# سخو (س-خ-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - خ - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين وو ا ي ء معهما
خ ي س، خ س أ، س خ و، و س خ، س و خ، س خ ي مستعملات خيس: الخِيْسُ: منبت الطرفاء وأنواع الشجر، قال:
تعدد المنايا على أسامة في الخيِ? سِ عليه الطرفاءُ والأسلُ
وخاسَ يَخيسُ خَيْساً: وهو أن يبقى الشيء في موضعٍ فيفسد ويتغير كالجوز والتمر الخائسِ واللَّحْمِِ ونحوه، فإذا أنتن قيل: أَصَلَّ فهو مُصِلٌّ.
ويقرأ: "أإذا أَصْلَلْنا في الأرض" أي: أَنْتَنّا.
والزَّايُ في الجَوْز واللحم أَحْسَنُ من السين.
وإبِلٌ مُخَيِّسَةٌ: وهي التي لم تَسُرَحُ ولكنَّها تُخَيَّسُ للنَّحْرِ أو القَسْمِ.
والإنسان يُخَيَّسُ في المُخَيَّسِ حتى يبلغ منه شدة الغم والأذى ويذل ويهان. يقال: قد خاس فيه، وبه سمي سجن عليِّ بنِ أبي طالب - عليه السلام - مُخَيِّساً.
قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنّ إني قد أذنت لهُمُ		يبنون تَدْمُرَ بالصُّفَاحِ والعَمَدِ
أي: يحبسهم وكدهم في العمل.
ويقال للصبي: قل خَيْسُهُ ما أظرفه، أي: قل غمه، وليست بالعالية.
ويقال في الشَّتم: يُخاسُ أنفه، فيما كره، أي: يذل أنفه.
وخاسَ فلان بوعده أي: أخلف، وخَاسَ فلان أي: نكل عما قال.
خوس: وخَوَّسَ المُتَخَوِّس: وهو الذي ظهر لحمه وشحمه من السمن من الإبل.
خسأ: خَسَأت الكلبَ إذا زجرته، فقلت اخِسَأْ.
والخاسِيىءُ من الكلاب والخنازيرِ: المُباعَدُ، وجعل الله اليهود قردةً خاسِئينَ أي: مدحورين.
وخَسَأ الكلب خُسوُءاً.
ويقال: اخْسَأْ عني واخْسَأ إليك.
وخَسَأ البر أي: كل وأعيا، يَخْسَأُ خُسُوءاً، ومنه قوله تعالى: ".... خاسِئاً وهو حَسيرُ".
ويقال في لعب الجوز: "خَسَا أم زَكَا"، فَخَسَا فردٌ، وزكا زوجٌ، قال رؤبة:
لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي
وقال:
يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا
أي: يمشي على قائمتين وواحدة.
سخو: السَّخاءُ: الجود، ورجل سَخيٌّ، وسَخَا يَسْخُو سخاءً، وسَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً وسَخِيَ يَسْخَى سَخيً.
وسَخَّيْتُ نفسي وبنَفسي عن الشيء إذا تركته ولم تُنازِعُك نفسك إليه، قال الخيل بن أحمد:
أبلغْ سُلَمانَ أنيّ عنه فـي سَـعَةٍ		وفي غِنىً غير أنِّي لَسْتُ ذا مالِ
سَخَّى بنفسيَ أَنِّي لا أرى أحـداً		يموتُ هُزُلاً ولا يَبْقَى على حالِ
ويقال: سَخَوْتُ سَخْواً، وسَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً وأسْخيْتُها أيضاً أي: فَرَّجْتُ عن قلب المَوْقِد لتَحْضَأَ.
والسَّخَا: بَقْلةٌ من نَبات الربيع ترتفع على ساقِها كهَيُئةِ السنبلة، فيها حبات كحبات الينبوت، ولباب حبها دواءٌ للجرح، الواحدة سَخاة، وبعض يقول: صخاة.
والسَّخاويُّ: سعةٌ المفازة وشدة حرها، قال النابغة:
أتاني وعيدٌ والتنائف بَيْنَـنـا		سَخاوِيُّها والغائط المُتَصوِّب
وسخ: الوَسَخُ: ما يعلو الجلد من قلة التعاهد بالماء.
وَسِخَ الجلد وتَوَسَّخَ وأَوسَخْتُه وَوَسَّخْتُه، واستَوْسَخَ الثوبُ.
سوخ: ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً: انخَسَفَتْ. وكذلك تسُوخُ الأقدامُ في الأرض.
والسُّوَاخَي: طين كثر ماؤه من رداغ المطر يشق المشي فيه. تقول: إن فيه لسُوّاخِيَةٌ شديديدة، وتصغيرها سُوَيْوِخةٌ، كما تقول: كميثرة. وتقول: مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَي، على فعالي.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ي س**، **خ س أ**، **س خ و**، **و س خ**، **س و خ**، **س خ ي** kullanımdadırlar. **خيس**: **الخِيْسُ**: **الطرفاء**’ın ve ağaç türlerinin bittiği yer; dedi ki:
Üst üste gelir ölümler Üsâme’nin üzerine **الخيِ? سِ**’te; onun üzerinde **الطرفاءُ** ve **الأسلُ**.

Ve **خاسَ يَخيسُ خَيْساً**: o, bir şeyin bir yerde kalıp bozulması ve değişmesidir; **الجوز** ve **التمر الخائسِ** ve **اللَّحْمِ** ve benzeri gibi; artık kokarsa **أَصَلَّ** denir; o da **مُصِلٌّ**’dür.

Ve şöyle okunur: “**أإذا أَصْلَلْنا في الأرض**” yani: koktuk.

Ve **الزَّايُ** **الجَوْز** ve **اللحم**’da **السين**’den daha iyidir.

Ve **إبِلٌ مُخَيِّسَةٌ**: o, otlağa salınmamış, fakat boğazlama yahut paylaştırma için **تُخَيَّسُ** edilen develerdir.

Ve insan, ondan keder ve eziyetin şiddetine ulaşıncaya, alçalıp horlanıncaya kadar **المُخَيَّسِ** içinde **يُخَيَّسُ**. Denir ki: onda **خاس** etti; bununla, **عليِّ بنِ أبي طالب**’ın - عليه السلام - zindanı **مُخَيِّساً** diye adlandırıldı.

**النابغة** dedi ki:
Ve **وخَيِّسِ الجِنّ**; ben onlara izin verdim;		**تَدْمُرَ**’u **بالصُّفَاحِ** ve **العَمَدِ** ile bina ederler.
Yani: onları hapseder ve onları işte yorar.

Ve çocuğa denir: **قل خَيْسُهُ** ne zarif; yani: kederi az; ve bu, yüksek (fasih) değildir.

Ve sövmede denir: **يُخاسُ أنفه**; hoşlanılmayan şeyde; yani: burnu zelil kılınır.

Ve **خاسَ** falan, vaadiyle; yani: sözünden döndü; ve **خَاسَ** falan; yani: dediğinden caydı.

**خوس**: Ve **خَوَّسَ المُتَخَوِّس**: o, develerden semizlikten eti ve yağı ortaya çıkmış olandır.

**خسأ**: **خَسَأت** köpeği; onu azarladığında; böylece **اخِسَأْ** dersin.

Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسِيىءُ**: uzaklaştırılmış olandır; ve Allah Yahudileri **قردةً خاسِئينَ** kıldı; yani: kovulmuşlar.

Ve **خَسَأ** köpek, **خُسوُءاً**.

Ve denir: **اخْسَأْ عني** ve **اخْسَأ إليك**.

Ve **خَسَأ** **البر**; yani: yedi ve yoruldu; **يَخْسَأُ خُسُوءاً**; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “.... **خاسِئاً** ve o **حَسيرُ** iken.”

