# سخن (س-خ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - خ - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس، وخُنُوسُها: اختفاؤها بالنهار.
سخن: السُّخْنُ: نقيض البارد، سَخُنَ الماء سُخُونةً، وأَسْخَنْتُه إسخاناً، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً، فهو سُخْنٌ وسخين ومُسخّنٌ.
وسَخُنَتْ عينه: نقيض قرت، وهي تَسْخُنُ سُخْنَةً وسُخُونةً، وهو سَخينُ العين.
وليلة سُخْنانةٌ : حارة، وطعامٌ سُخاخينٌ، أي: قدم إليك حاراً، ومطر سُخاخينٌ: جاء في حر القيظ.
والسَّخِينُ: المر الذي يعمل به في الطين.
نخس: النَّخْسُ: تغريزك مؤخر الدابة بعودٍ أو غيره. وسمي النَّخاس لنَخْسِه الدابة حتى تنبسط. وفعله: النِّخاسة. ويقال لابن زنيةٍ: ابن نَخْسة، قال الشماخ:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
أي: متروكٌ وحدهُ، ولا يقال: منه وحده.
ونَخَسوا بفلانٍ: هَيَّجوه وأزعجوه، وكذلك إذا نَخَسُوا دابته وطردوه، قال:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
أي: نَخَسُوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد.
والنَّخِيسةُ: الزندة.. والنِّخاسان: دائرتان في دائرة الفخذين كدائرة كتفِ الإنسان.
والدابة منخوسةً: يتطير منها. كما يتطير من المهقوع والمقلوع والمكشوف، وغير ذلك.
والنّاخِسُ: جربٌ يكون عند ذنب البعير فهو مَنْخُوس .
والنِّخاسةُ: رقعة تدخل في ثقب البكرة لئلا يأكلها المحور، ويقال: أَنْخَسُوا البكرة، أي: سدوا ما أتسع منها بخشبةٍ، أو غير ذلك.
سنخ:
السِّنْخُ: أصل كل شيء. وسِنْخُ السكين: طرف سيلانه الداخل في النصاب.
ورجع فلان إلى سِنْخه الكريم أو الخبيث.
وأَسْناخُ الثنايا: أصولها. وسِنْخُ الكلمة: أصل بنائها. والسّناخة: الرائحة المكروهة.
نسخ: النَّسْخُ والانتساخُ: اكتتابك في كتابٍ عن معارضه.
والنَّسْخُ: إزالتك أمراً كان يعمل به، ثم تَنْسَخُهُ بحادثٍ غيره، كالآية تنزل في أمر، ثم يخفف فتُنْسَخُ بأخرى، فالأولى منسوخة والثانية ناسخة .
وتناسُخُ الورثة، وهو موت ورثةٍ بعد ورثةٍ، والميراث لم يقسم، وكذلك تَناسُخُ الأزمة، والقرن بعد القرن.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**السين** ve**النون** onlarla birlikte

**خ ن س**، **س خ ن**، **ن خ س**، **س ن خ**، **ن س خ** kullanımdadırlar

**خنس**:
**الخَنْسُ**: burun kamışının büzülmesi ve burun ucunun enlemesine olması; sanki **البقرة الخنساء**’nın burnu gibi; dedi ki:
**خَنْساء** ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
Ve **التُرْكُ**: **خُنْسٌٌ**. Ve **الخُنُوسُ**: büzülme ve gizlenme. Ve “şeytan kalpte vesvese verir; Allah anıldığında **خَنَس**”, yani: büzüldü.
**الخُنَّسُ**: yörüngesinde akıp giden ve yörüngesinde **تَخْنُس** eden beş gezegen; ta ki güneşin ışığı gizleninceye kadar; ve onların **خُنُوسُ**’u: gündüzleyin gizlenmeleridir.

**سخن**: **السُّخْنُ**: soğuğun zıddı; su **سَخُنَ** **سُخُونةً**; ve onu **أَسْخَنْتُه** **إسخاناً**; ve onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; artık o **سُخْنٌ** ve sıcak ve **مُسخّنٌ**’dür.
Ve gözü **سَخُنَتْ**: **قرت**’in zıddı; ve o **تَسْخُنُ** **سُخْنَةً** ve **سُخُونةً**; ve o, gözce sıcak olandır.
Ve bir gece **سُخْنانةٌ**: sıcak; ve bir yiyecek **سُخاخينٌ**, yani: sana sıcak olarak sunuldu; ve bir yağmur **سُخاخينٌ**: yaz sıcağında geldi.
Ve **السَّخِينُ**: çamurda onunla iş yapılan acı (madde).

**نخس**: **النَّخْسُ**: binitin arka tarafını bir çubukla veya başkasıyla dürtüp batırmandır. Ve binitini yayılıp açılıncaya kadar dürtmesinden dolayı **النَّخاس** diye adlandırıldı. Ve onun fiili: **النِّخاسة**. Ve zina oğlu için denir: **ابن نَخْسة**; **الشماخ** dedi ki:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
Yani: tek başına bırakılmış; ve “ondan tek başına” denilmez.
Ve “falanca ile **نَخَسوا**”: onu kışkırttılar ve rahatsız ettiler; aynı şekilde, binitini **نَخَسُوا** ettiklerinde ve onu sürdüklerinde; dedi ki:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
Yani: onu arkasından dürtüp batırdılar; ta ki onu beldelerden yürüttüler.
Ve **النَّخِيسةُ**: çakmak taşı.. ve **النِّخاسان**: uylukların dairesinde, insanın omuz dairesi gibi iki dairedir.
Ve binit **منخوسةً**: ondan uğursuzluk sayılır. Nasıl ki **المهقوع**’dan ve **المقلوع**’dan ve **المكشوف**’tan ve bunun dışındakilerden uğursuzluk sayılır.
Ve **النّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o da **مَنْخُوس**’tur.
Ve **النِّخاسةُ**: milin onu yememesi için makaranın deliğine sokulan bir yamadır; ve denir: “makarayı **أَنْخَسُوا**”, yani: ondan genişleyen şeyi bir tahta ile veya başka bir şeyle tıkadılar.

**سنخ**:
**السِّنْخُ**: her şeyin aslı. Ve bıçağın **سِنْخُ**’u: sapın içine giren akışının ucu.
Ve falanca, kerim veya kötü **سِنْخ**’üne döndü.
Ve azı dişlerinin **أَسْناخُ**’u: onların kökleridir. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u: yapısının aslıdır. Ve **السّناخة**: kötü kokudur.

**نسخ**: **النَّسْخُ** ve **الانتساخُ**: bir kitabın aslından bir kitaba yazı ile kopya etmen.
Ve **النَّسْخُ**: kendisiyle amel edilen bir işi kaldırmandır; sonra onu, başka bir olayla **تَنْسَخُهُ**; tıpkı bir âyetin bir iş hakkında inmesi, sonra hafifletilmesi ve başka bir âyetle neshedilmesi gibi; böylece birincisi **منسوخة** ve ikincisi **ناسخة**’dır.
Ve **تناسُخُ الورثة**; o da, miras bölünmemişken vârislerden sonra vârislerin ölmesidir; ve aynı şekilde **تَناسُخُ الأزمة** ve nesilden sonra nesil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السُخْنُ بالضم: الحارُّ. وسَخَنَ الماء وغيرُه بالفتح، وسَخُنَ أيضاً سُخونَةً فيهما. ويروى قول لبيد:
رَفَّعْتُها طَرَدَ النَعـامِ وفَـوقَـه		حتَّى إذا سَخُنَتْ وخَفَّ عِظَامُها
بالفتح والضم. وتَسْخينُ الماء وإسْخانُهُ بمعنىً. قال ابن الأعرابيّ: ماءٌ مُسْخَنٌ وسَخينٌ. والمِسْخَنَةُ: قِدْرٌ كأنها تَوْرٌ. ويومٌ سُخْنٌ وساخِنٌ وسَُخْنانٌ، أي حارٌّ. وليلةٌ سُخْنةٌ وسَُخْنانةٌ. وإنِّ لأجد في نفسي سَخَنَةً بالتحريك، وهي فَضْلُ حرارةٍ تجدها مع وجعٍ. وسُخْنَةَ العينِ: نقيض قُرَّتِها. وقد سَخِنَتْ عينه بالكسر، فهو سَخِينُ العين. وأَسْخَنَ الله عينَه، أي أبكاه. والسَخونُ من المرق: ما يُسَخَّنُ. والسَخينَةُ: طعام يتَّخذ من الدقيق دون العصيدة في الرقّة وفوقَ الحَساءِ. والسِّخِّينُ: مِسْحاةٌ منعطِفة. والتَساخينُ: الخِفافُ.

##### Türkçe

**السُخْنُ** (ötre ile): sıcak olan. Ve su ve başkası **سَخَنَ** (fetha ile); ve ikisinde de **سَخُنَ** da **سُخونَةً** (olarak). Lebîd’in şu sözü rivayet edilir:
رَفَّعْتُها طَرَدَ النَعـامِ وفَـوقَـه		حتَّى إذا سَخُنَتْ وخَفَّ عِظَامُها
fetha ile ve ötre ile. Ve suyun **تَسْخينُ**’i ve onun **إسْخانُهُ**’u bir mânâdadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **ماءٌ مُسْخَنٌ** ve **سَخينٌ**. Ve **المِسْخَنَةُ**: bir tencere; sanki o bir leğen gibidir. Ve bir gün **سُخْنٌ** ve **ساخِنٌ** ve **سَُخْنانٌ**; yani sıcak. Ve bir gece **سُخْنةٌ** ve **سَُخْنانةٌ**. Ve muhakkak ben nefsimde harekeli olarak **سَخَنَةً** bulurum; o, bir ağrı ile birlikte bulduğun fazla bir sıcaklıktır. Ve gözün **سُخْنَةَ**’si: onun **قُرَّتِها**’sının zıddıdır. Ve onun gözü kesre ile **سَخِنَتْ**; artık o, gözün **سَخِينُ**’idir. Ve Allah onun gözünü **أَسْخَنَ**; yani onu ağlattı. Ve et suyundan **السَخونُ**: ısıtılan şeydir. Ve **السَخينَةُ**: undan yapılan bir yiyecek; incelikte **العصيدة**’den aşağı, **الحَساءِ**’dan yukarıdır. Ve **السِّخِّينُ**: eğri bir kazmadır. Ve **التَساخينُ**: mestlerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث : ) ( الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لِلْعَبْدِ
فَإِذَا ذَكَرَ الله خَنَسَ ) ( _ أي : انقبض منه .
قلت : وهكذا قال الفرّاء _ في قول الله
جلّ وعزّ : ( من شر الوسواس الخناس ( [ النَّاس : 4 ] .
قال : إبليسُ يُوَسْوس في صُدور الناس فإذا
ذُكِرَ الله خَنَس .
قلت : وخنَسَ في كلام العرب _ يكون
لازماً ومتعدِّياً .
يقال : خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ _ أي أَخَّرْتُهُ
فتأَخرَ ، وقَبَضْتُه فانقبضَ ، وأَخنَسْته : أكثرُ .
ورَوَى أبو عبيد _ عن الفرَّاء والأُمويِّ _ :
خَنَسَ الرجلُ _ تَأَخَّر _ يَخْنُسُ ، وأَنَا
أَخْنَسْتُهُ _ بالألف .
وهكذا قال ابن شُمَيْل _ في حديثٍ رواه _ :
) ( يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَخْنِسُ بِالْجَبَّارِينَ في
النَّارِ ) ( .
قال شمر : قال ابن شُمَيْل : يريدُ : تَدْخُلُ
بِهمْ في النَّار ، ويقَال : خَنَسَ به _ أي :
وَرَاهُ ، ويقالُ : تَخْنِسُ بهم _ أي : تَغِيب
بهم .
قال : وخَنَسَ الرجُلُ _ إذا تَوَارَى وغَابَ ،
وأَخْنَسْتُهُ أنا _ أي : خَلَّفْتُهُ .
قال : وقال الفرَّاء : أَخْنَسْتُ عنه بعضَ
حقّهِ .
وأنشدني أبُو بَكْرٍ الإيَادِيُّ لشاعر _ قَدمَ
على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشدَه هذه الأبياتَ التي
فيها :
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَل : ) ( خَنَسَ ) ( وَاقِعاً .
ومما يدُلُّ على صحة هذه اللُّغة ما روَيْنَا
عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( الشَّهْرُ هَكَذَا ،
وَهَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَخَنَسَ إِصْبَعَهُ في
الثَّالِثَةِ ) ( ، أي : قَبَضها يُعَلِّمُهُمْ أَنَّ الشهر
يكون تسعاً وعشرين .
وأنشد أبو عبيد في ) ( أَخْنَسَ ) ( وهي اللُّغَةُ
المعْرُوفَةُ :
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
وسمعتُ عُقَيْلِيّاً يقولُ لخادمٍ له _ كان معه
في طريقٍ فتخلَّفَ عنه _ : لِمَ خَنَسْتَ
عَنّي ؟ ، أراد : لِمَ غِبْتَ وتخلَّفْتَ ؟ ؟
وقال الأصمعيُّ : الْخَنَسُ _ في الأنفِ _
تَأَخُّرُ الأرْنَبَةِ في الْوَجْهِ ، وقِصَرُ الأنفِ .
وقال الزَّجَّاج : في قول الله جلّ وعزّ : ( فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس ( [ التكوير : 15 ،
16 ] .
قال أكثَرُ أهل التفسير في ) ( الْخُنَّسِ ) ( : إِنَّها
النُّجُومُ ، وخنُوسُها أنَّها تَغيبُ وتَكْنِسُ
تَغِيبُ أيضاً ، كما يَدْخُلُ الظَّبْيُ في كِنَاسِه .
قال : والْخُنَّسُ جَمْعُ خَانِس ، تَسْتَتِرُ كما
تَكْنِسُ الظّبَاءُ .
قال : وقال الفرَّاء : الْخُنَّسُ : هي النُّجُومُ
الخمسة _ تَخْنِسُ في مَجْرَاها وتَرْجِعُ ،
وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّبَاء .
قال : وهي بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدُ والزّهَرَةُ
والمُشْتَرِي .
أبو عبيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ ، وهو الذي يَعْدل
_ وهو مُسْتَقِيم _ في حُضْرِه ذاتَ اليمين
وذاتَ الشِّمال ، وكذلك الأُنْثى بغير هاء ،
والْجَمِيعُ : خُنُسٌ ، والْمَصْدَرُ الْخَنْسُ
_ بسكون النُّون .
وقال الفرَّاء : الْخِنَّوْسُ _ بالسِّينِ _ : من
صِفَاتِ الأسَد في وجهه وأنفه ، وبالصَّادِ
_ وَلَدُ الخِنْزِيرِ .
سخن : قال الليث : السُّخْنُ نَقِيضُ البارد
تقول : سَخُنَ الْمَاءُ سُخُونةً وأَسْخَنْتُهُ
إسْخاناً ، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً فهو سُخْنٌ
وسَخِينٌ ومُسَخَّنٌ ورجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن وقد
سَخُنَتْ عينُه سُخْنَةً وسُخُوناً .
ويقال : سَخنَتْ ، وهو نَقِيضُ قَرَّتْ .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : يومٌ سُخْنٌ
وسَاخِنٌ وسَخْنَانٌ ، ولَيْلَةٌ سُخْنَةٌ وسَاخِنَةٌ ،
وسَخْنَانَةٌ ، وقد سَخَنَ يومُنا يَسْخُنُ .
وبعضهُم يقول : سَخُنَ ، وسَخِنَتْ عينُهُ
_ بالكسر _ تَسْخَنُ .
شمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ إنِّي أجد
سَخْنَةً _ أي حُمَّى .
ويقالُ سَخِنَتْ عَينُه _ من حرارةٍ _ تَسْخَنُ
سُخْنَة .
وأنشد :
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
قال : وسَخِنَتِ الأَرْضُ وسَخُنَت ، وأَمَّا
سَخِنَتِ العَيْنُ فبالكَسْر لا غَيْرُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يَوْمٌ
سُخَاخِينُ ، مِثلُ سُخْنٍ .
وأنشد :
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
) ( سُخَاخِينُ ) ( : يؤذي ، و ) ( بارِدٌ ) ( : يَسْكُنُ إلَيْه
قَلْبي .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الْهَيْثَم _ أنه
قال _ عن أعرابيٍّ _ : السَّخِينَةُ دَقِيقٌ يُلْقَى
على ماءٍ ، أو عَلَى لَبَنٍ ، فيُطبَخُ ثم يؤكلُ
بتَمْرٍ ، أو يُحْسَى .
قال : وهي السُّخُونَةُ أيضاً .
وقال ابن السِّكِّيت : السَّخِينَةُ : التي
ارتفعَتْ عن الْحَسَاءِ ، وثَقُلَت أن تُحْسَى ،
وهما دُونَ العَصِيدَةِ .
قال : وإنّما يأكلونَ السخِينَةَ في شِدَّة
الدَّهْرِ ، وغَلاَءِ السِّعْرِ ، وعَجَفِ المَالِ .
وقال غيرُه : السَّخِينَةُ تُعْمَلُ من دَقِيقٍ
وسمْنٍ ، وبِهَا عُيِّرَتْ قُرَيْشٌ فسُمِّيَتْ
سَخِينَة .
وقال كَعْبُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ :
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
والمِسْخَنَةُ : قُدَيْرَةٌ كأنَّها تَوْرٌ .
قالَهُ أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ .
وقال ابن شميل : هي الصَّغِيرةُ التي يُطْبَخُ
فيها للصَّبيِّ .
ويقال : سَخَنَتِ الدَّابَّة ، وذلك إذا أُجْرِيتْ
فسَخُنَ عِظَامُهَا وخَفَّت في حُضْرِهَا ، ومنه
قول لَبِيدٍ :
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
ويروى : سَخِنَتْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أنَّهُ بَعَثَ سَرِيَّةً ،
فَأَمَرَهُمْ أَنْ يمْسَحُوا عَلَى المُشَاوِذِ
وَالتَّسَاخِينِ ) ( .
قال أبو عُبيد : التَّسَاخِينُ : الْخِفَافُ .
وقال أبو عمرو : قال المبرِّدُ : واحد
التَّسَاخِينِ تَسْخَانٌ وتَسْخَنٌ .
قال : وقال ثعلبٌ : ليس للتَّسَاخِين واحد
منْ لَفْظها _ كالنِّسَاءِ . . . لا واحد لها من
لفظها .
وقال ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هو
المِعْزَقُ والسِّخِّينُ .
قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من أعراب بني
سعد يقولون لِلْمَرِّ الذي يُعمل به في
الطِّينِ : السِّخِّينُ ، وجَمْعُه السَّخَاخِينُ .
وقال أبو عمرو : يقال للسِّكِّينِ : السَّخِينَةُ
والشِّلْقَاءُ .
قال : والسَّخَاخِينُ سَكاكِينُ الجَزَّار .
قال : وماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ _ للَّذِي لَيْسَ
بِحاَرٍّ ولا بَارِدٍ .
وأنشد :
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
اللحياني : إني لأَجِدُ سُخْنَةً وسِخْنَةً
وسَخْنَةً ، وسَخْنَاء _ ممدودٌ _ كلُّ ذلك من
حَرَارَةِ الْحُمَّى .
خسن : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _
قال : أَخْسَنَ الرجُلُ _ إذا ذَلَّ بَعْدَ عِزٍّ .
نخس : قال الليث : النَّخْسُ تَغْرِيزُك مؤخَّرَ
الدَّابَّة أو جَنْبَهَا بعوُدٍ أو غَيْرِه .
وقيل للنَّخَّاسِ : نَخَّاسٌ _ لنَخْسِهِ الدَّوَابَّ
حتَّى تنْبَسِط وفِعْلَهُ : النَّخَاسَةُ .
ويقال لابن زَنْيَةٍ : ابنُ نَخْسَةٍ .
وقال الشَّمَّاخ :
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
أي : متروكٍ وحْدَه ، ولا يقال منْ هذا :
وَحْدَهُ .
ويقال : نَخَسُوا بِفُلاَن ، إذا هَيَّجُوهُ
وأَزْعَجُوهُ ، وكذلك إذا نَخَسُوا دَابَّتَه
وطرَدُوه .
وأنشد :
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
أي : نَخَسُوا به مِنْ خَلْفِه حتى سَيَّرُوهُ من
البلاد مَطْروداً .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا صُبَّ لبَنُ
الضأْنِ على لبن المَاعِز فهوالنَّخِيسَةُ .
وقال أبو زيدٍ : مِثْلَه .
وقال الليث : النَّخِيسةُ : الزُّبْدَةُ .
قال : والنِّخَاسُ دَائِرَتانِ تكُونان في دَائِرَة
الْفَخِذَيْنِ _ كدائرة كَتِفِ الإنسان .
والدَّابَّةُ مَنْخُوسَةٌ : يُتَطَيَّرُ منها .
وقال أبو عبيدة : ومن دوائر الْخَيْل
النَّاخِسُ ، وهي التي تَكُون على الجَاعِرَتَيْن
إلى الفَائِلَيْنِ .
قال : والنَّاخِسُ جَرَبٌ يكون عند ذَنَب
البعير ، فهو مَنْخُوسٌ .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : إذا اتَّسعت البَكَرَة
أو اتسع خَرْقُها عنها : قيل : أَخَقَّتْ إخْقاقاً
فانْخَسُوها نَخْساً ، وهو أن يسُدَّ ما اتَّسَعَ
منها بخشبةٍ أو بحجَرٍ أو بغيره .
وقد نَخَسَ يَنْخَسُ .
وقال الليث : هي النَّخَاسَةُ . . للرُّقعة تدخُلُ
في ثَقْبِ المِحْوَرِ إذا اتسع .
وقال غيره : النَّخُوسُ من الوُعُولِ الذي
يَطُولُ قَرْناه حتى يَبْلُغا ذَنَبَهُ وإنَّما يكون
ذلك في الذكور .
وأنشد :
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ _ إذا اتسع ثَقْبُ محْوَرها ،
فنُخِسَت بِنِخَاسٍ .
وأنشد :
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
وقال أبو سعيد : قال أعرابي : رأَيْتُ
غُدْرَاناً تَنَاخَسُ ، وهي أن يُفْرِغَ بَعْضُها في
بَعْض كَتَنَاخُسِ الغنَم ، إذا أصابها البرْدُ
فاستدفأ بعضها ببعضٍ .
سنخ : قال الليث : السِّنْخُ أصْلُ كلِّ شيء ،
وسِنْخُ السِّكِّينِ طَرَفُ سِيلانِهِ الدَّاخلِ في
النِّصاب .
وأَسْنَاخُ الثَّنايا : أُصُولُها . وَرَجَعَ فُلانٌ إلى
سِنْخِ الكَرَم أو إلى سِنْخِه الْخَبِيثِ وسِنْخُ
الكلمة أَصْلُ بنائها .
أبو عبيد _ عن الفَرَّاء _ : سَنَخَ فلان في
العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً ، إذَا رَسَخَ فيه .
وسَنِخَ الطعام يَسْنَخُ ، وَزَنِخَ يَزْنَخُ _ إذا تَغَيَّرَ
وأَنْتَنَ ، فهو سَنِخٌ وزَنِخٌ .
نسخ : قال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ
أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ( [ البَقَرَة :
106 ] .
قال أبو إسحاق الزَّجَّاجُ : النَّسْخُ في اللغة :
إبْطَالُ شيء وإقامَةُ آخَرَ مُقَامَه .
والعرب تقول : نَسَخَتِ الشمسُ الظِّلَّ
والمعنى أذهبت الظِّلَّ وحلَّت محله .
وقال غيرُه _ في مُنَاسَخَةِ الفَرَائض وتَنَاسُخ
الورثة _ : وهو مَوْتُ ورثة بعد ورثة وأصلُ
الميراث قائمٌ لم يُقْتَسَمْ .
وكذلك تَنَاسُخُ الأَزْمِنة والقَرْنِ بعدَ القَرْنِ .
والنَّسْخُ اكتتابك كِتاباً عن كِتابٍ حَرْفاً
بحرف .
تقول : نَسَخْتُهُ وانْتَسَخْتُه ، فالأصلُ نُسْخَةٌ ،
والمكتوبُ منه نسخة _ لأنه قام مَقَامَه
والكاتب نَاسِخٌ ومُنْتَسِخٌ .
وقال الليثُ : النَّسْخُ أن تُزَايل أمْراً كان من
قبلُ يُعْمَلُ به ثم تَنْسَخُه بحادثٍ غَيْرِه .
وقال الفرَّاء : النَّسْخُ أن يُعْمَل بالآية ثم
تُنْزَلُ آيةٌ أُخْرى فيُعَمَلُ بها ، وتُتْرَكُ الأُولى .
وقرأ عبد الله بن عامر ) ( مَا نُنْسِخْ مِنْ آية ) ( .
بضَمِّ النُّون _ يعني ما نُنْسِخُكَ مِن آية
والقراءة الجيِّدةُ ) ( مَا نَنْسَخْ مِنْ آية ) ( بفتح
النّون .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّسْخُ تبديل الشيء من الشيء . وهو
غَيرهُ .
والنَّسْخُ نقل الشيء من مكانٍ إلى مكانٍ ،
وهُوَ هُوَ .
وقال أبو تراب : قال الفراء وأبو سعيد :
مَسَخه الله قرداً ، ونَسخَهُ قِرْداً : بمعنىً
واحد .
وقال أبو عُمَرَ : حضَرْتُ أبا العباسِ يوماً
فجاء رجُلٌ معه كتابُ الصَّلاة ، في شَطْرٍ
جُزْءٌ ، والشّطْرُ الآخرُ بياضٌ فقال له : إذا
حَوَّلْتُ هذا المكتوبَ إلى الجانب الآخر
فأيُّهُما كِتَابُ الصلاة ؟
فقال أبو العباسِ : هما جميعاً كتاب
الصلاة لا هذا أَوْلَى به مِنْ هذا ، ولا هذا
أَوْلَى به من هذا .

