# سخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: سخ

باب الخاء والسّين
خس ، سخ : مستعملان .
خس : قال الليث : الخَسُّ : بَقلةٌ معروفة .
والخَساسةُ : مصدرُ الرجل الخَسيس البيِّن الخَساسة ، يقال منه : خَسَستُ نصيبَه خَسّاً فهو مَخْسوسٌ ، وامرأة مُسْتَخَسَّةٌ : إذا كانت ذَميمة الوجه زَرِيّةً ، مشتقٌّ من الخِسّة .
قلت : والعَرب تقول : أخسّ الله حظَّه وأَخَتَّه بالألف ، إذا لم يكن ذا جَدَ ولا حَظَ في الدنيا ، ولا شيء من الخير . وأَخسَّ فلانٌ ، إذا جاء بخَسِيس من الفِعال ، وقد أَخْسَسْتَ في فِعلك . ويقال : رفع الله خَسِيسةَ فلانٍ : إذا رَفَع حالَه بعد انحطاطها
وابنة الخُسِّ الإياديَّةُ كانت امرأةً معروفة بالفصاحة .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ ، قال : الخَسِيس : الكافر . ويقال : هو خَسِيسٌ خَتِيت .
سخ : أهمله الليث .
ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ أنه قال : السَّخاخ : الأرض الحُرَّة اللينة .
قلت : وقد جمعَها القَطامِيُّ سَخاسِخ ، فقال وهو يصف سحاباً ماطِراً :
تواضَعَ بالسَّخاسِخِ من مُنِيمٍ
وجاد العَيْنَ وافْتَرَش الغِمارا
وفي ( النوادر ) ، يقال : سُخَّ في أَسفَل البئر ، أي احفرْ : وسُخَّ في الأرض ، وزُخَّ في الحَفْر والإمعانِ في السَّير جميعاً . ويقال : لَخَّ في البئر مِثلُ سَخَّ .

### Türkçe

باب **الخاء** و**السّين**
**خس** ، **سخ** : kullanımdadırlar.
**خس** : Leys dedi: **الخَسُّ**: bilinen bir sebzedir.
Ve **الخَساسةُ**: apaçık **الخَساسة** sahibi **الخَسيس** adamın masdarıdır; ondan şöyle denir: **خَسَستُ** onun payını **خَسّاً** (diye) (düşürdüm), o da **مَخْسوسٌ**dur; ve **امرأة مُسْتَخَسَّةٌ**: yüzü çirkin, aşağılık (olan) ise; **الخِسّة**’den türetilmiştir.
Dedim: Araplar der ki: Allah onun talihini **أخسّ** etti ve elif ile **أَخَتَّه** (derler); dünyada ne bir ciddiyet ne bir talih sahibi olmadığında, ve hayırdan hiçbir şey (olmadığında). Ve falan **أَخسَّ** etti: fiillerden değersiz olanı getirdiğinde; ve sen fiilinde **أَخْسَسْتَ**. Ve denir: Allah falanın **خَسِيسةَ**sini yükseltti: hâlini, alçalışından sonra yükselttiğinde.
Ve **ابنة الخُسِّ الإياديَّةُ** fasahatle tanınmış bir kadın idi.
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den rivayetle, dedi: **الخَسِيس**: kâfirdir. Ve denir: o **خَسِيسٌ خَتِيت**tir.
**سخ** : Leys onu ihmal etti.
Ve Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti ki o dedi: **السَّخاخ**: yumuşak, serbest (düz) arazidir.
Dedim: Katâmî onu **سَخاسِخ** olarak cem etti; yağmur yağdıran bir bulutu vasfederken şöyle dedi:
تواضَعَ بالسَّخاسِخِ من مُنِيمٍ
وجاد العَيْنَ وافْتَرَش الغِمارا
Ve ( **النوادر** )’de: denir: kuyunun alt tarafında **سُخَّ**; yani: kaz. Ve yerde **سُخَّ**; ve kazmada ve yürüyüşte ileri gitmede hepsi birlikte **زُخَّ**. Ve denir: kuyuda **لَخَّ**; **سَخَّ** gibidir.