Ve **الجوز** oyunu hakkında denir: “**خَسَا أم زَكَا**”; böylece **خَسَا** tek, ve **زكا** çift. **رؤبة** dedi ki:
Bilmedi **الزّاكي** nedir, **المُخاسِي**’den.

Ve dedi ki:
Yürür **خَسَازّكَا** ayaklar üzerinde.
Yani: iki ve bir ayak üzerinde yürür.

**سخو**: **السَّخاءُ**: cömertlik; ve **رجل سَخيٌّ**; ve **سَخَا يَسْخُو سخاءً**; ve **سَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً** ve **سَخِيَ يَسْخَى سَخيً**.

Ve **سَخَّيْتُ** kendimi ve kendimle bir şeyden; onu terk ettiğinde ve nefsin ona karşı seninle çekişmediğinde. **الخيل بن أحمد** dedi ki:
**سُلَمانَ**’a ulaştır: ben ondan bir genişlik içindeyim,		ve bir zenginlikteyim; ancak ben mal sahibi değilim.
**سَخَّى بنفسيَ**: ben kimseyi görmüyorum,		zayıflıktan ölür; ve bir hâl üzere kalır.

Ve denir: **سَخَوْتُ سَخْواً**; ve **سَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً** ve onu ayrıca **أسْخيْتُها**; yani: yakıcının kalbinden ferahlattım ki **تَحْضَأَ**.

Ve **السَّخَا**: bahar bitkilerinden bir ottur; sapı üzerinde başak biçimi gibi yükselir; içinde **الينبوت** taneleri gibi taneler vardır; tanesinin içi yaraya ilaçtır; bir tanesi **سَخاة**; bazıları der ki: **صخاة**.

Ve **السَّخاويُّ**: çölün genişliği ve sıcağının şiddetidir. **النابغة** dedi ki:
Bana bir tehdit geldi; ve aramızda uzak çöller,		**سَخاوِيُّها** ve aşağı inen alçak yer.

**وسخ**: **الوَسَخُ**: suyla az ilgilenmekten derinin üzerine çıkan şeydir.

Ve **وَسِخَ** deri ve **تَوَسَّخَ**; ve onu **أَوسَخْتُه** ve **وَوَسَّخْتُه**; ve elbise **استَوْسَخَ**.

**سوخ**: **ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً**: çöktü. Aynı şekilde ayaklar da yerde **تسُوخُ** eder.

Ve **السُّوَاخَي**: yağmur çamurundan suyu çok olan bir çamurdur; yürümek onda zorlaşır. Dersin ki: onda şiddetli bir **سُوّاخِيَةٌ** vardır; onun küçültmesi **سُوَيْوِخةٌ**’dır; tıpkı **كميثرة** dediğin gibi. Ve dersin ki: yağmura tutulduk, ta ki yer **سُوَّاخَي** oldu; **فعالي** vezni üzere.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س خ و
رجل سخيّ وقوم أسخياء وفيه سخاء وقد سخـا وسخـو وهـو يتسخـى علـى أصحابـه ويتندى‏.‏
وأسخيت الجمر تحت القدر وسخيته وسخوته إذا فرجته لتجعل فيه مذهباً للنار‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سخيت نفسي وبنفسي عن هذا الأمر إذا تركته ولم تنازعك إليه نفسك‏.‏
قال الخليل بن أحمد‏:‏ سخى بنفسي أني لا أرى أحداً يموت هزلاً ولا يبقى على حال

##### Türkçe

س خ و
**رجل سخيّ**: cömert bir adam; **وقوم أسخياء**: ve cömertler bir kavim; **وفيه سخاء**: onda cömertlik vardır; **وقد سخـا وسخـو**: ve cömert oldu ve cömertlik yaptı; **وهـو يتسخـى علـى أصحابـه ويتندى‏**: ve o, arkadaşlarına karşı cömertlik taslar ve (onlara) çiylenir (ihsanda bulunur).

**وأسخيت الجمر تحت القدر وسخيته وسخوته**: tencerenin altında koru genişlettim; onu genişlettim ve onu genişlettim; **إذا فرجته لتجعل فيه مذهباً للنار‏**: onu, ateş için onda bir geçit yapasın diye araladığın zaman.

**ومن المجاز‏:‏ سخيت نفسي وبنفسي عن هذا الأمر**: mecazdandır: nefsimi ve nefsimle bu işten (uzak) cömert kıldım; **إذا تركته ولم تنازعك إليه نفسك‏**: onu terk ettiğin ve nefsin seni ona çekiştirmediği zaman.

**قال الخليل بن أحمد‏:‏ سخى بنفسي أني لا أرى أحداً يموت هزلاً ولا يبقى على حال**: Halîl b. Ahmed dedi ki: “Nefsimle (şuna) cömert oldum ki ben, hiç kimseyi zayıflıktan ölür görmüyorum ve (hiç kimse) bir hâl üzere kalmıyor.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س خ ا * * السَّخَاءُ * الجود وقد * سَخَا * يسخو و * سَخِيَ * بالكسر * سَخَاءً * فيهما قال عمرو بن كلثوم مشعشعة كأن الحص فيها إذا ما الماء خالطها سخينا أي جدنا بأموالنا وقول من قال سخينا من السخونة نصب على الحال ليس بشيء قلت قد ذكر رحمه الله تعالى في س خ ن ضد هذا و * سَخُوَ * الرجل من باب ظرف صار * سَخِيّا * وفلان * يَتَسَخَّى * على أصحابه أي يتكلف السخاء

##### Türkçe

* س خ ا * **السَّخَاءُ**: cömertliktir; ve muhakkak **سَخَا** يسخو ve **سَخِيَ** (kesre ile) **سَخَاءً**; ikisinde de. Amr b. Külsûm dedi:

مشعشعة كأن الحص فيها
إذا ما الماء خالطها سخينا

Yani: mallarımızla cömertlik ettik. Ve “**سخينا**”yı **السخونة**’den (sıcaklıktan) diye söyleyenin sözü, hâl üzere nasb edilmiştir; bir şey değildir. Dedim: Rahimehullâhu teâlâ bunu, bunun zıddı olarak **س خ ن**’de zikretmiştir. Ve **سَخُوَ**: adam, “zarf” bâbından; **سَخِيّا** oldu. Ve falan **يَتَسَخَّى** arkadaşlarının üzerine; yani cömertliği külfete girerek yapar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!السَّخِيُّ ) ، كغَنِيَ : ( الجَوادُ ) الكَرِيمُ ، ( ج *!أَسْخِياءُ *!وسُخَواءُ ) ، كنَصِيبٍ وأَنْصباءٍ وكَرِيم وكُرَماءُ .
( وهي *!سَخِيَّةٌ ، ج *!سَخِيَّاتٌ *!وسَخايا .
( و ) قد ( *!سَخَى ) الرَّجُلُ ، ( كسَعَى ودَعَا وسَرُوَ ورَضِيَ ) ؛ لُغاتٌ أَرْبعَةٌ ؛ *!يَسْخَى *!ويَسْخُو ( *!سَخاءً ) ، بالمدِّ ، هو مَصْدَرُ *!يَسْخَى *!ويَسْخُو مِن حَدِّ سَعَى ودَعَا ، ( *!وسَخًى ) ، مَقْصورٌ ، ( *!وسُخُوَّةً ) ، بالضمِّ والتَّشْديدِ ، وهُما مَصْدَرا *!سَخِيَ كرَضِيَ ، ( *!وسُخُوّاً ) ، كعُلُوَ مَصْدَر *!سَخُوَ ككَرُمَ أَي جَادَ وتَكَرَّمَ ، وقيلَ : *!سَخا *!يَسْخُو *!سخاءً ، بالمدِّ ، *!وسُخُوّاً ، كعُلُوَ ؛ *!وسَخَا *!سَخاءً ، بالمدِّ ، *!وسُخُوَّةً ، هكذا في المُحْكَم .
واقْتَصَر صاحِبُ المِصْباحِ على الثلاثَةِ الأَواخِرِ ، وأَجْرَى الصِّفات على أَفْعالِها فقالَ : *!سَخَتْ نَفْسه ، مِن بابِ دَعا ، فهو *!ساخٍ كدَاعٍ ، *!وسَخِيَ ، من بابِ رَضِيَ ، فهو *!سَخٍ ، كشَجٍ مَنْقوصٌ ، *!وسَخُوَ ، ككَرُمَ ، فهو *!سَخِيٌّ ، كغَنِيَ ، لأنَّ فَعِيلاً مِن صفَاتِ فَعُلَ ، ككَرِيمٍ من كَرُمَ ، وذَكَرَ مِن مَصادِرِ هذه الأَخيرَةِ *!سَخاوَةً ، وهو على القِياسِ .
وذَكَرَه الجوهريُّ أَيْضاً فقالَ : *!سَخُوَ الرَّجُلُ *!يَسْخُو *!سَخاوَةً ، أَي صارَ