##### Türkçe

خ س ن
**خنس** , **نخس** , **نسخ** , **سخن** , **خسن** , **سنخ** : kullanımdadır.

**خنس** : Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**الْخُنُسُ** ceylanların barınağıdır.
Dedi ki: ve **الخُنسُ**: ceylanların kendileridir.
Leys dedi ki: **الْخَنْسُ** burun kamışının büzülmesi, burun ucunun enlemesine (genişliği), ve sığırın burnu; sığırın burnu **أخنَسُ** olur, ancak böyle olur; inek **خنساءُ**dır; Türkler **خُنْسٌ**dur.
Dedi ki: ve **الخُنوسُ**: büzülme ve gizlenmedir; “kavmin arasından **خَنَسَ**” ve “**انْخَنَسَ**” denir.
Hadiste: “Şeytan kula vesvese verir; Allah’ı zikrettiği zaman **خَنَسَ**.” — yani: ondan büzüldü.
Dedim ki: Ferrâ da — Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**من شر الوسواس الخناس**” [**النَّاس**: 4] — böyle dedi.
Dedi ki: İblîs insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah zikredilince **خَنَسَ**.
Dedim ki: Arapların sözünde **خنَسَ** — lâzım ve müteaddî olur.
“Falancayı **خَنَسْتُ** de o da **فَخَنَسَ**” denir — yani onu geri bıraktım da geri kaldı; onu tuttum da büzüldü; “**أَخنَسْته**” daha çoktur.
Ebû Ubeyd — Ferrâ ve Ümevî’den — rivayet etti:
Adam **خَنَسَ** — geri kaldı — **يَخْنُسُ**; ve ben onu — elif ile — **أَخْنَسْتُهُ**.
İbn Şümeyl de — rivayet ettiği bir hadiste — böyle dedi:
“Cehennemden bir boyun çıkar da, cehennemde zorbalara karşı **فَيَخْنِسُ**.”
Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: muradı: onları cehenneme sokar; “onunla **خَنَسَ**” denir — yani: onu arkasına aldı; “onlarla **تَخْنِسُ**” denir — yani: onlarla kaybolur.
Dedi ki: Adam **خَنَسَ** — gizlenip kaybolduğu zaman; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** — yani: onu geride bıraktım.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: Onun bazı hakkından **أَخْنَسْتُ**.
Ebû Bekr el-İyâdî bana, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelip ona şu beyitleri okuyan bir şair için okuttu; içinde şunlar vardır:
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
Bu, **خَنَسَ**’ı vâki‘ (müteaddî) kılan kimse için bir hüccettir.
Bu dilin doğruluğuna delâlet eden şeylerden, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğimiz şudur; dedi ki: “Ay şöyledir, şöyledir, şöyledir; üçüncüsünde parmağını **خَنَسَ**.” Yani: onu kıstı; onlara ayın yirmi dokuz olabileceğini öğretir.
Ebû Ubeyd **أَخْنَسَ** hakkında — ki o bilinen dildir — şu beyti okudu:
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
Ben, bir Ukaylî’nin, bir hizmetçisine — yolda onunla beraberdi de ondan geri kaldı — şöyle dediğini işittim: “Niçin benden **خَنَسْتَ**?”; muradı: niçin kayboldun ve geri kaldın?
Asma‘î dedi ki: Burunda **الْخَنَسُ**: burun ucunun yüzde geriye kalması ve burnun kısalığıdır.
Zeccâc dedi ki: Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس**” [**التكوير**: 15, 16].
Dedi ki: Tefsir ehlinin çoğu **الْخُنَّسِ** hakkında: onun yıldızlar olduğudur; onların **خنُوسُها**’sı, onların kaybolup **تَكْنِسُ** etmeleridir; yine kaybolurlar; tıpkı ceylanın **كِنَاسِه**’ine girmesi gibi.
Dedi ki: **والْخُنَّسُ** **خَانِس**’in çoğuludur; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi gizlenir.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الْخُنَّسُ**: beş yıldızdır; akış yerinde **تَخْنِسُ** eder ve geri döner; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi **تَكْنِسُ** eder.
Dedi ki: onlar **بَهْرَامُ** ve **زُحَلُ** ve **عُطَارِدُ** ve **الزّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**’dir.
Ebû Ubeyde: **فَرَسٌ خَنُوسٌ**; o, yürüyüşünde — düzgün olduğu halde — sağa ve sola meyledendir; dişisi de hâ’sız böyledir; hepsi: **خُنُسٌ**; mastar **الْخَنْسُ**’tur — **النُّون**’un sükûnu ile.
Ferrâ dedi ki: **الْخِنَّوْسُ** — **بالسِّينِ** — aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; **وبالصَّادِ** — domuz yavrusudur.

**سخن** : Leys dedi ki: **السُّخْنُ** soğuğun zıddıdır. “Su **سَخُنَ** **سُخُونةً**” dersin; “onu **أَسْخَنْتُهُ** **إسْخاناً**” dersin; “onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**” dersin; o halde o **سُخْنٌ** ve **سَخِينٌ** ve **مُسَخَّنٌ**dur. Ve **رَجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن**; gözü **سَخُنَتْ**; **سُخْنَةً** ve **سُخُوناً**.
“**سَخنَتْ**” denir; o, “**قَرَّتْ**”in zıddıdır.
Ebû Ubeyd — Kisâî’den —: **يومٌ سُخْنٌ** ve **سَاخِنٌ** ve **سَخْنَانٌ**; ve **لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ** ve **سَاخِنَةٌ** ve **سَخْنَانَةٌ**; ve günümüz **سَخَنَ**; **يَسْخُنُ**.
Onlardan bazısı “**سَخُنَ**” der; ve gözü — kesre ile — **سَخِنَتْ**; **تَسْخَنُ**.
Şemir — İbnü’l-A‘râbî’den —: Ben **سَخْنَةً** buluyorum — yani ateşli hastalık.
Ve “gözü — bir sıcaklıktan — **سَخِنَتْ**; **تَسْخَنُ** **سُخْنَة**” denir.
Şu beyit okundu:
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
Dedi ki: Yer **سَخِنَتِ** ve **سَخُنَت**; fakat gözün **سَخِنَتِ**’i yalnız kesre iledir.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **يَوْمٌ سُخَاخِينُ**, **سُخْنٍ** gibi.
Şu beyit okundu:
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
**سُخَاخِينُ**: eziyet eder; ve **بارِدٌ**: kalbim ona sükûn bulur.
Münzirî bana — Ebü’l-Heysem’den — haber verdi; dedi ki — bir bedevîden —: **السَّخِينَةُ** suya yahut süte atılan undur; pişirilir, sonra hurma ile yenir yahut içilir (çorba gibi içilir).
Dedi ki: o, **السُّخُونَةُ** da olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّخِينَةُ**: **الْحَسَاءِ**’dan yükselen ve içilmesi ağırlaşan şeydir; ikisi de **العَصِيدَةِ**’nin altındadır.
Dedi ki: **السخِينَةَ**’yi ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın zayıflığında yerler.
Başkası dedi ki: **السَّخِينَةُ** un ve sadeyağdan yapılır; onunla Kureyş ayıplandı da **سَخِينَة** diye adlandırıldı.
Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi ki:
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
**والمِسْخَنَةُ**: sanki bir tekne gibi olan küçük bir tenceredir.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den söyledi.
İbn Şümeyl dedi ki: O, çocuk için içinde pişirilen küçük olandır.
Ve “binit **سَخَنَتِ**” denir; bu, koşturulduğu zaman olur; kemikleri ısınır ve yürüyüşünde hafifler; Lebîd’in sözü bundandır:
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
“**سَخِنَتْ**” diye de rivayet edilir.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Bir seriyye gönderdi; onlara **المُشَاوِذِ** ve **التَّسَاخِينِ** üzerine mesh etmelerini emretti.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **التَّسَاخِينُ**: mestlerdir.
Ebû Amr dedi ki: Müberred dedi ki: **التَّسَاخِينِ**’in teki **تَسْخَانٌ** ve **تَسْخَنٌ**dur.
Dedi ki: Sa‘leb dedi ki: **التَّسَاخِين** için lafzından bir tek yoktur — **النِّسَاءِ** gibi… lafzından bir teki yoktur.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: O, **المِعْزَقُ** ve **السِّخِّينُ**’dir.
Dedim ki: Ben, Benî Sa‘d Araplarının birden fazlasını, çamurda kullanılan küreğe **السِّخِّينُ** dediklerini işittim; çoğulu **السَّخَاخِينُ**dur.
Ebû Amr dedi ki: Bıçağa **السَّخِينَةُ** ve **الشِّلْقَاءُ** denir.
Dedi ki: **السَّخَاخِينُ** kasab bıçaklarıdır.
Dedi ki: **ماءٌ سَخِيمٌ** ve **سَخِينٌ** — ne sıcak ne soğuk olan için.
Şu beyit okundu:
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
Lihyânî: Ben **سُخْنَةً** ve **سِخْنَةً** ve **سَخْنَةً** ve **سَخْنَاء** — uzatılmış — buluyorum; bunların hepsi ateşli hastalığın sıcaklığındandır.

**خسن** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti; dedi ki: Adam **أَخْسَنَ** — bir izzetten sonra zelil olduğu zaman.

**نخس** : Leys dedi ki: **النَّخْسُ** senin, binitin arka tarafını yahut yanını bir değnekle veya başkasıyla dürtmendir.
**النَّخَّاسِ**’a **نَخَّاسٌ** denildi — binitleri dürtmesinden dolayı — ta ki yayılsınlar; onun fiili: **النَّخَاسَةُ**.
Ve zina çocuğuna: **ابنُ نَخْسَةٍ** denir.
Şemmâh dedi ki:
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
Yani: tek başına bırakılmış; bundan “**وَحْدَهُ**” denmez.
Ve “Falanca ile **نَخَسُوا**” denir; onu kışkırttıkları ve ürküttükleri zaman; aynı şekilde binitini dürtüp onu sürdükleri zaman.
Şu beyit okundu:
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
Yani: onu arkasından dürttüler; ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler.
Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: Koyun sütü keçi sütüne dökülürse o **النَّخِيسَةُ**dur.
Ebû Zeyd dedi ki: onun gibidir.
Leys dedi ki: **النَّخِيسةُ**: kaymaktır.
Dedi ki: **النِّخَاسُ** iki dairedir; uylukların dairesinde bulunur — insanın omuz dairesi gibi.
Ve binit **مَنْخُوسَةٌ**dur: ondan uğursuzluk sayılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Atların dairelerinden **النَّاخِسُ** vardır; o, iki **الجَاعِرَتَيْن** üzerinde **الفَائِلَيْن**’e doğru olandır.
Dedi ki: **النَّاخِسُ** devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o halde o **مَنْخُوسٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Makara genişlediği yahut deliği onun üzerinden genişlediği zaman: “**أَخَقَّتْ** **إخْقاقاً**” denir; onu **نَخْساً** ile **فانْخَسُوها**; bu, genişleyen kısmı bir tahta yahut bir taş yahut başkasıyla tıkamandır.
Ve **نَخَسَ**; **يَنْخَسُ**.
Leys dedi ki: O, **النَّخَاسَةُ**’dır… mil deliğine, genişlediği zaman giren yama için.
Başkası dedi ki: **النَّخُوسُ** dağ keçilerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna varan olandır; bu ancak erkeklerde olur.
Şu beyit okundu:
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
Ve makara **نِخِيسٌ**dur — mil deliği genişlediği zaman —; **بِنِخَاسٍ** ile **نُخِسَت**.
Şu beyit okundu:
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
Ebû Saîd dedi ki: Bir bedevî dedi ki: “**غُدْرَاناً تَنَاخَسُ** gördüm”; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; koyunların **تَنَاخُسِ**’i gibi; soğuk onlara isabet edince bazısı bazısıyla ısınır.

**سنخ** : Leys dedi ki: **السِّنْخُ** her şeyin aslıdır; bıçağın **سِنْخُ**’u, sapın içine giren akışının (uzantısının) içteki ucudur.
Azı dişlerinin **أَسْنَاخُ**’ı: kökleridir. Ve falanca, soyluluğun **سِنْخِ**’ine yahut onun kötü **سِنْخِ**’ine döndü. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u, yapısının aslıdır.
Ebû Ubeyd — Ferrâ’dan —: Falanca ilimde **سَنَخَ**; **يَسْنَخُ** **سُنُوخاً**; onda kökleştiği zaman.
Ve yemek **سَنِخَ**; **يَسْنَخُ**; ve **زَنِخَ**; **يَزْنَخُ** — değişip kokuştuğu zaman; o halde o **سَنِخٌ** ve **زَنِخٌ**tir.

