayan; ve meyvelerden: tadı olmayan.
Ve **مَسُخَ** **مَسَاخَةً**.
Ebû Ubeyd: “Deveyi **مَسَخْتُ** , onu **أَمْسَخُهَا** **مَسْخاً**” denir: onu zayıflattığımda ve gerilettiğimde.
Kümeyt — bir deveyi anarak — dedi:
لَمْ يَقْتَعِدْها الْمُعَجِّلُونَ وَلَمْ
يَمْسَخْ مَطَاهَا الْوُسُوقُ والْقَتَبُ
Dedi: Deveyi **مَسَحْتُ** ( **بِالْحَاءِ** ile) denir: onu zayıflattığımda. . .
**بالْحَاءِ** ve **الْخَاءِ** ile söylenir.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den: Deveyi **مَسَخْتُ** . . . **بِالْخَاءِ** ile.
Ebû Ubeyd — İbnü’l-Kelbî’den — dedi: Araplardan **الْقِسِيَّ المَاسِخِيَّةَ**’yi ilk yapan: **ماسِخَةُ**’dir; o Ezd’den bir adamdır. Bundan dolayı yaylara **مَاسِخِيَّةٌ** denildi.
Ve başkası okudu:
كَقوْسِ الْمَاسِخيِّ أَرَنَّ فِيهَا
مِنَ الشِّرَعِيِّ مربوعٌ مَتِينُ
Nadr dedi: **الطعامُ الْمَسِيخُ**: içinde tuz olmayan, tadı olmayan ve rengi olmayan şeydir.
Müdrik el-Kaysî dedi: O, **الْمَلِيخُ** da’dır.

**بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ**
Allah’a tevekkül ettim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد الورَم، وهو ذلك القياس.
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(سخف) السين والخاء والفاء أصلٌ مطَّرد يدلُّ على خفّة. قالوا: السُّخْفُ: الخفّة في كلِّ شيء، حتّى في السَّحاب. قال الخليل: السُّخْف في العقل خاصة، والسَّخافة عامّةٌ في كلِّ شيء. ويقال وجدت سَخْفَة من جوع، وهي خِفّـةٌ تعتري الإنسانَ إذا جاعَ.
(سخل) السين والخاء واللام أصلٌ مطرد صحيح ينقاس، يدلُّ على حَقَارة وضَعف. من ذلك السَّخْل من ولد الضّأن، وهو الصّغير الضَّعيف، والأنثى سَخلة. ومنه سَخّلتِ النَّخلة([2])، إذا كانت ذاتَ شِيص، وهو التَّمر الذي لا يشتدُّ نواه. والسُّخَّل: الرّجال الأراذل، لا واحد لـه من لفظه. ويقال كواكبُ مَسخُولة، إذا كانت مجهولة. وهو قول القائل:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])وذكر بعضُهم أنَّ هذيلاً تقول: سخَلْت الرجلَ، إذا عبتَه.
(سخم) السين والخاء والميم أصلٌ مطَّرد مستقيم، يدلُّ على اللِّين والسواد. يقال شَعرٌ سُخَاميّ: أسود لَيِّن. كذا حُدِّثنا به عن الخليل. وحدّثني عليّ بن إبراهيم القطَّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، قال: قال الأصمعي: وأما الشَّعر السُّخام، فهو الليِّن الحَسن، وليس هو من السَّواد. ويقال للخمر سُخامِيَّة إذا كانت ليِّنة سَلِسَة. قال ابن السكِّيت: ثوب سُخَامٌ: ليِّن. وقطنٌ سُخامٌ([4]). قال:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّخيمة، وهي الموجدة في النَّفس. ويقال سَخَّم الله وجهه، وهو من السُّخام، وهو سواد القِدْر.
(سخن) السين والخاء والنون أصل صحيح مطَّرد منقاس، يدل على حرارةٍ في الشيء. من ذلك سخّنت الماء. وماءٌ سُخْن وسَخِينٌ. وتقول: يوم سُخْنٌ وساخن وسَُخْنانٌ، وليلة سُخْنة وسَُخْنَانة. وقد سَخُن يومُنا. وسخِنَتْ عينهُ بالكسر تَسخَن. وأسخن الله عينَه. ويقولون إنَّ دَمعة الغَمِّ تكون حارّة. واحتُجَّ بقولهم: أقرّ الله عينَه. وهذا كلامٌ لا بأس به. والمِسْخَنة: قُدَيرةٌ كأنَّهَا تَوْر. والسَّخينة: حَسَاءٌ يُتّخَذُ من دقيق. وقال: قريشٌ([6]) يعيَّرُون بأكل السَّخينة، ويُسَمَّون بذلك، وهو قولهم:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])والتَّساخين: الخِفَاف([8]). وممكنٌ أن تكون سمِّيَت  بذلك لأنها تُسَخِّن على لُبسها القَدَم. وليس ببعيد.
(سخي) السين والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على اتّساعٍ في شيءٍ وانفراج. الأصل فيه قولهم: سَخَيْتُ القِدر وسَخَوتُها، إذا جعلتَ لِلنارِ تحتها مَذْهباً.
ومن الباب: سَخَاوِيُّ الأرض، قال قوم: السَّخاويّ: سعة المفازة. وقول بعضهم "سَخَاوَِى الفلا"([9])، قال ابن الأعرابيّ: واحدةُ السخاوَِى سَخْواةٌ. وقال أيضاً: السَّخْواءُ([10]) الأرض السَّهلة. قال أهل اللغة: ومن هذا القياس: السّخاء:  الجُود؛ يقال سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء، يمدّ ويقصر. * والسَّخِيّ: الجواد.
ومما شذَّ عن الباب: السَّخا، مقصورٌ: ظَلْع يكون من أن يثِبَ البعيرُ بالحِمْل فتعترض ريحٌ بين جِلْدِهِ وكَتِفه، فيقال بعيرٌ سَخٍ.
(سخب) السين والخاء والباء كلمةٌ لا يقاس عليها. يقولون: السِّخاب: قِلاَدَةٌ من قَرنفُلٍ أو غيره، وليس فيها من الجواهر شيء، والجمع سُخُب.
(سخت) السين والخاء والتاء ليس أصلاً، وما أحسَِب الكلام الذي فيه من محض اللغة. يقولون للشيء الصُّلب سَخْتٌ وسِخْتيتٌ. ثم يقولون أمرٌ مِسخاتٌ([11]) إذا ضعُف وذهب. وهذان مختلفانِ، ولذلك قُلْنا إنَّ البابَ في نفسه ليس بأصل. على أنَّهم حكوا عن أبي زيد: اسْخَاتّ الجُرح: ذهب ورَمُه. فأمّا السُّخْت الذي ذكرناه عن ثعلب في آخر كتابه، فقد قيل إنَّه السُّخْد([12]). وهو على ذلك من المشكوك فيه.
--------------ـــــ
([1]) نص ثعلب في آخر كتاب الفصيح 98: "ويقال له من ذوات الخف السخت والسخد".
([2]) في  الأصل: "الناقة"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "الراكب"، صوابه من المجمل واللسان وما يقتضيه السياق.
([4]) البيتان سبق إنشادهما في (2: 182) في مادة (خسل) على أنه يقال: "كواكب مخسولة".
([5]) كذا ورد إنشاده، وفي اللسان (سخم) مع نسبته إلى جندل بن المثنى الطهوي:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6])  في الأصل: "قوم".
([7]) البيت لخداش بن زهير العامري كما في العمدة : (1: 46)، وحماسة ابن الشجري 31. وهو أول من لقب قريشاً "سخينة".
([8]) ذكر في اللسان أن مفردها "التسخان" بالفتح، وأنه معرب من "تَشْكَنْ" الفارسية. وهو اسم غطاء من أغطية الرأس كان العلماء والموابذة  يأخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، وأنَّ اللغويين من العرب أخطؤوا  في تفسيره بالخف.
([9]) في المجمل: "الفلاة".
([10]) في الأصل: "السخوة"، صوابه من المجمل.
([11]) هذه الكلمة لم أجدها في غير المقاييس.
([12]) السخت، بالضم، والسخد كذلك: الماء الذي يكون على رأس الولد.