سَخِيّاً ، واقْتَصَرَ الجوهريُّ على هذه الثَّلاثَةِ أَيْضاً ، فقالَ : *!سَخا *!يَسْخُو *!وسَخِيَ *!يَسْخَى مِثْله *!وسَخُوَ *!يَسْخُو ، وأَنْشَدَ لعمْرو بنِ كُلْثوم :
إذا ما الماءُ خالَطَها *!سَخِينا أَي جُدْنا بأَمْوالِنا ، وقَوْلُ مَنْ قالَ : *!سَخِينا ، مِنَ *!السُّخُونَةِ ، نَصْبٌ على الحالِ ، فليسَ بشيءٍ .
قُلْتُ : الأَوَّل قَوْلُ أَبي عَمْروٍ ؛ والثاني قَوْلُ الأَصْمعيّ .
وقالَ ابنُ بَرِّي عن ابنِ القطَّاع : الصَّوابُ ما أَنْكَرَه الجَوهرِيُّ .
وقالَ الصَّفدي في حاشِيَةِ الصِّحاحِ : قد أَشْبَعْت القَوْل فيه في كتابي على النواهد على ما في الصِّحاحِ مِنَ الشَّواهِدِ .
وبما ذَكَرْنا لكَ أنَّ سِياقَ المصنِّفِ مُشَوّشٌ غَيْر محيطٍ والمُسْتَمدُّ منه لا يَخْلو عن تَخْبيطٍ .
( *!وتَسَخَّى ) الرَّجُلُ على أَصْحابِهِ : ( تَكَلَّفَهُ ) ، أَي *!السَّخاء ، نقلَهُ الجوْهرِيُّ .
( *!وسَخا النَّارَ ، كدَعا وسَعَى ) ؛ هكذا في النسخِ ، واقْتَصَرَ الجوهرِيُّ على *!سَخا كدَعا ورَضِيَ ، وأمَّا كسَعَى فهي لُغَةٌ ثالِثَةٌ نقلَهَا الصَّاغانيُّ ، وبهذا ظَهَرَ قُصُورُ المصنِّفِ ؛ ( *!سَخْواً *!وسَخْياً ) ، فيه لَفٌّ ونَشْرٌ مُرتَّبٌ .
قالَ الجوهريُّ : *!سَخَوْتُ النارَ *!أَسْخُو سَخْواً ، وفيه لُغَةٌ أُخْرَى حَكَاهُما جَمِيعاً أَبو عَمْرو : سَخِيت النارَ *!أَسْخاها *!سَخْياً ، مثْل لَبِثْتُ أَلْبَثُ لَبْثاً : ( جَعَلَ لها مَذْهباً تَحْتَ القِدْرِ ) ؛ كذا في المُحْكَم .
وفي الصِّحاحِ والتَّهْذِيبِ : إذا أَوْقد فاجْتمَعَ الجَمْرُ والرَّمادُ ففَرَّجَه ، ثم قالَ : ويقالُ *!اسْخَ نارَكَ ، أَي اجعَلْ لها مكاناً تُوقَدُ عليه ؛

وأَنْشَدَ للمرَّارِ بنِ مُنْقذٍ يَهْجُو عبدَ اللَّهِ بن الزُّبَيْر يَذْكُر أَنَّ به نَهَماً وحِرْصاً على الطَّعامِ إذا رَأَى العَجينَ يُلْقَى في النارِ ليَنْضُجَ صاحَ كصِياحِ الفَصِيلِ إذا رَأَى العَلَف ، فقالَ :
ويُرْزِم أَنْ يَرَى المَعْجُونَ يُلْقَى
*!بسَخْيِ النارِ إرْزامَ الفِصِيل أَي *!بمَسْخى النَّارِ فوضَعَ المَصْدرَ موضِعَ الاسْم ؛ ويُرْوَى : *!بسَخْو النارِ .
( و ) *!سَخا ( القِدْرَ ) *!يَسْخُوها *!سَخْواً : ( جَعَلَ للنَّارِ تَحْتَها مَذْهَباً ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه ، قالَ : وأَيْضاً نَحَّى الجَمْرَ من تَحْتِها .
( و ) *!سَخا ( فلانٌ ) *!يَسْخُو *!سَخْواً : ( سَكَنَ من حَرَكتِهِ ) ، عن ابنِ سيدَه .
( *!والسَّخاءَةُ ) ، بالمدِّ : ( بَقْلَةٌ ) لها ساقٌ كهَيْئةِ السُّنْبُلَةِ ؛ يأْتي بَيانُها في صخي ؛ ( ج *!سَخاءٌ ) بحذْفِ الهاءِ .
( *!وسَخِيَ البَعِيرُ ، كرَضِيَ ) ، *!يُسْخَى ( *!سَخًى ) ، مَقْصور ، ( فهو *!سَخٍ ) ، مثْلُ عَمٍ ، حَكَاه يَعقوب كما في الصِّحاحِ ؛ ( *!وسَخِيٌّ ) ، وهذا نقلَهُ الصَّاغانيُّ وهو على خِلافِ القِياسِ ، لأنَّ فَعِيلاً مِن صِفاتِ فَعُلَ بضمِّ العَيْن ، ولذا اقْتَصَرَ الجوهريُّ على *!سَخِ ؛ ( أَصَابَهُ ظَلَعٌ ) .
قالَ الجوهرِيُّ : *!السَّخَى ، بالقَصْر : ظَلَعٌ يصيبُ البَعيرَ أَو الفَصِيلَ بأَنْ يَثِبَ بالحِمْلِ الثَّقِيلِ فتَعْترِضَ الرِّيحُ بينَ الجِلْد والكَتِفِ .
( *!والسَّخاوِيَةُ : اللَّيِّنَةُ ) التُّرابِ ( والواسِعَةُ مِن الأرضِ ) .
وفي الصَّحاحِ : أَرْضٌ سَخاوِيَّةٌ لَيِّنَةُ التُّرابِ ، وهي مَنْسوبَةٌ ، ومَكانٌ *!سَخاوِيُّ ، وبخطِّ أبي زَكرِيِّا : وهي مُسْتويَةٌ ؛ ( ج سَخاوِيّ ) .
وقالَ أَبو عَمْرو : *!السَّخاوِيُّ مِن الأرضِ التي لا شيءَ فيها ، وهي سَخاوِيَّةٌ ؛ وأَنْشَدَ للجَعْدِي :
سَخاوِيُّ يَطْفُو آلُها ثم يَرْسُبُ وقالَ الأصْمعيُّ : السَّخاوِيُّ الأَرْضُ ؛ وهكذا هو نَصُّ أَبي عبيدٍ