**نسخ** : Allah (azze ve celle) dedi ki: “**مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا**” [**البَقَرَة**: 106].
Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: Dilde **النَّسْخُ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başka bir şeyi ikame etmektir.
Araplar der ki: Güneş gölgeyi **نَسَخَتِ**; mânâ: gölgeyi giderdi ve onun yerine geçti.
Başkası dedi ki — farzların **مُنَاسَخَةِ**’sinde ve mirasçıların **تَنَاسُخ**’unda —: o, mirasçılardan sonra mirasçıların ölmesidir; mirasın aslı ayakta olup taksim edilmemiştir.
Aynı şekilde zamanların ve asrın asırdan sonra **تَنَاسُخُ**’u.
Ve **النَّسْخُ**: bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır.
Dersin ki: “Onu **نَسَخْتُهُ**” ve “onu **انْتَسَخْتُه**”; asıl **نُسْخَةٌ**’dır; ondan yazılan da **نسخة**’dır — çünkü onun makamına geçti; yazan **نَاسِخٌ** ve **مُنْتَسِخٌ**tir.
Leys dedi ki: **النَّسْخُ** daha önce onunla amel edilen bir işten ayrılmandır; sonra onu, ondan başka bir hâdis ile **تَنْسَخُه** edersin.
Ferrâ dedi ki: **النَّسْخُ** âyetle amel edilmesidir; sonra başka bir âyet indirilir de onunla amel edilir ve birincisi terk edilir.
Abdullah b. Âmir “**مَا نُنْسِخْ مِنْ آية**” okudu.
**النُّون**’un zammı ile — yani: “Seni bir âyetten **نُنْسِخُكَ** etmeyiz”; iyi kıraat “**مَا نَنْسَخْ مِنْ آية**”dir, **النّون**’un fethi ile.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi ki:
**النَّسْخُ** bir şeyi bir şeyden değiştirmektir; o, başkasıdır.
Ve **النَّسْخُ** bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o, odur.
Ebû Turâb dedi ki: Ferrâ ve Ebû Saîd dedi ki: Allah onu maymuna **مَسَخه** etti; ve onu maymuna **نَسخَهُ** etti: tek bir mânâdadır.
Ebû Ömer dedi ki: Bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; bir adam geldi, yanında namaz kitabı vardı; yarısında yazı, diğer yarısı boşluktu. Ona dedi ki: “Bu yazılı olanı öbür tarafa aktardığım zaman, hangisi namaz kitabıdır?”
Ebû’l-Abbâs dedi ki: “İkisi de namaz kitabıdır; bu, buna ondan daha evlâ değildir; bu da buna ondan daha evlâ değildir.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والخاء وما يثلثهما )
(سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد الورَم، وهو ذلك القياس.
(سخر) السين* والخاء والراء أصلٌ مطّرد مستقيم يدلُّ على احتقار  واستذلال. من ذلك قولنا سَخَّر الله عزَّ وجَلَّ الشيء، وذلك إذا ذَلَّلَه لأمره وإرادته. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. ويقال رجل سُخْرةُ: يُسَخَّر في العمل، وسُخْرةٌ أيضاً، إذا كان يُسْخَر منه. فإن كان هو يفعل ذلك قلت سُخَرَة، بفتح الخاء والراء. ويقال سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ. فالسَّواخر: المُطِيعة الطيِّبة الرِّيح. والمواخر: التي تمخَر الماءَ تشُقّه. ومن الباب: سَخِرت منه، إذا هزئت به. ولا يزالون يقولون: سخِرت به، وفي كتاب الله تعالى: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾  [هود 38].
(سخف) السين والخاء والفاء أصلٌ مطَّرد يدلُّ على خفّة. قالوا: السُّخْفُ: الخفّة في كلِّ شيء، حتّى في السَّحاب. قال الخليل: السُّخْف في العقل خاصة، والسَّخافة عامّةٌ في كلِّ شيء. ويقال وجدت سَخْفَة من جوع، وهي خِفّـةٌ تعتري الإنسانَ إذا جاعَ.
(سخل) السين والخاء واللام أصلٌ مطرد صحيح ينقاس، يدلُّ على حَقَارة وضَعف. من ذلك السَّخْل من ولد الضّأن، وهو الصّغير الضَّعيف، والأنثى سَخلة. ومنه سَخّلتِ النَّخلة([2])، إذا كانت ذاتَ شِيص، وهو التَّمر الذي لا يشتدُّ نواه. والسُّخَّل: الرّجال الأراذل، لا واحد لـه من لفظه. ويقال كواكبُ مَسخُولة، إذا كانت مجهولة. وهو قول القائل:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])وذكر بعضُهم أنَّ هذيلاً تقول: سخَلْت الرجلَ، إذا عبتَه.
(سخم) السين والخاء والميم أصلٌ مطَّرد مستقيم، يدلُّ على اللِّين والسواد. يقال شَعرٌ سُخَاميّ: أسود لَيِّن. كذا حُدِّثنا به عن الخليل. وحدّثني عليّ بن إبراهيم القطَّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، قال: قال الأصمعي: وأما الشَّعر السُّخام، فهو الليِّن الحَسن، وليس هو من السَّواد. ويقال للخمر سُخامِيَّة إذا كانت ليِّنة سَلِسَة. قال ابن السكِّيت: ثوب سُخَامٌ: ليِّن. وقطنٌ سُخامٌ([4]). قال:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّخيمة، وهي الموجدة في النَّفس. ويقال سَخَّم الله وجهه، وهو من السُّخام، وهو سواد القِدْر.
(سخن) السين والخاء والنون أصل صحيح مطَّرد منقاس، يدل على حرارةٍ في الشيء. من ذلك سخّنت الماء. وماءٌ سُخْن وسَخِينٌ. وتقول: يوم سُخْنٌ وساخن وسَُخْنانٌ، وليلة سُخْنة وسَُخْنَانة. وقد سَخُن يومُنا. وسخِنَتْ عينهُ بالكسر تَسخَن. وأسخن الله عينَه. ويقولون إنَّ دَمعة الغَمِّ تكون حارّة. واحتُجَّ بقولهم: أقرّ الله عينَه. وهذا كلامٌ لا بأس به. والمِسْخَنة: قُدَيرةٌ كأنَّهَا تَوْر. والسَّخينة: حَسَاءٌ يُتّخَذُ من دقيق. وقال: قريشٌ([6]) يعيَّرُون بأكل السَّخينة، ويُسَمَّون بذلك، وهو قولهم:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])والتَّساخين: الخِفَاف([8]). وممكنٌ أن تكون سمِّيَت  بذلك لأنها تُسَخِّن على لُبسها القَدَم. وليس ببعيد.
(سخي) السين والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، يدلُّ على اتّساعٍ في شيءٍ وانفراج. الأصل فيه قولهم: سَخَيْتُ القِدر وسَخَوتُها، إذا جعلتَ لِلنارِ تحتها مَذْهباً.
ومن الباب: سَخَاوِيُّ الأرض، قال قوم: السَّخاويّ: سعة المفازة. وقول بعضهم "سَخَاوَِى الفلا"([9])، قال ابن الأعرابيّ: واحدةُ السخاوَِى سَخْواةٌ. وقال أيضاً: السَّخْواءُ([10]) الأرض السَّهلة. قال أهل اللغة: ومن هذا القياس: السّخاء:  الجُود؛ يقال سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء، يمدّ ويقصر. * والسَّخِيّ: الجواد.
ومما شذَّ عن الباب: السَّخا، مقصورٌ: ظَلْع يكون من أن يثِبَ البعيرُ بالحِمْل فتعترض ريحٌ بين جِلْدِهِ وكَتِفه، فيقال بعيرٌ سَخٍ.
(سخب) السين والخاء والباء كلمةٌ لا يقاس عليها. يقولون: السِّخاب: قِلاَدَةٌ من قَرنفُلٍ أو غيره، وليس فيها من الجواهر شيء، والجمع سُخُب.
(سخت) السين والخاء والتاء ليس أصلاً، وما أحسَِب الكلام الذي فيه من محض اللغة. يقولون للشيء الصُّلب سَخْتٌ وسِخْتيتٌ. ثم يقولون أمرٌ مِسخاتٌ([11]) إذا ضعُف وذهب. وهذان مختلفانِ، ولذلك قُلْنا إنَّ البابَ في نفسه ليس بأصل. على أنَّهم حكوا عن أبي زيد: اسْخَاتّ الجُرح: ذهب ورَمُه. فأمّا السُّخْت الذي ذكرناه عن ثعلب في آخر كتابه، فقد قيل إنَّه السُّخْد([12]). وهو على ذلك من المشكوك فيه.
--------------ـــــ
([1]) نص ثعلب في آخر كتاب الفصيح 98: "ويقال له من ذوات الخف السخت والسخد".
([2]) في  الأصل: "الناقة"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "الراكب"، صوابه من المجمل واللسان وما يقتضيه السياق.
([4]) البيتان سبق إنشادهما في (2: 182) في مادة (خسل) على أنه يقال: "كواكب مخسولة".
([5]) كذا ورد إنشاده، وفي اللسان (سخم) مع نسبته إلى جندل بن المثنى الطهوي:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6])  في الأصل: "قوم".
([7]) البيت لخداش بن زهير العامري كما في العمدة : (1: 46)، وحماسة ابن الشجري 31. وهو أول من لقب قريشاً "سخينة".
([8]) ذكر في اللسان أن مفردها "التسخان" بالفتح، وأنه معرب من "تَشْكَنْ" الفارسية. وهو اسم غطاء من أغطية الرأس كان العلماء والموابذة  يأخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، وأنَّ اللغويين من العرب أخطؤوا  في تفسيره بالخف.
([9]) في المجمل: "الفلاة".
([10]) في الأصل: "السخوة"، صوابه من المجمل.
([11]) هذه الكلمة لم أجدها في غير المقاييس.
([12]) السخت، بالضم، والسخد كذلك: الماء الذي يكون على رأس الولد.

ـ

##### Türkçe

(سîn ve **خ** babı ve ikisini üçleyen şey)
(**سخد**) **السين** ve **الخاء** ve **الدال** bir asıldır. Onda **السَّخْد** vardır; o, çocukla birlikte çıkan sudur. Bundan dolayı denir: “Falanca **مُسْخَداً** sabahladı”, yani sabahladığında nefsi pıhtılaşmış, ağır oldu. Ve bazen, doğanın karnından, yemeden önce çıkan şeye: **السُّخْد** dediler. Bu, hakkında ihtilaf edilmiştir; onlardan kimi **سُخْد** der, onlardan kimi **التاء** ile **سُخْت** der. Bize, **ثَعْلب**’den, **الفصيح** diye adlandırdığı kitabının sonunda, bununla böyle rivayet edildi([1]). Dil ehlinden bazıları dedi: Şüphesiz **السُّخْد** şişliktir; ve o, o kıyastır.

(**سخر**) **السين** ve **الخاء** ve **الراء** düzgün, dosdoğru bir asıldır; küçümseme ve zelil kılmaya delalet eder. Bundan, bizim sözümüz: Allah عزّ وجلّ şeyi **سَخَّرَ** etti; bu, onu emrine ve iradesine boyun eğdirdiği zamandır. Allah جلّ ثناؤه dedi: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّموَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ﴾ [الجاثية 13]. Ve denir: adam **سُخْرةُ**: işte çalıştırılır; ve **سُخْرةٌ** da, eğer kendisiyle alay ediliyorsa. Eğer bunu yapan o ise, **سُخَرَة** dersin; **الخاء** ve **الراء**’yı fetha ile. Ve denir: **سُفُنٌ سواخِرُ مَوَاخِرُ**. Öyleyse **السَّواخر**: itaatkâr, rüzgârı hoş olan. Ve **المواخر**: suyu yaran, onu delen. Babdan: **سَخِرت منه**; onunla alay ettiğin zaman. Ve hâlâ derler: **سخِرت به**; ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿فإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُون﴾ [هود 38].

(**سخف**) **السين** ve **الخاء** ve **الفاء** düzgün bir asıldır; hafifliğe delalet eder. Dediler: **السُّخْفُ**: her şeyde hafifliktir; bulutta bile. **الخليل** dedi: **السُّخْف** özellikle akıldadır; **السَّخافة** ise her şeyde geneldir. Ve denir: açlıktan bir **سَخْفَة** buldum; o, insan acıktığında ona arız olan bir hafifliktir.

(**سخل**) **السين** ve **الخاء** ve **اللام** ölçüye vurulan, sahih, düzgün bir asıldır; hakirlik ve zayıflığa delalet eder. Bundan: koyun yavrusundan **السَّخْل**; o, küçük zayıftır; dişisi **سَخلة**. Ondan: **سَخّلتِ النَّخلة**([2]); eğer **شِيص** sahibi ise; o, çekirdeği sertleşmeyen hurmadır. Ve **السُّخَّل**: rezil adamlar; lafzından tekili yoktur. Ve denir: **كواكبُ مَسخُولة**; eğer meçhul iseler. Ve o, söyleyenin sözüdür:
ونحنُ الثُّرَيَّا وجَوزاؤُها *** ونحنُ الذّراعانِ والمِرْزمُ
وأنتم كواكبُ مسْخُولةٌ *** تُرَى في السماءِ ولا تعلمُ([3])
Ve bazısı zikretti ki **هُذَيْل**: “**سخَلْت الرجلَ**” der; onu ayıpladığın zaman.

(**سخم**) **السين** ve **الخاء** ve **الميم** düzgün, dosdoğru bir asıldır; yumuşaklığa ve siyahlığa delalet eder. Denir: **شَعرٌ سُخَاميّ**: siyah, yumuşak. Bize **الخليل**’den böyle rivayet edildi. Ve bana **عليّ بن إبراهيم القطَّان**, **علي بن عبد العزيز**’den, **أبي عُبيد**’den rivayet etti; dedi: **الأصمعي** dedi: “Ama **الشَّعر السُّخام**, o yumuşak güzel olandır; siyahlıktan değildir.” Ve şaraba **سُخامِيَّة** denir; eğer yumuşak, kaygan ise. **ابن السكِّيت** dedi: **ثوب سُخَامٌ**: yumuşak. Ve **قطنٌ سُخامٌ**([4]). Dedi:
* قطنٌ سُخامِيٌّ بأَيْدِي غُزَّلِ([5]) *
Ve bu asıldan şâz olan şey: **السَّخيمة**; o, nefisteki kin/öfkedir. Ve denir: “Allah onun yüzünü **سَخَّم** etsin”; o, **السُّخام**dandır; o da tencerenin karalığıdır.

(**سخن**) **السين** ve **الخاء** ve **النون** sahih, düzgün, ölçüye vurulan bir asıldır; şeyde hararete delalet eder. Bundan: suyu **سخّنت**. Ve su **سُخْن** ve **سَخِينٌ**dur. Ve dersin: gün **سُخْنٌ** ve **ساخن** ve **سَُخْنانٌ**; gece **سُخْنة** ve **سَُخْنَانة**. Ve günümüz **سَخُن** oldu. Ve gözü kesre ile **سخِنَتْ**; **تَسخَن**. Ve Allah onun gözünü **أسخن** etsin. Ve derler ki keder gözyaşı sıcak olur. Ve onların sözüyle delil getirildi: “Allah onun gözünü **أقرّ** etsin.” Bu, sakıncası olmayan bir sözdür. Ve **المِسْخَنة**: bir küçük tencere; sanki o bir leğendir. Ve **السَّخينة**: undan yapılan bir çorbadır. Ve dedi: **قريش**([6]) **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanır ve onunla adlandırılırlar; o, onların sözüdür:
يا شَدَّةً ما شَدَدْنا  غيرَ كاذبةٍ  *** على سَخِينةَ لولا اللَّيْلُ والحَرَمُ([7])
Ve **التَّساخين**: mestlerdir([8]). Ve mümkündür ki, ayağı giymesi üzerine ısıttığı için bununla adlandırılmıştır. Uzak değildir.

(**سخي**) **السين** ve **الخاء** ve illetli harf tek bir asıldır; bir şeyde genişliğe ve açılmaya delalet eder. Aslı onda onların sözü: “**سَخَيْتُ القِدر** ve **سَخَوتُها**”; altındaki ateşe bir gidiş yolu yaptığın zaman.

Babdan: **سَخَاوِيُّ الأرض**; bir kavim dedi: **السَّخاويّ**: çölün genişliğidir. Ve bazısının sözü: “**سَخَاوَِى الفلا**”([9]). **ابن الأعرابيّ** dedi: **السخاوَِى**’nin bir tanesi **سَخْواةٌ**dur. Ve yine dedi: **السَّخْواءُ**([10]) yer, düz yerdir. Dil ehli dedi: Ve bu kıyastandır: **السّخاء**: cömertlik; denir: **سخا يسخُو سَخَاوةً وسَخَاء**; uzatır ve kısaltır. Ve **السَّخِيّ**: cömerttir.

Babdan şâz olan: **السَّخا**; maksûr: deve yükle sıçradığında, derisi ile küreği arasında bir rüzgârın araya girmesinden olan bir topallıktır; bu sebeple “deve **سَخٍ**” denir.

(**سخب**) **السين** ve **الخاء** ve **الباء** kıyas olunmayan bir kelimedir. Derler: **السِّخاب**: karanfilden veya başkasından bir gerdanlıktır; onda mücevherden hiçbir şey yoktur; çoğulu **سُخُب**.

(**سخت**) **السين** ve **الخاء** ve **التاء** bir asıl değildir; ve içindeki sözün sırf dilden olduğunu sanmıyorum. Katı şeye **سَخْتٌ** ve **سِخْتيتٌ** derler. Sonra derler: iş **مِسخاتٌ**([11]); zayıfladığı ve gittiği zaman. Bu ikisi farklıdır; bundan dolayı dedik ki babın kendisi aslında bir asıl değildir. Şu var ki, **أبي زيد**’den naklettiler: **اسْخَاتّ الجُرح**: şişliği gitti. Ama **ثعلب**’den kitabının sonunda zikrettiğimiz **السُّخْت**; onun **السُّخْد** olduğu söylenmiştir([12]). O da buna göre şüpheli olandandır.

--------------ـــــ
([1]) **ثعلب**’in **الفصيح** kitabının sonunda metni 98: “Ve ona, çift tırnaklılardan **السخت** ve **السخد** denir.”
([2]) Asılda: “**الناقة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) Asılda: “**الراكب**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır ve bağlamın gerektirdiğidir.
([4]) İki beyit daha önce (2: 182) (خسل) maddesinde “**كواكب مخسولة**” denir diye okunmuştur.
([5]) Böyle okunarak gelmiştir; **اللسان** (سخم)’de, **جندل بن المثنى الطهوي**’ye nispetiyle:
* قطن سخام بأيادي غزل *
([6]) Asılda: “**قوم**”.
([7]) Beyit, **خداش بن زهير العامري**’nindir; **العمدة**: (1: 46) ve **حماسة ابن الشجري** 31’de olduğu gibi. **قريش**’e “**سخينة**” lakabını ilk takan odur.
([8]) **اللسان**’da, onun müfredinin fetha ile “**التسخان**” olduğu ve Farsça “**تَشْكَنْ**”den muarreb olduğu zikredildi. O, baş örtülerinden bir örtünün adıdır; âlimler ve **الموابذة** onu başlarına özellikle başkaları dışında alırlardı; ve Arap dilcileri onu mest diye tefsirde hata ettiler.
([9]) **المجمل**’de: “**الفلاة**”.
([10]) Asılda: “**السخوة**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([11]) Bu kelimeyi **المقاييس**’ten başka bir yerde bulmadım.
([12]) **السخت**, damme ile; ve **السخد** de öyledir: çocuğun başı üzerinde olan sudur.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س خ ن
مـاء سخـن وسخيـن وسخنتـه وأسخنتـه فـي المسخنـة وسخـن الماء سخونة ويوم سخن وسخنان وليلة سخن وسخنانة وقد سخن يومنا وسخنت ليلتنا‏.‏
وقروناً بالسخينة وهـي حساء عملته قريش في قحط فنبزوا به‏.‏
قال كعب بن مالك‏:‏ ولبسوا التساخين وهي الخفاف‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سخنت الدابة في سيرها إذا انبسطت فيه‏.‏
قال لبيد‏:‏ رفعتها طرد النعام وفوقه حتى إذا سخنت وخف عظامها وسخنت عينه بالكسر وهذا سخنة لعينه وعين سخينة وأسخن الله تعالى عينك‏.‏
وعليك بالأمر في سخنته أي فـي أولـه قبـل أن يبـرد‏.‏
وسخنـه بالضـرب إذا ضربـه ضربـاً موجعـاً‏.‏
وقـد سخـن ضربه سخونة وما أسخن ضربك‏.‏