ـ

##### Türkçe

(سîn ve **الخاء** ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler bâbı)

(**سخد**) **السين** ve **الخاء** ve **الدال** bir asıldır. Onda **السَّخْد** vardır; o, çocukla birlikte çıkan sudur. Bu yüzden denir: “Falân **مُسْخَداً** olarak sabahladı”, yani nefsi pıhtılaşmış, ağır olarak sabahladı. Ve belki, doğanın karnından, yemeden önce çıkan şeye: **السُّخْد** dediler. Bu, hakkında ihtilaf edilmiştir; onlardan kimi **سُخْد** der, onlardan kimi **التاء** ile **سُخْت** der. Yine, bize **ثَعْلب**’den, **الفصيح** diye adlandırdığı kitabının sonunda böyle rivayet edildi([1]). Dil ehlinden bazıları dedi: Şüphesiz **السُّخْد** şişliktir; o da bu kıyastır.

(**سخر**) **السين** ve **الخاء** ve **الراء** düzgün, müstakim, muttarid bir asıldır; hakir görmeye ve zelil kılmaya delâlet eder. Bundan: “Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّر** etti” sözümüzdür; bu, onu emrine ve iradesine boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. Ve denir: Adam **سُخْرةُ**: işte çalıştırılır, ve **سُخْرةٌ** da; kendisiyle alay ediliyorsa. Eğer bunu yapan o ise, **سُخَرَة** dersin; **الخاء** ve **الراء**’yı fetha ile. Ve denir: **سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ**. **فالسَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş olan. **والمواخر**: suyu yaran, onu delen. Bâbdan: “Ondan **سَخِرت** ettim”, yani onunla alay ettim. Ve hâlâ derler: “Onunla **سخِرت** ettim”; ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾ [هود 38].

(**سخف**) **السين** ve **الخاء** ve **الفاء** muttarid bir asıldır; hafifliğe delâlet eder. Dediler: **السُّخْفُ**: her şeyde hafifliktir; bulutta bile. **الخليل** dedi: **السُّخْف** akılda özellikle; **السَّخافة** ise her şeyde geneldir. Ve denir: Açlıktan bir **سَخْفَة** buldum; o, insan acıktığında ona arız olan bir hafifliktir.

(**سخل**) **السين** ve **الخاء** ve **اللام** kıyaslanan, sahih, muttarid bir asıldır; hakaret ve zayıflığa delâlet eder. Bundan: koyun yavrusundan **السَّخْل**; o, küçük zayıftır; dişisi **سَخلة**. Ondan: **سَخّلتِ النَّخلة**([2]); yani **شِيص** sahibi oldu; o, çekirdeği sertleşmeyen hurmadır. **السُّخَّل**: rezil adamlar; onun lafzından bir tekili yoktur. Ve denir: **كواكبُ مَسخُولة**; bilinmez olduklarında. Bu, söyleyenin sözüdür:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])
Ve bazısı zikretti ki **هذيل**: “Adamı **سخَلْت** ettim”, yani onu ayıpladım, der.

(**سخم**) **السين** ve **الخاء** ve **الميم** düzgün, müstakim, muttarid bir asıldır; yumuşaklığa ve siyahlığa delâlet eder. Denir: **شَعرٌ سُخَاميّ**: siyah, yumuşak. Bize **الخليل**’den böyle rivayet edildi. Ve bana **عليّ بن إبراهيم القطَّان**, **علي بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den rivayet etti; dedi: **الأصمعي** dedi: “Ama **الشَّعر السُّخام**, o yumuşak güzel olandır; o, siyahlıktan değildir.” Ve şaraba **سُخامِيَّة** denir; yumuşak, akıcı olduğunda. **ابن السكِّيت** dedi: **ثوب سُخَامٌ**: yumuşak. Ve **قطنٌ سُخامٌ**([4]). Dedi:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
Ve bu asıldan şâz olan şey: **السَّخيمة**; o, nefisteki kin/öfkedir. Ve denir: “Allah onun yüzünü **سَخَّم** etsin”; o, **السُّخام**’dandır; o da tencerenin karalığıdır.

(**سخن**) **السين** ve **الخاء** ve **النون** sahih, muttarid, kıyaslanan bir asıldır; şeyde bir hararete delâlet eder. Bundan: suyu **سخّنت** ettim. Ve su **سُخْن** ve **سَخِينٌ**dur. Ve dersin: gün **سُخْنٌ** ve **ساخن** ve **سَُخْنانٌ**; gece **سُخْنة** ve **سَُخْنَانة**. Ve günümüz **سَخُن** oldu. Ve gözü kesre ile **سخِنَتْ**; **تَسخَن**. Ve Allah onun gözünü **أسخن** etsin. Ve derler ki: keder gözyaşı sıcak olur. Ve “Allah onun gözünü **أقرّ** etsin” sözleriyle delil getirildi. Bu, sakıncası olmayan bir sözdür. **المِسْخَنة**: bir küçük tencere; sanki o bir leğendir. **السَّخينة**: undan yapılan bir çorbadır. Ve dedi: **قريشٌ**([6]) **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanırlar ve bununla adlandırılırlar; bu, onların sözüdür:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])
**التَّساخين**: mestlerdir([8]). Ve mümkündür ki, onu giymek üzerine ayağı ısıttığı için bununla adlandırılmıştır. Uzak değildir.