أَيْضاً ، والصَّوابُ الأَرَضون ؛ وأَنْشَدَ الأصْمعيُّ :
أَتاني وعِيدٌ والتَّنائِفُ بينَنا
*!سَخاوِيُّها والغائِطُ المُتَصوِّب ُقيلَ : *!سَخاوِيُّها سعَتُها .
( *!كالسَّخْواءِ ) ، وهي الواسِعَةُ السَّهْلَةُ ، ( ج *!سَخاوَى *!وسَخاوِي ) ، كصَحارَى وصَحارِي ؛ كما في الصِّحاحِ .
( *!وسَخَى ) ، مَقْصور : ( كُورَةٌ بمِصْرَ ) مِن أَعْمالِ الغربيَّةِ تَتْبَعَها قُرىً وكفور .
وقالَ نَصْر : مدينَةٌ مِن صعِيدِ مِصْرَ قَرِيبةٌ مِن الاسْكَنْدرِيَّة .
قُلْتُ : وهذ غَلَطٌ ، والصَّوابُ أَسْفَل مِصْر .
ثم قالَ : مِن فتوحِ خارجَةَ بنِ حذافَةَ ، ولاَّه عَمْرُو بنُ العاصِ أَيَّام عُمَرَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما ؛ ( منها ) : الإِمامُ عَلَم الدِّيْن أَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ محمدِ بنِ عبدِ الصَّمَد المِصْريُّ *!السَّخاوِيُّ النَّحويُّ ( المُقْرِىءُ المَشْهورُ ) ، أَخَذَ القِراءَة عن الشاطِبيّ ثم انتَقَلَ إلى دِمَشْقَ ، وكان للناس فيه اعْتِقادٌ عَظِيمٌ ، تُوفي بها سَنَة 643 عن تِسْعِين سَنَةٍ ؛ قالَهُ ابنُ خَلِّكان .
والقياسُ في النِّسْبَةِ إلى *!سَخَى *!سَخَويٌّ ، ولكنَّ الناسَ أَطْبقُوا على *!سَخاوِيّ بالألِفِ ؛ قالَهُ التقيُّ الشمني .
قالَ شيْخُنا : وهو ، أَي العَلَم السَّخاويّ ، أَوَّل مَنْ شَرَحَ الشاطبية ، وله شَرْح المُفَصّل للزَّمَخْشريّ ، وسفر السَّعادَةِ وغيرها .
( وآخَرُونَ ) ، فمن المُتَقدِّمِين : زيادُ بنُ المعلَّى *!السَّخويّ ، تُوفي بها سَنَة 255 ؛ ذَكَرَه ابنُ يونُسَ في تارِيخِ مِصْر ؛ ومِن المُتَأَخِّرين : الحافِظُ شمسُ الدِّيْن أَبو الخَيْر محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ ابنِ محمدِ بنِ أَبي بكْرٍ *!السّخاويُّ

الشافِعِيُّ المَعْروفُ بابنِ البارد ، ولدَ سَنَة 831 ، ومَسْموعاته ومَرْوِيَّاته وشيوخه في كَثْرةٍ ، وقد تَرْجَمَ نَفْسَه في كتابه الضَّوْء اللاَّمِع ، وأَلَّفَ وأَجَادَ ، وهو أَحَدُ مَنْ انْتَفَعْت بمُوءَلَّفاتِهٍ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى وجَزاهُ عن المُسْلمين خَيْراً ، تُوفي بالمدينَةِ سنة 902 عن إحْدى وثَمانِينَ سَنَة .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!سَخَّى نَفْسَه عنه ، *!وسَخَّى بنَفْسِه : تَرَكَه .
وإنَّه *!لسخِيُّ النَّفْسِ عنه .
*!وسَخى القِدْرَ سَخْواً : نَحَّى الجَمْرَ من تَحْتِها .
*!وسَخَى النَّارَ وضخاها : فَتَحَ عَيْنَها ، وقيلَ : جَرَفَ جَمْرَها ، والحاءُ لُغَةٌ فيه ، وقد تقدَّمَ .
*!ومَسْخَى النارِ : محلُّ سَخْيها ، وهو المَوْضِعُ الذي يُوسَّعُ تَحْتَ القِدْرِ ليتمكَّنَ مِن الوقودِ ؛ وقيلَ : *!السَّخاءُ بمعْنَى الجُودِ مَأْخوذٌ منه ، لأنَّ الصَّدْرَ يَتَّسِعُ للعطية .

##### Türkçe

: (**السَّخِيُّ**), **غَنِيَ** gibi: (**الجَوادُ**) **الكَرِيمُ**, (çoğulu: **أَسْخِياءُ** ve **سُخَواءُ**), **نَصِيبٍ** ve **أَنْصباءٍ** ve **كَرِيم** ve **كُرَماءُ** gibi.
( dişisi **سَخِيَّةٌ**’dir; çoğulu **سَخِيَّاتٌ** ve **سَخايا**.
( ve ) gerçekten ( **سَخَى** ) adam, ( **سَعَى** ve **دَعَا** ve **سَرُوَ** ve **رَضِيَ** gibi ); dört lugattır; **يَسْخَى** ve **يَسْخُو** ( **سَخاءً** ), med ile, **يَسْخَى** ve **يَسْخُو**’nun **سَعَى** ve **دَعَا** haddinden masdarıdır; ( **وسَخًى** ), maksûr; ( **وسُخُوَّةً** ), zamme ve teşdîd ile; ve ikisi **سَخِيَ**’nin **رَضِيَ** gibi masdarıdır; ( **وسُخُوّاً** ), **عُلُوَ** gibi, **سَخُوَ**’nun **ككَرُمَ** gibi masdarıdır; yani cömertlik etti ve kerem gösterdi; ve denildi ki: **سَخا** **يَسْخُو** **سخاءً**, med ile, ve **سُخُوّاً**, **عُلُوَ** gibi; ve **سَخَا** **سَخاءً**, med ile, ve **سُخُوَّةً**; **المُحْكَم**’de böyledir.

**المِصْباح** sahibiyse son üçüyle yetindi ve sıfatları fiillerine yürüttü de dedi ki: **سَخَتْ** nefsi, **دَعا** bâbından, o hâlde o **ساخٍ**’dir, **دَاعٍ** gibi; ve **سَخِيَ**, **رَضِيَ** bâbından, o hâlde o **سَخٍ**’dir, **شَجٍ** gibi, nâkıs; ve **سَخُوَ**, **كَرُمَ** gibi, o hâlde o **سَخِيٌّ**’dir, **غَنِيَ** gibi; çünkü **فَعِيلاً**, **فَعُلَ**’ün sıfatlarındandır; **كَرِيمٍ** gibi **كَرُمَ**’dan; ve bu sonuncunun masdarlarından **سَخاوَةً**’yi zikretti; ve o kıyasa göredir.

Ve onu Cevherî de zikretti, şöyle dedi: **سَخُوَ** adam **يَسْخُو** **سَخاوَةً**, yani oldu

**سَخِيّاً**; ve Cevherî bu üçüyle de yetindi; şöyle dedi: **سَخا** **يَسْخُو** ve **سَخِيَ** **يَسْخَى** onun gibidir ve **سَخُوَ** **يَسْخُو**; ve Amr b. Külsûm’dan inşâd etti:
إذا ما الماءُ خالَطَها **سَخِينا** أَي جُدْنا بأَمْوالِنا ، وقَوْلُ مَنْ قالَ : **سَخِينا** ، مِنَ **السُّخُونَةِ** ، نَصْبٌ على الحالِ ، فليسَ بشيءٍ .
Dedim: birincisi Ebû Amr’un sözüdür; ikincisi Asmaî’nin sözüdür.
Ve İbn Berrî, İbnü’l-Kattâ‘dan: doğru olan, Cevherî’nin inkâr ettiğidir, dedi.
Ve Safedî, **الصِّحاح** hâşiyesinde dedi: onda sözü kitabımda, **الصِّحاح**’taki şevâhid üzerine, nâvehid üzerine olan (kitabımda) doyurdum.
Ve sana zikrettiğimizle: musannifin siyakı, karışık, kuşatıcı değildir; ve ondan istimdâd olunan şey, karıştırmadan hâlî olmaz.