##### Türkçe

س خ ن
**مـاء**: sıcak; ve **سخـن** ve **سخيـن**; ve **سخنتـه** ve **أسخنتـه**: onu **المسخنـة**’de ısıttım; ve **سخـن الماء سخونة**: su sıcak oldu, bir sıcaklıkla; ve **يوم سخن** ve **سخنان**: sıcak bir gün; ve **ليلة سخن** ve **سخنانة**: sıcak bir gece; ve muhakkak **سخن يومنا**: günümüz sıcak oldu; ve **سخنت ليلتنا**: gecemiz sıcak oldu.‏
Ve **قروناً بالسخينة**: **السخينة** ile boynuzlar; ve o, Kureyş’in bir kıtlıkta yaptığı bir çorbadır; bununla lakaplandılar.‏
Ka‘b b. Mâlik dedi: “Ve **التساخين** giydiler; ve o, mestlerdir.”‏
Mecazdan: **سخنت الدابة في سيرها**: binek hayvanı yürüyüşünde sıcak oldu; yani onda yayıldı (açılıp genişledi) ise.‏
Lebîd dedi:
“Onu devekuşunun kovması kaldırdı ve onun üstünde, nihayet **سخنت** ve kemikleri hafiflediğinde…”
Ve **سخنت عينه** (kesre ile): gözü ağrıdı; ve bu, onun gözü için bir **سخنة**’dir; ve **عين سخينة**: ağrılı göz; ve “Allah Teâlâ gözünü **أسخن** etsin” (yani ağrıtsın).‏
Ve sana, işin **سخنته**’sinde (gerekir); yani onun başında, soğumadan önce.‏
Ve **سخنـه بالضـرب**: onu dövmekle sıcak etti; yani onu acı veren bir dövüşle dövdü.‏
Ve muhakkak **سخـن ضربه سخونة**: onun vuruşu bir sıcaklıkla (şiddetle) sıcak oldu; ve “Vuruşun ne kadar **أسخن**!”‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السُّخْنُ، بالضم: الحارُّ ضدّ البارد، سَخُنَ الشيءُ والماءُ، بالضم، وسَخَنَ، بالفتح، وسَخِنَ؛ الأَخيرة لغة بني عامر، سُخونة وسَخانةً وسُخْنة وسُخْناً وسَخَناً وأَسْخَنَه إِسْخاناً وَسخَّنَه وسَخُنَتْ الأَرض وسَخِنَتْ وسَخُنَت عليه الشمس؛ عن ابن الأَعرابي، قال: وبنو عامر يَكْسِرون. وفي حديث معاوية بن قُرّة: شَرُّ الشتاء السَّخينُ أَي الحارّ الذي لا برد فيه. قال: والذي جاء في غريب الحَرْبيّ: شرُّ الشتاءِ السُّخَيْخِين، وشرحه أَنه الحارّ الذي لا برد فيه، قال: ولعله من تحريف النَّقَلة. وفي حديث أَبي الطُّفَيْل: أَقبل رهْطٌ معهم امرأَة فخرجوا وتركوها مع أَحدهم فشهد عليه رجل منهم فقال: رأَيت سَخينَته تَضْرب اسْتَها يعني بَيْضَتيه لحرارتهما. وفي حديث واثلة: أَنه، عليه السلام، دَعا بقُرْصٍ فكسره في صَحْفة ثم صَنَعَ فيها ماءً سُخْناً؛ ماء سُخْن، بضم السين وسكون الخاء، أَي حارّ. وماء سَخِينٌ ومُسَخَّنٌ وسِخِّين وسُخاخِينٌ: سُخْنٌ، وكذلك طعام سُخاخِين. ابن الأَعرابي: ماءٌ مُسْخَنٌ وسَخِين مثل مُتْرَص وتَريصٍ ومُبرَم وبَريمٍ؛ وأَنشد لعمرو ابن كلثوم:
مُشَعْشَعة كأَنَّ الحُصَّ فيها،
إذا ما الماءُ خالَطَها سَخِينا.
قال: وقول من قال جُدْنا بأَموالنا فليس بشيء؛ قال ابن بري: يعني أَنّ الماء الحارّ إذا خالطها اصْفَرَّت، قال: وهذا هو الصحيح؛ وكان الأَصمعي يذهب إلى أَنه من السَّخاء لأَنه يقول بعد هذا البيت:
ترى اللَّحِزَ الشَّحِيحَ، إذا أُمِرَّتْ
عليه لمالِهِ فيها مُهِينا.
قال: وليس كما ظن لأَن ذلك لقب لها وذا نعت لفعلها، قال: وهو الذي عناه ابن الأَعرابي بقوله: وقول من قال جُدْنا بأَموالنا ليس بشيء، لأَنه كان ينكر أَن يكون فعيل بمعنى مُفْعَل، ليبطل به قول ابن الأَعرابي في صفته: الملدوغ سليم؛ إنه بمعنى مُسْلَم لما به. قال: وقد جاء ذلك كثيراً، أَعني فعيلاً بمعنى مُفْعَل مثل مُسْخَن وسَخِين ومُتْرَص وتَرِيص، وهي أَلفاظ كثيرة معدودة. يقال: أََعْقَدْتُ العسلَ فهو مُعْقَدُ وعَقِيد، وأَحْبَسْته فرساً في سبيل الله فهو مُحْبَسٌ وحَبِيس، وأَسْخَنْتُ الماءَ فهو مُسْخَنٌ وسَخِين، وأَطْلَقْتُ الأَسيرَ فهو مُطْلَقٌ وطَلِيق، وأَعْتَقْت العبدَ فهو مُعْتَق وعَتِيق، وأَنْقَعْتُ الشرابَ فهو مُنْقَع ونَقِيع، وأَحْبَبْتُ الشيءَ فهو مُحَبٌّ وحَبِيبٌ، وأَطْرَدْتُه فهو مُطْرَد وطَرِيد أَي أَبعدته، وأَوْجَحْتُ الثوبَ إذا أَصْفَقْته فهو مُوجَحٌ ووَجِيحٌ، وأَتْرَصْتُ الثوبَ أَحْكمته فهو مُترَص وتَرِيص، وأَقْصَيْتُه فهو مُقْصىً وقَصِيٌّ، وأَهْدَيْت إلى البيت هَدْياً فهو مُهْدَى وهَدِيٌّ، وأَوصيت له فهو مُوصىً ووَصِيٌّ، وأَجْنَنْتُ الميتَ فهو مُجَنٌ وجَنين، ويقال لولد الناقة الناقص الخَلْق مُخْدَجٌ وخَديجٌ؛ قال: ذكره الهروي، وكذلك مُجْهَضٌ وجَهِيض إذا أَلقته من شدّة السير، وأُبْرَمْتُ الأمرَ فهو مُبْرَمٌ وبَرِيمٌ، وأَبْهَمْتُه فهو مُبْهَم وبَهِيمٌ، وأَيْتَمه الله فهو مُوتَم ويَتِيم، وأَنْعَمه الله فهو مُنعَمٌ ونَعِيم، وأُسْلِمَ الملْسُوعُ لما به فهو مُسْلَم وسَلِيم، وأَحْكَمْتُ الشيءَ فهو مُحْكَم وحَكيم؛ ومنه قوله عز وجل: تلك آياتُ الكتابِ الحكيم؛ وأَبْدَعْته فهو مُبْدَع وبَدِيع، وأَجْمَعْتُ الشيء فهو مُجْمَع وجَمِيع، وأَعْتَدْتُه بمعنى أَعْدَدْته فهو مُعْتَد وعَتيد؛ قال الله عز وجل: هذا ما لَدَيّ عَتِيد؛ أَي مُعْتَدٌ مُعَدٌّ؛ يقال: أَعددته وأَعتدته وأَعتدته بمعنى، وأَحْنَقْتُ الرجل أَغضبه فهو مُحْنَقٌ وحَنِيقٌ؛ قال الشاعر:
تَلاقَيْنا بغِينةِ ذي طُرَيْفٍ،
وبعضُهُم على بعضٍ حَنِيقُ.
وأَفْرَدْته فهو مُفْرَد وفَرِيد، وكذلك مُحْرَدٌ وحَرِيد بمعنى مُفْرد وفَريد، قال: وأَما فعيل بمعنى مُفْعِل فمُبْدِعٌ وبَدِيع، ومُسْمِع وسَمِيع، ومُونِقٌ وأَنيق، ومُؤْلِم وأَلِيم، ومُكِلٌّ وكَلِيل؛ قال الهذلي: حتى شَآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلُ
غيره: وماء سُخَاخِينٌ على فُعاليل، بالضم، وليس في الكلام غيره. أَبو عمرو: ماء سَخِيم وسَخِين للذي ليس بحارٍّ ولا بارد؛ وأَنشد: إنّ سَخِيمَ الماءِ لن يَضِيرا.
وتَسْخين الماء وإِسْخانه بمعنى. ويومٌ سُخاخينٌ: مثل سُخْن؛ فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قوله:
أُحِبُّ أُمَّ خالِدٍ وخالِداً،
حُبّاً سُخاخِيناً وحُبّاً باردا.
فإِنه فسر السُّخاخين بأَنه المؤذي المُوجِع، وفسر البارد بأَنه الذي يَسْكُنُ إليه قلبه، قال كراع: ولا نظير لسُخَاخِين. وقد سَخَنَ يومُنا وسَخُن يَسْخُن، وبعض يقول يَسْخَنُ، وسَخِنَ سُخْناً وسَخَناً. ويوم سُخْن وساخِن وسُخْنانٌ وسَخْنانٌ: حارٌّ. وليلة سُخْنه وساخنة وسُخْنانة وسَخْنانة وسَخَنَانة، وسَخُنَتِ النارُ والقِدْر تَسْخُنُ سُخْناً وسُخُونة، وإني لأَجِدُ في نفْسي سُخْنة وسِخْنة وسَخْنة وسَخَنَةً، بالتحريك، وسَخْناءَ، ممدود، وسُخونة أَي حَرّاً أَو حُمَّى، وقيل: هي فَضْلُ حرارة يجدها من وجع. ويقال: عليك بالأَمر عند سُخْنته أَي في أَوله قبل أَن يَبْرُد. وضَرْبٌ سِخِّين: حارٌّ مُؤْلِم شديد؛ قال ابن مقبل: ضَرْباً تَواصَتْ به الأَبْطالُ سِخِّينا
والسَّخينةُ: التي ارتفعت عن الحَسَاء وثَقُلَتْ عن أَن تُحْسَى، وهي طعام يتخذ من الدقيق دون العصيدة في الرقة وفوقَ الحَساء، وإنما يأْكلون السَّخِينة والنَّفِيتَة في شدَّة الدَّهْرِ وغَلاءِ السِّعْرِ وعَجَِفِ المالِ. قال الأَزهري: وهي السَّخُونة أَيضاً. وروي عن أَبي الهَيْثم أَنه كتب أعرابي قال: السَّخِينة دقيق يُلْقَى على ماءٍ أَو لبن فيطبخ ثم يؤْكل بتمر أَو يُحسَى، وهو الحَسَاءِ. غيره: السَّخِينة تعمل من دقيق وسمن. وفي حديث فاطمة، عليها السلام: أَنها جاءت النبي، صلى الله عليه وسلم، ببُرْمَةٍ فيها سَخِينة أَي طعام حارّ، وقيل: هي طعام يتخذ من دقيق وسمن، وقيل: دقيق وتمر أَغلظ من الحَسَاء وأَرق من العصيدة، وكانت قريش تكثر من أَكلها فعُيِّرَتْ بها حتى سُمُّوا سَخِينَة. وفي الحديث: أَنه دخل على عمه حمزة فصُنِعَتْ لهم سَخِينَةٌ
فأَكلوا منها. وفي حديث معاوية: أَنه مازَحَ الأََحْنَفَ بنَ قيس فقال: ما الشيءُ المُلَفَّفُ في البِجَادِ؟ قال: هو السَّخِينة يا أَمير المؤمنين؛ المُلَفَّفُ في البِجاد: وَطْبُ اللبن يُلَفُّ فيه ليَحْمَى ويُدْرِكَ، وكانت تميم تُعَيِّرُ به. والسَّخِينة: الحَساءِ المذكور، يؤْكل في الجَدْب، وكانت قريش تُعَيِّرُ بها، فلما مازحه معاوية بما يعاب به قومه مازحه الأحْنَفُ بمثله. والسَّخُونُ من المرق: ما يُسَخَّنُ؛ وقال: يُعْجبُه السَّخُونُ والعَصِيدُ،
والتَّمْرُ حُبّاً ما له مَزِيدُ.
ويروى: حتى ما له مزيد. وسَخِينةُ: لقب قريش لأَنها كانت تُعاب بأَكْل السَّخينة؛ قال كعب بن مالك
(* قوله «قال كعب بن مالك» زاد الأزهري
الأنصاري، والذي في المحكم: قال حسان).:
زَعَمَتْ سَخِينَةُ أَن سَتَغْلِبُ رَبَّها،
ولَيُغْلَبَنَّ مُغالِبُ الغَلاَّبِ.
والمِسْخَنَةُ من البِرامِ: القِدْرُ التي كأَنها تَوْر؛ ابن شُميل: هي الصغيرة التي يطبخُ فيها للصبي. وفي الحديث: قال له رجل يا رسول الله، هل أُنزِل عليك طعامٌ من السماء؟ فقال: نعم أُنزل عليّ طعام في مِسْخَنة؛ قال: هي قِدْر كالتَّوْرِ يُسَخَّن فيها الطعام. وسُخْنَةُ العين: نقيضُ قُرَّتها، وقد سَخِنَت عينه، بالكسر، تَسْخَنُ سَخَناً وسُخْنَةً وسُخُوناً وأَسْخَنها وأَسْخَنَ بها؛ قال:
أَوهِ أَدِيمَ عِرْضِه، وأَسْخِنِ
بعَيْنِه بعد هُجوعِ الأَعْيُنِ
(* حرك نون أسخن بالكسر وحقها السكون مراعاة للقافية).
ورجل سَخِينُ العين، وأَسْخَن الله عينَه أَي أَبكاه. وقد سخُنَتْ عينه سُخْنَة وسُخُوناً، ويقال: سَخِنَتْ وهي نقيض قَرّت، ويقال: سَخِنَت عينه من حرارة تَسْخَن سُخْنَةً؛ وأَنشد:
إذا الماءُ من حالِبَيْه سَخِنْ
قال: وسَخِنَت الأَرض وسَخُنت، وأَما العين فبالكسر لا غير. والتَّساخين: المَراجل، لا واحد لها من لفظها؛ قال ابن دريد: إلا أَنه قد يقال تِسْخان، قال: ولا أَعرف صحة ذلك. وسَخُنَت الدابة إِذا أُجْرِيَت فسَخُنَ عِظامُها وخَفَّتْ في حُضْرِها؛ ومنه قول لبيد:
رَفَّعْتُها طَرَدَ النَّعامِ وفوْقَهُ،
حتى إذا سَخُنَتْ وخَفَّ عِظامُها.
ويروى سخنت، بالفتح والضم. والتَّساخِينُ: الخِفافُ، لا واحد لها مثل التَّعاشِيب. وقال ثعلب: ليس للتَّساخين واحد من لفظها كالنساء لا واحد لها، وقيل: الواحد تَسْخان وتَسْخَن. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، بعث سَرِيَّةً فأَمَرهم أَن يَمْسَحُوا على المَشاوِذ والتَّساخين؛ المَشاوذُ: العمائم، والتَّساخِين: الخِفَاف. قال ابن الأَثير: وقال حمزة الأَصبهاني في كتاب المُوازنة: التَّسْخان تعريب تَشْكَن، وهو اسم غِطاء من أَغطية الرأْس، كان العلماءُ والمَوَابِذة يأْخذونه على رؤوسهم خاصة دون غيرهم، قال: وجاء ذكر التَّساخين في الحديث فقال مَنْ تعاطَى تفسيرَه هو الخُفُّ حيث لم يعرف فارسيته والتاء فيه زائدة. والسَّخاخِينُ المَساحِي، واحدها سِخِّينٌ، بلغة عبد القيس، وهي مِسْحاة مُنْعَطِفة. والسِّخِّينُ: مَرُّ المِحْراث؛ عن ابن الأَعرابي، يعني ما يَقْبِضُ عليه الحَرَّاثُ منه؛ ابن الأَعرابي: هو المِعْزَق والسِّخُّينُ، ويقال للسِّكِّين السِّخِّينة والشِّلْقاء، قال: والسَّخاخِين سَكاكين الجَزَّار.