(**سخي**) **السين** ve **الخاء** ve illetli harf bir tek asıldır; bir şeyde genişliğe ve açılmaya delâlet eder. Aslı, onların sözüdür: “Tencereyi **سَخَيْتُ** ettim ve onu **سَخَوتُ** ettim”; yani altındaki ateş için bir gidiş yolu yaptın.

Ve bâbdan: yerin **سَخَاوِيُّ**’si. Bir kavim dedi: **السَّخاويّ**: çölün genişliğidir. Bazılarının “**سَخَاوَِى الفلا**” sözü; **ابن الأعرابيّ** dedi: **السخاوَِى**’nin bir tanesi **سَخْواةٌ**’dır. Yine dedi: **السَّخْواءُ**([10]) yer, düz/kolay yerdir. Dil ehli dedi: Ve bu kıyastandır: **السّخاء**: cömertlik; denir: **سخا** **يسخُو** **سَخَاوةً** ve **سَخَاء**; uzatır ve kısaltır. Ve **السَّخِيّ**: cömerttir.

Ve bâbdan şâz olan: **السَّخا**, maksûr: deve yükle sıçradığında, derisi ile küreği arasına bir rüzgâr girip araya girdiğinden olan bir topallıktır; böylece “deve **سَخٍ**” denir.

(**سخب**) **السين** ve **الخاء** ve **الباء** kıyas olunmayan bir kelimedir. Derler: **السِّخاب**: karanfilden veya başkasından bir gerdanlıktır; onda mücevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُب**.

(**سخت**) **السين** ve **الخاء** ve **التاء** bir asıl değildir; ve onda olan sözün, sırf dilden olduğunu sanmıyorum. Sert şeye **سَخْتٌ** ve **سِخْتيتٌ** derler. Sonra derler: iş **مِسخاتٌ**([11]) oldu; zayıflayıp gittiğinde. Bu ikisi farklıdır; bu yüzden dedik ki: bâbın kendisi bir asıl değildir. Şu var ki, **أبي زيد**’den naklettiler: yara **اسْخَاتّ** oldu; şişliği gitti. Ama **ثعلب**’den kitabının sonunda zikrettiğimiz **السُّخْت**; onun **السُّخْد**([12]) olduğu söylenmiştir. O da buna göre şüpheli olandandır.

--------------ـــــ
([1]) **ثعلب**’in **الفصيح** kitabının sonunda metni 98: “Ve ona, çift tırnaklılardan **السخت** ve **السخد** denir.”
([2]) Asılda: “**الناقة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) Asılda: “**الراكب**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır ve bağlamın gerektirdiğidir.
([4]) İki beyit daha önce (2: 182)’de (**خسل**) maddesinde “**كواكب مخسولة** denir” diye okunmuştu.
([5]) Böyle okunarak gelmiştir; **اللسان** (**سخم**)’de, onu **جندل بن المثنى الطهوي**’ye nispet ederek:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6]) Asılda: “**قوم**”.
([7]) Beyit, **خداش بن زهير العامري**’nindir; **العمدة**: (1: 46) ve **حماسة ابن الشجري** 31’de olduğu gibi. **قريش**’e “**سخينة**” lakabını ilk takan odur.
([8]) **اللسان**’da, onun müfredinin fetha ile “**التسخان**” olduğu ve Farsça “**تَشْكَنْ**”den muarreb olduğu zikredildi. O, baş örtülerinden bir örtünün adıdır; âlimler ve **الموابذة** onu özellikle başlarına alırlardı, başkaları değil; ve Araplardan lugatçılar onu mest diye tefsirde hata ettiler.
([9]) **المجمل**’de: “**الفلاة**”.
([10]) Asılda: “**السخوة**”; doğrusu **المجمل**’dandır.
([11]) Bu kelimeyi **المقاييس**’ten başka bir yerde bulmadım.
([12]) **السخت**, damme ile, ve **السخد** da öyle: çocuğun başı üzerinde olan sudur.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س خ م
سخم الله تعالى وجهه وطلاه بالسخام وهو سواد القدر والفحم‏.‏
وشعر وريش سخام‏:‏ لين وثوب سخام‏:‏ لين المس كالخز‏.‏
وقال أبو النجم يصف سراباً‏:‏ كأنه بالصحصحان الأنجـل قطن سخام بأيادي غـزل وسلك سخيمته باللطف والترضي وفي قلوبهم سخائم‏.‏