( **وتَسَخَّى** ) adam, ashabı üzerine: (onu tekellüf etti), yani **السَّخاء**; onu Cevherî nakletti.
( **وسَخا النَّارَ ، كدَعا وسَعَى** ); nüshalarda böyledir; Cevherî **سَخا** ile, **دَعا** ve **رَضِيَ** gibi, yetindi; **كسَعَى**’ya gelince, o üçüncü bir lugattır, onu Sâğânî nakletti; ve bununla musannifin kusuru ortaya çıktı; ( **سَخْواً** **وسَخْياً** ), onda tertipli bir leff ü neşr vardır.
Cevherî dedi: **سَخَوْتُ** ateşi **أَسْخُو** **سَخْواً**; ve onda başka bir lugat vardır; ikisini de birlikte Ebû Amr hikâye etti: **سَخِيت** ateşi **أَسْخاها** **سَخْياً**, **لَبِثْتُ أَلْبَثُ لَبْثاً** gibi: (tencerenin altında ona bir gidiş yeri yaptı); **المُحْكَم**’de böyledir.
Ve **الصِّحاح** ve **التَّهْذِيب**’de: yaktığı zaman kor ve kül toplandı da onu açtı; sonra dedi ki: ve denir: **اسْخَ** ateşini; yani ona üzerinde yakılacağı bir yer yap;

ve Merrâr b. Munkız’dan, Abdullah b. Zübeyr’i hicvederken, onda oburluk ve yemeğe hırs bulunduğunu zikrederek; hamurun pişsin diye ateşe atıldığını gördüğünde, yem gördüğünde sütten kesilmemiş devenin yavrusunun bağırması gibi bağırdı; dedi ki:
ويُرْزِم أَنْ يَرَى المَعْجُونَ يُلْقَى
**بسَخْيِ النارِ** إرْزامَ الفِصِيل أَي **بمَسْخى النَّارِ**; böylece masdarı ismin yerine koydu; ve rivayet olunur: **بسَخْو النارِ**.
( ve ) **سَخا** (tencereyi) **يَسْخُوها** **سَخْواً**: (altındaki ateş için bir gidiş yeri yaptı); onu İbn Sîdeh nakletti; dedi ki: ve ayrıca koru onun altından uzaklaştırdı.
( ve ) **سَخا** (falanca) **يَسْخُو** **سَخْواً**: (hareketinden sakinleşti); İbn Sîdeh’den.
( **والسَّخاءَةُ** ), med ile: (bir ot)tur; sünbüle heyeti gibi bir sapı vardır; beyanı **صخي**’de gelecektir; (çoğulu **سَخاءٌ**), **الهاء**’yı hazf ile.
( **وسَخِيَ البَعِيرُ ، كرَضِيَ** ), **يُسْخَى** ( **سَخًى** ), maksûr, (o hâlde o **سَخٍ**’dir), **عَمٍ** misli; Yakub onu, **الصِّحاح**’ta olduğu üzere, hikâye etti; ( **وسَخِيٌّ** ); bunu Sâğânî nakletti ve o kıyasın hilâfınadır; çünkü **فَعِيلاً**, **فَعُلَ**’ün sıfatlarındandır, aynın zammesiyle; bu yüzden Cevherî **سَخِ** ile yetindi; (ona bir topallık isabet etti).
Cevherî dedi: **السَّخَى**, kasr ile: deveye yahut deve yavrusuna isabet eden bir topallıktır; ağır yükle sıçramasıyla, deri ile kürek arasında rüzgârın araya girmesiyle.
( **والسَّخاوِيَةُ : اللَّيِّنَةُ** ) toprağın (ve yerden geniş olan).
Ve **الصَّحاح**’ta: **أَرْضٌ سَخاوِيَّةٌ** toprağı yumuşak; ve o mensuptur; ve mekân **سَخاوِيُّ**; ve Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla: ve o düzdür; (çoğulu **سَخاوِيّ**).
Ve Ebû Amr dedi: **السَّخاوِيُّ** yerden, içinde hiçbir şey olmayan yerdir; ve o **سَخاوِيَّةٌ**’dir; ve Ca‘dî’den inşâd etti:
سَخاوِيُّ يَطْفُو آلُها ثم يَرْسُبُ وقالَ الأصْمعيُّ : السَّخاوِيُّ الأَرْضُ ؛ وهكذا هو نَصُّ أَبي عبيدٍ

Yine; ve doğru olan **الأَرَضون**’dur; ve **الأصْمعيُّ** inşad etti:
Bana bir tehdit geldi; aramızda da uzak yerler (vardı):
*!**سَخاوِيُّها** ve aşağıya doğru inen çukur.
Denildi: *!**سَخاوِيُّها** onun genişliğidir.

( *!**كالسَّخْواءِ** ), ve o, geniş, kolay (olan)dır; (çoğulu: *!**سَخاوَى** *!**وسَخاوِي**), **صَحارَى** ve **صَحارِي** gibi; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere.

( *!**وسَخَى** ), maksûr: (Mısır’da bir **كُورَةٌ**) **الغربيَّة**’nin amellerindendir; ona köyler ve **كفور** tâbidir.

Ve **نَصْر** dedi: Mısır’ın Saîd’inden bir şehir; **الاسْكَنْدرِيَّة**’ye yakındır.

Dedim: Bu bir hatadır; doğru olan Mısır’ın aşağı tarafıdır.

Sonra dedi: **خارجَةَ بنِ حذافَةَ**’nin fetihlerindendir; **عَمْرُو بنُ العاصِ** onu **عُمَر** günlerinde ona tevliyet etti; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun; (ondan): imam, **عَلَم الدِّيْن** **أَبو الحَسَنِ** **عليُّ بنُ محمدِ بنِ عبدِ الصَّمَد** el-Mısrî *!**السَّخاوِيُّ** en-nahvî (meşhur **المُقْرِىءُ**); kıraati **الشاطِبيّ**’den aldı, sonra **دِمَشْقَ**’a intikal etti; ve insanların onda büyük bir itikadı vardı; orada 643 senesinde doksan yaşında vefat etti; bunu **ابنُ خَلِّكان** söyledi.

Ve nisbet hususunda kıyas, *!**سَخَى**’ya (nisbetle) *!**سَخَويٌّ**’dur; fakat insanlar elif ile *!**سَخاوِيّ** üzerinde ittifak ettiler; bunu **التقيُّ الشمني** söyledi.

Şeyhimiz dedi: Ve o, yani alem **السَّخاويّ**, **الشاطبية**’yi şerh eden ilk kimsedir; ve onun **الزَّمَخْشريّ**’nin **المُفَصّل**’ine şerhi, **سفر السَّعادَةِ** ve başkaları vardır.

( Ve başkaları ): mütekaddimînden: **زيادُ بنُ المعلَّى** *!**السَّخويّ**; 255 senesinde orada vefat etti; onu **ابنُ يونُسَ** **تارِيخِ مِصْر**’da zikretti; ve müteahhirînden: hâfız, **شمسُ الدِّيْن** **أَبو الخَيْر** **محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ** **ابنِ محمدِ بنِ أَبي بكْرٍ** *!**السّخاويُّ**

**الشافِعِيُّ**; **ابنِ البارد** diye ma‘ruf; 831 senesinde doğdu; semâ‘ları, rivayetleri ve şeyhleri çoktur; ve **الضَّوْء اللاَّمِع** adlı kitabında kendisini tercüme etti; telif etti ve güzel yaptı; ve o, müellefatından faydalandığım kimselerden biridir; Allah Teâlâ ona rahmet etsin ve Müslümanlar adına ona hayırla karşılık versin; 902 senesinde Medine’de seksen bir yaşında vefat etti.