##### Türkçe

**السُّخْنُ**, ötre ile: sıcak; soğuğun zıddı. Şey ve su **سَخُنَ**,
ötre ile, ve **سَخَنَ**, fetha ile, ve **سَخِنَ**; sonuncusu Benî Âmir’in dilidir; **سُخونة** ve **سَخانةً**
ve **سُخْنة** ve **سُخْناً** ve **سَخَناً**; ve onu **أَسْخَنَه** **إِسْخاناً**; ve onu **وَسخَّنَه**; ve yer **سَخُنَتْ**
ve **سَخِنَتْ**; ve güneş onun üzerine **سَخُنَت**; İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: Benî Âmir
kesre yaparlar. Muâviye b. Kurra hadîsinde: “Kışın şerri **السَّخينُ**” yani sıcak
ki onda soğuk yoktur. Dedi ki: Harbî’nin **غريب**’inde gelen: “Kışın şerri
**السُّخَيْخِين**”; ve onun şerhi: onda soğuk bulunmayan sıcak olduğudur. Dedi ki: belki de
nakledenlerin tahrifindendir. Ebü’t-Tufeyl hadîsinde: Bir grup geldi, yanlarında bir kadın vardı; çıktılar ve onu
içlerinden biriyle bıraktılar; içlerinden bir adam onun aleyhine şahitlik etti ve dedi ki: “Onun **سَخينَته**’sini
kıçına vururken gördüm” yani iki yumurtasını, ikisinin sıcaklığından dolayı. Vâsile hadîsinde: onun, عليه السلام, bir
**قُرْصٍ** istediği, onu bir **صَحْفة** içinde kırdığı, sonra onda **ماءً سُخْناً** yaptığı; **ماء سُخْن**: sîn’in ötreli, hâ’nın sâkin oluşuyla; yani sıcak. Ve **ماء سَخِينٌ** ve **مُسَخَّنٌ** ve **سِخِّين** ve **سُخاخِينٌ**: **سُخْنٌ**’dür;
aynı şekilde **طعام سُخاخِين**. İbnü’l-A‘râbî: **ماءٌ مُسْخَنٌ** ve **سَخِين**; **مُتْرَص**
ve **تَريصٍ** ve **مُبرَم** ve **بَريمٍ** gibidir; ve Amr b. Külsûm’dan inşad etti:
مُشَعْشَعة كأَنَّ الحُصَّ فيها،
إذا ما الماءُ خالَطَها سَخِينا.
Dedi ki: “**جُدْنا بأَموالنا**” diyenin sözü bir şey değildir. İbn Berrî dedi ki: yani sıcak su ona karışınca sararır. Dedi ki: doğru olan budur. Asma‘î ise bunun **السَّخاء**’dan olduğuna giderdi; çünkü bu beyitten sonra şöyle der:
ترى اللَّحِزَ الشَّحِيحَ، إذا أُمِرَّتْ
عليه لمالِهِ فيها مُهِينا.
Dedi ki: zannettiği gibi değildir; çünkü bu ona bir lakaptır, şu ise onun fiiline bir sıfattır. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin “**جُدْنا بأَموالنا** diyenin sözü bir şey değildir” sözüyle kastettiği budur; çünkü o, **فعيل**’in **مُفْعَل** mânasında olmasını inkâr ederdi; bununla İbnü’l-A‘râbî’nin sıfatındaki şu sözü iptal etmek için: **الملدوغ سليم**; yani onda bulunan şey sebebiyle **مُسْلَم** mânasındadır. Dedi ki: bu çokça gelmiştir; yani **فعيلاً**’ın **مُفْعَل** mânasında olması; **مُسْخَن** ve **سَخِين** ve **مُتْرَص** ve **تَرِيص** gibi; bunlar sayılı çok lafızlardır. Denir: **أََعْقَدْتُ** balı; o **مُعْقَدُ** ve **عَقِيد**’dir; ve onu Allah yolunda bir at olarak **أَحْبَسْتُ**; o **مُحْبَسٌ** ve **حَبِيس**’tir; ve suyu **أَسْخَنْتُ**; o **مُسْخَنٌ** ve **سَخِين**’dir; ve esiri **أَطْلَقْتُ**; o **مُطْلَقٌ** ve **طَلِيق**’tir; ve köleyi **أَعْتَقْت**; o **مُعْتَق** ve **عَتِيق**’tir; ve içeceği **أَنْقَعْتُ**; o **مُنْقَع** ve **نَقِيع**’dir; ve şeyi **أَحْبَبْتُ**; o **مُحَبٌّ** ve **حَبِيبٌ**’dir; ve onu **أَطْرَدْتُ**; o **مُطْرَد** ve **طَرِيد**’dir, yani onu uzaklaştırdım; ve elbiseyi **أَوْجَحْتُ**: onu **أَصْفَقْتُ** ettiğimde; o **مُوجَحٌ**
ve **وَجِيحٌ**’dir; ve elbiseyi **أَتْرَصْتُ**: onu sağlamlaştırdım; o **مُترَص** ve **تَرِيص**’tir; ve onu **أَقْصَيْتُ**; o **مُقْصىً** ve **قَصِيٌّ**’dir; ve eve bir kurbanlık olarak **أَهْدَيْت**; o **مُهْدَى** ve **هَدِيٌّ**’dir; ve ona **أَوصيت**; o **مُوصىً** ve **وَصِيٌّ**’dir; ve ölüyü **أَجْنَنْتُ**; o **مُجَنٌ** ve **جَنين**’dir; ve yaratılışı eksik deve yavrusuna **مُخْدَجٌ** ve **خَديجٌ** denir; dedi ki: bunu Herevî zikretti; aynı şekilde, şiddetli yürüyüşten onu düşürdüğünde **مُجْهَضٌ** ve **جَهِيض**; ve işi **أُبْرَمْتُ**; o **مُبْرَمٌ** ve **بَرِيمٌ**’dir; ve onu **أَبْهَمْتُ**; o **مُبْهَم** ve **بَهِيمٌ**’dir; ve Allah onu yetim bıraktı: **أَيْتَمه**; o **مُوتَم** ve **يَتِيم**’dir; ve Allah ona nimet verdi: **أَنْعَمه**; o **مُنعَمٌ** ve **نَعِيم**’dir; ve sokulan kimse, onda bulunan şey sebebiyle **أُسْلِمَ**; o **مُسْلَم** ve **سَلِيم**’dir; ve şeyi **أَحْكَمْتُ**; o **مُحْكَم** ve **حَكيم**’dir; bundan da Aziz ve Celîl’in sözü: **تلك آياتُ الكتابِ الحكيم**; ve onu **أَبْدَعْته**; o **مُبْدَع** ve **بَدِيع**’dir; ve şeyi **أَجْمَعْتُ**; o **مُجْمَع** ve **جَمِيع**’dir; ve onu **أَعْتَدْتُ**: **أَعْدَدْته** mânasında; o **مُعْتَد** ve **عَتيد**’dir; Aziz ve Celîl dedi: **هذا ما لَدَيّ عَتِيد**; yani **مُعْتَدٌ مُعَدٌّ**; denir: **أَعددته** ve **أَعتدته** ve **أَعتدته** aynı mânada; ve adamı **أَحْنَقْتُ**: onu öfkelendirdim; o **مُحْنَقٌ** ve **حَنِيقٌ**’tir; şair dedi ki:
تَلاقَيْنا بغِينةِ ذي طُرَيْفٍ،
وبعضُهُم على بعضٍ حَنِيقُ.
Ve onu **أَفْرَدْته**; o **مُفْرَد** ve **فَرِيد**’dir; aynı şekilde **مُحْرَدٌ** ve **حَرِيد**: **مُفْرد**
ve **فَريد** mânasında. Dedi ki: **فعيل**’in **مُفْعِل** mânasında olanı ise: **مُبْدِعٌ** ve **بَدِيع**; ve **مُسْمِع**
ve **سَمِيع**; ve **مُونِقٌ** ve **أَنيق**; ve **مُؤْلِم** ve **أَلِيم**; ve **مُكِلٌّ** ve **كَلِيل**; Hüzeylî dedi ki:
حتى شَآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلُ
Başkası: **ماء سُخَاخِينٌ** **فُعاليل** vezninde, ötre ile; sözde bundan başkası yoktur. Ebû Amr: **ماء سَخِيم** ve **سَخِين**: ne sıcak ne soğuk olan içindir; ve inşad etti:
إنّ سَخِيمَ الماءِ لن يَضِيرا.
Ve suyu **تَسْخين** etmek ile onu **إِسْخان** etmek aynı mânadadır. Ve **يومٌ سُخاخينٌ**: **سُخْن** gibidir. İbnü’l-A‘râbî’nin şu sözünden inşad ettiği şeye gelince:
أُحِبُّ أُمَّ خالِدٍ وخالِداً،
حُبّاً سُخاخِيناً وحُبّاً باردا.
O, **السُّخاخين**’i “eziyet veren, acıtan” diye tefsir etti; **البارد**’i de “kalbinin ona sükûn bulduğu” diye tefsir etti. Kurâ‘ dedi ki: **سُخَاخِين**’in benzeri yoktur. Günümüz **سَخَنَ**
ve **سَخُن**: **يَسْخُن**; bazıları **يَسْخَنُ** der; ve **سَخِنَ**: **سُخْناً** ve **سَخَناً**. Ve **يوم سُخْن**
ve **ساخِن** ve **سُخْنانٌ** ve **سَخْنانٌ**: sıcak. Ve **ليلة سُخْنه** ve **ساخنة** ve **سُخْنانة**
ve **سَخْنانة** ve **سَخَنَانة**; ve ateş ve kazan **سَخُنَتِ**: **تَسْخُنُ**; **سُخْناً** ve **سُخُونة**. Ve ben nefsimde **سُخْنة**
ve **سِخْنة** ve **سَخْنة** ve **سَخَنَةً**, harekeli olarak, ve **سَخْناءَ**, uzatılmış, ve **سُخونة** bulurum; yani sıcaklık yahut humma; ve denildi: o, bir ağrıdan dolayı bulduğu sıcaklığın fazlasıdır. Ve denir: işin üzerine onun **سُخْنته**’nde ol; yani soğumadan önce, başında. Ve **ضَرْبٌ سِخِّين**: sıcak, acı veren, şiddetli; İbn Mukbil dedi ki:
ضَرْباً تَواصَتْ به الأَبْطالُ سِخِّينا
Ve **السَّخينةُ**: **الحَسَاء**’dan yükselen ve içilmekten ağırlaşan şeydir; o, undan yapılan bir yemektir; incelikte **العصيدة**’den aşağı, **الحَسَاء**’dan yukarıdır. Onlar ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın kıtlığında **السَّخِينة** ve **النَّفِيتَة** yerler. Ezherî dedi ki: o, **السَّخُونة**’dur da. Ebü’l-Heysem’den rivayet edildi: bir bedevî yazdı; dedi ki: **السَّخِينة** suya yahut süte atılan undur; pişirilir, sonra hurma ile yenir yahut içilir; o da **الحَسَاءِ**’dır. Başkası: **السَّخِينة** un ve sadeyağdan yapılır. Fâtıma hadîsinde, عليها السلام: onun Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, içinde **سَخِينة** bulunan bir **بُرْمَةٍ** getirdiği; yani sıcak yemek; ve denildi: o, un ve sadeyağdan yapılan yemektir; ve denildi: **الحَسَاء**’dan daha kalın, **العصيدة**’den daha ince; un ve hurmadır; Kureyş onu çokça yerdi; onunla ayıplandı, ta ki **سَخِينَة** diye adlandırıldılar. Hadîste: onun amcası Hamza’nın yanına girdiği; onlar için **سَخِينَةٌ** yapıldığı
ve ondan yedikleri. Muâviye hadîsinde: onun Ahnef b. Kays ile şakalaştığı; dedi ki: “**البِجَادِ** içinde sarılı olan şey nedir?” Dedi ki: “O, **السَّخِينة**’dir, ey
müminlerin emîri.” **المُلَفَّفُ في البِجاد**: sütün tulumudur; ısınsın ve olgunlaşsın diye onunla sarılırdı; Temîm bununla ayıplardı. Ve **السَّخِينة**: zikredilen **الحَساءِ**’dır; kıtlıkta yenir; Kureyş onunla ayıplanırdı; Muâviye kavminin ayıplandığı şeyle onunla şakalaşınca, Ahnef de onunla benzeriyle şakalaştı. Ve et suyundan **السَّخُونُ**: ısıtılan şeydir; ve dedi ki:
يُعْجبُه السَّخُونُ والعَصِيدُ،
والتَّمْرُ حُبّاً ما له مَزِيدُ.
Şöyle de rivayet edilir: **حتى ما له مزيد**. Ve **سَخِينةُ**: Kureyş’in lakabıdır; çünkü **السَّخينة** yemeleriyle ayıplanırlardı; Ka‘b b. Mâlik dedi ki
(“**قال كعب بن مالك**” sözüne Ezherî “**الأنصاري**”yi ekledi; **المحكم**’de olan ise: “Hassân dedi”):
زَعَمَتْ سَخِينَةُ أَن سَتَغْلِبُ رَبَّها،
ولَيُغْلَبَنَّ مُغالِبُ الغَلاَّبِ.
Ve **المِسْخَنَةُ** (tencerelerden): sanki bir **تَوْر** gibi olan kazandır. İbn Şümeyl: o, çocuk için içinde pişirilen küçük olandır. Hadîste: bir adam ona dedi: “Ey Allah’ın Resûlü, sana gökten yemek indirildi mi?” Dedi ki: “Evet, bana bir **مِسْخَنة** içinde yemek indirildi.” Dedi ki: o, içinde yemek ısıtılan, **التَّوْرِ** gibi bir kazandır. Ve gözün **سُخْنَةُ**’si: onun **قُرَّتها**’sının zıddıdır; gözü **سَخِنَت** (kesre ile): **تَسْخَنُ**; **سَخَناً** ve **سُخْنَةً**
ve **سُخُوناً**; ve onu **أَسْخَنها** ve onunla **أَسْخَنَ بها**; dedi ki:
أَوهِ أَدِيمَ عِرْضِه، وأَسْخِنِ
بعَيْنِه بعد هُجوعِ الأَعْيُنِ
(**أَسْخِنِ**’in nûnunu kesre ile harekeledi; hakkı sükûndur; kafiyeye riayet için.)
Ve **رجل سَخِينُ العين**; ve Allah onun gözünü **أَسْخَن** etti: yani onu ağlattı. Ve gözü **سخُنَتْ**: **سُخْنَة** ve **سُخُوناً**. Ve denir: **سَخِنَتْ**; o, **قَرّت**’in zıddıdır. Ve denir: gözü sıcaklıktan **سَخِنَت**: **تَسْخَن**; **سُخْنَةً**; ve inşad etti:
إذا الماءُ من حالِبَيْه سَخِنْ
Dedi ki: yer **سَخِنَت** ve **سَخُنت**; göze gelince, kesre iledir, başka değil. Ve **التَّساخين**: kazanlardır; lafzından tekili yoktur; İbn Düreyd dedi ki: ancak **تِسْخان** denebilir; dedi ki: bunun sıhhatini bilmem. Ve binek **سَخُنَت**: koşturulduğunda; kemikleri **سَخُنَ** ve yürüyüşünde hafiflediğinde; bundan Lebîd’in sözü:
رَفَّعْتُها طَرَدَ النَّعامِ وفوْقَهُ،
حتى إذا سَخُنَتْ وخَفَّ عِظامُها.
**سخنت** diye de rivayet edilir; fetha ve ötre ile. Ve **التَّساخِينُ**: mestlerdir; **التَّعاشِيب** gibi tekili yoktur. Sa‘leb dedi ki: **التَّساخين**’in lafzından tekili yoktur; **النساء** gibi, onun da tekili yoktur; ve denildi: tekil **تَسْخان** ve **تَسْخَن**’dir. Hadîste: onun, صلى الله عليه وسلم, bir seriyye gönderdiği; onlara **المَشاوِذ** ve **التَّساخين** üzerine mesh etmelerini emrettiği; **المَشاوذُ**: sarıklardır; **التَّساخِين**: mestlerdir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Hamza el-İsfahânî **المُوازنة** kitabında dedi: **التَّسْخان** **تَشْكَن**’in Arapçalaştırılmasıdır; o, baş örtülerinden bir örtünün adıdır; âlimler ve **المَوَابِذة** onu başlarına, başkaları dışında, özellikle alırlardı. Dedi ki: hadîste **التَّساخين**’in zikri geldi; onu tefsir etmeye girişen kimse, Farsçasını bilmediği ve içindeki **التاء**’nın زائد olduğunu sandığı için onu **الخُفُّ** diye tefsir etti. Ve **السَّخاخِينُ**: kazmalardır; tekili **سِخِّينٌ**’dir; Abdülkays lehçesinde; o, eğri bir **مِسْحاة**’dır. Ve **السِّخِّينُ**: sabanın tutacağı; İbnü’l-A‘râbî’den; yani çiftçinin ondan tuttuğu şey. İbnü’l-A‘râbî: o, **المِعْزَق** ve **السِّخُّينُ**’dir. Ve **السِّكِّين**’e **السِّخِّينة** ve **الشِّلْقاء** denir. Dedi ki: **السَّخاخِين** kasabın bıçaklarıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س خ ن * * السُّخْنُ * الحار وقد * سَخَنَ * يسخن بالضم و * سُخُونَةً * و * سَخُنَ * أيضا من باب سهل و * تَسْخِينُ * الماء و * إسْخَانُهُ * بمعنى وماء * مُسَخَّنٌ * و * سَخِينٌ * وأنشد بن الأعرابي مشعشعة كأن الحص فيها إذا ما الماء خالطها سخينا قال وقول من قال جدنا بأموالنا ليس بشيء قلت قد ذكر رحمه الله في س خ ي ضد هذا وماء * سُخَاخِينُ * على فعاعيل بالضم وليس في كلام العرب غيره ويوم * سُخْنٌ * و * سَاخِنٌ * و * سُخْنَانٌ * أي حار وليلة * سُخْنةٌ * و * سُخْنانَةٌ * و * سُخْنَةُ * العين ضد قرتها وقد * سَخِنَتْ * عينه تسخن مثل طرب يطرب * سُخْنةً * فهو * سَخِينُ * العين و * أسْخَنَ * الله عينه أي أبكاه و * التَّسَاخِينُ * الخفاف وفي الحديث ﴿أنه عليه السلام أمرهم أن يسمحوا على المشاوذ والتساخين﴾ ولا واحد لها مثل التعاشيب العشب المتفرق

##### Türkçe

* س خ ن * * **السُّخْنُ** * sıcak olan; ve muhakkak **سَخَنَ** (yapmıştır), **يَسْخُنُ** (yapar) damme ile; ve **سُخُونَةً** (sıcaklık olarak); ve **سَخُنَ** da, ayrıca “سهل” bâbından. Ve suyun **تَسْخِينُ**’i ve onun **إسْخَانُهُ**’u aynı mânâdadır. Ve su **مُسَخَّنٌ** (ısıtılmış) ve **سَخِينٌ** (sıcak)tır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti: مشعشعة كأن الحص فيها إذا ما الماء خالطها سخينا Dedi ki: “Bizim dedemiz mallarımızla (övünür)” diyenin sözü bir şey değildir. Dedim ki: Rahimehullah bunu zıddı olarak **س خ ي**’de zikretmiştir. Ve su **سُخَاخِينُ**’dir; damme ile “فعاعيل” vezni üzere; Arapların كلامında ondan başkası yoktur. Ve gün **سُخْنٌ** ve **سَاخِنٌ** ve **سُخْنَانٌ**; yani sıcak. Ve gece **سُخْنَةٌ** ve **سُخْنانَةٌ**. Ve gözün **سُخْنَةُ**’si, onun serinliğinin zıddıdır. Ve muhakkak onun gözü **سَخِنَتْ**; “طرب يطرب” gibi **تَسْخُنُ**; **سُخْنَةً** (olarak); o hâlde o, gözün **سَخِينُ**’idir. Ve Allah onun gözünü **أَسْخَنَ**; yani onu ağlattı. Ve **التَّسَاخِينُ**: mestlerdir. Hadiste: {O aleyhisselâm onların **المَشَاوِذ** ve **التَّسَاخِين** üzerine mesh etmelerini emretti.} Onun tekili yoktur; “التَّعَاشِيب” gibi; (yani) dağınık ot.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( السُّخْنُ ، بالضَّمِّ : الحارُّ ) ، ضدُّ البارِدِ .
( سَحَنَ ) الشَّيءُ والماءُ ، ( مُثَلَّثَةً ) ، الكَسْرُ لُغَةُ بَني عامِرٍ ، واقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ على الفتْحِ والضَّمِّ ؛ ( سُخُونَةً ) فيهما ، كما في الصِّحاحِ ، ( وسُخْنَةً وسُخْناً ، بضَمِّهِنَّ ) ، أَي في مَصادِرِ سَخَنَ كنَصَرَ ، ( وسَخانَةً وسَخَناً محرَّكةً ) في مَصادِرِ سَخِنَ كفَرِحَ ، ( وأَسْخَنَ الماءَ وسَخَّنَهُ ) ، بالتَّشْديدِ ، بمعْنًى .
( وماءٌ سَخِينٌ ، كأَميرٍ وسِكِّينٍ ومُعَظَّمٍ ) ، كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ ومُكْرَمٍ كما هو نَصُّ ابنِ الأعْرابيِّ في الصِّحاحِ قالَ : ماءٌ مُسْخَنٌ وسَخِينٌ مثْلُ مُتْرَصٍ وتَرِيصَ ومُبْرَمٌ وبَرِيمٌ ؛ وأَنْشَدَ لعَمْرِو بنِ كُلثُوم :
مُشَعْشَعَة كأَنَّ الحُصَّ فيهاإذا ما الماءُ خالَطَها سَخِيناقالَ : وأَمَّا قوْلُ مَنْ قالَ : سَخِيناً جُدْنا ، بأَمْوالِنِا فليسَ بشيءٍ .
قالَ ابنُ بَرِّي يعْني أَنْ الماءَ إذا خالَطَها اصْفرَّتْ ؛ قالَ : وهذا هو الصَّحيحُ وكان الأصْمعيُّ يَذْهبُ إلى أنَّه من السّخاءِ لأنَّه يقولُ بعْدَ هذا البيتِ :
ترى اللَّحِزَ الشَّدِيدَ إذا أُمِرَّتْعليه لمالِهِ فيها مُهِينا

قالَ : وليسَ كما ظنَّ لأنَّ ذلك لَقَبٌ لها ، وذا نَعْت لفعْلِها ؛ قالَ : وهو الذي عَنَاه ابنُ الأعْرابيّ بقوْلِه : وقوْلُ مَنْ قالَ : الخ لأَنَّه كانَ ينكرُ أَنْ يكونَ فَعِيل بمعْنَى مُفْعَل ، ليبْطلَ به قَوْل ابنِ الأَعْرابيِّ في صفَةِ : المَلْدُوغ سَلِيم ، إنَّه بمعْنَى مُسْلَم لما به قالَ : وقد جاءَ كَثيراً ، أَعْنِي فَعِيلاً بمعْنَى مُفْعَلٍ ، وهي أَلْفاظٌ كَثيرَةٌ مَعْدودَةٌ ؛ ذَكَرَ بعضَها في س ل م .
( و ) ماءٌ ( سُخاخِينُ ، بالضَّمِّ ، ولا فُعاعِيلَ ) في الكَلامِ ( غَيْرُهُ ) ، كما في الصِّحاحِ ، ونَقَلَه كُراعٌ أَيْضاً : أَي ( حارٌّ ) هو تَفْسيرٌ لكلِّ مِنَ الأَلفاظِ التي تقدَّمَتِ .
( ويَوْمٌ ساخِنٌ وسَخْنانٌ ، ويُحَرَّكُ ، وسُخْنٌ وسُخُنانٌ ، بضمِّهما ) ، وقد سَخَنَ بتَثْلِيثِ الخاءِ : أَي حارُّ ، ( واللَّيْلَةُ ، بالهاءِ ) ، سُخْنَةٌ وساخِنَةٌ وسَخْنانَةٌ : أي حارَّةٌ ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ في اليوْمِ على السُّخْن والسَّاخِنِ ، والسّخْنان ؛ وفي الَّليْلَةِ على السّخْنَةِ والسّخنانَةِ .
( وتَجِدُ ) في نفْسِك ( سَخْنَةً ، مُثَلَّثَةِ ) السِّيْنِ ( ويُحَرَّكُ ، وسَخْناً ، بالفتْحِ ، وسُخُونَةً ، بالضَّمِّ ) ، وسَخْناء مَمْدوداً ، أَي ( حُمَّى أَو حَرَّا ) .
وقيلَ : فَضْلُ حَرارَةٍ يَجِدُها مِن وَجَعٍ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ واقْتَصَرَ على التحْرِيكِ .
( وسُخْنَةُ العَيْنِ ، بالضمِّ : نَقِيضُ قُرَّتِها ، وقد سَخِنَتُ كفَرِحَ ) ، كما في الصِّحاحِ ( سَخْناً ) ، بالفتْحِ ويُحَرَّكُ ، ( وسُخُوناً وسُخْنَةً ) ، بضمِّهما ، ( فهو سَخِينٌ ) العَيْنِ .
ويقالُ : سَخَنَتِ العَيْن بالفتْحِ ؛ وقيلَ : الكسْرُ والفتْحُ في سَخِنَتِ الأرْضُ ؛ أَمَّا العَيْنُ فالكَسْر لا غَيْر .
( وأَسْخَنَ اللهاُ عَيْنَهُ وبعَيْنِه ) : أَي ( أَبْكَاه ) ، نَقِيضُ أَقَرَّ عَيْنَه وبعَيْنِه .
( والسَّخُونُ : مَرَقٌ يُسَخَّنُ ) ؛ قالَ :