##### Türkçe

س خ م
Allah Teâlâ onun yüzünü **سخم** etti ve onu **السخام** ile kapladı; o, tencerenin karası ve kömürdür.
**سخام** saç ve tüy: yumuşak; **سخام** elbise: dokunuşu kadife gibi yumuşak.
Ebû’n-Necm bir serabı vasfederek dedi:
Sanki **الصحصحان الأنجـل**’de, eğirme elleriyle **سخام** pamuk;
ve onun **سخيمته**’sini incelik ve hoşnut etme ile ördü; ve onların kalplerinde **سخائم** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّخَمُ: مصدر
(* قوله «السخم مصدر» هكذا هو مضبوط في الأصل
بالتحريك، وفي نسخة المحكم بالفتح) السَّخِيمَةِ، والسَّخِيمةُ الحِقْدُ والضَّغِينةُ والمَوْجِدةُ في النفس؛ وفي الحديث: اللهمّ اسْلُلْ سَخِيمَةَ قلبي، وفي حديث آخر: نعوذ بك من السَّخِيمَةِ؛ ومنه حديث الأَحْنَفِ: تَهادَوْا تَذْهَبِ الإِحَنُ والسَّخائِمُ أَي الحُقُودُ، وهي جمع سَخِيمةٍ. وفي حديث: من سَلَّ سَخِيمَتَهُ على طريق من طُرُق المسلمين لعنه الله، يعني الغائط والنَّجْوَ. ورجل مُسَخَّم: ذو سَخِيمَة، وقد سَخَّمَ بصدره. والسُّخْمَةُ: الغضب، وقد تَسَخَّمَ عليه.
والسُّخامُ من الشَّعَرِ والريش والقطن والخَزِّ ونحو ذلك: الليّن الحَسَن؛ قال يصف الثَّلْجَ:
كأَنه، بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ،
قُطْنٌ سُخامٌ بأَيادي غُزَّلِ
قال ابن بري: الرّجَزُ لجَنْدَل بن المُثَنَّى الطُّهَويّ، وصوابه يصف سَراباً لأَن قبله:
والآلُ في كلِّ مَرادٍ هَوْجَلِ
شبه الآل بالقطن لبياضه، والأَنجل: الواسع، ويقال: هو من السواد، وقيل: هو من ريش الطائر ما كان لَيِّناً تحت الريش الأَعلى؛ واحدته سُخامَةٌ، بالهاء. ويقال: هذا ثوب سُخامُ المَسِّ إِذا كان لَيِّنَ المَسِّ مثل الخَزِّ. وريش سُخامٌ أَي ليّن المس رقيق، وقطن سُخامٌ، وليس هو من السواد؛ وقول بشر بن أَبي خازم:
رَأَى دُرَّةً بَيْضاءَ يُحْفِلُ لَونَها
سُخامٌ، كغِرْبانِ البَرِيرِ، مُقَصَّبُ
السخامُ: كل شيء ليِّن من صوف أَو قطن أَو غيرهما، وأَراد به شعرها. وخَمْر سُخامٌ وسُخامِيَّةٌ: لينة سَلِسةٌ؛ قال الأَعشى:
فبِتُّ كأَني شارِبٌ، بعد هَجْعَةٍ،
سُخامِيَّةً حَمْراءَ تُحْسَبُ عَنْدَما
قال الأَصمعي: لا أَدري إِلى أَيّ شيء نُسِبَتْ؛ وقال أَحمد بن يحيى: هو من المنسوب إِلى نفسه. وحكى ابن الأَعرابي: شرابٌ سُخامٌ وطعام سُخامٌ ليّن مُسْتَرْسل، وقيل: السُّخام من الشَّعَر الأَسودُ، والسُّخامِيّ من الخمر الذي يضرب إِلى السواد، والأَول أَعلى؛ قال ابن بري: قال علي بن حمزة لا يقال للخمر إِلاَّ سُخامِيَّة؛ قال عَوْفُ بن الخَرِعِ: كأَني اصْطَبَحْتُ سُخامِيَّةً،
تَفَشَّأُ بالمَرْءِ صِرْفاً عُقارا
وقال أَبو عمرو: السَّخِيمُ الماء الذي ليس بحارٍّ ولا بارد؛ وأَنشد لحمل بن حارث المُحارِبيّ:
إِن سَخِيمَ الماء لن يَضِيرا،
فاعلم، ولا الحازِر، إِلاَّ البُورا
والسُّخْمَةُ: السواد. والأَسْخَمُ: الأَسود. وقد سَخَّمْتُ بصدر فلان إِذا أَغضبته وسللت سَخِيمَتَهُ بالقول اللطيف والتَّرَضِّي. والسُّخامُ، بالضم: سواد القِدْر. وقد سَخَّمَ وجهَه أَي سوّده. والسُّخامُ: الفَحْمُ. والسَّخَم: السواد. وروى الأَصمعي عن مُعْتَمِرٍ قال: لقيت حِمْيَرِيّاً آخر فقلت ما معك؟ قال: سُخامٌ؛ قال: والسُّخامُ الفحم، ومنه قيل: سَخَّمَ اللهُ وجهه أَي سوّده. وروي عن عمر، رضي الله عنه، في شاهد الزُّور: يُسَخَّم وجهه أَي يسوَّد. ابن الأَعرابي: سَخَّمْتُ الماء وأَوْغَرْتُه إِذا سخنته.

##### Türkçe

**السَّخَمُ**: mastar.
(* “**السخم مصدر**” sözü: asılda harekeli olarak böyle ضبط edilmiştir; **المحكم** nüshasında ise fetha iledir) **السَّخِيمَةِ**’nin; **السَّخِيمةُ** ise kin, düşmanlık ve nefisteki iç sıkıntısıdır; hadiste: “Allah’ım, kalbimin **سَخِيمَةَ**sini çekip çıkar”; başka bir hadiste: “**السَّخِيمَةِ**’den Sana sığınırız”; bundan **الأَحْنَفِ** hadisi: “Hediyeleşin; **الإِحَنُ** ve **السَّخائِمُ** gider” yani kinler; o, **سَخِيمةٍ**’nin cem‘idir. Ve bir hadiste: “Kim **سَخِيمَتَهُ**’ni Müslümanların yollarından bir yol üzerine salarsa Allah ona lanet eder”; yani dışkı ve **النَّجْوَ**. Ve **مُسَخَّم** adam: **سَخِيمَة** sahibi; göğsünde **سَخَّمَ** etmiştir.
Ve **السُّخْمَةُ**: öfke; ona karşı **تَسَخَّمَ** etmiştir.
Ve **السُّخامُ** saçtan, tüyden, pamuktan, **الخَزِّ**den ve bunun benzerlerinden: yumuşak, güzel olan; karı vasfederek dedi ki:
كأَنه، بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ،
قُطْنٌ سُخامٌ بأَيادي غُزَّلِ
İbn Berrî dedi: recez, Cendel b. el-Müsennâ et-Tuhavî’nindir; doğrusu, ondan önce şu bulunduğu için bir serabı vasfeder:
والآلُ في كلِّ مَرادٍ هَوْجَلِ
Serabı, beyazlığından dolayı pamuğa benzetti; **الأَنجل**: geniş olan; ve denilir: o, siyahlıktandır; ve denildi: o, kuş tüyünden, üst tüyün altında yumuşak olan şeydir; onun bir tanesi **سُخامَةٌ**’dır, **الهاء** ile. Ve denilir: bu elbise, **سُخامُ المَسِّ**tir; eğer dokunuşu **الخَزِّ** gibi yumuşak dokunuşlu ise. Ve **سُخامٌ** tüy: yani dokunuşu yumuşak, ince; ve **سُخامٌ** pamuk; o, siyahlıktan değildir; Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
رَأَى دُرَّةً بَيْضاءَ يُحْفِلُ لَونَها
سُخامٌ، كغِرْبانِ البَرِيرِ، مُقَصَّبُ
**السخامُ**: yünden yahut pamuktan yahut başkasından her yumuşak şey; onunla onun saçını kastetti.
Ve **سُخامٌ** ve **سُخامِيَّةٌ** şarap: yumuşak, kaygan; el-A‘şâ dedi:
فبِتُّ كأَني شارِبٌ، بعد هَجْعَةٍ،
سُخامِيَّةً حَمْراءَ تُحْسَبُ عَنْدَما
el-Asma‘î dedi: hangi şeye nisbet edildiğini bilmiyorum; Ahmed b. Yahyâ dedi: o, kendisine nisbet edilenden (kendi adına nisbet edilenden)dir. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **سُخامٌ** içecek ve **سُخامٌ** yemek: yumuşak, akıp giden; ve denildi: saçtan **السُّخام** siyah olandır; şaraptan **السُّخامِيّ** siyahlığa çalan olandır; birincisi daha yücedir; İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza dedi: şaraba ancak **سُخامِيَّة** denilir; Avf b. el-Hara‘ dedi:
كأَني اصْطَبَحْتُ سُخامِيَّةً،
تَفَشَّأُ بالمَرْءِ صِرْفاً عُقارا
Ebû Amr dedi: **السَّخِيمُ** ne sıcak ne soğuk olan sudur; Hamel b. Hâris el-Muhâribî’ye ait olarak okudu:
إِن سَخِيمَ الماء لن يَضِيرا،
فاعلم، ولا الحازِر، إِلاَّ البُورا
Ve **السُّخْمَةُ**: siyahlık. Ve **الأَسْخَمُ**: siyah. Ve falanın göğsünde **سَخَّمْتُ**: onu öfkelendirdiğim ve latif söz ve hoşnut etme ile onun **سَخِيمَتَهُ**’sini çekip çıkardığım zaman.
Ve **السُّخامُ** (damme ile): tencerenin karası. Ve yüzünü **سَخَّمَ** etti: yani onu kararttı. Ve **السُّخامُ**: kömür. Ve **السَّخَم**: siyahlık. el-Asma‘î, Mu‘temir’den rivayet etti; dedi: başka bir Himyerli ile karşılaştım; “yanında ne var?” dedim; “**سُخامٌ**” dedi; dedi: ve **السُّخامُ** kömürdür; bundan dolayı “Allah onun yüzünü **سَخَّمَ** etsin” denildi; yani onu karartsın. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, yalancı şahit hakkında rivayet edildi: “yüzü **يُسَخَّم** edilir” yani karartılır. İbnü’l-A‘râbî: suyu **سَخَّمْتُ** ve **أَوْغَرْتُه**: onu ısıttığım zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س خ م * * السُّخْمَةُ * السواد و * الأَسْخَمُ * الأسود و * السُّخَامُ * بالضم سواد القدر و * سَخَّمَ * الله وجهه * تَسْخِيماً * أي سوده