Ve ona istidrâk olunacak şeylerdendir:
*!**سَخَّى نَفْسَه عنه**; ve *!**وسَخَّى بنَفْسِه**: onu terk etti.
Ve şüphesiz o, ondan yana *!**لسخِيُّ النَّفْسِ**’tir.
*!**وسَخى القِدْرَ سَخْواً**: közleri onun altından uzaklaştırdı.
*!**وسَخَى النَّارَ وضخاها**: onun gözünü açtı; ve denildi: közünü süpürüp aldı; ve **الحاءُ** onda bir lugattır; ve daha önce geçti.
*!**ومَسْخَى النارِ**: onun **سَخْي**’sinin yeri; ve o, yakıtın mümkün olabilmesi için tencerenin altında genişletilen yerdir; ve denildi: cömertlik manasındaki *!**السَّخاءُ** ondan alınmıştır; çünkü göğüs, bağış için genişler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سخو and سخى

سَخَا
1 سَخَا ذ , aor. يَسْخُو; (S, Msb, K;) and سَخَى, aor. يَسْخَى; (K;) and سَخِىَ, aor. يَسْخَى; and سَخُوَ, aor. يَسْخُو; (S, Msb, K;) inf. n. سَخَآءٌ, (S, * M, Msb, * K, TA,) of the first verb, (M, Msb, * TA,) and of the second, (TA,) and سُخُوٌّ, (M, K, TA, [in the CK سَخْو,]) of the first verb, (M, TA,) or of the last, (TA,) and سُخُوَّةٌ, (M, K, TA,) of the first verb, (M, TA,) or of the third, (TA,) and سَخًى, (Msb, K, TA,) of the third verb, (Msb, TA,) and سَخَاوَةٌ, of the last verb; (S, Msb, TA;) He was, or became, liberal, bountiful, munificent, or generous; or he affected, or constrained himself, to be generous; (S, * Msb, * K, * TA;) syn. جَادَ, and تَكَرَّمَ; (TA;) the inf. ns. signifying جُودٌ (S, Msb) and كَرَمٌ (Msb) [or تَكَرُّمٌ]. And سَخَتْ نَفْسُهُ His mind was, or became, liberal, &c. (Msb.)
[Accord. to J,] the saying of 'Amr Ibn-Kulthoom, [relating to wine,]
اـِذَا مَا المَآءُ خَالَطَهَا سَخِينَا
means [When the water mixes with it, and we drink it,] we are, or become, liberal, or bountiful, with our riches; and the assertion that سخينا is from السُّخُونَةُ, in the accus. case as a denotative of state, is a mistake: (S:) the former is the saying of AA; and the latter, of As: but IB says, on the authority of IKtt, that the right explanation is that which J disallows; and Es- Safadee says the like. (TA.) [See also 5.] ― -b2- [Hence,] سَخِيَتْ نَفْسِى عَنِ الشَّىْءِ I left, or relinquished, the thing. (S.) And سَخَا بِنَفْسِهِ عَنْهُ He left, or relinquished, it; (TA:) or he held himself far from it; or withdrew his heart from it; as also نَفْسَهُ عَنْهُ ↓ سَخَّى and سخّى بِنَفْسِهِ عَنْهُ: (MA:) or نَفْسِى عَنْ هٰذَا الشَّىْءِ ↓ سَخَّيْتُ and سخّيت بِنَفْسِى عَنْهُ I left, or relinquished, this thing, and my soul did not strive with me to incline me to it. (JK.) And سَخَا قَلْبِى عَلَيْكَ [perhaps a mistranscription for عَنْكَ] I endured with patience the being debarred from thee. (JK.) -A2- سَخَا, (K,) aor. يَسْخُو, inf. n. سَخْوٌ, (TA,) He (a man) rested from his state of motion: (K:) from ISd. (TA.) -A3- سَخَا النَّارَ, aor. يَسْخُو, inf. n. سَخْوٌ; (AA, S, K;) and سَخِيَهَا, aor. يَسْخَى, inf. n. سَخْىٌ; (AA, S;) and سَخَاهَا, aor. يَسْخَى, inf. n. سَخْىٌ; (Sgh, K;) He made an opening in the live and extinct coals of the fire which had become collected together after it had been kindled: (T, S:) or he made a way [or vent] for the fire, beneath the cooking-pot: (M, K:) or سَخَا النَّارَ signifies فَتَحَ عَيْنَهَا [i. e. he made an opening in the live coals of the fire, that had become collected together, (as expl. in the TK in art. صخو,) i. e., that had become compacted; in order that it might burn up well]; as also صَخَاهَا: or, as some say, he cleared, or swept, away the live, or burning, coals of the fire; as also with ح: (TA: [see سَحَا:]) and النَّارَ ↓ سَخَّيْتُ, inf. n. تَسْخِيَةٌ, I opened the heart of the place where the fire was kindled, in order that it might burn up well. (JK.) And one says, اِسْخَ نَارَكَ meaning Make thou a place upon which to kindle thy fire. (S.) ― -b2- And سَخَا القِدْرَ, (K,) aor. يَسْخُو, inf. n. سَخْوٌ, (TA,) He made a way [or vent] for the fire beneath the cooking-pot; (K;) mentioned by ISd, who adds that one says also, سَخَا الجَمْرَ مِنْ تَحْتِ القِدْرِ: (TA:) or the former phrase, [and app. the latter also,] he put aside the live coals from beneath the cooking-pot; (JK, TA;) as also ↓ سَخَّاهَا. (JK.) -A4- سَخِىَ, aor. يَسْخَى, inf. n. سَخًا, said of a camel, (S, K,) and of a young weaned camel, (S,) He became affected with a limping, or halting, (S, K,) having leaped with a heavy load, in consequence of which a flatus had intervened between the skin and the shoulderblade: (S:) the epithet applied to the animal in this case is ↓ سَخٍ, (S, K,) mentioned by Yaakoob, (S,) and ↓ سَخِىٌّ, (JK, K,) this latter mentioned by Sgh, and anomalous, being of a measure proper to an epithet from a verb of the measure فَعُلَ, with damm to the medial radical; (TA;) and the pl. of this latter epithet is سَخَايَا and سَخَاوَى. (JK.)

2 ١َ٢َّ٣َ see above, in four places.

تسخّى
5 تسخّى ذ He affected, or constrained himself, to be liberal, bountiful, munificent, or generous, (S, K,) عَلَى أَصْحَابِهِ [over and above his companions]. (S.)

سَخْوٌ مِنْ كَلَامٍ
سَخْوٌ مِنْ كَلَامٍ ذ Somewhat of speech. (JK.)

سَخٍ
سَخٍ ذ : see سَخِىٌّ: -A2- and see also 1, last sentence.

سَخِىٌّ
سَخِىٌّ ذ Liberal, bountiful, munificent, or generous; (S, * Msb, K;) as also ↓ سَاخٍ and ↓ سَخٍ: (Msb, TA:) fem. of the first with ة: pl. masc. أَسْخِيَآءُ and سُخَوَآءُ: and pl. fem. سَخِيَّاتٌ and سَخَايَا. (K.) ― -b2- [Hence,] one says, اـِنَّهُ لَسَخِىُّ النَّفْسِ عَنْهُ [Verily he is content to leave, or relinquish, it]. (TA.) -A2- See also 1, last sentence.

سَخَآءٌ
سَخَآءٌ ذ A certain plant of the [season called] رَبِيع: n. un. with ة: (JK:) the latter, of which the former is [said to be] the pl., signifies a certain herb, or leguminous plant, (K, TA,) rising upon a stem, having what resembles in form an ear of wheat, in which are grains like those of the يَنْبُوت [which is variously explained], and a heart, or kernel, (لُبَاب,) the grain of which is a remedy for wounds: it is also called صَخَآءَةٌ; but the more approved pronunciation is with س. (TA in art. صخو.)