يُعْجبُه السَّخونُ والعَصِيدُوالتَّمْرُ حُبًّا ماله مَزِيدُ ( و ) السَّخِينَةُ ، ( كسَفِينَةٍ : طَعَامٌ رَقِيقٌ يُتَّخَذُ مِن ) سَمنٍ و ( دَقيقٍ ) ؛ وقيلَ : دَقيقٍ وتَمرٍ وهو دُونَ العَصِيدَةِ في الرقَّةِ وفَوْقَ الحَسَاءِ .
ورُوِي عن أبي الهَيْثم أنَّه كَتَبَ عن أَعْرابيّ قالَ : السَّخِينَة دَقيقٌ يُوضَعُ على ماءٍ أَو لبنٍ فيُطْبَخ ثم يُؤْكَلُ بتَمْرٍ أَو يُحْسَى ، وهو الحَسَاءُ ، وإنَّما كانوا يأْكلُون السَّخِينَةَ في شدَّةِ الدَّهْرِ وغَلاءِ السِّعْرِ وعَجَفِ المالِ .
( و ) سَخِينَةُ : ( لَقَبٌ لقُرَيْشٍ لاتِّخَاذِها إِيَّاهُ ) ، أَي لأنَّهم كانوا يكْثِرُونَ مِن أَكْلِها ( و ) لذا ( كانَتْ تُعَيَّرُ به ) .
وفي الحدِيثِ : أنَّه دَخَلَ على حَمْزَة ، رَضِيَ الّلهُ تعالى عنه ، فصُنِعَتْ لهم سَخِينَةٌ فأَكَلُوا منها ؛ قالَ كعْبُ بنُ مالِكٍ :
زَعَمَتْ سَخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهاولَيُغْلَبَنَّ مَغالِبُ الغَلاَّبِوفي حدِيثِ مُعاوِيةً ، رَضِيَ الّلهُ تعالى عنه : أنَّه مازَحَ ، الأَحْنَفَ بنَ قَيْسٍ فقالَ : ( ما الشيءُ المُلَفَّف في البِجَادِ ؟ فقالَ : هو السَّخِينَةُ يا أَمِير المُؤْمِنِين ) ، المُلَفَّفُ في البِجَادِ : وَطْبُ اللَّبَنِ يُلَفُّ به ليَحْمَى ويُدْرِكَ ، وكانتْ تَمِيمُ تُعَيَّرَ به ، والسَّخِينَةُ : الحَسَاءُ المَذْكورُ ، يُؤْكَلُ في الجَدْبِ ، وكانتْ قُرَيْش تُعَيَّرُ بها ، فلمَّا مازَحَه مُعاوِيَة بما يُعابُ به قَوْمه مازَحَه الأَحْنَفُ بمثْلِه .
( وضَرْبٌ سَخِينٌ : مُؤْلِمٌ حارٌّ ) شَدِيدٌ ؛ كذا في النسخِ ، والصَّوابُ

كسِكِّين ، وبه فُسِّر قَوْلُ ابنِ مُقْبِلٍ السَّابِق في سَجَنَ أَيْضاً .
( والمِسْخَنَةُ من البِرامِ ، كمِكْنَسَةٍ ) : قدْرٌ ( شِبْهُ التَّوْرِ ) يُسَخَّن فيها الطَّعامُ .
قالَ ابنُ شُمَيْلٍ : هي الصَّغيرَةُ التي يُطْبَخ فيها للصَّبيِّ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( نعم أُنْزِل عليَّ طَعامٌ في مِسْخَنَةٍ ) .
( والتَّسَاخِينُ : المَراجِلُ ) ؛ عن ابنِ دُرَيْدٍ .
( و ) في الصِّحاحِ : ( الخِفافُ ) ؛ وفي الحدِيثِ : بَعثَ سَرِيَّةً فأَمَرَهم أَنْ يَمْسَحُوا على المُشاوِذ والتَّساخِين ؛ المَشاوِذ : العَمائِمُ ، والتَّساخِين : الخِفَافُ .
قالَ ابنُ الأَثيرِ : ( و ) قالَ حَمْزَةُ الأَصْفهانيُّ في كتابِ المُوازَنَةِ : التسَّاخِينُ ( شيءٌ كالطَّيالِسِ ) مِن أَغْطِيَةِ الرأْسِ كانَ العُلَماءُ والمَوَابِذةُ يأْخذُونهم على رُؤُوسهم خاصَّةً دُونَ غيْرِهم ؛ قالَ : وجاءَ ذِكْرُه في الحدِيثِ ، فقالَ مَنْ تَعاطَى تَفْسِيرَه هي الخِفافُ حيثُ لم يَعْرِفْ فارِسِيَّتَه ، قالَ : وتَسْخان مُعَرَّبُ تَشْكَن .
قالَ الجَوْهرِيُّ : ( بِلا واحِدٍ ) مثْلُ التَّعاشِيبِ .
وقالَ ثَعْلَب : ليسَ للتَّساخِين واحِدٌ مِن لَفْظِها كالنِّساءِ لا واحِد لها ؛ ( أَو واحِدُها تَسْخَنٌ وتَسْخانٌ ) .
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : لا واحِد لها مِن لَفْظِها إلاَّ أنَّه يقالُ : تَسْخانٌ ، ولا أَعْرِفُ صحَّةَ ذلك .
( والسَّخاخِينُ : المَساحِي ) بلُغَةِ عبْدِ القَيْسِ ، ( الواحِدُ كسِكِّينٍ لا كأَميرٍ كما تَوَهَّمَ الجوْهرِيُّ ) ، هكذا وُجِدَ بخطِّه في نسخِ الصِّحاحِ ولم

يُنَبَّه عليه ابنُ بَرِّي ؛ وهي مِسْحاةٌ مُنْعطِفَةٌ ، كما في الصِّحاحِ وفي بعضِ نسخِها : مُنْعقِفَةٌ .
( و ) السَّخاخِينُ : ( سَكاكِينُ الجَزَّارِ أَو عامٌّ ) .
قالَ ابنُ الأعْرابيِّ : يقالُ للسِّكِّين : السِّخِّينَةُ والشِّلْقاءُ .
( و ) السِّكِّينُ : ( مَقْبضُ المحْرَاثِ ) ؛ وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : هو مَرُّ المِحْراثِ ، يَعْني ما يَقْبِضُ عليه الحَرَّاثُ منه .
( و ) سُخَيْنَةٌ ، ( كجُهَيْنَةَ : د بينَ عُرْضَ وتَدْمُرَ والعامَّةُ تقولُ سُخْنَةٌ ) ، وهكذا نَقَلَه نَصْر ؛ وهو بَلَدٌ بينَ تَدْمُرَ والرقَّةِ ، وعلى التَّحديدِ بينَ أَركَةَ وعُرْضَ .
( والإِسْخِنَةُ بالكسْرِ : ضِدُّ الإِبْرِدَةِ ) أي بكسر الأَّول والثَّاني فيهما .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
سَخَنَتِ الأرْضُ وسَخِنَتْ ، كنَصَرَ وفَرِحَ ، وسَخُنَتْ عليه الشمْسُ ، ككَرُمَ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ ؛ قالَ : وبنُو عامِرٍ يَكْسِرُونَ .
وفي الحدِيثِ : ( شَرُّ الشّتاءِ السَّخِين ) أَي الحارُّ الذي لا بَردَ فيه .
وجاء في غَرِيبِ الحَرْبيّ : السُّخَيْخِين ، قالَ : ولعلَّه تَحْريفٌ .
وسَخِينَتا الرجُلِ ، كسَفِينَة : بَيْضَتَاه لحَرارَتِهما .
وطَعامٌ سُخاخِينٌ ، بالضمِّ : أَي حارٌّ ، وكذلِكَ يَوْمٌ سُخاخِين ، وحبٌّ سُخاخِين : موجِعٌ مُؤْذٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :

أُحِبُّ أُمَّ خالِدٍ وخالِداحُبًّا سُخاخِيناً وحُبّاً بارِداوفسّرَ البارِدَ بأنّه الذي يَسْكُنُ إليه قلْبُه .
والسَّخْناءُ ، بالمدِّ ، والسُّخُونَةُ ، بالضمِّ : الحُمَّى .
ويقالُ : عليكَ بالأمْرِ عنْدَ سُخْنَتِه : أَي في أَوّلِه قبْلَ أنْ يَبْرُدَ ؛ وهو مجازٌ .
وقالَ أَبو عَمْرٍ و : ماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ : ليسَ بحارَ ولا بارِدٍ .
والسَّخُونَةُ : السَّخِينَةُ ؛ عن الأَزْهرِيّ .
والسَّخِينَةُ الطَّعامُ الحارُّ .
وسَخَنَتِ الدابَّةُ ، كنَصَرَ وكَرُمَ : أُجْرِيَتْ فسَخُنَتْ في عِظامِها وخَفَّتْ في حُضْرِها ؛ ومنه قوْلُ لبيدٍ ، رضِيَ الّلهُ تعالى عنه :
رَفَّعْتُها طَرَدَ النَّعامِ وفوْقَهُحتى إِذا سَخْنَتْ وخَفَّ عِظامُهارُوِي بالوَجْهَيْن كما في الصِّحاحِ .
وعينٌ سَخِينَةٌ . وسخنه بالضَّرْبِ : ضَرَبَه ضَرْباً مُوجِعاً وما أسخن ضربه والمُسْخِنُ ، كمُحْسِنٍ : المُتَحرِّكُ في كَلامِهِ وحَرَكاتِهِ ، لُغَةٌ شامِيَّة .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: (**السُّخْنُ**), zamme ile: sıcak olan; soğuğun zıddı.

(**سَحَنَ**) şey ve su, (**مُثَلَّثَةً**); kesre, Benî Âmir’in lügatidir; el-Cevherî ise fetha ve zammeye hasretmiştir; ikisinde (**سُخُونَةً**), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve (**سُخْنَةً وسُخْناً ، بضَمِّهِنَّ**), yani **نَصَرَ** gibi **سَخَنَ**’ın masdarlarında; ve (**سَخانَةً وسَخَناً محرَّكةً**) **فَرِحَ** gibi **سَخِنَ**’ın masdarlarında; ve (**أَسْخَنَ الماءَ وسَخَّنَهُ**), şeddeli, aynı mânâ ile.

(**وماءٌ سَخِينٌ ، كأَميرٍ وسِكِّينٍ ومُعَظَّمٍ**), nüshalarda böyle; doğrusu ise **الصِّحاح**’ta İbnü’l-A‘râbî’nin nassı üzere **ومُكْرَمٍ**’dır. Dedi ki: su **مُسْخَنٌ** ve **سَخِينٌ**, **مُتْرَصٍ** ve **تَرِيصَ** misali, ve **مُبْرَمٌ** ve **بَرِيمٌ**; ve Amr b. Külsûm’dan inşâd etti:

مُشَعْشَعَة كأَنَّ الحُصَّ فيهاإذا ما الماءُ خالَطَها سَخِيناً

Dedi ki: “**سَخِيناً**” diye söyleyenin sözüne gelince: “cömert davrandık, mallarımızla”; bu bir şey değildir.

İbn Berrî dedi: yani su ona karışınca sarardı; dedi: bu doğru olanın ta kendisidir. El-Asma‘î ise bunun **السّخاءِ**’dan olduğuna giderdi; çünkü bu beyitten sonra şöyle der:

ترى اللَّحِزَ الشَّدِيدَ إذا أُمِرَّتْعليه لمالِهِ فيها مُهِينا

Dedi ki: zannettiği gibi değildir; çünkü o, ona bir lakaptır; bu ise onun fiilinin sıfatıdır. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin “ve ‘...’ diyenin sözü” demesiyle kastettiği budur; çünkü o, **فَعِيل**’in **مُفْعَل** mânâsında olmasını inkâr ederdi; bununla İbnü’l-A‘râbî’nin “**المَلْدُوغ** **سَلِيم**” sıfatındaki sözünü iptal etmek için: onun, kendisindeki şey sebebiyle **مُسْلَم** mânâsında olduğunu; dedi ki: bu çokça gelmiştir; yani **فَعِيلاً** **مُفْعَلٍ** mânâsında; bunlar sayılı çok lafızlardır; bazısını **س ل م**’de zikretti.

Ve su (**سُخاخِينُ**), zamme ile; ve konuşmada **فُعاعِيلَ** vezninde ondan başkası yoktur; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; Kurâ‘ da onu nakletti: yani (sıcak) — bu, geçen lafızların her biri için bir tefsirdir.

(**ويَوْمٌ ساخِنٌ وسَخْنانٌ ، ويُحَرَّكُ ، وسُخْنٌ وسُخُنانٌ ، بضمِّهما**); ve **سَخَنَ** (hâ’nın üçlenmesiyle): yani sıcak; ve (**واللَّيْلَةُ ، بالهاءِ**) **سُخْنَةٌ** ve **ساخِنَةٌ** ve **سَخْنانَةٌ**: yani sıcak. El-Cevherî, günde **السُّخْن** ve **السَّاخِن** ve **السّخْنان** ile yetinmiştir; gecede ise **السّخْنَة** ve **السّخنانَة** ile.

(**وتَجِدُ**) nefsinde (**سَخْنَةً ، مُثَلَّثَةِ**) sîn ile; (ve harekelenir), ve (**سَخْناً ، بالفتْحِ ، وسُخُونَةً ، بالضَّمِّ**), ve **سَخْناء** medli: yani (humma yahut hararet).

Ve denildi ki: bir ağrıdan bulduğu hararet fazlasıdır; el-Cevherî onu nakletti ve yalnız harekeleme ile yetindi.

(**وسُخْنَةُ العَيْنِ ، بالضمِّ : نَقِيضُ قُرَّتِها ، وقد سَخِنَتُ كفَرِحَ**), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; (**سَخْناً**), fetha ile ve harekelenir; ve (**وسُخُوناً وسُخْنَةً**), ikisi zamme ile; artık o, göz bakımından **سَخِينٌ**’dir.

Ve denir: göz **سَخَنَتِ** fetha ile; ve denildi ki: kesre ve fetha, “yer **سَخِنَتِ**”dedir; göze gelince, yalnız kesredir.

(**وأَسْخَنَ اللهاُ عَيْنَهُ وبعَيْنِه**) : yani (onu ağlattı); “gözünü ve gözüyle serin kıldı”nın zıddı.

(**والسَّخُونُ**: ısıtılan bir et suyudur); dedi ki:

يُعْجبُه السَّخونُ والعَصِيدُوالتَّمْرُ حُبًّا ماله مَزِيدُ

Ve (**السَّخِينَةُ**), (**كسَفِينَةٍ**: ince bir yiyecek; (şundan) yapılır: yağ ve (**دَقيقٍ**)); ve denildi ki: un ve hurma; incelikte **العَصِيدَة**’den aşağı, **الحَسَاءِ**’dan yukarıdır.

Ebû’l-Heysem’den rivayet olundu: bir bedevîden yazdı; dedi ki: **السَّخِينَة** un olup suya yahut süte konur, pişirilir, sonra hurma ile yenir yahut içilir; o, **الحَسَاءُ**’dır. Onlar **السَّخِينَة**’yi ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın kıtlığında yerlerdi.

Ve **سَخِينَةُ**: (onu edinmeleri sebebiyle Kureyş’e bir lakaptır); yani onu yemeyi çokça yaptıkları için; ve bundan dolayı (onunla ayıplanırlardı).

Hadiste: Hamza’nın yanına girdi — Allah Teâlâ ondan razı olsun —; onlar için **سَخِينَةٌ** yapıldı, ondan yediler. Ka‘b b. Mâlik dedi ki:

زَعَمَتْ سَخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهاولَيُغْلَبَنَّ مَغالِبُ الغَلاَّبِ

Muâviye’nin hadîsinde — Allah Teâlâ ondan razı olsun —: şakalaştı; Ahnef b. Kays’a dedi ki: (**ما الشيءُ المُلَفَّف في البِجَادِ ؟ فقالَ : هو السَّخِينَةُ يا أَمِير المُؤْمِنِين**). **المُلَفَّفُ في البِجَادِ**: sütün tulumu; ısınsın ve olgunlaşsın diye onunla sarılır; Temîm onunla ayıplanırdı. **السَّخِينَةُ**: zikredilen **الحَسَاءُ**’dır; kıtlıkta yenir; Kureyş onunla ayıplanırdı. Muâviye, kavminin ayıplandığı şeyle ona şaka yapınca, Ahnef de onun benzeriyle ona şaka yaptı.

(**وضَرْبٌ سَخِينٌ : مُؤْلِمٌ حارٌّ**) şiddetli; nüshalarda böyle; doğrusu

**كسِكِّين**; ve İbn Mukbil’in daha önce **سَجَنَ**’da da geçen sözü bununla tefsir edildi.

(**والمِسْخَنَةُ من البِرامِ ، كمِكْنَسَةٍ**) : bir tencere; (leğen benzeri); içinde yemek ısıtılır.

İbn Şümeyl dedi: çocuğa içinde pişirilen küçük olanıdır; ondan hadîs: (**نعم أُنْزِل عليَّ طَعامٌ في مِسْخَنَةٍ**).

(**والتَّسَاخِينُ : المَراجِلُ**); İbn Düreyd’den.

Ve **الصِّحاح**’ta: (**الخِفافُ**); ve hadîste: bir seriyye gönderdi; onlara **المُشاوِذ** ve **التَّساخِين** üzerine mesh etmelerini emretti; **المَشاوِذ**: sarıklardır; **التَّساخِين**: mestlerdir.

İbnü’l-Esîr dedi: ve Hamza el-İsfahânî, **المُوازَنَة** kitabında dedi: **التسَّاخِينُ** (baş örtülerinden, **الطَّيالِسِ** gibi bir şeydir); âlimler ve mecûsî din adamları onu başlarına, başkalarına değil, özellikle alırlardı. Dedi: hadîste zikri geldi; onu tefsire girişen, Farsçasını bilmediği için onun mestler olduğunu söyledi. Dedi: **تَسْخان** , **تَشْكَن**’in Arapçalaştırılmışıdır.

El-Cevherî dedi: (**بِلا واحِدٍ**) **التَّعاشِيبِ** gibi.

Sa‘leb dedi: **التَّساخِين**’in lafzından bir tekili yoktur; **النِّساءِ** gibi, onun da tekili yoktur; yahut tekili **تَسْخَنٌ** ve **تَسْخانٌ**’dır.

İbn Düreyd dedi: lafzından tekili yoktur; ancak **تَسْخانٌ** denir; bunun sıhhatini bilmem.

(**والسَّخاخِينُ : المَساحِي**) Abdülkays lügatinde; (tekili **كسِكِّينٍ** gibidir, el-Cevherî’nin vehmettiği gibi **كأَميرٍ** değildir); böylece, **الصِّحاح** nüshalarında onun hattıyla bulundu ve…

İbn Bَرِّي ona dikkat çeker; ve o, **مِسْحاةٌ مُنْعطِفَةٌ**’dir; **الصِّحاحِ**’ta ve onun bazı nüshalarında: **مُنْعقِفَةٌ**.

( Ve ) **السَّخاخِينُ**: ( **سَكاكِينُ الجَزَّارِ** yahut genel ).

İbnُ **الأعْرابيِّ** dedi: **السِّكِّين** için **السِّخِّينَةُ** ve **الشِّلْقاءُ** denir.

( Ve ) **السِّكِّينُ**: ( **مَقْبضُ المحْرَاثِ** ); İbnُ **الأعْرابيِّ** dedi: o, **مَرُّ المِحْراثِ**’tır; yani ondan çiftçinin tuttuğu şey.