##### Türkçe

* س خ م * * **السُّخْمَةُ** * siyahlık ve * **الأَسْخَمُ** * siyah olan ve * **السُّخَامُ** * (ضم ile) tencerenin siyahlığı ve * **سَخَّمَ** * Allah onun yüzünü * **تَسْخِيماً** * yani onu siyah yaptı

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( السَّخَم مُحَرَّكة : السَّوادُ ) ، | كالسَّحَمِ بالحاء . | | ( والأَسْخَمُ : الأَسْوَدُ ) ، كالأَسْحَم . | | ( والسَّخِيمَةُ ) كَسَفِينة ، ( والسُّخْمَة | بالضَّمّ : الحِقْد ) والضَّغِينَة ، | والمَوْجِدَة في النَّفْس . ومنه | الحَدِيث :   اللَّهُم اْسلُل سَخِيمَة | قَلْبِي   . وفي حديث آخر :   نَعوذُ | بك من السَّخِيمة   ، والجَمْع : | السَّخائِمُ ، ومنه حَدِيثُ الأحنَفِ : |   تهادَوْا تَذْهَبِ الإحَنُ والسَّخائِم   . | | ( و ) مُسَخَّم كُمَعَظّم : به سَخِيمةٌ ، | وقد تَسَخَّم عليه ) : تَغَضَّب . | ( وسَخَّم بِصَدْرِه تَسْخِيماً : أَغْضَبَه ) ، | ( و ) سَخَّم ( وَجْهَه : سَوَّدَه ) ، والحاءُ | لغة فيه عن الزَّمَخْشَرِيّ ، ورُوِي عن | عُمَر رضي الله تَعالى عنه في شاهِد | الزُّور أنه يُسَخَّم وَجْهَه . | | ( و ) سَخَّم ( الماءَ ) وَأَوْغَره : | ( سَخَّنَه ) ، عن اْبنِ الأعرابيّ . | | ( و ) سَخَّم ( اللَّحْمُ ) تَسْخِيماً : | ( أَنْتَن ) وَتَغَيَّر . | | ( و ) السُّخَامُ ( كَغُرابٍ : الخَمْرُ | السَّلِسَة ) اللَّيِّنة ( كالسُّخَامَى | والسُّخَامِيَّة بِضَمِّهِما ) . قال الأَعْشَى : | % ( فَبِتُّ كَأَنِّي شارِبٌ بعد هَجْعَةٍ % | سُخامِيّةً حَمراءَ تُحْسَبُ عَنْدَمَا ) % | | قال الأصمعيّ : لا أَدْرِي إلى أيِّ | شيء نُسِبَت . وقال ثَعْلب : هو من | المَنْسُوب إلى نَفْسِه وحَكَى اْبنُ | الأعرابيّ : شَرابٌ سُخام وطَعامٌ | سُخام : لَيِّن مُسْتَرْسِل . وقيل : | السُّخامِيُّ من الخَمْر : الّذي يَضْرِب | إلى السواد ، والأَولُ أَعْلَى . قال | اْبنُ بَرّيّ : قال عليُّ بنُ حمزة : لا | يقال للخَمْر إلا سُخامِيَّة . قال عَوفُ | اْبنُ الخَرِع : |

| % ( كأَنِّي اصطَبَحْتُ سُخامِيَّةً % | تفشَّأُ بالمرء صِرْفاً عُقارا ) % | | ( و ) السُّخامُ : ( الفَحْم ) ، وروى | الأصمَعِيُّ عن مُعْتَمِر قال : لَقِيت | حِمْيَرِيًّا فَقُلْتُ : ما مَعَك ؟ قال : | سُخامٌ أي : الفَحْم . | | ( و ) السُّخَام : ( سَوادُ القِدْر ) ، نقله | الجوهَرِيّ . | | ( و ) السُّخَام : ( الرِّيشُ اللَّيِّن ) الذي | يكون ( تَحْت رِيشَِ الطَّيْرِ ) الأَعلى ، | واحدته سُخامَة . ( و ) قيل : هو | ( اللَّيِّن المَسّ ) الحَسَن ( من الثِّيابِ | كالخَزِّ والقُطْنِ ونَحْوِه ) . يقال : هذا | ثَوْب سُخام المَسّ ، ورِيشٌ سُخامٌ ، | وقُطْن سُخام . قال الجوهَرِيّ : | ولَيْس هو من السَّوادِ . وأَنْشَد | لَجَنْدَل الطُّهَوِيّ يَصِف الثَّلْج : | كَأَنَّه بالصَّحْصَحانِ الأنْجَلِ | قُطنٌ سُخامٌ بأيادي غُزَّلِ | | قال اْبن بَرِّيّ : صوابُه يَصِف | سَراباً ؛ لأن قبله : | % ( والآلُ في كُلّ مَرادٍ هَوْجَلِ % ) % | | ( والسِّخْماءُ من الحَرّة : التي | اخْتَلَط السَّهْلُ منها بالغِلَظِ ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | السُّخْمة بالضَّمّ : السَّوادُ ، نقله | الجوهَرِيّ . | | وأيضاً : الغَضَبُ . وفي | الحَدِيث :   من سَلَّ سَخِيمَتَه في | طريقِ المُسْلِمين لَعَنَهُ الله تَعالى   ، | كَنَى به عن الغَائِط والنَّجْو ، | | والسُّخام : الشَّعَر الأَسودُ ، ومن | الطَّعَامِ : اللَّيِّن . |