سَخْوَآءُ
سَخْوَآءُ ذ : see the next paragraph.

سَخَاوِىٌّ
سَخَاوِىٌّ ذ applied to a place, and سَخَاوِيَّةٌ applied to a land (أَرْضٌ), Soft in the earth [thereof]; (S, TA;) to which is added in the S, وَهِىَ مَنْسُوبَةٌ [and it is rel. n.]; but in the handwriting of Aboo-Zekereeyà وَهِىَ مُسْتَوِيَةٌ [i. e. and such as is even, or level]: (TA:) or the former is pl. [or rather coll. gen. n.] of the latter, which signifies land soft in the earth [thereof]: or wide, or ample: as also ↓ سَخْوَآءُ: (K:) or this last signifies a soft, or plain, and wide, or ample, land: (S:) and its pl. is سَخَاوَى and سَخَاوِى [or rather سَخَاوٍ, when indeterminate]: (S, K: [in the former, these two pls. are correctly written with the article السَّخَاوَى and السَّخَاوِى:]) or, accord. to AA, سَخَاوِىُّ signifies land, or lands, [for the explanation is ambiguous, app. meaning the latter,] in which is nothing; and in like manner سَخَاوِيَّةٌ [but app. as a n. un.]: accord. to As and A'Obeyd, land; but correctly lands: (TA:) or width, or wide extent, (JK, TA,) so some say, (TA,) of a desert, or waterless desert, and vehemence of heat thereof. (JK.)

سَاخٍ
سَاخٍ ذ : see سَخِىٌّ.

أَسْخَى
أَسْخَى ذ [More, and most, liberal, bountiful, munificent, or generous]: see an ex. voce لَافِظٌ.

مَسْخَى النَّارِ
مَسْخَى النَّارِ ذ The place that is widened [or hollowed], in the fire, beneath the cooking-pot, in order that it may be able to burn up well: and hence, some say, is derived السَخَآءُ meaning الجُودُ; because the bosom becomes expanded on the occasion of giving. (TA.)

##### Türkçe

سخو and سخى

**سَخَا**
1 **سَخَا** ذ , muzâri‘i **يَسْخُو**; (S, Msb, K;) ve **سَخَى**, muzâri‘i **يَسْخَى**; (K;) ve **سَخِىَ**, muzâri‘i **يَسْخَى**; ve **سَخُوَ**, muzâri‘i **يَسْخُو**; (S, Msb, K;) mastar ismi **سَخَآءٌ**, (S, * M, Msb, * K, TA,) birinci fiilin, (M, Msb, * TA,) ve ikinci fiilin, (TA,) ve **سُخُوٌّ**, (M, K, TA, [CK’de **سَخْو**,]) birinci fiilin, (M, TA,) yahut sonuncunun, (TA,) ve **سُخُوَّةٌ**, (M, K, TA,) birinci fiilin, (M, TA,) yahut üçüncünün, (TA,) ve **سَخًى**, (Msb, K, TA,) üçüncü fiilin, (Msb, TA,) ve **سَخَاوَةٌ**, sonuncu fiilin; (S, Msb, TA;) O, cömert, bol veren, ihsan sahibi, yahut eli açık oldu veya oldu; yahut cömert olmayı yaptı, yahut kendini cömert olmaya zorladı; (S, * Msb, * K, * TA;) eşanlamlısı **جَادَ**, ve **تَكَرَّمَ**; (TA;) mastarlar **جُودٌ** (S, Msb) ve **كَرَمٌ** (Msb) [yahut **تَكَرُّمٌ**] mânâsını ifade eder. Ve **سَخَتْ نَفْسُهُ** Onun nefsi cömert oldu, vb. (Msb.)

[J’ye göre,] ‘Amr İbn-Kulthoom’un sözü, [şarapla ilgili olarak,]
اـِذَا مَا المَآءُ خَالَطَهَا سَخِينَا
şu mânâya gelir: [Su onunla karıştığında, ve biz onu içtiğimizde,] mallarımızla cömert oluruz yahut cömertleşiriz; ve **سخينا**’nın **السُّخُونَةُ**’dan olduğu, hâl bildiren olarak mansûb olduğu iddiası hatadır: (S:) birincisi AA’nın sözüdür; ikincisi ise As’ın: fakat IB, IKtt’nin rivayetine dayanarak, J’nin reddettiği açıklamanın doğru olduğunu söyler; Es-Safadee de bunun benzerini söyler. (TA.) [Bkz. ayrıca 5.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **سَخِيَتْ نَفْسِى عَنِ الشَّىْءِ** Şeyi bıraktım yahut terk ettim. (S.) Ve **سَخَا بِنَفْسِهِ عَنْهُ** Onu bıraktı yahut terk etti; (TA:) yahut kendini ondan uzak tuttu; yahut kalbini ondan çekti; bunun gibi **نَفْسَهُ عَنْهُ** ↓ **سَخَّى** ve **سخّى بِنَفْسِهِ عَنْهُ**: (MA:) yahut **نَفْسِى عَنْ هٰذَا الشَّىْءِ** ↓ **سَخَّيْتُ** ve **سخّيت بِنَفْسِى عَنْهُ** Bu şeyi bıraktım yahut terk ettim, ve nefsim beni ona meylettirmek için benimle çekişmedi. (JK.) Ve **سَخَا قَلْبِى عَلَيْكَ** [muhtemelen **عَنْكَ** yerine yanlış yazımdır] senden mahrum bırakılmaya sabrettim. (JK.) -A2- **سَخَا**, (K,) muzâri‘i **يَسْخُو**, mastar ismi **سَخْوٌ**, (TA,) O (adam) hareket hâlinden dinlendi: (K:) ISd’den. (TA.) -A3- **سَخَا النَّارَ**, muzâri‘i **يَسْخُو**, mastar ismi **سَخْوٌ**; (AA, S, K;) ve **سَخِيَهَا**, muzâri‘i **يَسْخَى**, mastar ismi **سَخْىٌ**; (AA, S;) ve **سَخَاهَا**, muzâri‘i **يَسْخَى**, mastar ismi **سَخْىٌ**; (Sgh, K;) O, yakıldıktan sonra bir araya toplanmış olan ateşin canlı ve sönmüş kömürlerinde bir açıklık yaptı: (T, S:) yahut tencerenin altında ateş için bir yol [yahut hava deliği] yaptı: (M, K:) yahut **سَخَا النَّارَ** şu mânâdadır: **فَتَحَ عَيْنَهَا** [yani ateşin, bir araya toplanmış olan canlı kömürlerinde bir açıklık yaptı, (TK’de صخو maddesinde açıklandığı üzere,) yani sıkışıp katılaşmış olanlarda; iyi yanıp tutuşsun diye]; bunun gibi **صَخَاهَا**: yahut bazılarına göre, ateşin canlı yahut yanan kömürlerini temizledi yahut süpürdü; bunun gibi ح ile: (TA: [bkz. **سَحَا:**]) ve **النَّارَ** ↓ **سَخَّيْتُ**, mastar ismi **تَسْخِيَةٌ**, ateşin yakıldığı yerin orta kısmını açtım, iyi yanıp tutuşsun diye. (JK.) Ve denir: **اِسْخَ نَارَكَ** yani Ateşini yakacağın bir yer yap. (S.) ― -b2- Ve **سَخَا القِدْرَ**, (K,) muzâri‘i **يَسْخُو**, mastar ismi **سَخْوٌ**, (TA,) tencerenin altında ateş için bir yol [yahut hava deliği] yaptı; (K;) ISd tarafından zikredilmiştir; o da şunu ekler: ayrıca şöyle de denir: **سَخَا الجَمْرَ مِنْ تَحْتِ القِدْرِ**: (TA:) yahut birinci ibare, [ve görünüşe göre ikincisi de,] tencerenin altından canlı kömürleri kenara itti; (JK, TA;) bunun gibi ↓ **سَخَّاهَا**. (JK.) -A4- **سَخِىَ**, muzâri‘i **يَسْخَى**, mastar ismi **سَخًا**, deve hakkında, (S, K,) ve sütten kesilmiş genç deve hakkında, (S,) O, topallama yahut aksama ile etkilendi; (S, K;) ağır bir yükle sıçramış olması sebebiyle, bunun sonucunda deri ile kürek kemiği arasına bir yel girmişti: (S:) bu durumda hayvana verilen sıfat ↓ **سَخٍ**, (S, K,) Yaakoob tarafından zikredilmiştir, (S,) ve ↓ **سَخِىٌّ**, (JK, K,) bu ikincisi Sgh tarafından zikredilmiş olup şâzdır; çünkü orta kökü dammeli olan **فَعُلَ** veznindeki fiilden sıfat için uygun olan bir vezin üzeredir; (TA;) ve bu ikinci sıfatın çoğulu **سَخَايَا** ve **سَخَاوَى**’dır. (JK.)