( Ve ) **سُخَيْنَةٌ**، ( **كجُهَيْنَةَ**: **د** **بينَ عُرْضَ وتَدْمُرَ** ve avam **سُخْنَةٌ** der ), Nَصْر onu böyle nakletti; ve o, **تَدْمُرَ** ile **الرقَّةِ** arasında bir beldedir; ve tahdit olarak **أَركَةَ** ile **عُرْضَ** arasında.

( **الإِسْخِنَةُ** kesre ile: **الإِبْرِدَةِ**’nin zıddı ) yani ikisinde de birincinin ve ikincinin kesreli olmasıyla.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir:

**سَخَنَتِ الأرْضُ** ve **سَخِنَتْ**، **كنَصَرَ وفَرِحَ**; ve güneş ona **سَخُنَتْ**، **ككَرُمَ**; İbnُ **الأعْرابيِّ**’den; dedi: ve **بَنُو عامِرٍ** kesreler.

Hadiste: ( **شَرُّ الشّتاءِ السَّخِين** ) yani içinde soğuk olmayan sıcak olan.

**غَرِيبِ الحَرْبيّ**’de geldi: **السُّخَيْخِين**; dedi: ve belki o bir tahriftir.

**سَخِينَتا الرجُلِ**، **كسَفِينَة**: ikisi de sıcaklıklarından dolayı onun iki yumurtasıdır.

Ve **طَعامٌ سُخاخِينٌ**، damme ile: yani sıcak; ve bunun gibi **يَوْمٌ سُخاخِين**; ve **حبٌّ سُخاخِين**: acıtan, eziyet veren; ve İbnُ **الأعْرابيِّ** inşad etti:

أُحِبُّ أُمَّ خالِدٍ وخالِداحُبًّا سُخاخِيناً وحُبّاً بارِدا

Ve **البارِدَ**’i, kalbinin ona sükûn bulduğu şey diye tefsir etti.

Ve **السَّخْناءُ**، med ile, ve **السُّخُونَةُ**، damme ile: humma.

Ve denir: işin **سُخْنَتِه**’inde sana düşen (ona sarıl): yani soğumadan önce, onun evvelinde; ve o mecazdır.

Ve Ebû **عَمْرٍ** dedi: **ماءٌ سَخِيمٌ** ve **سَخِينٌ**: ne sıcak ne soğuktur.

Ve **السَّخُونَةُ**: **السَّخِينَةُ**’dir; **الأَزْهرِيّ**’den.

Ve **السَّخِينَةُ** sıcak yemektir.

Ve binek **سَخَنَتِ**، **كنَصَرَ وكَرُمَ**: koşturuldu da kemiklerinde ısındı ve yürüyüşünde hafifledi; ondan Lebîd’in sözü, Allah Teâlâ ondan razı olsun:

رَفَّعْتُها طَرَدَ النَّعامِ وفوْقَهُحتى إِذا سَخْنَتْ وخَفَّ عِظامُها

**الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi iki vecihle rivayet olunur.

Ve **عينٌ سَخِينَةٌ**. Ve onu vurmakla **سخنه**: onu acıtan bir vuruşla vurdu; ve onun vuruşu ne kadar da **أسخن**; ve **المُسْخِنُ**، **كمُحْسِنٍ**: sözünde ve hareketlerinde hareketli olan; Şamî bir lugattır.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَخُنَ
1 سَخُنَ ذ , (JK, S, MA, L, Msb, K,) aor. سَخُنَ ; (TA;) and سَخَنَ, (S, MA, L, Msb, K,) aor. سَخُنَ ; (TK;) and سَخِنَ, (L, Msb, K,) which is of the dial. of Benoo-'Ámir, (L,) aor. سَخَنَ ; (TK;) inf. n. سُخُونَةٌ, (JK, S, MA, L, Msb, K,) which is of the first [agreeably with analogy] (JK, S, MA) and of the second also, (S,) and سُخْنَةٌ, (JK, L, K,) which is of the first, (JK,) and سُخْنٌ, (MA, L, K, [accord. to some copies of the K, in which بِضَمَّتَيْنِ is put instead of بِضَمِّهِنَّ after these three inf. ns., سُخُنٌ,]) which is likewise of the first, (MA,) [or of the first and second,] and سَخَانَةٌ, (L, Msb, K,) [also of the first accord. to general analogy,] and سَخَنٌ, (K,) [which is of the third verb;] It was, or became, hot, or warm; (JK, S, MA, L, K;) said of water, (JK, S, L, Msb,) &c. (S, MA, L, Msb.) And سَخَنَتِ النَّارُ, and القِدْرُ, [and سَخُنَت,] aor. سَخُنَ , inf. n. سُخْنٌ and سُخُونَةٌ, [The fire, and the cooking-pot, became hot.] (L.) And سَخُنَتِ الأَرْضُ and سَخَنَت and سَخِنَت [The ground became hot]. (L.) And سَخُنَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ [The sun became hot upon him]: in the dial. of Benoo-'Ámir سَخِنَتْ. (L.) And سَخُنَ اليَوْمُ, (L, Msb,) and سَخَنَ, aor. سَخُنَ , and some say سَخِنَ, aor. سَخَنَ , inf. n. سُخْنٌ and سُخُنٌ, [The day was, or became, hot, or warm.] (L.) And سَخُنَتِ الدَّابَّةُ The beast, being made to run, became hot in its bones, and light, or agile, in its running; [or simply, became hot, or heated; (see EM pp. 172 and 173;)] as also سَخَنَت. (L.) And سَخِنَتْ عَيْنُهُ, with kesr, (JK, * S, MA, L, K,) and سَخُنَتْ, (JK, L,) or the former only, (L,) inf. n. سُخْنَةٌ (JK, S, * MA, L, K, [in the CK, erroneously, سَخْنَة,]) and سُخُونٌ (JK, L, K) and سَخَنٌ, (L, K, [accord. to the CK سَخْنٌ, but this is a mistake,]) contr. of قَرَّتْ (S, * L, K *) [i. e.] His eye was, or became, hot, [or heated, or inflamed, by weeping, or by grief or sorrow; or hot] in its tears. (MA.)

2 سَخَّنَ see the next paragraph.

اسخنهُ
4 اسخنهُ ذ ; (L, Msb, K;) inf. n. اـِسْخَانٌ, (S, L,) He heated it, or warmed it; made it hot, or warm; (S, * L, Msb, * K;) namely, water, (S, L, Msb,) &c.; (L, Msb;) as also ↓ سخّنهُ, (L, Msb, K,) inf. n. تَسْخِينٌ. (S, L.) And اسخن اللّٰهُ عَيْنَهُ, (S, L, K,) and بِعَيْنِهِ, (L, K,) [God made his eye to become hot, or heated, or inflamed, by weeping, or by grief or sorrow; or, simply,] made him to weep. (S, L, K.)

سَخْنٌ
سَخْنٌ ذ : see سُخْنَةٌ. ― -b2- [The signification of “ calor aquæ aliarumve rerum, ” assigned to it by Freytag as on the authority of J, is a mistake, probably occasioned by a fault in his copy of the S.]

سُخْنٌ
سُخْنٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (MA, L, K.) ― -b2- Also Hot, or warm; (MA, PS;) i. q. حَارٌّ; (S, MA, Mgh, L, K;) contr. of بَارِدٌ; (JK, L;) an epithet applied to water, (JK, MA, Mgh, L,) &c.; (Msb;) as is also (in the same sense, JK, MA, Mgh, L) ↓ سَخِينٌ, (JK, S, MA, Mgh, L, Msb, K,) and ↓ سَاخِنٌ, (Msb,) and ↓ مُسْخَنٌ, syn. with سَخِينٌ like as مُبْرَمٌ is with بَرِيمٌ, &c., (IAar, S, L,) or ↓ مُسَخَّنٌ, [which is syn. with مُسْخَنٌ as meaning heated, or warmed,] like مُعَظَّمٌ [in measure], (K,) and ↓ سِخِّينٌ, (L, K,) and ↓ سُخَاخِينٌ, which is the only instance of the measure, (S, L, K, [which measure is said in the S to be فُعَاعِيلٌ, but in the K فُعَالِيلٌ,]) and which is also applied to food; (L;) syn. حَارٌّ: (L, K:) or, accord. to AA, ↓ سَخِينٌ, applied to water, means neither hot nor cold; as also سَخِيمٌ. (L.) And يَوْمٌ سُخْنٌ and ↓ سَاخِنٌ (S, L, Msb, K) and ↓ سَخْنَانٌ or ↓ سَخَنَانٌ, (accord. to different copies of the S,) or both these, (K,) and ↓ سُخْنَانٌ, (L, K, * [in the CK and in my MS. copy of the K written سُخْنَانُ, which is incorrect, and in like manner سَخْنَانٌ is there written ↓ سَخْنَانُ, but this, as well as سَخْنَانٌ, may be correct, for it appears that سَخْنَان has سَخْنَآءُ for its fem. as well as سَخْنَانَةٌ,]) and ↓ سُخَاخِينٌ signifies the same, [i. e. A hot, or warm, day,] or, accord. to IAar, ↓ يَوْمٌ سُخَاخِينٌ signifies a day that is [so hot as to be] hurtful, and painful: (L:) and لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ (S, L, Msb, K) and ↓ سَاخِنَةٌ (L, Msb, K) and ↓ سَخْنَانَةٌ or ↓ سَخَنَانَةٌ, (S, accord. to different copies,) or both, (K,) and ↓ سُخْنَانَةٌ, (L, K,) [i. e. a hot, or warm, night,] or ↓ يَوْمٌ سَخَنَانٌ signifies a day intensely hot, and ↓ لَيْلَةٌ سَخْنَآءُ [the latter word being fem. of سَخْنَانُ] a sultry night, or intensely hot so that it takes away the breath: (JK:) and it is said in a trad. of Mo'áwiyeh Ibn-Kurrah, ↓ شَرُّ الشِّتَآءِ السَّخِينُ, meaning [The worst of winter is] the hot in which is no cold; in the “ Ghareeb ” of El- Harbee, ↓ السُّخَيْخِينُ, expl. as meaning the same, but this is probably a mistranscription. (L.)

سَخَنٌ
سَخَنٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v., last sentence]. See also سُخْنَةٌ.

سَخْنَةٌ
سَخْنَةٌ ذ : see the next paragraph.

سُخْنَةٌ
سُخْنَةٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (JK, S, * &c.) [Hence,] one says, اـِنِّى لَأَجِدُ فِى نَفْسِى سُخْنَةً, (L, K, *) as also ↓ سَخَنَةً (S, L, K, the only form mentioned in the S in this case) and ↓ سَخْنَةً (L, K) and ↓ سِخْنَةً and ↓ سَخْنًا, (K,) or ↓ سَخَنًا, (JK,) and ↓ سَخْنَآءَ (L) and ↓ سُخُونَةً (L, K) [and ↓ اـِسْخِنَةً (in the JK erroneously written أسْخِنَةً) contr. of اـِبْرِدَةً], meaning [Verily I find, or experience, in myself,] an excess of heat arising from pain: (S, L:) or [simply] heat: or fever. (L, K.) [Hence also,] سُخْنَةُ العَيْنِ contr. of قُرَّتُهَا [i. e. it signifies A hot, or heated, or an inflamed, state of the eye, by reason of weeping, or of grief or sorrow; or heat in the tears of the eye: see 1, last sentence]. (S, L, K.)

سِخْنَةٌ
سِخْنَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- One says also, عَلَيْكَ بِالأَمْرِ عِنْدَ سِخْنَتِهِ, meaning (assumed tropical:) [Keep thou to the affair] while it is in its first state, before it become cold [i. e. unmanageable, like cold iron]. (L.)

سَخَنَةٌ
سَخَنَةٌ ذ : see سُخْنَةٌ.

سَخْنَآءُ
سَخْنَآءُ ذ [as fem. of سَخْنَانُ]: see سُخْنٌ, latter part. ― -b2- See also سُخْنَةٌ.

سَخْنَانٌ
سَخْنَانٌ ذ and سَخْنَانُ and سُخْنَانٌ, and سَخَنَانٌ in two places, and the same with ة: see سُخْنٌ.

سَخُونٌ
سَخُونٌ ذ Broth heated, or made hot. (S, L, K.)

سَخِينٌ
سَخِينٌ ذ : see سُخْنٌ, in three places. [See also a saying of ' Amr Ibn-Kulthoom cited in the first paragraph of art. سخو and سخى.] ― -b2- Also, (K,) or سَخِينُ العَيْنِ, (S, MA, L,) A man whose eye is [hot, or heated, or inflamed, by weeping, or by grief or sorrow; or] hot in its tears. (S, * MA, L, * K. *) ― -b3- And ضَرْبٌ سَخِينٌ, (K,) or ↓ سِخِّينٌ, (L,) (assumed tropical:) A hot, [i. e.] painful, smiting. (L, K. [Both are probably correct: that the latter is so is shown by what here follows.]) Ibn-Mukbil says,
↓ ضَرْبًا تَرَامَتْ بِهِ الأَبْطَالُ سِخِّينَا
[A smiting which the brave men cast, one at another, burning, or painful: the measure (بَسِيط) requires us to read the last word thus, with tesh-deed to the خ]. (L.)

سَخُونَةٌ
سَخُونَةٌ ذ : see سَخِينَةٌ.

سُخُونَةٌ
سُخُونَةٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (JK, S, &c.) See also سُخْنَةٌ.

سَخِينَةٌ
سَخِينَةٌ ذ A certain thin food, made of flour; (K;) a kind of food made of flour, thinner than [the kind of gruel called] عَصِيدَة and thicker than [the soup called] حَسَآء; like نَفِيتَة, it is eaten only in a time of straitness, and dearth, and leanness of the cattle; and Kureysh were taunted on account of their eating it; (S, L;) for they ate it much; and were called سَخِينَة: accord. to Az, it is also called ↓ سَخُونَةٌ: accord. to AHeyth, on the authority of an Arab of the desert, it is flour thrown upon water or upon milk, and cooked, and then eaten [with dates (see خَزِيرٌ)], or supped; and this is what is called حَسَآء: [it is said in the Mgh to be the same as حَسَآء:] accord. to others, hot food: or food made of flour and clarified butter: or, of flour and dates, thicker than حَسَآء and thinner than عَصِيدَة. (L.)

سِخِّينٌ
سِخِّينٌ ذ : see سُخْنٌ: and سَخِينٌ, in two places. -A2- Also, (L, K,) in the S سَخِينٌ, which is a mistake, (K,) A مِسْحَاة [or shovel, or spade]: or a curved مِسْحَاة: of the dial. of 'Abd-El-Keys: (S, L:) pl. سَخَاخِينُ. (L, K.) [And] The مَرّ [or shovel, or spade,] with which one works in earth or mud: (JK:) or the handle of the [implement called] مِحْرَاث [q. v.]; (L, K;) i. e., (L,) its مَرّ, which is also called مِعْزَق. (IAar, L.) And A knife: or a butcher's knife: pl. as above. (IAar, L, K.)

سُخَاخِينٌ
سُخَاخِينٌ ذ : see سُخْنٌ, in three places. Also Rain coming in the intense heat of summer. (JK.)

السُّخَيْخِينُ
السُّخَيْخِينُ ذ : see سُخْنٌ, last sentence.

سَاخِنٌ
سَاخِنٌ ذ ; and its fem., with ة: see سُخْنٌ, in three places.

اـِسْخِنَةٌ
اـِسْخِنَةٌ ذ contr. of اـِبْرِدَةٌ: (K:) [see the latter word: and] see سُخْنَةٌ.

تَسْخَنٌ
تَسْخَنٌ ذ and تَسْخَانٌ: see the next paragraph; the latter, in two places.

تَسَاخِينُ
تَسَاخِينُ ذ , accord. to Th, (Mgh, L, Msb,) a pl. having no sing., (S, Mgh, L, Msb, K,) like تَعَاشِيبُ; (S;) or its sing. is ↓ تَسْخَانٌ and ↓ تَسْخَنٌ, (Mgh, L, Msb, K,) Boots; syn. خِفَافٌ [pl. of خُفٌّ]: (JK, S, Mgh, L, Msb, K:) occurring in a trad., in which it is said, أَمَرَهُمْ أَنْ يَمْسَحُوا عَلَى المَشَاوِذِ وَالتَّسَاخِينِ, (S, L,) [expl. as] meaning [He ordered them to wipe] the turbans and the boots. (L.) [But see what here follows.] ― -b2- Also A kind of thing like the طَيَالِس [pl. of طَيْلَسَانٌ, q. v.]: (K:) Hamzeh El-Isbahánee says, ↓ تَسْخَانٌ is an arabicized word from [the Pers.] تَشْكن [?], the name of a certain kind of headcovering, which the learned men, and the lawyers of the Persians or the judges of the Magians, exclusively of other persons, used to put upon their heads; and by such as knew not its Pers. original, it has been expl. as meaning a boot. (IAth, L.) -A2- Also i. q. مَرَاجِلُ [i. e. Cookingpots, or copper cooking-pots, &c.; pl. of مِرْجَلٌ, q. v.]. (L, K. [In the CK, المَرَاحِلُ الخِفافُ is erroneously put for المَرَاجِلُ وَالخِفَافُ. See also مِسْخَنَةٌ.])

مُسْخَنٌ
مُسْخَنٌ ذ : see سُخْنٌ, second sentence.

مَسْخَنَةٌ
مَسْخَنَةٌ ذ [A cause of heat or warmth]: see an ex. voce مَبْرَدَةٌ [which signifies the contrary].

مِسْخَنَةٌ
مِسْخَنَةٌ ذ A cooking-pot (قِدْرٌ, JK, S, L) of the kind called بِرَام [pl. of بُرْمَةٌ, q. v.], (L, K,) like the [vessel called] تَوْر [q. v.], (JK, S, L, K,) in which food is heated: or accord. to ISh, a small cooking-pot in which one cooks for a child. (L.)

مُسَخَّنٌ
مُسَخَّنٌ ذ : see سُخْنٌ, second sentence.

##### Türkçe

**سَخُنَ**
1 **سَخُنَ** ذ , (JK, S, MA, L, Msb, K,) muzâri‘i **سَخُنَ** ; (TA;) ve **سَخَنَ**, (S, MA, L, Msb, K,) muzâri‘i **سَخُنَ** ; (TK;) ve **سَخِنَ**, (L, Msb, K,) ki bu Benû-‘Âmir lehçesindendir, (L,) muzâri‘i **سَخَنَ** ; (TK;) mastarı **سُخُونَةٌ**, (JK, S, MA, L, Msb, K,) ki bu birincidendir [kıyasla uyumlu olarak], (JK, S, MA) ve ikincidendir de, (S,) ve **سُخْنَةٌ**, (JK, L, K,) ki bu birincidendir, (JK,) ve **سُخْنٌ**, (MA, L, K, [K’nın bazı nüshalarına göre, bu üç mastardan sonra بِضَمِّهِنَّ yerine بِضَمَّتَيْنِ konulmuştur, **سُخُنٌ**,]) ki bu da birincidendir, (MA,) [yahut birinci ve ikincidendir,] ve **سَخَانَةٌ**, (L, Msb, K,) [genel kıyasa göre birincidendir de,] ve **سَخَنٌ**, (K,) [ki bu üçüncü fiildendir;] Sıcak oldu, yahut ısındı; (JK, S, MA, L, K;) su hakkında söylenir, (JK, S, L, Msb,) vb. (S, MA, L, Msb.) Ve **سَخَنَتِ النَّارُ**, ve **القِدْرُ**, [ve **سَخُنَت**], muzâri‘i **سَخُنَ** , mastarı **سُخْنٌ** ve **سُخُونَةٌ**, [Ateş ve tencere sıcak oldu.] (L.) Ve **سَخُنَتِ الأَرْضُ** ve **سَخَنَت** ve **سَخِنَت** [Yer sıcak oldu]. (L.) Ve **سَخُنَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ** [Güneş onun üzerine sıcak oldu]: Benû-‘Âmir lehçesinde **سَخِنَتْ**. (L.) Ve **سَخُنَ اليَوْمُ**, (L, Msb,) ve **سَخَنَ**, muzâri‘i **سَخُنَ** , ve bazıları **سَخِنَ** der, muzâri‘i **سَخَنَ** , mastarı **سُخْنٌ** ve **سُخُنٌ**, [Gün sıcak oldu, yahut ısındı.] (L.) Ve **سَخُنَتِ الدَّابَّةُ**: Hayvan koşturulmakla kemiklerinde sıcak oldu ve koşmasında hafif, yahut çevik oldu; [yahut sadece, sıcak oldu, yahut ısındı; (EM s. 172 ve 173’e bak);] bunun gibi **سَخَنَت** de. (L.) Ve **سَخِنَتْ عَيْنُهُ**, kesre ile, (JK, * S, MA, L, K,) ve **سَخُنَتْ**, (JK, L,) yahut yalnız birincisi, (L,) mastarı **سُخْنَةٌ** (JK, S, * MA, L, K, [CK’da yanlışlıkla **سَخْنَة**]) ve **سُخُونٌ** (JK, L, K) ve **سَخَنٌ**, (L, K, [CK’ya göre **سَخْنٌ**, fakat bu hatadır,]) **قَرَّتْ**’in zıddıdır (S, * L, K *) [yani] Gözü sıcak oldu, yahut sıcaklaştı, [yahut ağlamadan, yahut keder ve üzüntüden dolayı sıcaklaştı, yahut iltihaplandı; yahut sıcak oldu] gözyaşında. (MA.)