| | وبنو سُخَيْم كزبير : بَطْن من | حِمْير ، منهم المُجالِد بنُ عُمَيْرةَ بنِ | مرّ له ، ذكر ، ضبطه الحافِظ . | | وسُخام كغراب : اسم كلب ، وبه | رُوِي بَيْتُ لَبِيد أيضاً . |

##### Türkçe

| | ( **السَّخَم** مُحَرَّكة : siyahlık ) ، | **السَّحَم** gibi, **الحاء** ile. | | ( ve **الأَسْخَمُ** : siyah olan ) ، **الأَسْحَم** gibi. | | ( ve **السَّخِيمَةُ** ) **سَفِينة** gibi, ( ve **السُّخْمَة** | **بالضَّمّ** : kin ) ve **الضَّغِينَة** ، | ve nefisteki **المَوْجِدَة**. Bundan | hadis:   Allah’ım, **سَخِيمَة** | kalbimi çekip çıkar   . Başka bir hadiste:   sığınırız | sana **السَّخِيمة**’den   ، çoğulu: | **السَّخائِمُ** ، bundan **حَدِيثُ الأحنَفِ**: |   hediyeleşin; **الإحَنُ** ve **السَّخائِم** gitsin   . | | ( ve ) **مُسَخَّم** **مُعَظّم** gibi: onda bir **سَخِيمةٌ** vardır, | ve ona karşı **تَسَخَّم** etti ): öfkelendi. | ( **سَخَّم** göğsüyle **تَسْخِيماً** : onu öfkelendirdi ) ، | ( ve ) **سَخَّم** ( yüzünü: onu kararttı ) ، ve **الحاء** | onda bir lehçedir, **الزَّمَخْشَرِيّ**’den; ve rivayet edildi | **عُمَر**’den Allah Teâlâ ondan razı olsun, yalancı şahit hakkında | ki yüzü **يُسَخَّم** edilir. | | ( ve ) **سَخَّم** ( suyu ) ve onu ağırlaştırdı: | ( onu ısıttı ) ، **اْبنِ الأعرابيّ**’den. | | ( ve ) **سَخَّم** ( et ) **تَسْخِيماً** : | ( kokuştu ) ve değişti. | | ( ve ) **السُّخَامُ** ( **غُرابٍ** gibi: şarap | akıcı ) yumuşak ( **السُّخَامَى** | ve **السُّخَامِيَّة** gibi, ikisinin de **بِضَمِّهِما** ile ). **الأَعْشَى** dedi: | % ( Gece uykusundan sonra içen biriymişim gibi sabahladım % | kırmızı bir **سُخامِيّةً**; **عَنْدَمَا** sanılır ) % | | **الأصمعيّ** dedi: bilmiyorum hangi | şeye nisbet edildi. **ثَعْلب** dedi: o, | kendisine nisbet edilenden (kendi adına nisbet edilenden)dir. Ve **اْبنُ | الأعرابيّ** nakletti: **شَرابٌ سُخام** ve **طَعامٌ | سُخام**: yumuşak, akıp giden. Ve denildi ki: | şaraptan **السُّخامِيُّ**: siyahlığa çalan | olandır; birincisi daha yücedir. **اْبنُ بَرّيّ** dedi: **عليُّ بنُ حمزة** dedi: | şaraba ancak **سُخامِيَّة** denir. **عَوفُ | اْبنُ الخَرِع** dedi: | | % ( Sanki sabahleyin bir **سُخامِيَّةً** içmişim % | kişide saf, katıksız bir sarhoşluk olarak yayılır ) % | | ( ve ) **السُّخامُ**: ( kömür ) ، ve rivayet etti | **الأصمَعِيُّ** **مُعْتَمِر**’den, dedi: karşılaştım | bir **حِمْيَرِيّ** ile; dedim: yanında ne var? dedi: | **سُخامٌ** yani: kömür. | | ( ve ) **السُّخَام**: ( tencerenin karası ) ، onu | **الجوهَرِيّ** nakletti. | | ( ve ) **السُّخَام**: ( yumuşak tüy ) ki | olur ( kuşun üst tüyünün altında ) ، | tekili **سُخامَة**. ( ve ) denildi ki: o | ( dokunuşu yumuşak ) güzel ( elbiselerden | **الخَزِّ** ve **القُطْنِ** ve benzeri gibi )dir. Denir: bu | elbise **سُخام المَسّ**’tır; ve tüy **سُخامٌ**; | ve pamuk **سُخام**. **الجوهَرِيّ** dedi: | ve o siyahlıktan değildir. Ve inşad etti | **لَجَنْدَل الطُّهَوِيّ** karı vasfederken: | Sanki o, geniş düzlükte, parlak | eğrilmiş ellerdeki yumuşak pamuk **سُخامٌ**dur | | **اْبن بَرِّيّ** dedi: doğrusu, bir serabı | vasfeder; çünkü ondan önce: | % ( Ve serap, her uzak yerde, hızlıdır % ) % | | ( ve **السِّخْماءُ** harra’dan: o ki | onun düzlüğü kalınlıkla karışmıştır ) . | | [ ] Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: | | **السُّخْمة** **بالضَّمّ**: siyahlık, onu | **الجوهَرِيّ** nakletti. | | Ve ayrıca: öfke. Ve | hadiste:   kim **سَخِيمَتَه**’ni | Müslümanların yolunda çekip çıkarırsa Allah Teâlâ ona lânet eder   ، | onunla **الغَائِط** ve **النَّجْو**’dan kinaye etti, | | ve **السُّخام**: siyah kıl; ve | yemekten: yumuşak. | | | Ve **بنو سُخَيْم** **زبير** gibi: | **حِمْير**’den bir batın; onlardan **المُجالِد بنُ عُمَيْرةَ بنِ | مرّ**’dır; onun bir zikri vardır; onu **الحافِظ** ضبط etti. | | Ve **سُخام** **غراب** gibi: bir köpeğin adıdır; ve onunla | **لَبِيد**’in beyti de rivayet edilmiştir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَخَّمَ وَجْهَهُ
2 سَخَّمَ وَجْهَهُ ذ , [inf. n. تَسْخِيمٌ,] He blackened his face (S, Mgh, Msb, K) with سُخَام, i. e. crock of the cooking-pot, (Msb,) or it is from السُّخَامُ; (Mgh;) like سحّمهُ, (Z, TA,) which is from الأَسْحَمُ. (Mgh.) 'Omar said of him who bears false witness, يُسَخَّمُ وَجْهُهُ [His face shall be blackened]. (TA.) And one says, سَخَّمَ اللّٰهُ وَجْهَهُ, i. e. May God blacken his face: (S:) [or (assumed tropical:) may God disgrace him:] or (tropical:) may God hate him, or hate him in the utmost degree; and be angry with him. (Msb.) ― -b2- سخّم المَآءَ, He heated the water, (IAar, K, TA,) and made it to boil. (IAar, TA.) ― -b3- And سخّم بِصَدْرِهِ, inf. n. as above, (assumed tropical:) He angered him. (K.) -A2- سخّم اللَّحْمُ, (K,) inf. n. as above, (TA,) The flesh-meat became stinking; (K, TA;) became altered [for the worse]. (TA.)