2 ١َ٢َّ٣َ yukarıya bak, dört yerde.

**تسخّى**
5 **تسخّى** ذ O, eli açık, bol veren, ihsan sahibi, yahut cömert olmayı yaptı yahut kendini buna zorladı, (S, K,) **عَلَى أَصْحَابِهِ** [arkadaşlarının üstüne/ötesine]. (S.)

**سَخْوٌ مِنْ كَلَامٍ**
**سَخْوٌ مِنْ كَلَامٍ** ذ Sözden bir miktar. (JK.)

**سَخٍ**
**سَخٍ** ذ : **سَخِىٌّ**’ye bak: -A2- ve ayrıca 1’in son cümlesine de bak.

**سَخِىٌّ**
**سَخِىٌّ** ذ Eli açık, bol veren, ihsan sahibi, yahut cömert; (S, * Msb, K;) bunun gibi ↓ **سَاخٍ** ve ↓ **سَخٍ**: (Msb, TA:) birincinin müennesi ة iledir: müzekker çoğulu **أَسْخِيَآءُ** ve **سُخَوَآءُ**: müennes çoğulu **سَخِيَّاتٌ** ve **سَخَايَا**. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **اـِنَّهُ لَسَخِىُّ النَّفْسِ عَنْهُ** [Şüphesiz o, onu bırakmaya yahut terk etmeye razıdır]. (TA.) -A2- Ayrıca 1’in son cümlesine bak.

**سَخَآءٌ**
**سَخَآءٌ** ذ [mevsim denilen] **رَبِيع**’in bir bitkisi: tekili ة iledir: (JK:) bu ikincisi—ki birincinin onun çoğulu olduğu [söylenir]—şu mânâdadır: sap üzerinde yükselen, şekilce buğday başağına benzeyen bir şeye sahip olan, içinde **يَنْبُوت**’unkilere benzer taneler bulunan, ve bir iç/öz ( **لُبَاب** ) bulunan belirli bir ot yahut baklagil bitkisi; bunun tanesi yaralara devadır: ayrıca **صَخَآءَةٌ** diye de adlandırılır; fakat daha tercih edilen telaffuz س iledir. (TA, صخو maddesinde.)

**سَخْوَآءُ**
**سَخْوَآءُ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**سَخَاوِىٌّ**
**سَخَاوِىٌّ** ذ bir yere nispetle, ve **سَخَاوِيَّةٌ** bir araziye ( **أَرْضٌ** ) nispetle: Onun toprağında yumuşak; (S, TA;) S’de buna şu eklenmiştir: **وَهِىَ مَنْسُوبَةٌ** [ve o nispet ismidir]; fakat Aboo-Zekereeyà’nın yazısında **وَهِىَ مُسْتَوِيَةٌ** [yani ve o düzdür, yahut seviyelidir]: (TA:) yahut birincisi ikincinin çoğuludur [yahut daha doğrusu cins çoğuludur]; ikincisi, toprağında yumuşak arazi mânâsınadır: yahut geniş, yahut ferah: bunun gibi ↓ **سَخْوَآءُ**: (K:) yahut bu sonuncusu, yumuşak yahut düz, ve geniş yahut ferah bir arazi mânâsınadır: (S:) ve bunun çoğulu **سَخَاوَى** ve **سَخَاوِى** [yahut daha doğrusu nekre iken **سَخَاوٍ**]: (S, K: [birincide, bu iki çoğul doğru olarak tarifli **السَّخَاوَى** ve **السَّخَاوِى** şeklinde yazılmıştır:]) yahut AA’ya göre, **سَخَاوِىُّ** içinde hiçbir şey olmayan arazi yahut araziler mânâsınadır, [çünkü açıklama müphem olup görünüşe göre ikincisini kasteder,] ve aynı şekilde **سَخَاوِيَّةٌ** [fakat görünüşe göre tekil isim olarak]: As ve A'Obeyd’e göre, arazi; fakat doğru olan arazilerdir: (TA:) yahut bir çölün yahut susuz çölün genişliği yahut geniş uzanımı, (JK, TA,) bazıları böyle der, (TA,) ve onun sıcağının şiddeti. (JK.)

**سَاخٍ**
**سَاخٍ** ذ : **سَخِىٌّ**’ye bak.

**أَسْخَى**
**أَسْخَى** ذ [Daha çok, ve en çok, eli açık, bol veren, ihsan sahibi, yahut cömert]: **لَافِظٌ** maddesinde bir örneğe bak.

**مَسْخَى النَّارِ**
**مَسْخَى النَّارِ** ذ Tencerenin altında, iyi yanıp tutuşabilsin diye, ateşte genişletilen [yahut oyulan] yer: ve bundan dolayı, bazıları der ki **السَخَآءُ** (yani **الجُودُ**) buradan türemiştir; çünkü verme sırasında göğüs genişler. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَخَا
سَخَا سَخَىِ سَخِي سَخُوَ A ,  U ( n. ac. سَخًى [ 4 ] ,

سَخَآء
سَخَآء [ 22A ] ,  سَخَاوَة [ 22t ] ,  سُخُوّ [ 27 ] ,  سُخُوَّة [ 27t ] ),
a.  Was generous, liberal, bountiful, munificent.

تَسَخَّوَ
تَسَخَّوَ V ,  تَسَاْخَوَ VI ,
a.  see I .

سَخَاْو
سَخَاْو 22A ,  سَخَاْوَة 22t ,
a.  Generosity, liberality, munificence.

سَخِيّ
سَخِيّ [ 25I ] , ( pl. سُخَوَآء [ 43 ] ,

أَسْخِيَآء
أَسْخِيَآء [ أَسْخِوَآءُ 68
a.  I]), Generous &c.

##### Türkçe

سَخَا
**سَخَا** **سَخَىِ** **سَخِي** **سَخُوَ** A, U (isim mastar: **سَخًى** [4],

**سَخَآء**
**سَخَآء** [22A], **سَخَاوَة** [22t], **سُخُوّ** [27], **سُخُوَّة** [27t]),
a. Cömert oldu, eli açık oldu, bol ihsanda bulundu, çok bağışta bulundu.

تَسَخَّوَ
**تَسَخَّوَ** V, **تَسَاْخَوَ** VI,
a. I’e bak.

سَخَاْو
**سَخَاْو** 22A, **سَخَاْوَة** 22t,
a. Cömertlik, el açıklığı, çok bağışta bulunma.

سَخِيّ
**سَخِيّ** [25I], (çoğulu: **سُخَوَآء** [43],

أَسْخِيَآء
**أَسْخِيَآء** [**أَسْخِوَآءُ** 68
a. I]), Cömert vb.