2 **سَخَّنَ**: bir sonraki paragrafa bak.

**اسخنهُ**
4 **اسخنهُ** ذ ; (L, Msb, K;) mastarı **اـِسْخَانٌ**, (S, L,) Onu ısıttı, yahut ılıttı; onu sıcak, yahut ılık yaptı; (S, * L, Msb, * K;) yani suyu, (S, L, Msb,) vb.; (L, Msb;) bunun gibi ↓ **سخّنهُ**, (L, Msb, K,) mastarı **تَسْخِينٌ**. (S, L.) Ve **اسخن اللّٰهُ عَيْنَهُ**, (S, L, K,) ve **بِعَيْنِهِ**, (L, K,) [Allah onun gözünü sıcak, yahut ısınmış, yahut iltihaplanmış kıldı, ağlamadan yahut keder ve üzüntüden dolayı; yahut sadece,] onu ağlattı. (S, L, K.)

**سَخْنٌ**
**سَخْنٌ** ذ : **سُخْنَةٌ**’ye bak. ― -b2- [Freytag’ın J’ye dayanarak ona nispet ettiği “calor aquæ aliarumve rerum” anlamı bir hatadır; muhtemelen S nüshasındaki bir kusurdan doğmuştur.]

**سُخْنٌ**
**سُخْنٌ** ذ 1’in bir mastarıdır [ona bak]. (MA, L, K.) ― -b2- Ayrıca: Sıcak, yahut ılık; (MA, PS;) **حَارٌّ** ile aynı; (S, MA, Mgh, L, K;) **بَارِدٌ**’in zıddı; (JK, L;) suya sıfat olarak kullanılır, (JK, MA, Mgh, L,) vb.; (Msb;) bunun gibi (aynı anlamda, JK, MA, Mgh, L) ↓ **سَخِينٌ**, (JK, S, MA, Mgh, L, Msb, K,) ve ↓ **سَاخِنٌ**, (Msb,) ve ↓ **مُسْخَنٌ**, **سَخِينٌ** ile eşanlamlıdır; tıpkı **مُبْرَمٌ**’ın **بَرِيمٌ** ile olması gibi, vb., (IAar, S, L,) yahut ↓ **مُسَخَّنٌ**, [ki “ısıtılmış, yahut ılıtılmış” anlamında **مُسْخَنٌ** ile eşanlamlıdır,] **مُعَظَّمٌ** gibi [vezinde], (K,) ve ↓ **سِخِّينٌ**, (L, K,) ve ↓ **سُخَاخِينٌ**, ki bu veznin tek örneğidir, (S, L, K, [bu veznin S’de **فُعَاعِيلٌ**, fakat K’da **فُعَالِيلٌ** olduğu söylenir,]) ve bu yiyeceğe de uygulanır; (L;) **حَارٌّ** ile eşanlamlıdır: (L, K:) yahut AA’ya göre, ↓ **سَخِينٌ**, suya uygulandığında, ne sıcak ne soğuk demektir; bunun gibi **سَخِيمٌ** de. (L.) Ve **يَوْمٌ سُخْنٌ** ve ↓ **سَاخِنٌ** (S, L, Msb, K) ve ↓ **سَخْنَانٌ** yahut ↓ **سَخَنَانٌ**, (S’nin farklı nüshalarına göre,) yahut bu ikisi de, (K,) ve ↓ **سُخْنَانٌ**, (L, K, * [CK’da ve K’nın yazma nüshamda **سُخْنَانُ** yazılmıştır, bu yanlıştır; aynı şekilde orada **سَخْنَانٌ** da ↓ **سَخْنَانُ** yazılmıştır; fakat bu, **سَخْنَانٌ** gibi doğru olabilir; çünkü görünüşe göre **سَخْنَان**’ın müennesi **سَخْنَآءُ** olduğu gibi **سَخْنَانَةٌ** da vardır,]) ve ↓ **سُخَاخِينٌ** aynı şeyi ifade eder, [yani sıcak, yahut ılık bir gün,] yahut IAar’a göre, ↓ **يَوْمٌ سُخَاخِينٌ** zararlı ve acı verici [derecede] sıcak bir günü ifade eder: (L:) ve **لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ** (S, L, Msb, K) ve ↓ **سَاخِنَةٌ** (L, Msb, K) ve ↓ **سَخْنَانَةٌ** yahut ↓ **سَخَنَانَةٌ**, (S, farklı nüshalara göre,) yahut ikisi de, (K,) ve ↓ **سُخْنَانَةٌ**, (L, K,) [yani sıcak, yahut ılık bir gece,] yahut ↓ **يَوْمٌ سَخَنَانٌ** çok şiddetli sıcak bir günü ifade eder, ve ↓ **لَيْلَةٌ سَخْنَآءُ** [son kelime **سَخْنَانُ**’un müennesidir] bunaltıcı bir geceyi, yahut nefesi kesen derecede şiddetli sıcağı: (JK:) ve Muâviye b. Kurra’nın bir rivayetinde şöyle denildiği aktarılır: ↓ **شَرُّ الشِّتَآءِ السَّخِينُ**, yani [kışın en kötüsü] içinde soğuk bulunmayan sıcaktır; el-Harbî’nin “Gharîb”inde ↓ **السُّخَيْخِينُ**, aynı anlamda diye açıklanmıştır; fakat bu muhtemelen bir yanlış yazımdır. (L.)

**سَخَنٌ**
**سَخَنٌ** ذ 1’in bir mastarıdır [ona bak, son cümle]. **سُخْنَةٌ**’ye de bak.

**سَخْنَةٌ**
**سَخْنَةٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**سُخْنَةٌ**
**سُخْنَةٌ** ذ 1’in bir mastarıdır [ona bak]. (JK, S, * vb.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **اـِنِّى لَأَجِدُ فِى نَفْسِى سُخْنَةً**, (L, K, *) bunun gibi ↓ **سَخَنَةً** (S, L, K, bu durumda S’de zikredilen tek şekil) ve ↓ **سَخْنَةً** (L, K) ve ↓ **سِخْنَةً** ve ↓ **سَخْنًا**, (K,) yahut ↓ **سَخَنًا**, (JK,) ve ↓ **سَخْنَآءَ** (L) ve ↓ **سُخُونَةً** (L, K) [ve ↓ **اـِسْخِنَةً** (JK’da yanlışlıkla **أسْخِنَةً** yazılmıştır) **اـِبْرِدَةً**’nin zıddı], yani [Gerçekten ben kendimde] acıdan doğan bir aşırı sıcaklık buluyorum: (S, L:) yahut [sadece] sıcaklık: yahut ateşli hastalık. (L, K.) [Bundan ayrıca,] **سُخْنَةُ العَيْنِ** **قُرَّتُهَا**’nın zıddıdır [yani gözün ağlamadan yahut keder ve üzüntüden dolayı sıcak, yahut ısınmış, yahut iltihaplı hâli; yahut gözyaşındaki sıcaklık: 1’in son cümlesine bak]. (S, L, K.)

**سِخْنَةٌ**
**سِخْنَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca şöyle denir: **عَلَيْكَ بِالأَمْرِ عِنْدَ سِخْنَتِهِ**, yani (mecaz kabul edilerek:) [İşe sarıl] onun ilk hâlinde, soğumadan önce [yani soğuk demir gibi ele gelmez olmadan önce]. (L.)

**سَخَنَةٌ**
**سَخَنَةٌ** ذ : **سُخْنَةٌ**’ye bak.

**سَخْنَآءُ**
**سَخْنَآءُ** ذ [**سَخْنَانُ**’un müennesi olarak]: **سُخْنٌ**’ün son kısmına bak. ― -b2- **سُخْنَةٌ**’ye de bak.

**سَخْنَانٌ**
**سَخْنَانٌ** ذ ve **سَخْنَانُ** ve **سُخْنَانٌ**, ve iki yerde **سَخَنَانٌ**, ve bunun ة ile olanı: **سُخْنٌ**’e bak.

**سَخُونٌ**
**سَخُونٌ** ذ Isıtılmış, yahut sıcak yapılmış et suyu. (S, L, K.)

**سَخِينٌ**
**سَخِينٌ** ذ : üç yerde **سُخْنٌ**’e bak. [Ayrıca سخو ve سخى maddesinin ilk paragrafında nakledilen ‘Amr b. Kulthûm’un bir sözüne de bak.] ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut **سَخِينُ العَيْنِ**, (S, MA, L,) Gözü [ağlamadan yahut keder ve üzüntüden dolayı sıcak, yahut ısınmış, yahut iltihaplı; yahut] gözyaşında sıcak olan adam. (S, * MA, L, * K. *) ― -b3- Ve **ضَرْبٌ سَخِينٌ**, (K,) yahut ↓ **سِخِّينٌ**, (L,) (mecaz kabul edilerek:) Sıcak, [yani] acı verici bir vurma. (L, K. [İkisi de muhtemelen doğrudur: ikincisinin doğru olduğu, burada ardından gelenle gösterilir.]) İbn-Mukbil der ki,
↓ **ضَرْبًا تَرَامَتْ بِهِ الأَبْطَالُ سِخِّينَا**
[Yiğitlerin birbirlerine attıkları, yakıcı, yahut acı verici bir vurma: vezin (**بَسِيط**) son kelimeyi böyle okumamızı gerektirir; **خ** üzerine şedde ile]. (L.)

**سَخُونَةٌ**
**سَخُونَةٌ** ذ : **سَخِينَةٌ**’ye bak.

**سُخُونَةٌ**
**سُخُونَةٌ** ذ 1’in bir mastarıdır [ona bak]. (JK, S, vb.) **سُخْنَةٌ**’ye de bak.

**سَخِينَةٌ**
**سَخِينَةٌ** ذ Unla yapılan belirli bir ince yiyecek; (K;) unla yapılan bir çeşit yiyecek; [**عَصِيدَة** denilen bulamaç türünden] daha ince ve [**حَسَآء** denilen çorbadan] daha kalın; **نَفِيتَة** gibi, yalnız darlık, kıtlık ve hayvanların zayıflığı zamanında yenir; ve Kureyş onun yenmesi sebebiyle ayıplanmıştır; (S, L;) çünkü onu çok yerlerdi; ve **سَخِينَة** diye adlandırıldılar: Az’a göre ona ayrıca ↓ **سَخُونَةٌ** da denir: AHeyth’e göre, bir bedevî Arap’tan naklen, suya yahut süte atılan un olup pişirilir, sonra [hurma ile (bk. **خَزِيرٌ**)] yenir yahut içilir; ve bu, **حَسَآء** diye adlandırılan şeydir: [Mgh’de **حَسَآء** ile aynı olduğu söylenir:] başkalarına göre, sıcak yiyecek: yahut un ve sade yağdan yapılan yiyecek: yahut un ve hurmadan, **حَسَآء**’dan daha kalın ve **عَصِيدَة**’den daha ince. (L.)

**سِخِّينٌ**
**سِخِّينٌ** ذ : üç yerde **سُخْنٌ**’e; ve iki yerde **سَخِينٌ**’e bak. -A2- Ayrıca, (L, K,) S’de **سَخِينٌ** [diye geçer], bu bir hatadır, (K,) Bir **مِسْحَاة** [yahut kürek, yahut bel]: yahut eğri bir **مِسْحَاة**: ‘Abd-el-Kays lehçesindendir: (S, L:) çoğulu **سَخَاخِينُ**. (L, K.) [Ve] Toprakta yahut çamurda çalışılan **مَرّ** [yahut kürek, yahut bel]: (JK:) yahut [**مِحْرَاث** denilen aletin] sapı; (L, K;) yani, (L,) onun **مَرّ**’ı; buna **مِعْزَق** da denir. (IAar, L.) Ve bir bıçak: yahut kasap bıçağı: çoğulu yukarıdaki gibidir. (IAar, L, K.)

**سُخَاخِينٌ**
**سُخَاخِينٌ** ذ : üç yerde **سُخْنٌ**’e bak. Ayrıca yazın şiddetli sıcağında gelen yağmur. (JK.)

**السُّخَيْخِينُ**
**السُّخَيْخِينُ** ذ : **سُخْنٌ**’ün son cümlesine bak.

**سَاخِنٌ**
**سَاخِنٌ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: üç yerde **سُخْنٌ**’e bak.

**اـِسْخِنَةٌ**
**اـِسْخِنَةٌ** ذ **اـِبْرِدَةٌ**’nin zıddı: (K:) [son kelimeye bak: ve] **سُخْنَةٌ**’ye bak.

**تَسْخَنٌ**
**تَسْخَنٌ** ذ ve **تَسْخَانٌ**: bir sonraki paragrafa bak; ikincisi, iki yerde.

**تَسَاخِينُ**
**تَسَاخِينُ** ذ , Sa‘leb’e göre, (Mgh, L, Msb,) tekili olmayan bir çoğuldur, (S, Mgh, L, Msb, K,) **تَعَاشِيبُ** gibi; (S;) yahut onun tekili ↓ **تَسْخَانٌ** ve ↓ **تَسْخَنٌ**’dır, (Mgh, L, Msb, K,) Mestler; **خِفَافٌ** [**خُفٌّ**’un çoğulu] ile eşanlamlıdır: (JK, S, Mgh, L, Msb, K:) bir rivayette geçer; orada şöyle denir: **أَمَرَهُمْ أَنْ يَمْسَحُوا عَلَى المَشَاوِذِ وَالتَّسَاخِينِ**, (S, L,) [açıklamasıyla] yani [onlara mesh etmelerini emretti] sarıklar ve mestler üzerine. (L.) [Fakat aşağıda gelen şeye bak.] ― -b2- Ayrıca **طَيَالِس** [**طَيْلَسَانٌ**’ın çoğulu] gibi bir şey türü: (K:) Hamze el-İsfahânî der ki, ↓ **تَسْخَانٌ** [Farsça] تَشْكن [?]’den Arapçalaştırılmış bir kelimedir; bu, belirli bir baş örtüsünün adıdır; Farsların âlimleri ve fakihleri yahut Mecûsîlerin kadıları, diğer kişilerden ayrı olarak, onu başlarına koyarlardı; ve onun Farsça aslını bilmeyenler tarafından “mest” anlamında açıklanmıştır. (IAth, L.) -A2- Ayrıca **مَرَاجِلُ** ile aynı [yani tencereler, yahut bakır tencereler, vb.; **مِرْجَلٌ**’in çoğulu, ona bak]. (L, K. [CK’da **المَرَاحِلُ الخِفافُ** yanlışlıkla **المَرَاجِلُ وَالخِفَافُ** yerine konmuştur. **مِسْخَنَةٌ**’ye de bak.])

**مُسْخَنٌ**
**مُسْخَنٌ** ذ : **سُخْنٌ**’ün ikinci cümlesine bak.

**مَسْخَنَةٌ**
**مَسْخَنَةٌ** ذ [Sıcaklığın yahut ılıklığın bir sebebi]: **مَبْرَدَةٌ** maddesinde örnek olarak geçene bak [ki bunun zıddını ifade eder].

**مِسْخَنَةٌ**
**مِسْخَنَةٌ** ذ **بِرَام** denilen türden (L, K,) [**بُرْمَةٌ**’nin çoğulu, ona bak], (L, K,) **تَوْر** [ona bak] gibi, (JK, S, L, K,) içinde yiyeceğin ısıtıldığı bir tencere (**قِدْرٌ**, JK, S, L): yahut ISh’ye göre, çocuk için yemek pişirilen küçük bir tencere. (L.)

**مُسَخَّنٌ**
**مُسَخَّنٌ** ذ : **سُخْنٌ**’ün ikinci cümlesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخَُنَ
سَخَُنَ U سَخِنَ A ( n. ac. سُخْن 3 ,  سُخْنَة 3t ,  سَخَن 4 ,  سَخَاْنَة 22t ,  سُخُوْنَة 27t ),
a.  Was, became hot, heated; had the fever, was ill.

سَخِنَ
سَخِنَ A ( n. ac. سُخْنَة 3t ,  سَخَن 4 ,  سُخُوْن 27 ),
a.  Was inflamed by weeping ( eye ).

سَخَّنَ
سَخَّنَ II ,
a.  Made hot, heated; threw into a fever, made ill.

أَسْخَنَ
أَسْخَنَ IV ,
a.  see II .

b.  Made to run with tears ( eye ); afflicted, tried ( God ).

سِخْنَة
سِخْنَة 2t ,
a.  Heat; heat of fever.

سُخْن
سُخْن 3 ,
a.  Hot, warm; burning, heated.

سُخْنَة
سُخْنَة 3t ,
a.  see 2t .

مِسْخَنَة
مِسْخَنَة 20t , ( pl. مَسَاْخِنُ 44 ),
a.  Cooking-pot, caldron.

سَاْخِن
سَاْخِن 21 ,
a.  Feverish.

سَخَاْنَة
سَخَاْنَة 22t ,
a.  see 2t .

سَخِيْن
سَخِيْن 25 ,
a.  see 3 .

سُخُوْنَة
سُخُوْنَة 27t ,
a.  see 2t .

سَخْنَاْنُ
سَخْنَاْنُ 33 ,  سُخْنَاْن 35 ,  سَخَنَاْن 36 ,
a.  see 3 .

سَخَّنَ
N. P. سَخَّنَ II ,
a.  Warmed, heated.

##### Türkçe

**سَخَُنَ**
**سَخَُنَ** U **سَخِنَ** A (mastar: **سُخْن** 3, **سُخْنَة** 3t, **سَخَن** 4, **سَخَاْنَة** 22t, **سُخُوْنَة** 27t),
a. Sıcak oldu, ısındı; ateşi oldu, hasta oldu.

**سَخِنَ**
**سَخِنَ** A (mastar: **سُخْنَة** 3t, **سَخَن** 4, **سُخُوْن** 27),
a. Ağlamadan dolayı iltihaplandı (göz).

**سَخَّنَ**
**سَخَّنَ** II,
a. Sıcak yaptı, ısıttı; ateşe düşürdü, hasta etti.

**أَسْخَنَ**
**أَسْخَنَ** IV,
a. II’ye bak.

b. Göz(ü) yaşla akıtır hâle getirdi; musibet verdi, imtihan etti (Allah).

**سِخْنَة**
**سِخْنَة** 2t,
a. Isı; ateşin ısısı.

**سُخْن**
**سُخْن** 3,
a. Sıcak, ılık; yakıcı, ısıtılmış.

**سُخْنَة**
**سُخْنَة** 3t,
a. 2t’ye bak.

**مِسْخَنَة**
**مِسْخَنَة** 20t, (çoğulu: **مَسَاْخِنُ** 44),
a. Yemek tenceresi, kazan.

**سَاْخِن**
**سَاْخِن** 21,
a. Ateşli.

**سَخَاْنَة**
**سَخَاْنَة** 22t,
a. 2t’ye bak.

**سَخِيْن**
**سَخِيْن** 25,
a. 3’e bak.

**سُخُوْنَة**
**سُخُوْنَة** 27t,
a. 2t’ye bak.

**سَخْنَاْنُ**
**سَخْنَاْنُ** 33, **سُخْنَاْن** 35, **سَخَنَاْن** 36,
a. 3’e bak.

**سَخَّنَ**
Özel ad: **سَخَّنَ** II,
a. Isıttı, sıcak yaptı.