تسخّم عَلَيْهِ
5 تسخّم عَلَيْهِ ذ (assumed tropical:) He became affected with rancour, malevolence, malice, or spite, against him: (K:) or he became angered against him. (TA.)

سَخَمٌ
سَخَمٌ ذ : see what next follows.

سُخْمَةٌ
سُخْمَةٌ ذ , (S, TA, [so in both of my copies of the former, erroneously written by Golius and Freytag, in the first of the following senses, سَخَمَةٌ,]) with damm, (TA,) Blackness; (S, TA;) as also ↓ سَخَمٌ, (K, TA,) and [سُحْمَةٌ and] سَحَمٌ. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Anger. (TA.) See also سَخِيمَةٌ.

سُخَامٌ
سُخَامٌ ذ Crock, or black matter, [that collects upon the outside] of a cooking-pot. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- And Charcoal: (K:) heard in this sense from a man of Himyer. (As, TA.) ― -b3- [Hence,] Black hair. (TA.) And لَيْلٌ سُخَامٌ and ↓ سُخَامِىٌّ Black night. (Ham p. 38.) -A2- Also Soft feathers beneath the upper feathers of a bird: (K, * TA:) n. un. with ة. (TA.) ― -b2- And Soft to the feel, (K, TA,) and goodly; (TA;) applied to a garment, or piece of cloth; such as [the kind of cloth called] خَزّ; and cotton; and the like: (K, TA:) you say ثَوْبٌ سُخَامُ المَسِّ a garment soft to the feel; such as خَزّ: and رِيشٌ سُخَامٌ feathers soft to the feel: and قُطْنٌ سُخَامٌ [cotton soft to the feel]: it is not from the signification of “ blackness. ” (S.) And hence, (S,) خَمْرٌ سُخَامٌ Wine that descends smoothly and easily [down the throat]; as also ↓ سُخَامِيَّةٌ (S, K) and ↓ سُخَامِىٌّ, (K,) or, accord. to ' Alee Ibn- Hamzeh, only the former of these two: (TA:) and [in like manner] طَعَامٌ سُخَامٌ food that is soft, or smooth, and easy in descent. (IAar.)

سَخِيمٌ
سَخِيمٌ ذ , applied to water, Neither hot nor cold; as also سَخِينٌ. (AA, L in art. سخن.)

سَخِيمَةٌ
سَخِيمَةٌ ذ (S, K) and ↓ سُخْمَةٌ (K) Rancour, malevolence, malice, or spite; (S, K;) and anger in the soul: (S, TA:) pl. of the former سَخَائِمُ. (TA.) [See two exs. in the first paragraph of art. سل.] ― -b2- And the former, by a metonymy, is used as meaning (tropical:) Excrement, or dung: so in the trad., مَنْ سَكَّ سَخِيمَتَهُ فِى طَرِيقِ المُسْلِمِينَ لَعَنَهُ اللّٰهُ (tropical:) [Whoso voids his excrement in the road, or path, of the Muslims, him God curses]. (TA.)

سُخَامِىٌّ
سُخَامِىٌّ ذ , and سُخَامِيَّةٌ: see سُخَامٌ, in three places.

أَسْخَمُ
أَسْخَمُ ذ Black; (S, K;) like أَسْحَمُ. (TA.) ― -b2- [The fem.] سَخْمَآءُ is said to be applied to wine (خَمْر) as meaning Inclining to blackness: but what has been said above [app. as to the word and the meaning] is more approved. (TA.) ― -b3- Also, applied to a [stony tract such as is termed] حَرَّة, Of which what is smooth, or soft, or plain, thereof, is intermixed with what is rugged. (K.)

مُسَخَّمٌ
مُسَخَّمٌ ذ One in whom is سَخِيمَة, i. e. rancour, malevolence, malice, or spite. (K.)

##### Türkçe

**سَخَّمَ وَجْهَهُ**
2 **سَخَّمَ وَجْهَهُ** ذ , [mastarı **تَسْخِيمٌ**,] Yüzünü kararttı (S, Mgh, Msb, K) **سُخَام** ile, yani pişirme tenceresinin isiyle, (Msb,) yahut o, **السُّخَامُ**’dandır; (Mgh;) **سحّمهُ** gibi, (Z, TA,) ki o **الأَسْحَمُ**’dandır. (Mgh.) ‘Ömer, yalan şahitlik eden kimse hakkında dedi ki, **يُسَخَّمُ وَجْهُهُ** [Yüzü karartılacaktır]. (TA.) Ve denir ki, **سَخَّمَ اللّٰهُ وَجْهَهُ**, yani Allah onun yüzünü karartsın: (S:) [yahut (varsayılan mecazî:) Allah onu rezil etsin:] yahut (mecazî:) Allah ona buğz etsin, yahut ona en ileri derecede buğz etsin; ve ona gazap etsin. (Msb.) ― -b2- **سخّم المَآءَ**, Suyu ısıttı, (IAar, K, TA,) ve onu kaynar hâle getirdi. (IAar, TA.) ― -b3- Ve **سخّم بِصَدْرِهِ**, mastarı yukarıdaki gibi, (varsayılan mecazî:) Ona öfkelendi. (K.) -A2- **سخّم اللَّحْمُ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) Et koktu; (K, TA;) [kötüye doğru] değişti. (TA.)

**تسخّم عَلَيْهِ**
5 **تسخّم عَلَيْهِ** ذ (varsayılan mecazî:) Ona karşı kin, kötü niyet, düşmanlık, yahut hınç ile etkilendi: (K:) yahut ona karşı öfkelendi. (TA.)

**سَخَمٌ**
**سَخَمٌ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

**سُخْمَةٌ**
**سُخْمَةٌ** ذ , (S, TA, [ikisinin de bende bulunan nüshalarında, aşağıdaki mânâların birincisinde, Golius ve Freytag tarafından hatalı olarak **سَخَمَةٌ** yazılmıştır,]) damme ile, (TA,) Karalık; (S, TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **سَخَمٌ**, (K, TA,) ve [**سُحْمَةٌ** ve] **سَحَمٌ**. (TA.) ― -b2- Ve (varsayılan mecazî:) Öfke. (TA.) Ayrıca **سَخِيمَةٌ**’ye bak.

**سُخَامٌ**
**سُخَامٌ** ذ Pişirme tenceresinin [dışında biriken] isi, yahut kara madde. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- Ve Odun kömürü: (K:) bu mânâda Himyer’den bir adamdan işitilmiştir. (As, TA.) ― -b3- [Bundan,] Siyah saç. (TA.) Ve **لَيْلٌ سُخَامٌ** ve ↓ **سُخَامِىٌّ** Kapkara gece. (Ham p. 38.) -A2- Ayrıca, bir kuşun üst tüylerinin altındaki yumuşak tüyler: (K, * TA:) tekili ة ile. (TA.) ― -b2- Ve Dokunuşta yumuşak, (K, TA,) ve güzel; (TA;) bir elbiseye yahut kumaş parçasına uygulanır; **خَزّ** denilen kumaş türü gibi; ve pamuk; ve benzeri: (K, TA:) **ثَوْبٌ سُخَامُ المَسِّ** dersin, dokunuşta yumuşak bir elbise; **خَزّ** gibi: ve **رِيشٌ سُخَامٌ** dersin, dokunuşta yumuşak tüyler: ve **قُطْنٌ سُخَامٌ** [dokunuşta yumuşak pamuk]: bu, “karalık” mânâsından değildir. (S.) Ve bundan dolayı, (S,) **خَمْرٌ سُخَامٌ** Boğazdan yumuşak ve kolay [inişli] şarap; bunun gibi ayrıca ↓ **سُخَامِيَّةٌ** (S, K) ve ↓ **سُخَامِىٌّ**, (K,) yahut, ‘Alee İbn- Hamzeh’e göre, bu ikisinden yalnız birincisi: (TA:) ve [aynı şekilde] **طَعَامٌ سُخَامٌ** inişi yumuşak, yahut pürüzsüz, ve kolay olan yemek. (IAar.)

**سَخِيمٌ**
**سَخِيمٌ** ذ , suya uygulanır, Ne sıcak ne soğuk; bunun gibi ayrıca **سَخِينٌ**. (AA, L in art. سخن.)

**سَخِيمَةٌ**
**سَخِيمَةٌ** ذ (S, K) ve ↓ **سُخْمَةٌ** (K) Kin, kötü niyet, düşmanlık, yahut hınç; (S, K;) ve nefiste öfke: (S, TA:) birincisinin çoğulu **سَخَائِمُ**. (TA.) [**سل** maddesinin birinci paragrafında iki örneğe bak.] ― -b2- Ve birincisi, bir kinaye ile, (mecazî:) Dışkı, yahut tezek mânâsında kullanılır: hadiste böyledir, **مَنْ سَكَّ سَخِيمَتَهُ فِى طَرِيقِ المُسْلِمِينَ لَعَنَهُ اللّٰهُ** (mecazî:) [Kim Müslümanların yoluna yahut patikasına dışkısını yaparsa, Allah ona lânet eder]. (TA.)

**سُخَامِىٌّ**
**سُخَامِىٌّ** ذ , ve **سُخَامِيَّةٌ**: üç yerde **سُخَامٌ**’a bak.

**أَسْخَمُ**
**أَسْخَمُ** ذ Siyah; (S, K;) **أَسْحَمُ** gibi. (TA.) ― -b2- [Müennesi] **سَخْمَآءُ**’un, şaraba (**خَمْر**) “karalığa meyleden” mânâsıyla uygulandığı söylenir: fakat yukarıda söylenmiş olan [kelime ve mânâ bakımından] daha makbuldür. (TA.) ― -b3- Ayrıca, [**حَرَّة** denilen türden] taşlık bir araziye uygulanır, Onun düz, yahut yumuşak, yahut ova olan kısmı, onun engebeli olanıyla karışık bulunur. (K.)

**مُسَخَّمٌ**
**مُسَخَّمٌ** ذ Kendinde **سَخِيمَة**, yani kin, kötü niyet, düşmanlık, yahut hınç bulunan kimse. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخَمَ
سَخَمَ سَخَّمَ II ,
a.  Blackened ( the face of ),   covered with shame; disgraced, dishonoured.

سُخْمَة
سُخْمَة 3t ,  سَخَم 4 ,
a.  Blackness, black.

أَسْخَمُ
أَسْخَمُ 14 , ( pl. سُخْم 3 ),
a.  Black.

سُخَاْم
سُخَاْم 24 ,
a.  see 3t .

b.  Soot; crock.

c.  Soft under-feathers.

سَخِيْمَة
سَخِيْمَة 25t , ( pl. سَخَاْئِمُ 46 ),
a.  Hatred, malevolence, malice, spite.

سَخَّم بِصَدْرِهِ
سَخَّم بِصَدْرِهِ
a.  He angered him.

##### Türkçe

**سَخَمَ**
**سَخَمَ** **سَخَّمَ** II ,
a. (yüzü) kararttı; utançla kapladı; rezil etti, onursuz bıraktı.

**سُخْمَة**
**سُخْمَة** 3t , **سَخَم** 4 ,
a. Karalık, siyah.

**أَسْخَمُ**
**أَسْخَمُ** 14 , (çoğ. **سُخْم** 3 ),
a. Siyah.

**سُخَاْم**
**سُخَاْم** 24 ,
a. 3t’ye bak.

b. İs; tencere isi.

c. Yumuşak alt tüyler.

**سَخِيْمَة**
**سَخِيْمَة** 25t , (çoğ. **سَخَاْئِمُ** 46 ),
a. Nefret, kötü niyet, kötülük, kin.

**سَخَّم بِصَدْرِهِ**
**سَخَّم بِصَدْرِهِ**
a. Onu öfkelendirdi.
